Жалпы мектептегі музыка сабағында жыршы-жыраулардың алатын орны

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І. ҚАЗАҚ ЖЫРАУЛАРЫНЫҢ ТАРИХТА АЛАТЫН ОРНЫ ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Асан қайғы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Қалқаманұлы Бұқар жырау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.3 Сарыұлы Ақтамберді жырау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
1.4 Тіленшіұлы Шалкиіз жырау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
1.5 Сүйінішұлы Қазтуған жырау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
1.6 Доспамбет жырау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
1.7 Жиембет жырау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30
1.8 Сыпыра жырау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
1.9 Үмбетей жырау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
1.10 Марғасқа жырау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44

ІІ. ЖАЛПЫ МЕКТЕПТЕГІ МУЗЫКА САБАҒЫНДА ЖЫРШЫ.ЖЫРАУЛАРДЫҢ АЛАТЫН ОРНЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
2.1 Жыр және жыршылық қасиет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45
2.2 Қазақ поэзиясындағы жыраулық дәстүр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...47
2.3 Жыраулар философиясындағы ұлттық идеяны музыка сабағында пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51
2.4 Қазақ жыраулары туындыларындағы тәрбие мен білім беру мәселелері музыка сабағында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57
2.5 Жалпы мектептегі музыка сабағының этнопедагогикалық негіздері ... ... ... 69

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...75
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...78
КІРІСПЕ


Тақырыптың өзектілігі. Жыраулық поэзия XV-XVIII ғасырлардағы қазақтың халық поэзиясы. Сахарадағы рухани өмірдің өзіндік ерекшеліктері көп еді. Кең даладағы көшпенді тірлік, тұрмыстық-қоғамдық өзгешелік сөз өнерінің соны сипатта қалыптасуына себеп болған-ды. «Өнер алды – қызыл тіл, ал тіл шұрайы -өлең сөз » деп танылады. Халықтың рухани өмірінде жетекші орынға шыққанпоэзия әлденеше ғасыр бойы қазақ әдебиетінің жай ғана көшбасшысы емес, ең басты жанры қызметін атқарды. Біздің дәуірімізге, негізінен, ауызша жетті. XV ғасырдың орта шенінен бастап қазақ халқының төл мәдениеті өркен жая бастады. Көне, ортақ арнадан бөлініп, қазақ халқының дербес әдебиеті қалыптасты. Жыраулық поэзия қазіргі Қазақстан жерін қоныстанған ежелгі тайпалар туғызған бай рухани қазынадан қор алды, ежелгі дәстүрлерді дамыту, тың тақырыптар игеру, жаңа мазмұн қалыптастыру нәтижесінде кемелденді. Қазақ әдебиетінің ортақ арнадан оңаша жоқ тартқан алғашқы қадамдарының өзінен-ақ кемелдікті, көркем келісімді аңғару қиын емес. Жыраулық поэзия сұлулық пен сезімнің шеңберінде шектелмеген. Содан да болар, жыраулық поэзия да мейлінше терең танымдық ойлар буырқанып, ұдайы философиямен шендесіп жатады. Онда өмір мен болмыс, заман және адам туралы толғанады. Қоғам, дін, этика, адамгершілік, қарыз пен парыз, ерлік пен ездік, байлық пен кедейлік, о дүние мен бұ дүние жайлы сан – салалы ойлар тоғысқан философиялық туындылар жыраулық поэзияның терең дүниетанымдық сипатын аңғартады. Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері, кезінде бүкіл Дешті Қыпшаққа даңқы кеткен Сыпыра жырау, Асан Қайгы, Қазтуған жыраулар жаңа әдебиеттің ізашарлары ғана емес, көне мұраны жалғастырушылар деп те саналады.
Қазақ әдебиетінің қайсыбір кезеңі болмасын бәрі де белгілі тарихи әлеуметтік жағдайларға байланысты дамиды. ΧV–ΧVІІІ ғасырлардағы көркем әдебиеттің жайын халық әдебиетінің жетістіктерінен де жете аңғарамыз.Бұл кезде ауыз әдебиетінде көркемдік дәрежесі жоғары көптеген эпостық жырлар туды.Осы жырлар негізінде,әдеби тіліміз де дами түсті.Бұл кезең – қазақ хандығы құрылып,тайпалар бірлестігінің дербес мемлекеттің нығая бастаған дәуірі.Осы кезден бастап қазақ халқы мәдениетінің де өзіндік беті айқындала түсті.Ол, әсіресе, халықтың тілінен, әдебиетінен айқын сезіледі.Кейбір жазба ескерткіштерінің осы кезде таза қазақ тілімен жазылғандығы соның дәлелі.Бұған Қадырғали Қосымұлының «Шежірелер жинағын», Әбілғазының «Түрік шежіресін» алуға болады.
Заманалар жасаған көркем сөз кестелері,асқақ арман,ұшқыр қиял жемістері – халық өнерпаздары жасаған өлмес,өшпес мәңгілік мұра.Әр халық өзінің рухани мәдениетінің деңгейін көркемөнер туындыларының нәрлі қорлары,сан–салмағы,сән-сәулетінің аумағымен өлшейді,бағалайды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:


1 Бес ғасыр жырлайды. Алматы 1989,1-том.
2 Қазақ тілі мен әдебиеті, 2005, № 6.
3 Жұлдыз - 2001, №3.
4 Ұлттық энциклопедия .- Алматы, 4том.
5 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы.-Алматы,2001.
6 Қазақ әдебиеті энциклопедия Алматы 1999 ж.
7 Қазақ хандық дәуір әдебиеті М. Мағауин Алматы 1992 ж.
8 Пайдаланылған әдебиет
9 Қазақ ССР тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін: 5 томдық / Жауапты ред. А. Қойгелдиев. – Алматы: Ғылым, 1983. – 1 т. – 225 б.
10 Мұрын жыраудың өмірбаяны және қысқа өлеңдері. – 7 бет, 145 жол, 1942 ж. жазып алынған. – 330. – №5
11 Қазақ фольклористикасы / Жалпы ред. басқ. проф. М. Ғабдуллин. – Алматы: Ғылым, 1972. – 297 б.
12 Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті // Шығармалар: 6 томдық. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас., 1964. – 6 т. – 455 б.
13 Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1958. – 201 б.
14 Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 288 б.
15 Мағауин М. Ғасырлар бедері. – Алматы: Жазушы, 1991. – 432 б.
16 Мұхтар Әуезов энциклопедиясы - Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011. ISBN 978-601-282-175-8
17 Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
18 “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
19 Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
20 Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2
21 Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазакстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647
22 Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005
23 Бұқар жырау Қалқаманұлы. Шығармалары. - Алматы. - 1992. - 94б.
24 Шешендік шиырлары: (Шешендік сөздер, нақылдар мен толғаулар жинағы / Құраст. Есхожин. - Алматы: Қайнар. - 1993. - 240бет.
25 Адамбаев Б. Халық даналығы /Б. Адамбаев. - Алматы “Рауан”. -1996. - 157бет.
26 ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. - Алматы: Ғылым, - 1982. -240.бет.
27 Жарықбаев Қ. Қазақ тәлім-тәрбиесі: (Оқу құралы) / Қ. Жарықбаев, С. Қалиев. - Алматы “Санат”, 1995 - 352 бет
28 Жармұхамедов М. Айтыстың даму жолдары. Алматы, 1976.
29 Қазақ тарихи жырларының мәселелері. Алматы, 1979.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................3
І. ҚАЗАҚ ЖЫРАУЛАРЫНЫҢ ТАРИХТА АЛАТЫН ОРНЫ................................6
1.1 Асан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ЖАЛПЫ МЕКТЕПТЕГІ МУЗЫКА САБАҒЫНДА ЖЫРШЫ-ЖЫРАУЛАРДЫҢ ... Жыр және ... ... ... жыраулық
дәстүр...........................................................47
2.3 Жыраулар философиясындағы ұлттық идеяны музыка сабағында
пайдалану...................................................................
................................................51
2.4 Қазақ жыраулары туындыларындағы тәрбие мен ... беру ... ... ... ... ... ... этнопедагогикалық
негіздері............69
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........................................75
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ.......................................................78
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Жыраулық поэзия XV-XVIII ғасырлардағы ... ... ... рухани өмірдің өзіндік ерекшеліктері көп
еді. Кең ... ... ... ... ... ... соны сипатта қалыптасуына себеп болған-ды. «Өнер алды – ... ал тіл ... ... сөз » деп ... ... ... ... орынға шыққанпоэзия әлденеше ғасыр бойы қазақ әдебиетінің жай ғана
көшбасшысы емес, ең ... ... ... ... Біздің дәуірімізге,
негізінен, ауызша жетті. XV ғасырдың орта шенінен бастап қазақ халқының
төл ... ... жая ... ... ... ... бөлініп, қазақ
халқының дербес әдебиеті қалыптасты. Жыраулық поэзия қазіргі Қазақстан
жерін қоныстанған ... ... ... бай ... ... ... ... дәстүрлерді дамыту, тың тақырыптар игеру, жаңа мазмұн
қалыптастыру ... ... ... әдебиетінің ортақ арнадан
оңаша жоқ тартқан алғашқы ... ... ... ... аңғару қиын ... ... ... ... пен ... ... ... да болар, жыраулық поэзия да мейлінше терең
танымдық ойлар буырқанып, ұдайы ... ... ... ... мен ... заман және адам туралы толғанады. Қоғам, ... ... ... пен ... ерлік пен ездік, ... ... о ... мен бұ дүние жайлы сан – ... ... ... ... ... ... терең дүниетанымдық сипатын
аңғартады. Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері, ... ... ... ... ... Сыпыра жырау, Асан Қайгы, Қазтуған жыраулар жаңа
әдебиеттің ... ғана ... көне ... жалғастырушылар
деп те саналады.
Қазақ әдебиетінің қайсыбір кезеңі болмасын бәрі де ... ... ... байланысты дамиды. ΧV–ΧVІІІ ғасырлардағы көркем
әдебиеттің жайын халық әдебиетінің жетістіктерінен де жете ... ауыз ... ... ... ... ... эпостық жырлар
туды.Осы жырлар негізінде,әдеби тіліміз де дами түсті.Бұл кезең – қазақ
хандығы құрылып,тайпалар ... ... ... ... ... ... бастап қазақ халқы мәдениетінің де ... ... ... ... ... тілінен, әдебиетінен ... ... ... осы ... таза ... тілімен
жазылғандығы соның дәлелі.Бұған Қадырғали Қосымұлының «Шежірелер жинағын»,
Әбілғазының «Түрік шежіресін» алуға болады.
Заманалар жасаған көркем сөз ... ... ...... ... ... ... мәңгілік мұра.Әр халық
өзінің рухани мәдениетінің деңгейін көркемөнер ... ... ... ... ... ауысқан,үрім-бұтаққа мұра болып жеткен ... ... өнер ... ... байлығынан
санайды.Берік материалдық негізде дамыған рухани ... адам ... ... ... ... рөл ... ... өзінің өсіп
өркендеу жолында өмір сүруі үшін ... ... ... ... қоса ... азық ... өнер мұраларымен де сусындап
отырады.Барлық ... және ... ... ... иесі ... ... ... маңызы да осындай заңдылықтарын таныта
білгендік болса керек.
Қоғамдық құрылыстың дамуымен ... ... ... да ... Әр топ өз ... тарату мақсатында идеологиялық құрал
іздейді.Кейбір үстем тап өкілдерін әдебиет осы мақсатта ... ... сый – ... ... ... ... ... кейбір түрлерін туғызды.
Қара күш біреудің беделін күшейтеді,екінші біреуді төмендетеді.Поэзия
әлемінде бір адамның екінші біреуді қалай жеңгенін,қандай олжа ... ... ... жеңілгендерді өзіне бас идіреді және
өздерінің құқықтарын мойындатады. Осы тұста ... ... ... ... ... ... келе,жеңілгендердің
күңкілі, үні ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезде
әдебиеттің дамуына қолайлы жағдай болмады.Әлеуметтік сипаттағы ... ... ... ... ... ... өріс ... дербес өмір сүруіне байланысты бұл тұста оның ... ... ... бет ... Ілкі ... жоқтау сияқты салт жыры ертегі
– аңыздар басында болса, кейін жеке ... ... ... ... ... айқындала бастады. Әуелі қиял – ғажайып аңыздар туды,
онда адамның әртүрлі ғаламат ... ... ... ... Бұл ... ... ... әкелді. Қолбасы батырлар не хандар дәріптеліп,
олардың қаһармандық бейнелері жасалды. Халықтық ... ол ... ... мен ... ... ... ... түйін түйіп, қышпен тасқа ою ойып, мәрмәрдан ... ... ... сөз ... құра білген, тіл құдіретін игерген асыл
сөз шеберлері болған. Оларды халық әртүрлі атаулармен атап ... ... сөз ... өз сөзінің жүйелі логикалы ... ... ... ... ... жауды бітімге ... ... ...... деп ... заманының қоғамдық ойын
жүйелеп, түйінді пікір айтып, асыл сөзді термелеп, афористік ақылдарға толы
жыр ... сөз ...... ... атауға ие еткен.
ΧV ғасырдың орта шеңінен бастап қазақ халқының төл мәдениеті өркен жая
бастады. Көне, ... ... ... қазақ халқының дербес әдебиеті
қалыптасты. Жыраулар поэзиясы қазіргі Қазақстан қоныстанған ежелгі тайпалар
туғызған бай рухани қазынадан нәр ... ... ... ... ... игеру, жаңа мазмұн қалыптастыру нәтижесінде кемелденеді. Қазақ
әдебиетінің ортақ арнадан оңаша жол тартқан алғашқы ... ... ... ... көркем келісімді аңғару қиын емес. Жыраулық ... ... ... ... ... ... да ... жыраулық поэзияда
мейлінше терең танымдық ... ... ... ... ... Онда өмір мен ... заман мен адам туралы толғанады. Қоғам, дін,
этика, адамгершілік, қарыз бен парыз, ерлік пен ездік, байлық пен ... сан – ... ... ... ... ... жыраулық поэзияның
терең дүниетанымдық сипатын аңғартады.
Жыраулар поэзиясының өзекті ...... ... ... ... жайлы қоныс,ырысты жер
іздеген Асан Қайғының “Желмая мініп жер ... ... ел ... ... сөзі сол ... ... ойлаған жүрек сөзі.Сол сияқты Қазтуған жырау
да ... ... ... деп ... ... ... бойын ел жайлап,
шалғынына бие біз байлап” деп Доспамбет жырау армандаған, “Ауылдан ... ... оты ... май ... ... он ... ... кісіге
асқан тамағым” деп Ақтамберді жырау ... ... ... ... өмірді қалаған.
Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері, кезінде бүкіл Дешті Қыпшаққа даңқы
кеткен Сыпыра жырау, Асан Қайғы, ... ... ... ... ... ізашарлары ғана емес, көне мұраны жалғастырушылар деп саналады.
Елге,ер – азаматқа ақылгөй болған жыраулар ... ... ... бағыт – бағдарын, идеялық тұғыры мен көркемдік биігін айқындап
кетті. Осы ... өмір ... және ... ... ... күндерге там –
тұмдап болса да жеткен ақын – жыраулар шығармашылығы сол заманның тұтас бір
шежіресін ... ... ел ... ... ... ащы ... әдет – ... – санасы бейнелі тілмен
көрініс тапқан. Демек, жыраулар поэзиясы - ... неше ... өнер ... ... ... түсірген, өшпес,өлмес мұра.
Бұл курстық жұмыста мен сахара эпосын ... ... ірі ... ... ... шығарушы жорық жырауы әрі нәзік лирик
болған Қазтуғанның біздің дәуірімізге ... ... ... ... сол тоғаулардың бүгінгі күнде алатын орны ... ... ... жұмыстың негізгі мақсаты:
• Жыраулардың жеке өмірімен танысу.
• Жыраулардың шығармашылығын толықтай ... ... ... ... орнын анықтау.
Курстық жұмыстың негізгі міндеті:
• Жыраулардың шығармашылығына зерттеме жасау.
• Жыраулардың ... ... ... ... ... ... Жыраулардың толғауларының қазақ халқының
музыкалық білімі тарихында ... ... ... ... Бұл ... жұмыстың құрылымы кіріспе
бөлімінен, ал кіріспе ... екі ... ... ... ... ... және ... бөлімнен тұрады.
І. ҚАЗАҚ ЖЫРАУЛАРЫНЫҢ ТАРИХТА АЛАТЫН ОРНЫ
1.1 Асан қайғы
Асан қайғы (XV ... – өз ... ... ... ... ... онан қалған "таза мінсіз асыл сөз" аз болмаса ... ... бәрі ... ... ... Оның ... ... бар өлеңдерінен
ірі сөз зергері, терең ойшыл ақын ... ... Асан ... ... деген
сөз қосылуы да көп нәрсені аңғартады. Мұнан біз оның желмаяға мініп, ... ... ... ... жер ... өмір кешкен халық қамқоры екенін
танимыз. Асан ел тыныштығын армандаған.
Мал баққан көшпелі елге керегі – бейбіт ... ... ол ... ... ... ... жер үшін ... жиі болып
тұрған.
Олар ел берекесін кетіріп, күйзеліске ұшыратқан. Жырау ... ... осы ... көре білген.
Асан қайғы "Әй, хан, мен айтпасам білмейсің" деген Жәнібек ханға айтқан
толғауында "шабылып жатқан халқың бар, аймағын ... ...... ... ... ойлау орнына "қымыз ішіп ... ... ... ... хан ... ... бақ-дәрежесіне, мансабына
масаттанған" ханға батыл үн ... ... бұл ... ... ... ... мінезін тамаша бейнелеген. Елінің қамын, ертеңін
ойламаған ханға жырау "Ойыл көздің жасы ... ... елді ... ... ... ... де елді ... Еділ деген қиянға, ... тар ... – деп нали тіл ... ... ел, ... ... ... терең көз жібереді,
қабырғасы қайыса жыр төгеді, болжам жасайды. Жырау ханға:
Тіл алсаң, ... ... ... мініп жер шалсам,
Тапқан жерге ел көшір, –
деп ақыл-кеңес береді. Онан әрі ханға:
Аңдып жүрген көп дұшпан, Өз ... ... жау боп ... ... кеп сені өлтірер.
Құладан қуды өлтірсе, ... Асан ... ... ... халық көтерілсе, хан басына ауыр күн туарын ескертеді.
Ақылгөй ... "ата ...... ... ... ... ... бол
да, Жайық бол, ешкімменен ұрыспа" – деп, елді бірлік-ынтымаққа шақырады.
Жырда ғибрат, ... ... ... ой ... мол. Ол өз
тұсындағыларға да, келешек ұрпаққа да биік ... ...... ... ... ... ... қуысқа, –
деп шалдуарлық теріс мінездерден сақтандырады. Сол сияқты ... ... да, қол ... ... соң, аса кеш те қоя бер, ... ... ... қайырымдылық, ерлік істерге жетектейді. Асан қайғының:
Арғымаққа міндім деп, ... ... ... ... ... ... асты ... өзім болдым деп, Кеңессіз сөз бастама!
Кең пейілге ... ... деп ... үшін ... ... ... ...
деген жолдарындағы өмір тәжірибесінен түйген парасатты толғам-танымы,
философиялық терең ойлары ... де ... ... ... қаз" ... ... ойлары да
тереңділігімен, парасаттылығымен таңдандырады.
Асан жырлары тек өзінің ... ғана ... ... ... ... Жырау поэзиясы толғау түрінде келеді. Ол өз жырларында синтаксистік
параллелизмді ... ... ... асыл ... түбінде жатады.
Таза, мінсіз, асыл сөз,
Ой түбінде жатады.
Су түбінде жатқан ... ... ... түбінде жатқан сөз,
Шер толқытса шығады, –
деген жолдардан мұны айқын аңғаруға болады. Жырау бұл ... ... үшін ғана ... сол ... ... ой түйіндеген, сөз
өнерінің қадірін білдірген, сөз жалаң дүние ... адам ... ... жан ... көрінісі екенін тамаша өрнектеген. Ақын поэзиясы
дыбыс үндестігіне құрылған.
Ойыл деген ойынды,
Отын тапсаң тойыңды...
Елбең-елбең жүгірген
Ебелек отқа семірген
Екі семіз қолға ... ... күн ...
деген жолдарда жырау өз ойын айтып беру үшін көркемдік ... ... ... ... ... киік ... ... де
кездестіреміз.
1.2 Қалқаманұлы Бұқар жырау
Қалқаманұлы, Бұқар жырау (1668—1781) — қазақтың ұлы ... 18 ... ... ... ... ... соғысын бастаушысы әрі
ұйымдастырушысы атақты Абылай ханның ақылшысы.Шыққан тегі Арғын тайпасының
қаржас руынан. Заманындағы ... оны ... ... ... Сөйлегенде
көмекейі бүлкілдеп, аузынан тек өлең сөз төгіледі екен.
Абылай хан бір жаққа жорыққа ... одан ... ... ... ... ... ... болған.Ел аузындағы аңыз әңгімелерге
қарағанда, Бұқар жырау әз Тәуке ханның ... да ... ... ... ретінде, ел басқару ісіне араласқан секілді. Оны Үмбетей жыраудың:
«Көріктей басқан күпілдеп, көмекейің ... ... ... ... ... ... халқыңның болып заршысы, белді бекем байладың»
деген сөздері де айғақтағандай.18 ғ. ... ... ... ... мүлдем жойылып кету қаупін тудырғаны белгілі. Осы кезде «Ақтабан
шұбырындыға» ... ... ... ... ата ... ... ... күресіне
жұмылдыру бар ғұмырын халқының бірлік бүтіндігіне арнаған ұлы ... ... ... Оның ... осы кезде еліне есті кеңес, еріне
әмір ... ... Хан да, қара да ... ... ... ... шешімін Бұқардан күтеді. Халқының әулие данасы, ... ... ... ... ... ... жыраудың осы тұстағы даңқын
орта ғасырдағы оғыз жұртының әулиесі Қорқытпен, 14 ғ. ... ... ... жыраумен салыстыруға болардай.Халық жадында сақталған бір әңгімеде
Бұқар жырау ауырып ... ... ... ... күні түні ... ... ... көңілін сұрағаны айтылады. Бұл таққа ие ... ұлы ... ие ... ұлы ... ... ықылас ниеті, ерекше құрметінің белгісі
болса керек. Заманында осылай ханы ... ... ... ... жыраудың
мұрасы халқымен мәңгі бірге жасай бермек.Бұқар ... ... ... ... ... ... заманның келбеті бар болмысымен көрініп,
өмір құбылысы мен дүние заңдылықтары, әлеуметтік ... мен адам ... ... ... Ондағы басты сарын елдің бірлігі мен ынтымағын
күшейту мәселесі.Ол жан жақтан ... ... ... үшін басты
шарт бірлік екенін терең түсінеді, ата ... ... ... тізе ... ... ... үлгі ... «Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы
Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, ормандай көп орта ... ... төрт ... деп ... ... ... ... бірге
елдің ұйытқысы болып, бірліктің тірегі болып жүрген ерлерді ... да ... ... ... басқыншы жаумен ұзақ арпалысып, ерлік пен
ездіктің, парасаттылық пен азғындықтың парқы таразыға түскен сындарлы шақта
Абылай ... ... ... ... ұлы жеңістерге жетіп, ерліктің
үлгісін, бірліктің құдыретін танытқан қазақ өмірінің ... ... ... ұлы мұра деп ... қазақ халқының жоңғар басқыншылығы тұсында, елдің болашағы қыл
үстінде ... ... өмір ... сол алмағайып замандағы ... өз ... ... бере ... Осындай ауыр сәттерде Абылай
ханға дұрыс кеңес беріп, ... ... ... ... ... бір тудың астына топтастыруға күш салған. Өзінің саяси-
әлеуметтік мәнді ... сол ... ... ... ... ... ол Абылай ханды бірден-бір қажетті басшы санап, оған халық
бірлігін сақтап ... ... ... үлкен сенім артқан. Абылай хан да
сол биік талаптан табылып, ... ... мен ... ... үшін жан ... еткен. Жырау сол азаттық жолында өлімге бас байлап, ерліктің небір
ғажайып үлгілерін көрсеткен хан мен оның ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе, Абылай ханның көрегендігі мен
даналығын, ауыр кезең, қиын ... ел ... бола ... ... Оның ... ... ... «Ал, тілімді алмасаң», «Ай, Абылай,
Абылай», «Қазақтың ханы Абылай», «Ханға жауап ... ... ... «Ай, ... сен он бір жасыңда», «Ал, айтамын, айтамын» атты
толғауларында ханның сол ... ... ... мен ... мен ... ... ... қайда барасың?», «Бұқарекең біз келдік, Ақан, ... ... ... ол ел ... татулық мәселелерін сөз еткен.
«Он екі айда жаз ... ... ... ... ... жауап айтпасам»
атты толғаулары халық болашағы мен бейбітшілікті сақтау, отарлауды ... ... ... байсынға көшу мәселесін қозғаған. Бұл жырлардың үгіт-
насихаттық, дидактикалық сипаты басым.
Бұқар жыраудың толғаулары, шын мәнінде Абылай дәуірінің ... ... ... ... ... бойына дарытқан көкірегі даңғыл,
алмас ... ... ауыз ... ... хан да ... бір ... ... кемел «Көмекей әулие» Абылай ханның дұрыс шешім,
парасатты ... ... қос ... ... мен ... аты қос ... арасында оңтайлы саясат ұстауына, әскери дипломатиялық қарым-
қатынастарды ... ... ... ... ... Отан ... ... шындығы, ел тұтқасын ұстаған асқан
қолбасшы, біртуар ... ... ... зерделі мемлекет басшысы Абылай
ханның жортуыл-жорық күндеріндегі іс-қимылдары, ұлтының ұлы мұраттар
жолындағы ... ... ... – жырау мұраларында шынайы шыншылдықпен
суреттелген. Әсіресе, оның ... ... ... ... ... ... ... әшкереленген. Мысалы, «Қилы заман»
толғауындағы мына бір жайлар ... бір ... ... ... ... Өзі сары, көзі көк, Діндарының аты боп Күншығысқа қарайды. Шашын
алмай, тарайды, Қүдайды білмес, діні жоқ, ... міні жок, ... бір ... ... жүн кәпір, Жемқорларға жем беріп, Азды ... Ел ... ... ... Сөйлетпей ұрар ұртына. Бауыздамай ... ... алар ... ... ... ... Есен алар пұлыңмен,
Солдат алар ұлыңнан, Күндердің күні, Абылай, Жаяулап келер жұртыңа, Жағалы
шекпен ... ... май ... мұртыңа, Есе тимес өзіңе, Есіктегі
құлыңнан», табандап жылжып келе жатқан қайшылығы мол ... ... ... ... мәнінен айрылатынын, дінінің, тілінің, жерінің
тозатынын, қабілетсіздер сұңғылаларды илеп ... ... ... ... бұлт ... ... жырау поэзиясының негізгі ерекшеліктерін, ішкі ағыс-толқындарын,
күйлі-қуатты толғамдарын білімпаздықпен саралаған ... ... ... ... ... жұмбақ, түйіні шатасқан сөздерді ғана сөйлейді.
Өзі тұрған заманның белгілеріне қарап, ... ... не ... ... бәрі ... ой, ... ... сөйлейді. Сыртқы түрі құбажондатқан
толғау, ... ... ... ... ... ... Не айтса да, көптің мұңы мен қамы, көптің жәйі туралы: не көпке
арнаған ақыл, ... ... ... - ... ... ... ... мен ішкі қасиет-қуатында, көркем
ойлау процесінде шиыршық ... ... ... буы, ... қаһармандық
рухтың лебі білінеді. Негізінде, толғаудың құрылысы күрделі ой ағымына,
пікір еркіндігіне, ауызекі сөйлеу ... ... ... 7-8 буынды,
ұйқастары еркін. Тегінде, толғау музыкалық аспаптардың (қобыз яки домбыра)
сүйемелдеуімен ... ... ... ... ... ... оның сөз ... ерекшелігі де өзгеше
«Бұхарекең сөйлеген уақытында сөзі мұндай жүз есе, мың есе шығар. Бізге
келіп жеткен тамыры ғана, бұл ... ... ... жазамын деушіге Нұқтың
өмірі, Айыптың сабыры, Аплатонның ақылы керек» - деп жазады жыраудың ... ... ... ... ... ... текстологиясы әлі
күнге ретке келтірілмеген. Ең қажетті таңдамалы сөздер, сөз тіркестері,
сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... Бұл – болашақтың ісі. ... ... ... жинауда,
жариялауда және зерттеуде Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Қ.Халид, ... ... ... ... Қ.Жұмалиев, М.Мағауин,
Р.Сыздықова секілді ұлт зиялылары еңбек сіңірген.
Жыраудың “Он екі айда жаз келер”, “Абылай ханның қасында”, “Ханға ... атты ... ... ... мен ... ... ... елден жыраққа, Жиделі байсынға көшу мәселесін қозғайды.
Бұл жырлардың үгіт-насихаттық, ... ... ... ... ... адам ... ... суреттейтін жырлары да мол: “Бұл, бұл үйрек, бұл
үйрек”, “Әлемді түгел көрсе де”, т.б. Осының бәрі жыраудың кәнігі ... ... ... ... ... ... шын мәнінде, Абылай
дәуірінің айнасы. Ұлтының ... ... ... ... бойына
дарытқан көкірегі даңғыл, алмас тілді, дуалы ауыз кемеңгерді Абылай хан ... бір елі ... ... ... ... әулие” Абылай ханның
дұрыс шешім, ... ... ... қос ... екі ... ... ... саясат ұстауына, әскери дипломатиялық қарым-
қатынастарды реттеуге ... ... ... ... ... Отан тағдыры,
болмыс шындығы, ел тұтқасын ұстаған асқан қолбасшы, біртуар баїадүр, ... ... ... ... ... ... жортуыл-жорық
күндеріндегі іс-қимылдары, ұлтының ұлы мұраттар жолындағы ізгі, ...... ... ... шыншылдықпен суреттеледі. Әсіресе, Бұқар
Жырау толғауларында Ресей империясының отарлаушылық, басқыншылық саясаты,
зұлымдық әрекеттері әшкереленеді. Мысалы, ... ... ... ... ... табандап жылжып келе жатқан қайшылығы мол заманды елестетеді:
“Күнбатыстан бір дұшпан,
Ақырында ... сол ... ... көзі ... аты ... ... алмай, тарайды,
Құдайды білмес, діні жоқ,
Жамандықта міні жоқ, ... бір ... жүн ... жем беріп,
Азды көпке теңгеріп,
Ел қамын айтқан жақсыны,
Сөйлетпей ұрар ұртына.
Бауыздамай ішер қаныңды,
Өлтірмей алар жаныңды,
Қағазға жазар малыңды.
Есен алар ... алар ... ... ... ... ... шекпен кигізіп,
Балды май жағар мұртыңа,
Есе тимес өзіңе, ... ... ... ... ... айрылатынын, дінінің, тілінің, жерінің
тозатынын, қабілетсіздер ... илеп ... ... ... ... бұлт ... баяндаған. Бұл “Қилы
заман” толғауының қалай туындағанын ... ... ... ... ... хан бір салтанатты күнде ат үстінде Бұқардан сұраған:
“Асан қайғының қилы-қилы заман ... ... ... ... шалар дегені не
тантық, суда жүрген шортан тауға біткен қарағайдың ... ... ... ... сөз ғой” — деп. Сонда Бұқарекең қырын қарап тұрып, атының
басын бұрып, қамшысын ерінің ... арта ... ... жас ... “Әй, ... сөзді сен сұрамасаң керек еді, мен айтпасам керек!” деп, осы ... ... ... ... амал-айлаларын қапысыз ойластырған Ресей
империясы сахарада қара шекпенділер мен ... ... ... ... ... ... мен ... салды. Нулы,
сулы, шүйгінді, орман-тоғайлы жерлерден қазақтарды қырға ... ата ... ... абдырай бастаған тағдыр тәлкегіне
ұшыраған халқының күйін Бұқар Жырау былайша жоқтап зарлайды: ... ... қала ... ... деген жерлерге,
Шашылып шеті барды, ойла!
Атбасар мен Қалқұтан,
Балығы тәтті су ... ... ... ... ... ... бар Ақмола,
Есілде бар Қараөткел,
Екі өткелдің аузынан,
Қараөткелді салды, ойла!
Баянауыл, Қызылтау,
Оны да кәпір ... ... ... десе жері ... десе ... ... тауларға,
Қарқарасын шанышты, ойла!
Ұлытау, шеті Созақтан,
Берекелі жерлерден,
Көкорай шалғын көре алмай,
Шұбырып қазақ кетті, ойла!
Қоршап алған ... ... ... ... ... ... ... қалды, ойла!”.
Бұқар Жырау поэзиясының негізгі ерекшеліктерін, ішкі ағыс-толқындарын,
күйлі-қуатты толғамдарын білімпаздықпен ... М. ... ... ... ... ... жұмбақ, түйіні шатасқан сөздерді ғана сөйлейді.
Өзі тұрған заманның белгілеріне ... ... ... не ... ... бәрі ... ой, ... мағынамен сөйлейді. Сыртқы түрі құбажондатқан
толғау, салыстырған суреттермен ұқсатқан нобай, жағалатқан белгімен келеді…
Не айтса да, көптің мұңы мен ... ... жәйі ... не ... ... ... есебінде айтылады”, — дейді. Бұқар ... ... ... ... суындай құйылып отырады. Бұған: “Еліңнің қамын же
— сана, Есіліп кеңес айт — сана” деген лебізі куә. ... ... ... ... ... Оның ... шығарылған филос.-дидактикалық
сипатқа бөленген құдіретті ой-толғаныстары, тапқыр ... ... ... ... ... құрыштай тастүйін сөздер, қанатты
кесек ойлар, пайымды ... ... ... бір ... ... ... толқындата айтуды қалайды. Бұқар Жырау дәуір, өмір,
тұрмыс-тіршілік құбылыстарын және олардың себеп-салдарын ... қана ... ... дана қиял ... самғап, келешек заманның
кереметін де көре білген, көрегендікпен болжай таныған:
“Әлемді түгел көрсе де,
Алтын үйге ... ... ... ... ... ... ... де,
— Қызыққа тоймас адамзат!”
Ұлы ойшыл-философ сөзін де, пікірін де ойнатып, жайнатып, етек-жеңі
жинақы, ықшам, жүзіктің ... ... ... да сұлу ... түйдек
әкелген. “Әлемді түгел көру”, “Аспанда жұлдыз ... ай ... ... ... данышпандық толғамдары есіңді аларлықтай есті сөздер. ... ... ... ... мен ішкі қасиет-қуатында, көркем ... ... ... ... ... буы, ... ... рухтың
лебі білінеді. Негізінде, толғаудың құрылысы күрделі ой ... ... ... ... ... бағынады. Тармақтар 7 — 8 ... ... ... ... муз. ... ... яки ... орандалады. Бұқар Жырау толғауларының ... ... ... және оның сөз ... ... де ... Қара суды ... Абылай ханды “Ай, Абылай, сен бір он бір жасыңда”, “Күпшек санды
күреңді” дейтін толғауларында: ... ... ... ... ... ... Алтын тонның жеңі едің”, “Алтын тұғыр үстінде, ... ... Бақ ... ... деп ... ... булатқан”,
“Періштесін жұрт үстінен дулатқан”, “Жасыл көлге ... ... суын мыс ... толтырған. Қазығын қалайыдан қақтырып, тоқпағын сом
алтыннан соқтырып, Нақыра күміш шаптырып…”, “Орындығын оймыштан, Ою ... ... сары ... малдырған” деген поэзиялық сипаттаулары;
ердің ері Бөгембай батырды “Қазақтың қамал қорғанына”, ... ... ... ... пірі өзін ...... деген арыспын, Аузы
кере қарыспын. Сен — бұзау терісі шөншіксің, Мен — өгіз ... ... ... ... яки ... ... көркемдік бейнесін
сомдауы келісті кесек, немесе: “Бірі етек, бірі жең болған”, “Найзасының
ұшы ... ... ... келісті, көркем суретті сөйлемдер ... муз. ... ... ... ... ... ... Жыраудың жаратылысы, дүниені, ғаламды жан-жақты
ұғып-түсінуден, ... ... ... ... ... ... ... жаңғырта, көркейте ... ... ... ... ... деуге болады. Б. ж. ... ... ... нәр алған әсерлі, көркем теңеулер де
кездеседі. Мыс., “Ұрғашының жақсысы, ... ... ... “Ормандай көп Орта жүз”; “Қорғасындай балқыған”; “Киігін қойдай
қайырған”; “Құланы ... ... ... ... шулаған”; “Буыршындай
тіздесті”; “Ағып жатқан бұлақтай Жарға ойнаған лақтай”; “Ерттеп ... ... “От ... тұяқтым… Саптыаяқтай еріндім, Сарымсақтай ... ... ... және ... Бұлар ұлттық поэзия тілінің ... ... ... іші ну ... ... сөздердің молая беруіне жойқын
ықпал жасайтындығы даусыз. Бұқар Жырау ... ... ... ... даралық-авторлық айқындаулардан да байқалады. Айталық:
“сегіз қиыр шартарап”, “Төсі аршынды сұлу”, “құрсағы жуан боз ... ... ақ ... “еңсесі биік кең сарай”, “құбылып тұрған бәйшешек”,
“ардақталған сұлулық”, “ойнай басқан аяқтым”, “қиғаш қамыс ... ... сары ... ... ... сары атан”, “Тостаған көзді торыны” және
т.б. Сөз кестесі мен бунақталу ... ... ... ... ... ... ... фразеологиялық оралымдардың
бір-бірімен әсем қиысып, табиғи ... ...... ... басты
ерекшелігі. Мыс., “өкпеңменен қабынба, өтіңменен жарылма”, “омыртқасы
үзілген”, “Өлетұғын тай ... ... сай ... ... ... ... емшегін жібіткен”, “Назыменен күйдірген, Құлқыменен ... ұйқы ... ... ... бақтырған, Қалыңсыз қатын
құштырған”, “екі қара көзді ... ... сөзі ... ... әлді
алар, Бетіндегі нұрды алар, Бойыңдағы шарды алар, Аузыңдағы тісті ... істі ... ... орақ ... Тоңқайып масақ терерге”, т.б.
Бұқар Жырау ой-пікірін, лебізін құйқылжыта, тамылжыта жеткізуде бірінен
бірінің ... ... ... ... ... ... жер ... батпас демеңіз.
Айнала ішсе таусылмас,
Көл суалмас демеңіз”.
Я болмаса:
“Құландар ойнар қу тақыр,
Қурай бітпес демеңіз.
Қурай ... құба ... ... ... ... ... ... бойы мысқалдап жиналып, ... ... өмір ... ұлттық тарихи санасының даналық
қорытындысы, адамгершіліктің ереже-қағидасы іспетті нақыл-ғибрат ... ... ... бір ... ... мен нәрселерді тізбелеп,
салыстырып айтатын “Қара құлаш жүйрік деп”, ... дос жау ... ... ... орда”, “Жар басына қонбаңыз”, “Көкте бұлт сөгілсе”,
“Алыстан қызыл көрінсе”, “Биік тауға жарасар”, ... ... ... ... қаба ... ... таудың өлгені”, “Ақсаңнан биік тау болмас”
секілді ... неше ... ... мен ... ... ... Мыс.,
“Тар пейілді кеңімес,
Кең пейілді кемімес”,
“Ер жігітке жарасар,
Қолына алған найзасы.
Би жігітке жарасар,
Халқына тиген пайдасы”.
Бұқар ... ... ... ... шеңбері — Жақсылық пен
Жамандық, Елдік пен Ерлік, Ізгілік пен Зұлымдық, Әділдік пен ... пен ... ... пен ... ... пен ... Адалдық пен
Арамдық, Тектілік пен Азғындық, Тұтастық пен Бірлік. “Бұхарекең сөйлеген
уақытында сөзі ... жүз есе, мың есе ... ... ... жеткен тамыры
ғана, — деп жазады жыраудың тұңғыш библиографы Мәшїүр Жүсіп ...... ... ... ... ... ... өмірі, Айыптың сабыры,
Аплатонның ақылы ... ... ... ... текстологиясы әлі күнге
ретке келтірілмеген. Ең қажетті таңдамалы сөздер, сөз тіркестері, сөйлемдер
іріктеліп, сұрыпталып ... ... ... ... ... Бұл — ... ісі. Бұқар Жырау мұрасын жинауда,
жариялауда және ... ... ... ... Қ. ... Г.Н. Потанин,
Ш.Уәлиханов, Әуезов, С.Сейфуллин, С.Мұқанов, Қ. Жұмалиев, Қ.Мұқаметқанов,
М.Мағауин, ... ... ұлт ... ... сіңірді.
Әдебиеттанушылар Бұқар Жырау толғауларының жазба әдебиетке тән сипат
белгілерін атап ... ... ... ... ... ... ... өзгешеліктерін талдаса (Әуезов), екіншілері
өмірі мен шығарм-на ... ... ... ... ... ... тілі мен ... қарастырады (Сыздықова). Сөз жоқ,
Бұқартану ілімінің қалыптасуы мен ... ... бар. ... ұлы ... жаңаша көзқарас, дүниетаным тұрғысынан (ислам құндылықтарымен
сабақтастығы, мораль философиясы, мемлекет ... ... ... Сарыұлы Ақтамберді жырау
Сарыұлы Ақтамберді (1675 - 1768) атақты жырау, қолбасшы ... ... Ұлы ... ... ... ... Сары мен шешесі Сырбикеден
жалғыз туған. Жыраудың «атадан ... ... ... ... сары ... су ... ... өз өмірінің шындығы бар.
Қазақ тарихындағы аласапыран кезеңде өмір сүрген Ақтанберді «дұшпаннан
көрген қорлығым, сары су болды жүрекке. Он ... ... ... ілдім
білекке. Жауға қарай аттандым, жеткіз деп, құдай, тілекке» деп, ... он жеті ... ақ ... қару ... ел ... ... ... даңқымен балуандық, батырлық даңқы қатар шығады. ... ... ... ... ... ... алғашқы кезде
жеке басының ерлігімен, соңынан қолбасшылық қабілетімен көзге түседі. ... ... ... ... атақты «Ақтабан шұбырындының» куәгері
болады.
Осы кезде ол жоңғар ... ... ұлт ... ... және ... ... дем берушілердің бірі ретінде
танылады.
Жоңғар мемлекеті талқандалып, шығыстағы бұрынғы жау қолында қалған
жерлер ... ... ... ... қоныс аударған қазақтарды ата мекеніне
біржола ... ... ... ... роль ... Өзіне
қараған руларды отырықшыландырмақ болып, арық, тоған қаздырады, егін
ектіреді.
Ақтамберді ... ... ... ... ... болп
келеді. Олар көшпелі қазақтардың ой арманымен, мақсат ... ... ... «Түйе мойнын тұз кесер», «Күлдір күлдір ... ... мал бар ма?» ... ... толғауларынан қазақ халқының
мінез құлық ерекшеліктері, болмысқа өзіндік көз қарастары анық аңғарылады.
Мал ... оның ... ... ... ... өміріндегі орыны
жайында өз тұстастары арасында дәл Ақтанбердідей толғаған ақын жоқ. ... ... ... ... ... деп ... Әсіресе, батырдың жан
серігі, жауға мінер тұлпары ... ... ... ... ... ... ... жауға қарсы
күреске жігерлендіру. Ол жау табанында қалған жерлерді азат етуді аңсайды,
бүкіл қазақ болып бірігіп атқа ... ... ... соққы беруді
армандайды. «Балпаң балпаң кім баспас», «Жауға шаптым», «От басар орыны
отаудай» секілді ... ... ... ата ... ... ... ... жолында өлген ерде арман жоқ деп білді.
Аласапыран кезеңде туып, шайқас алаңында шыңдалып өскен Ақтанберді
жырлары ... он ... ... жаугершілікке толы өмірінің
шынайы суреттерін алға тартады.
«Он екіде аттанып, қылыш ... ... ... ... ... ... ... жырау санатына жатады. Тұрмыстың қыр-сырын, отбасы,
елдік, ... жер ... ... ... ... ... ... сөздердің шебері.
Ол 1742 жылы Орта жүз ру басшыларының Орынборда ант беру ... ... ... ... ... ... ... қанды
қақтығыстардың барлығына дерлік қатысқан. «Ақтабан шұбырынды» оқиғасының
зұлмат қан кешуін бастан өткерген. Ес ... ... 70 жыл бойы ... ... елі мен ... қорғаған қас батыр, айтулы шешен, қабырғалы
би, атақты жырау болған. Қазақ жауынгерлерінің ... ... ... ... ... ... болашаққа деген сенімі,
адалдық-жауыздық, қиянат, әділетсіздік ... ... ... өтіп ... ... ... өз ... толғауларына көркемдік қуаты зор,
келісті нақыштармен түсірген. Шығармалары ... ... ... Әлі де ... ... ... ел аузында сақталуы ықтимал.
Қазіргі қолда бары 300 ... ... ... ... ... ... «Күмбір-күмбір кісінетіп», «Уа, қарт Бөгенбай», «Менімен
ханым ... ... ... ту байлап», «Заманым менің тар болды» және
тағы да басқа өлең-толғаулары ... ... ... ... ... ... өсиет» деп аталатын ... ... бірі ... ... ... ... тірліктегі бірлікке, талап-
мұратқа, татулыққа үндейді. Жас ұрпақтың бір жағадан бас, бір жеңнен қол
шығаруы елді мақсатына ... ... ... ... ... ... мен жырлары С.Мұқановтың «Қазақтың 18-19
ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер», «Ертедегі ... ... «15-18 ... қазақ поэзиясы», «Бес ғасыр ... ... ... Шалкиіз жырау
Шалкиіз Тіленшіұлы (1465-1560 ж.ш.) – жырау, орта ғасырлардағы ... ... ... ғасырда өмір сүрген көрнекті жыраулардың бірі Шәлгез (Шалкиіз). Оның
шығармалары қазақ, ноғай, қарақалпақ халықтары арасына кең тараған.
Шәлгездің ... ... ... ... ... ... әке, шешсі
белгісіз, салмен ағып келіп ... ... ... бала ... немесе
шешеден ерте айрылып, Ноғайлының ұлы биі ...... ... деген әңгімелер кездеседі. Ғасырдан ... ... ... ... ... ... ... сабақтас бұл әңгімелер
жырау тегі туралы бізге қолға ұстатқандай нақты ... ... ... ұласып, халық жадында қалыптасқан шындық ... Ол ...... ... ... ... не өзі қасына
көп ерген Темір бимен бірге тумағандығы. Сондықтан да қанша айбарлы ... ... ... да, өмір ... көп көргендігі. Қазақстан
Республикасы Ғылым ... ... Әкіш ... ... «Шәлкез Мұсаның қызынан, Орақпен тетелес апасынан туған», -
делінеді. Осы деректер негізінде бұл пікірді ... өз ... ... Ә.Дербісалин Шәлгезді Мұса бидің жиені санау жансақ пікір
дейді. ... ... ... ... ... ... жасы қатар
адам. Сондықтан оның қызынан тууы мүмкін емес. Бұл әлі де ... ... ... ... өмір ... дәуірі мен мекені туралы ел аузынан
жазылған қолжазбалар мен жыраудың өз ... ғана ... ... ... жырау шығармалары жарияланған жинақтарда, қазақ ақыны Мұрат Мөңкеұлы
жырлаған «Шәлгез» толғауында, сондай-ақ ел аузынан ... ... ... ... ... ... ... «Салкез батырдың
Орақ, Мамайға айтқаны» деген қолжазбада жыраудың балалық, жігіттік ... ... ... ... ... батырдың Ноғай ордасындағы бедел,
құрметін күндегендер оны елден кетірмек болып, ... ... ... ... ... ... ... түспестен, Орақ, Мамай мен жиналған
жұртқа жыр толғап - өкпесін айтып, жапан-түзге кеткені ... ... ... ... Ордада – Орақ, Мамай маңында өсіп, бедел-
даңқы сол кезде белгілі болғаны көрінеді.
Шәлгез Темір биге Орақ, ... ... ... ... ұқсайды. «Би
Темірге айтқаны», «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» деген
толғауларына ... оның ... ... ... ... ... аузына
қаратқан аталы сөз айтар ақылшы жырауы болғандығы ... ... ... ... ... ... Бұл ... аталмыш толғаулар мазмұнынан
және В.В.Радлов ноғайлар арасынан жазып алған «Шалкиіз» деген материалдан,
«Шайыр» ... ... ... ... ... ... жылдарда табылған, яки ноғайлар арасынан жазылған Шәлкез өлеңдері де
жырау өмірі туралы жаңа ... ... ... ... арасынан
филология ғылымының кандидаты А.Сиқалиев жазып алып, жариялаған «Мен иемнің
күнінде», «Алай жаным» деген өлеңдеріне, Үпі (Уфа) ... ... мен ... ... ... сен Мансұрұлы Тоқусан» деген
өлеңіне қарағанда, Шәлгез бірқатар уақыт Әзике (Әжіке) сырза қарамағында
болады.
Біздің қолымызда бар ... ... ... - ... ... деген қисынды. - С.Қ.) Темір би өлгеннен ... ... және оның ... Жүсіптің төңірегінде өткендігі көрінеді.
Мен жоғарыда баяндап өткен жайларға қарағанда, ... ХҮ ... ... мен ХҮІ ... 70-жылдары аралығында өмір сүргені аңғарылады. Ел
аузынан жиналған материалдарда Шәлгездің сәби кезінде Орақ, ... ... ... Зерттеушілер мәліметіне сүйенсек, Алшағырұлы Орақ 1496-
1548 ... өмір ... ... 1549 жылы ... ... Орақ ... ... десек, Шәлгез 1516-1520 жылдар дүниеге ... ... ... жоба ... деректерге қайшы келеді. Себебі, Шәлгез ұлығылай жырлайтын
Темір би 1480 жылы Угре ... ... ХҮ ... ... ... ... ... Ордасын 1504 жылы оның ұлы Тәуекел билейді. ... ... ... ... тууы ... ... келмейді. Бұған
қарағанда, дәл сол тұста ел аузынан жазылған деректерге сүйенудің жөні жоқ.
Себебі, тарихи деректерде Орақ, Мамай ... ... ... ... кіші боп та ... ... кетуге мәжбүр еткен Жүсіп 1554 жылы өледі. Бұл
кезде жырау ... ... Би ... Тәуекел, Әзике, Жүсіп маңында болып,
Қазақ хандығына барған, егдерген кезі еді. ... ХҮ ... ІІ ... ХҮІ ... орта кезі ... өмір ... деу орынды.
Ел аузынан жиналған қолжазбалар мен ХХ ғасыр бас кезінде баспа ... ... ... ... ... еді делінеді.
«Шайыр» жинағындағы Шәлгез толғауына берілген түсінікте оның Қояс
руынан екені айтылады. Бұл деректі ел ... ... ... де ... Алшын ішіндегі «ноғайлы» құрамындағы Қояс ... ... ... өзін ... батыр ұрпағы санайды. Елеш өз ата-тегін: Шәлгез-Ержақай-
Жанғабыл-Бекболат-Аружан-Қараша-Қалмамбет-Шақа-Сақ-Сәмет-Құдайберді-Қаз-
Ақбура-Байғазы-Құрманғазы-Құлмақамбет-Өтәлі-Ақбай деп ... ...... он ... атасы. Елеш қария шежіресіне қарағанда,
алтыншы атасы Ақбура батырды беріш Саржала батырмен байланысты әңгімелейді.
Шәлгез шыққан Қояс руы ... ... ... ... тайпалар мен ру
аттары арасында кездеспейді. Бұған қарағанда, Ноғай ... ... ... ... бетіне көшенде, Қояс руы түгелдей Алшын арасында
қалса керек. ... Қояс руы ... ... ... (ХІІІ ғ-дан бері) Алшын
арасында жүрген түрік-моңғол руларының бірі, кейін барып «ноғайлы» ... руы ... ... ... ... Қояс руы бағзы «ноғайлы»
руы ... әлде ... ... ... ... қалай болғанда да, Шәлгез
Ноғайлы елінде, Ноғайлы аймағында – Батыс Қазақстан өңірінде дүниеге келіп,
бар өмірін ... ... ... мен Түменге, Жемнен Сыр сағасына дейінгі
Қыпшақ ... ... ... ... үшін ... де ... ... шығармалары ауызша ғана
тарап қоймай, жазбаша да тарағандығы туралы болжам жасауға итермелейді.
Мүмкін, бізге жеткен ... ... ... ... ... ... ... қолжазбалар, Үпі архивіндегі «Қазақ өлеңдері мен хиссалары» сол
дәуірдегі жазбалардан біреу көшіру арқылы ... ... ... ... ... архив қазыналары мен сол кезде ноғайлы аталған
аймақтан тараған түркі ... ... ... ... ... ... иәм би Темір», «Бәйтерек», «Арық хан», «Қатынасы биік
көлдерден», «Боз үстінде от ... «Мен ... ... ... ... жыр жолдары қазақ, ноғай арасынан жиналған жырау мұрасының ... да ... Ал ... ... ең ... әрі ... «Би Темірге айтқаны», «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға
айтқаны», «Шағырмақ бұлт жай тастар» ... ... ... ... бұдан бір ғасыр бұрын (1875) жарық көрген.
Шәлгездің ... ... ... ... азаматтық, әлеуметтік лирикаға
жатады. Ол өз көңіл күйін толғайтын ... ... ... де ... ... ... қатар суреттей отырады. Жырау – «от басы. ... ... ... ... ... ... дейінгі Һәм өз
заманындағы қилы-қилы сырларға көз ... ... ... көп ... ... ... ... толғайды, көсем көңілмен, өнегелі сөзбен
ізгілікке ... ... ой, ... ... ... ... келеді. Мысалы,
өлең жолдары бірінде аздау, кейбіреуінде көбірек он бір тирададан ... ... ... ... ... Кеше ғана Темір би сарайында шалқып
жүрген өзі би, өзі батыр атақты жырауды бүгін тағдыр түзге тентіретсе, ... бақ, ... көре ... орда ... ... ... ... санап, бек сенген Темір биді бұған қарсы қойса, жырау ... өз ... ... ... ... Жырау Темір биге деген өкпе-ызасын,
оның маңындағы жандайшаптарға деген ... Һәм ... ... ... ... алыстан орғыта, өз ... ... ... ... ... ... ... нөсер алдындағы түнерген аспанды,
көкшілден соққы жеген құс еркесі қудың қайғылы ... ... ... ... ішінде бір жалғыз
Көп мұңайып жылайды.
Күйбеңдеген көп жаман
Сөзі тигенге ұқсайды.
Міне, алғашқы тираданың соңғы төрт жолының өзінде де ... ... жай ... ... ... Ал ... ... өзі үшін Темір
би кім еді, үшіншіде өзі Темір үшін кім еді, - соны ... ... ... ой, ... биік, тепсінген тегеурінмен Темір биді
тізгіндеп, жуасытып алған жырау ... ... ... ... ... ... шумақтарында ақыл, ғибратқа көшеді. Шәлгез бұл
тұста «шамаңды біл, жасық ... асыл жи» ... Тек ... ... ғана
тағы да бәсік көңілмен үшінші шумақта айтқан Темірге ақ-адалдығын ... ... ... суреттелетін адамдар – Темір, Әзике, Мансұр, Арық хан
және жыраудың өзі. Жыраудың өзін біз ... ... ... ... ... ішінде жыраудың Темір би мен өзін ... ... анық ... ... етіп ... ... оны сахара аспаны астында
көздеген жеміне жасындай ... ... жарқ етер ... ... Жырау «қу сұлтаны – саһар, саһарды сайлап қаусырған боз сұңқар» ... құс ... ... қарама-қарсы қойып, шендестіре суреттейді.
Шәлгез бейнелеуінің әсерлілігі сол - әлгі сұңқардың сұмдық қайрат-қуаты мен
қимыл-әрекетін көріп ... ... ... бұл жырау сөзінің
эмоциялық әсер-қуатының күштілігі.
Шәлгездің «Арық хан», «Боз үстінде от ... ... сен ... «Мен ... ... ... ... Темір бейнесін толықтыра
түсер детальдар мол. Бұлардың қай-қайсысында да Темір туралы үлкен мақтаныш
сезіммен мадақтай жырлайды.
Шәлгез аталған ... Арық хан, ... ... сияқты шонжарларды
Темір образына қарама-қарсы бейнеде суреттейді.
Жырау бейнелеуіне қарағанда, Арық хан – ... ... ... ... ... ... ... – қатыгез, әділетсіз мырза.
Шәлгез жырларынан жыраудың өз бейнесін де ... тану қиын ... ... арналған толғауларында өзін бидің жан аямас шын берілген ақ, адал
қызметшісі – «көп ... ... ... ... ... Шәлкез мәңгі бақи
сол күйде, сол көңілде қала бермейді. Оған өз жолдары ... ... ... ... жоқтаман.
Аяғымнан менің басыма
Етектеп плтын құйса, тоқтаман!
Байлық мен мансап, атақ пен абырой жел айдаған бұлттай жөңкіліп ... тар ... тап ... ... ... ... ізі осы шумақтан да
байқалады. Бұл хас ... тән ... ... ... заман тәлкегіне
түсіп, неге болса да бел буып, бекінген жанның берік тәуекелі мен ашынған
көңілінің ақтарылған сыры ... Мұны ... ... ... ... ... күші басым өлең жолдарынан мол сезінеміз. Мұндай
әуен ... ... ... да тән. ... жолдары Қазтуған жырына
сәйкес келетін бұл шығарма – жыраудың туған жерімен амалсыз қоштасуы, «Шөбі
– секер, суы – ... ата ... ... ... ... телегей теңіздей
терең тебіренісі.
Шәлгез жырлаында философиялық толғаныс, тебіреніс ... ... ... ... ... ... мол. ... бірқатар жолдарында өрісті ойларын жақсы мен ... ... ... ... ... жи,
Қыс тоныңды түлкі етер.
Бір жақсымен дос болсаң,
Азбас, тозбас ... ... ... дос болсаң,
Күндердің күні болғанда,
Жүмле ғаламға күлкі етер.
«Жақсыдан – шарапат, жаманнан – кесепат» ... бұл ... ... шарапатты шын дос та, жаман – жалған дос, екіжүзді сатқын бейнесінде.
Жырау ... мен ... ... ер мен ез, мәрт пен ... ... ... ... екіұдай кереғар қасиет-мінездерді ... ... ... ... ... келе жатқан көптеген өмір сырын байыпты
бағалайды. Шәлгездің «Қатынасы биік көлдерден», ... ... ... ... ... шүйсең, тардан шүй», «Бар ... ... және ... бұлт жай ... ... ұзақ ...... бойы өмір тәжірибесінен қорытылған саралы ... ... ... ... ... ақыл-ғирбат та, өнегелі өсиет те мол. Бұл
саладағы толғауларынан ... ... ... ... шындығын, дәуірдің
елеулі мәселелерін көтере білген кемел парасатын тани түсеміз.
Міне, жырау өмірдің өзінен туындап жатқан ащы ... ... көре ... ... жеп ... жан тартуға емес, «жақсыда жаттық жоқ» ... ... ... суюді өсиет етеді.
Атаның ұлы ерлерге
Малың бер де, басың қос,
Басыңды қос та, бек ... ... күні ... жауда қалар ма?!
Бұл жолдардағы Шәлгез ұғымындағы «Ата ұлы» адамдығы мо ... ... ... ... ... ... Шәлгездің өзі де дарабоз ... Ол - өзі ... ... батыры, ақылгөй абызы.
1.5 Сүйінішұлы Қазтуған жырау
Қазтуған Сүйінішұлы (шамамен 15 ... өмір ...... ... қазақ эпосын жасаушылардың бірі.
Қазтуған жыраудың артынан өмір, болмыс туралы, атамекен, туған ел ... ... ... қатысты сан алуан жырдан құралған мол мұра қалған.
Бірақ жырларының ... ... ... жеткен шығармаларынан қазіргі
кезде «Бұдырайған екі шекелі», «Алаң да алаң, алаң жұрт», «Белгілі биік ... деп ... үш ... ғана бар. ... ... үш ... өзі-
ақ Қазтуғанның қазақ әдебиет тарихынан орын алуына ... бола ... ... ... ... ... ... мен әсемдігі
орта ғасырларда қазақтың ақындық өнерінің жоғары дәрежеде әрі өзіндік
сипатқа толы ... ... ... ... ... ... ... афористік толғаныс, көркем тіркестерге бай Қазтуған жырлары
әлденеше ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... ... екі шекелі» толғауында әрі жырау, әрі батырға тән
өз портретін өзі жасап, ұтымды да дәл метафоралық салыстырулар арқылы ... Ал, ... да ... алаң ... ... ... ... – Еділін
тастап, шу бойында алғаш хандық құрып, қоныс тебуі, ... ел ... ... Қазтуғанның туған жер, өскен елге ... ... ... әрі ... Ол ... ... кір жуған» ата қоныс – Еділдің
дарқан ... мен ... де ... ... ... ... сипаттау арқылы өз
сүйіспендігін жайып салады. «Жатып қалған бір тоқты жайылып мың қой ... ... оның елге ... ... ... ... да ұмытпайды.
«Белгілі биік биік көк сеңгір» жырынан жауынгер-жыраудың өмір жайлы ... ... ... Бұл аталған жырлар қазақ әдебиетінде өзінің
мазмұны мен көркемдік сипаттары жағынан ғана ... ... ... да ерекше дараланады. Қазтуған жырлары алғаш рет Ғ.Мұштақтың
«Шайыр, яки ... ... ... ... ... ... басылған.
Кейіннен «Ертедегі әдебиет нұсқалары», «Алдаспан», «15-18 ғасырлардағы
қазақ поэзиясы», «Бес ... ... атты ... жарық көрген.
Сүйінішұлы Қазтуған - өз заманының әрі батыры, әрі ... әрі ... ... болған. Сегіз қырлы бір сырлы. Мұның бәрі өзі туралы бір ... ... ... ... ... екі шекелі,
Мұздай үлкен көбелі,
Қары ұнымы сұлтандайын жүрісті,
Адырнасы шайы оққа кірісті,
Айдаса қойдың көсемі,
Сөйлесе қызыл тілдің шешені,
Ұстаса қашағанның ұзын құйрығы,
Қалайылаған қасты ... ... отты би ... ... ... бұта ... ... көл жайқаған жалғызы,
Бұлт болған айды ашқан,
Мұнар болған күнді ашқан,
Мұсылман мен кәуірдің
Арасын бұзып өтіп дінді ашқан-
Сүйінішұлы Қазтуған!!!»
Алтын Орданың шаңырағы құлап, ... Ұлы ... ... ... ... құсы ... кезде сұңқылдап тұрып жоқтау айтқан әйгілі
тұлғалардың бірі Сүйінішұлы Қазтуған жырау ... ... ... риза
болмай,болашағына секеммен қарап өткен жырау. Өткенің қимайтыны, Шыңғыс
ханның шаңды жорығынан кейін ... ... ... ... тайпалары
қайтадан есжиып, еңсе көтеріп, қайтадан тұтастанудың нышанын танытып, алтын
үзікті Орданың ... алыс ... ... ... бастап еді.
1.6 Доспамбет жырау
Доспамбет – жырау, қолбасшы, батыр. Ол 1490 жылы Дон ... ... ... ... ... 1523 жылы қаза тапқан. Доспамбет жырау –
қазақ халқының ұлы тұлғаларының бірі. ... ... ... ... Дешті Қыпшақты көп аралаған, Бақшасарай мен Стамбұлда ... ... ... оның мұрат-мақсаты айқын көрініс тапқан. Отан
қорғау, туған жерге деген сүйіспеншілік – оның ... ... ... ... ... тұтастық идеясы бар. Қырым хандығы, Ноғай
ұлысы және қазақ ... ... ... ... ... бас ... ел
болуға шақырады.
Жыраудың Отан қорғау, халқын сүю рухындағы «Айнала бұлақ басы таң»,
«Азау,азау ... ... ... су», ... оқ тиді», «Қоғалы
көлдер, қом сулар», «Айналайын, Ақ жайық», тағы басқа жыраулары ... ... ... ... өзі ... қол ... қорғаған елін, жерін, ата
қонысын сүйіспеншілікпен жырлайды.
Доспанбет жыраудың ақындық мұрасы бізге толық жеткен жоқ. ... ... ... қолжазбаларда сақталып қалған шығармалары ХІХ
ғасырдың басында әр түрлі әдеби жинақтарға енген. ... ... ... ... М.Мағауин жинап, құрастырған «Алдаспанда» (1971 жылы)
жариаланды.
Жырау өлеңдерінен ақын ойын, оның ... ... мен ... ... ... ... мен ... білуге болады.
Туындыларының рухы өр, мазмұны терең, тілі жеңіл, нақышты. Бұхар жырау ... ... ... әсері айқын байқалады.
1523 жылы Астрахань жорығы кезінде Доспанбет жырау бастаған барлаушылар
тобы ... ... ... ауыр ... қаза ... ... соңғы демі жарық дүниенің ең соңғы бір ... ... ... ... ... бұ дүния мен о дүния ақын көкірегінде
түйісіп қалған сәтте, ақынды ала ... ... ... алдынан жасын жырлар
от шашқан сәтте ажал да адамға тәуелді болып қалған ... Отты ... ... ... ... оны көпке дейін өз иесіне
маңайлатпағандай әсер береді.
Ақынның ... ғана ... оның ... ... ... ... алдындағы адамның асыққан сөздеріндей емес, ғұмыр ... ... ... ... ... ... ... жүз
жасаған адамның сөзіндей байсалдылықпен айтылады. Бұл сөздер – өз иесінің
өмірін ұзарта түсуге ... ... ... ... ... ... соңғы сөзін айтып қалуға мүмкіндігі болған адам
Жаратушы иеміздің аса зор ... ... адам ... Егер ... болса,
мұндай рахымшылыққа бөленген жанның бірі –Доспамбет жырау. Ол 1523 жылы
қазіргі ... ... ұрыс ... опат ... ... ... сонда отызға да жеткен жоқ екен.
– Озушылар, озмаңыз, – деп ... ... ... ... да тола
алмай, бар мен жоқтың арасында жатқан сол ... ... Бұл ... қазаны естірткелі оза шауып бара жатқандарға ... ... ... бір ... ... асыға шығып, «хабаршыларды» тоқтатпаққа олардың
артынан «аһ!» ұра ұша жөнелгендей. Бірақ бабалар ... ... ... болмайтын еді. «Озушылар» қайдан тоқтасын. Бұл сөздер де өз
иесінің енді бұ ... емес ... ... ... ... кері қайтып,
әр сөздің жаны қиналып, қара жерге ... ... ... ... жоқ ... ... бізім бетке бармаңыз.
Ол өзінің «шаһит кешкендігі» туралы хабардың елге жеткенін қаламады.
Еліне барып, қақ ... ... ... алар ... ... ... кесудің
амалын іздеп жыраудың алас ұрғанын көреміз. Бір ғажабы – бар мен ... ... ... ... орда ... ... қиылып бара жатқанына
қиналғандай бір ишара сөз жоқ. Тек «озушыларды» тоқтатпаққа ұмтылады. Бірақ
енді олардың да ... ... соң, ... оз, тек «бізім бетке
бармаңыз!» деп өтініп жатыр. Барса, олармен бірге өзінің «Доспамбет батыр!
Доспамбет ... ... ... ... ... ... деген қаралы
хабарға айналып жететінін көріп, қиналды. Көмекей мен көңілді қара ... ... ... ... қара ... сөз де ... ... Бұл – бізге көне дәуірден Доспамбеттің сөзімен жеткен, бәлкім,
Доспамбет ашқан ... ... ... ... Бірақ оның
қаралы энергия екендігін Доспамбеттің түсіндіріп жатуға уақыты болмай жатты
және ... адам әр ... ... ... ... ... да ... Өйткені оны өзі көріп тұрған шексіз ауқымда немесе қалпында түсіндіріп
беру мүмкін де емес. Сол ... ішкі ... ... сол ... ... ... құлашы тым алыстарды орағытып барып келіп
тұрады. Жаһұт тасты көріп пе едіңіз?
Көрдіңіз. Соған дәл ... ойша ... не ... ... Сіздің көріп
тұрғаныңызды бір ғана сөзбен «құбылып тұр» дейміз. «Құбылып тұруы» – ... ... ... ... жинақтаған байлығы, турасын айтқанда –
ақпараты. Ол ... ... ... ... ... миллион бағытты көрсетіп
тұр. Ол су мен ауаның және түрлі тіршілік иелері қалдықтарының ең ... мен ... өз ... ... аса ... және
белгілі бір тартылу тәртіптері арқылы дәлдікпен үйлесуі. Дәл сол сияқты
ақынның айтатын сөзі де – ... ... алып ... ... ... ... Ол оны ... деп, қай қырынан түсіндірсін?!
Ол түсіндірілмейді. Түсіндірілмейтіндіктен де ақынның ... дәл ... ... ... ... ... құйылып шығып тұр:
– Озушылар, озмаңыз!
Озсаңыз, бізім бетке бармаңыз.
Бізім бетке барсаңыз,
Есақай, ... – екі ... жыр ... ... ... не айтарсыз?
Доспамбеттің осы жырының өн бойына сәуле таратып тұрған «оз» түбірі әр
контексте әр ... ... ... жаңа ... ие ... та ... ... түбірі – ақыл-ой картасының шағын ғана орталығы ... одан ... әр ... реңк пен мағына тарайды. Бұл таралып жатқан ... ... ... түзеді. «Озмаңыз» бен «озушылар» бір түбірден
таралған екі ой әлемі. «Озушылар» – бұ ... ... ...... ... бұ дүнияға қарата айтқан сөзі. Бір түбірден басталғанымен,
екеуі бір жолдың бойында екі ... ... ... ... ... бұл екеуі бір-
бірімен аңдыса қалған о дүния мен бұ ... ... ... ... ғана
жол тауып жарыққа шығып үлгірген жеңімпаздай.
Доспамбет балаларын қалай ... ... де өзі ... тұр. ... ... ... жоқтау – қаза болған адаммен ... ... ... Адамның жарық дүниедегі сапарының аяқталуын баяндау салты.
Оларға айтарыңыз сол болсын:
Жәмішіден қос ... ... ... жата ... мамықпен бастырып, келе жатыр» деп айт деп, ... ... ... тапқандай болады. Бірақ үміттің де кейде созыла беруге күші
жетпей қалады.
Ол айтқанға тимемсе,
Бұрынғылар түскен жүрі жол,
Бұрылып соған ... ... ...... оған ... мен жұрнақ жалғап немесе түрлі
контекске қою арқылы небір идеяны, небір образды ... ... ... ... да, ... ... жолында ғана тұрған образ да бір ... ... ... ... Сол ... ... ... түскен жүрі жол» категориясының ... ... ... Осы бір ғана ... ... ... ... да көре аламыз. Траектория тереңдікті де, биіктікті
де, қашықтықты да ... ... ... Бұл ... ... «бұрынғылардың»
образы «жүрі жол» арқылы айқындалады. «Жүрі жол» – сүрлеу жол, ұзақ ... осы ... ол – ... бәрі ... жүре ... сүрлеу жол емес,
тек бұрынғылар ғана жүрген сүрлеу.
Біздің ұлттық ұғымымызда «бұрынғылар» – ерекше адамдар. «Бұрынғылар» –
ақыл-ойдың сандығы. ... ... ... ... ... айтып
кеткен. Міне, сол «бұрынғыларды» қастерлейтін ұлттық салт ... ... да ... ... ... қаралы-қасіретті жолға сілтеме
жасамайды. Яғни, олардың кеткен жағының қандай екендігін тірілер білмейді,
бірақ ол аса бір ... та ... жол ... меңзеу бар. Оны ... деп ... ... ... жолы деп қастерлей атайды.
Жүк тиелген арбаны сүйреп келе жатқан үш адамға «не істеп жүрсіңдер?»
деп сұрағанда, біріншісі «жүк ... арба ... келе ... десе,
екіншісі «өзімізді және бала-шағамызды асырап ... ... ал ... ... ... жатырмыз» деп, өзінің жүк тиелген арбаны сүйреп келе
жатқанының арғы мәнінен қоғамға қажетті үлкен бір істі ... ... ... ... те ... дәл сол сәттегі күйін ажал аузында жатқандығына
сілтеме жасай емес, адам баласының мәңгілік мекеніне кетер жолы ... өзі – ... келу мен ... ... ... және
заңдылық екендігін баяндауы болып табылады. Бұл – таусылған ғұмырды ақынның
ұлттық-теориялық сипаттай түсіндіруі. Өзінің кетіп бара жатқан ... ... етіп ... ... ... ... ... ақын
өзі үшін емес, бұ дүниялықтарға үрейлі болмауы үшін оны ... ... ... ... Сол қолданыстың бәрін ақын қас-қағым сәтте
ойлап, өлеңнің ... ... ... шеберлікпен сыйғызып та үлгерді.
Бұрылып соған түсті дегейсіз, –
деп сол ... ... ... кеңістік ішіндегі ерекше бір іс-қимыл
ретінде баяндауында мән бар.
Бұрылу – былай қарағанда жай ғана ... ... дәл осы ... ... ... ... тұрғандай. Өйткені бұл жай бұрылу ... ... ... ... ... осы өлең ... тұрған ақын өзінің аяқасты опат болғандығын мойындай алмайды.
Ол, өзінің түсіндіруі бойынша ... ... бір ... ... ... ... келе жатқан бағытын өзгертуге мәжбүр
болды немесе міндетті болды да, ... ... және ... түскен
жүрі жолға» қарай «бұрылды». Бұл Доспамбет ойшылдың өмір туралы және ... ... ... ... ... ... рас, бірақ оның ғаламдық қажеттілік
екені ... ... ... ... ойды ... орналастыруды
қарастырғанда адамның миын таңдап алып, оған шексіздікті берген ғой. ... ... біз ... ... сөз ... мен ... сол күйінше қабылдай аламыз және сол дәуір ... де ... ... ... ... ... қазіргі қолданыста
«озушылар» деген сөз жоқ. Бұл қолданыс қазіргілер үшін – экзотика. Экзотика
болғандықтан да біз қанша ... ... та, ол ... тұсынан жеделдетіп
өте шыға алмаймыз. Біз оны міндетті түрде қолымызға ұстап, оған зер салып,
тіпті ... ... ... арғы ... асыл ... қолға
ұстап тұрғандай сүйсінеміз. Бұл тіпті бізге сөз қолданыстың жағымды
мағынадағы ... ... ... әсер ... Тілдің жаңа
коммуникациясында бізге ол ескі ... ... ... ... ... ... ХХІ ... бабалар ғарышынан келіп қалған жаңа құбылысындай
әсерлі. Оған себеп болып тұрған – ... ... ... ... ... ... Жыраудың сөз-мұражайының мұндай көне сөз-экспонаттары
ой-санамызды жаңартып, саф ауамен тыныстағандай әсер ... ...... ... ... оның аяқталу нүктесінің жоқ екендігін,
дамуында мәре сызығының болмайтындығын білетін ... ... ... ... ...... Бірінен бірі озып, бір-
біріне қарайлауға шамасы келмей уақыттың жалында ... ... келе ... ... ... озып ... де 585 жыл ... өтіпті.
Философ Ж.П.Сартр: «Ұзақ ғасыр өмір сүрген шығарма – құпиясын тас қып
құшақтап жатқан шығарма» деп ... ... «Что ... ... ... 1999. ... Демек, ұзақ ғасыр ғұмыр сүрудің кілті –
өзіндік құпиясының болуында ғой. Ал Ю.М.Лотман айтады: ... тiлiн ... ... ... керек, …өйткені поэзияның құрылымы ғылымға әлі
күнге дейін түсініксіз» дейді. Біз ... ... ... ... ... да оның ... жатқан құпияларды көргіміз
келеді. Оны ашып көруге және тануға міндеттіміз де.
Танудағы мақсат не ... ... ол сан ... Биік үй ... сол үйді салатын жердің топырағының ... ... неше ... үй ... ... ... емес пе?! Дәл сол
сияқты, қандай да бір рухани мұраны танудағы ...... ... ... арқылы ұлтымыздың тарихи ой тереңдігін анықтау.
Анықтаудағы мақсат – ... ... ... ... ... ... дамудың қандай сатыларына ... бар ... ... ... ... ... ... берік екендігін нақтылау.
Нақтылаудағы мақсат – ... ... ойлы ... ... ... ... мүмкіндіктері бар екендіктеріне сілтеме жасау.
Өйткені бүгінгі адам, қалай болғанда да, өткен ... ... ғой. ... ... бар» ... сол мүмкіндікті жүзеге асыруға ұмтылатындар
табылады емес пе?! Ал егер ... ... ... философ болған жоқ,
математик болған жоқ, саясаткер не ақын болған емес» дей берсең, адам ... ... ... ... ме? ... осалдығы есінен
кетпей, ілгері басудан қаймығып, құлап кетуге дайын тұрмай ма? Сөйтіп, сәл
қиындықтың ... ... ... кері ... ... ме?! Ал арғы ... мықты
десе, бәйгеге қосылып көруге «тәуекел етіп, тас жұтпай» ма?!
«Өкінбеу» ... ... ... және ... ... ғана ... ... қатар өзіндік интеллектуалдық қуат. Оны ғасырдан ғасырға аман-есен
жеткізетін де сол ... Ал оның бұл ... ... тілдік және
үйлесімділік математикасы арқылы мүмкін болады. Сөздердің шумақ ішінде
бірін-бірі ... ... ... ... ... оқырман
өлеңнен сөздік ұйқас іздемейді де. Өйткені бұл жерде сөздің ұйқасы ... ... ... ... Ал ырғақтық ұйқасты мүмкін ететін
математикалық ұйқас. Математика дегеніміз, ең ... ... ... ішкі жолдар арқылы үйлесу емес пе?
Тоғай, тоғай, тоғай су,
Тоғай қондым, өкінбен.
Толғамалы ала балта қолға ... ... ... біз ... алып ... осы ... ... белсенділік арқылы дыбыстық-мазмұндық ... ... сөзі ... ... ... тұр. Егер де өлеңнен
«өкінбенді» алып тастап оқысақ, былай болып ... ... ... су,
Тоғай қондым,
Толғамалы ала балта қолға алып,
Топ бастадым.
Яғни, ешқандай сөздік ұйқас жоқ және ... ... ... бір ... алып ... ... ой-тұжырым, шешім жоқ.
Олар «өкінбенге» жеткенге дейін математикалық төрт амалдың не бәрін, не
ішінарасын ... ... ... ... ішкі ... және рухтық
ұйқастығын үйлестірді. Дыбыс, түр, мазмұн, логика – бәрі ... ... ... ... ... ... ... жүріп өтті. Әрине,
мұның бәрі ақынның санасында ... ... ... жылдамдығындай
асқан жылдамдықпен жүзеге асырылды. Сөйтіп оның нәтижесін ... ... ... тамсанбай қалмайсың.
Тоғынды сарты нар жегіп,
Көз түзедім, өкінбен.
Туған айдай нұрланып,
Дулыға ... ... ... ... буға ... алатындығы сияқты, сөз де бір күйден
екінші күйге ауыса ... ... ... басқа күйге ауысуына ауа
температурасы ықпал ететіндігі ... ... бір ... ... ... да ... ішкі «ауа райы» әсер етеді. Сарты дегендегі «ы» зат
есімнен сын есім тудырып ... ... ... қазақ+ы. Бұл да, жоғарыда
айтылған «озушылар» сияқты, қазіргі ... ... ... сөз ... ... осындай сыр-сипаттармен естілуі мен ... ... де ... ішкі ... күйі ... өзгермелі. Сөз де
ойланады. Ойды қалай жеткізуді ойлайды. Жоғарыда айтқанымыздай, тек ... ... ... да, оның айналасында зат ... ... ... ... еш ... ... ... Ал осындай процестер негізінде
туындап жататын сөз-экзотикалар арқылы берілетін Доспамбет жыраудың негізгі
идеясының экзотикалығы одан да асып түседі. Ол – ... ... ... ... ... ішінде,
Тұлымшағын төгілтіп,
Ару сүйдім, өкінбен.
Донның төменгі ағысындағы Азау маңын мекендеген Кіші Орданы билеуші
әскери шонжарлар тұқымынан шыққан ұлы ... ... өмір ... ... ... ... ... кілшейтіп,
Көбелер киген өкінбес,
Жұпарын қардай боратып..,
Құрама шапшақ көп қымыз,
Құйып ішкен өкінбес, –
дегені соның айғағы іспетті. Бірақ оның өкінбейтіндігінің ... ... ғана ... Жыраудың «өкінбеу» философиясының тереңінде жатқан
факторларға көз салсақ, оның ел мен ... ... ... ұлы ... ... ... аласапыран айқастардың ортасында оттай лаулап,
хас батырлармен бірге қол ... ... ... ... соңы өкінбен
Өкінбестей болғанмын.
Ер Мамайдың алдында,
Шаһит кештім, өкінбен, ... ... ... Ер ... ... ... кешкенін айтуы,
жырау Доспамбеттің сондай батырлардың алдында бас иетін, ел ... ... ... ... адам ... да танытады.
Осындай кесек-кесек себеп-салдарлық факторлардан келіп шығатын ...... аса ... ... ... қайткенде де ұзағырақ ғұмыр
кешкісі келетін адам баласы үшін, түсініксіз концепция. Бірақ оны ... ... ... ... ұғынықты мәселедей толғайды.
Біз бұл жерден өкінбейтіндіктің түрлі мазмұнын ... ... ... ... өткізу үшін тіршілікте қандай нәрселерді жүзеге асырып
үлгеруің керектігінің бағдарламасы да осы жолдарда тұр. Бұл – ... ... ... ... ... арыстап жау шапса,
Оқ қылқандай шаншылса,
Қан жусандай егілсе,
Аққан судай төгілсе,
Бетегелі Сарыарқаның бойында,
Соғысып өлген өкінбес.
Өткен өмір жолының кезең-кезеңдерін айтқанда ... жүз ... ... ... сөйлейтіні осы тұста тағы бір көрініс береді. Бұл ... жасы ... адам үшін ... да бір ... ... ... тәрізді. Мәселе, жасыңда емес, сол жасыңның ішінде не
тындырғандығыңда деп тұрғандай.
Адамзат өзіне ыңғайлы болу үшін ... ... ... бір ... ... бөліп қойған. Бірақ тағы бір «уақыт» бар, ол – әр адамның өзінің
табиғи жылдамдығы. Ол ... ... ... бірі – ... ... ... ... адамзат кесіп қойған уақытпен
өлшенбейтіні түсінікті. Оны былай пайымдауға болады: жай адамдар неше ... ... ... ... ғана жүріп өтеді. Ал аса дарынды адамдардың ... ... ... да, олар орта ... ... ... ... тым жас кезде-ақ жетіп барады. Мұндай адамдардың бір ... ... ... ... әсер ... Солай бола тұрса да,
Доспамбеттің өзіне өлшеніп берілген отызға да ... ... ... жас ... бара ... ... жай адамдардың түсінігіне
қиындау.
Бүгін, соңы өкінбен,
Өкінбестей болғанмын, ... өз ... ... ... «Өкінбестей болғандығының»
себебі – уақыттың қашықтыққа «жүгіру» жылдамдығының әр адам үшін әр ... ... ... көз ... ... ... өзінің
қысқа ғұмырында бір адамның ... ... ... ... бұ ... өз миссиясының аяқталғандығына сілтеме
жасайтындай. Ал бізге, пенде ... соң ба, ... ... ең ... ... ... ... де, мүмкін болса, 90-нан да асуы міндет сияқты көрінеді де
тұрады. ... ... не ... ... ... ... – сол ... ретінде сіздің өзіңізді қалай ұстағандығыңызда. Доспамбет осындай
тұжырым ... ... ... ... ... соңы мен XVІІ ... алғашқы жартысында ғұмыр кешкен
Жиембет Бортоғашұлы – Еңсегей бойлы ер Есімнің ел басқарушы биі, ... ... ... ... ел бастаған көсем деңгейіне көтерілген
елеулі ... ... ... жырау, әсіресе, Есім ханның ұлы
жорықтарында ... ... ... ... ... ... (1620-1638
жылдары) Жиембет бастаған батырлар үлкен ... ... 1620 ... арада шыққан ірі ... Кіші жүз ... ... жауды
ойсырата жеңген. 1627 жылы Қазақ ... ... ... өз алдына
тәуелсіз хандық құрғысы келген Ташкент ханы ... ... ... ... Есім ... ... ... ел тұтастығын сақтау жолында
қажырлы қайрат көрсетті. Кіші жүз құрамындағы ... ... ... ... өз ... бүкіл алшынға (Кіші жүзге) әмірін жүргізген.
Бізге дейін жеткен аңыздарда Жиембет жырау ... да ... ... адам ... ... ... ... жақтағаны үшін иесіз аралға
айдалып бара жатқан Жиембет жырау Есім ханға ... ... ... ... Жиембет жыраудың толғаулары ең алғаш 1908 жылы «Жақсы
үгіт» ... ... ... ... бізге «Есім ханға толғау», «Басы
саудың түгел-дүр...», «Қол аяғым бұғауда» сияқты жырлары жеткен.
Мұхтар ... ... ... Жиембет жырау шығармаларын талдай
келе: «Бортоғашұлы Жиембет жырау көшпенділердің әскери аристократиясынан
шыққан. Халық аңыздарының және көне ... ... ... ...... ... Алау ... Алау – ХVІІ ғасырдың бірінші
жартысында жасаған тарихқа ... ... деп ... ... саналы ғұмыры Еңсегей бойлы Ер Есімнің қасында ... ұлы ... тең ... ... жерінде үзеңгі қағыстыруға дейін барған.
Кейде тіпті ханның жалғыз, қарашаның көптігін ... Есім ... ... ... да ... Ақын ... де, ... де қадір-қасиетін
терең сезінетінін аңғартып, ешнәрседен сескенбей, хан ... ... ... ... Ер Есім,
Есім, сені есірткен
Есіл де менің кеңесім!
Ес білгеннен Есім хан,
Қолтығыңа болдым демесін, – дейді.
Жоғарыдағы толғауында:
Ертеңгі күн болғанда,
Елің ... ... ақыл ... ... ... не ... жоқ болсам, Есім хан,
Ит түрткіні көресің.
Жиембет қайда дегенде,
Не деп жауап бересің?! – деген жолдар бар. Азуы алты қарыс ... ... ... ... жыраудың қадір-қасиеті жоғары екендігі ... ... ... ... ... сұрасаң,
Жолбарыс пен аюдай.
Өрлігімді сұрасаң,
Жылқыдағы асау тайыңдай.
Зорлығымды сұрасаң,
Бекіре мен жайындай.
Беріктігімді сұрасаң,
Қарағай мен қайыңдай.
Көруші едім, Есім ...... ...... – деп толғаған Жиембет жыраудың
өрлігіне сүйінесің.
«Жақсы үгіт» жинағында ақынның ... ... ерсі ... Есім хан
наразы болып, жырауға да қыр көрсете бастағаны айтылады. «Бұрынғы достық
дұшпандыққа ... ... ... ойлады: сырттан тымырайғанша, бетпе-бет,
ауызба-ауыз айтып, біржола ат құйрығын кесіп, ... ... ... ... ... ... ... дейді Жиембет жырау.
1.8 Сыпыра жырау
Сыпыра жырау (туған - өлген жылдары белгісіз) – ... ... ... ... ... қарақалпақ, башқұрт, барабы, құрдақ, қырым
татарларына ортақ тұлға. Оның ... ... өз ... ... ... «Едіге би», «Тоқтамыс ханның хикаяты» аңыз-әңгімелер мен «Ер
Тарғын», «Едіге батыр» эпикалық жырларында ... ... ... ... ... дәуірінен жеткен көптеген эпикалық жырлардың бірден-
бір авторы санайды. Қазақ аңыздары мен батырлар жырында жырау ел ... дана ... ... ... 120, бірде 180 жасаған, көпті
көрген тәжірибелі қарт кейпінде көрінеді. Ауыз әдебиеті ... ... ... ... қиын ... ... ақыл-кеңес сұраған Алтын
Орданың сол ... ... ... ... ... Бұл ... жырау билеушінің өзін, оның ата-бабалары
мен төңірегіндегілерді сипаттап, ... ... баға ... ... содан кейін ақыл-кеңесін айтқан. Оның қиын ... ... ... ... ... батырларды бітістіру мақсатында
жырлаған толғаулары белгілі.
Бұл толғаулар Сыпыра жыраудың негізінен ... ... және ... дәлелдейді. Сыпыраның Едіге туралы эпоста бейнеленген Тоқтамыс
ханға арнаған өлеңі оның ... ... ... ... табылады.
Арнау жырда Сыпыра жырау алдымен өзін таныстырған соң өзінің Тоқтамыстың
сегіз атасын, соның ішінде Шыңғыс ... да ... ... ... ... ... ... Содан кейін Едігенің Тоқтамыстан
қашуы кездейсоқ емес екендігін, оның Темірмен одақ ... ... ... ... ... ... жырлайды. Сонымен бірге жырау Тоқтамыстың күйзеліске
ұшыраған ұлысы мен тұтқынға түскен қыздары мен ... ... ... «Ер ... ... ... ... туралы «өз өмірінде толғау
айтып, тоғыз ханды түзеткен кісі» делінген, ал «Телағыс» жырында ол ноғайлы
ішіндегі ... ... ... ел ... ... ... жауласушы жақтарды бітістіріп отырған тұлға ретінде көрінеді. Ноғай
халқында кездесетін «Тоқтамыс ханның хикаяты» атты аңызда Сыпыра ... қара ... ... айтылатын жырлар өзінің табиғи сипаты жағынан
жыраудың «Мен қартыңмын, ... атты ... ... ... ... батырын» жырлаған әйгілі Мұрын жырау өзін Сыпыра жыраудың ұрпағы
санаған. Сыпыра ... ... ... түркі халықтары әдебиетінде
көркем үлгі ретінде орын алды.
Мысалы, ол ... ? ... ... ... ? Сыбрй йырысы,
татар барабиндіктерге ? ... ... ? ... ... ретінде
белгілі. Ал қарақалпақтар Сыпыраны өздерінің ең үлкен эпосшы жыраулар
мектебінің ... ... ... ... ... ұлттық
энциклопедиясы, 8 том «Тарихи тұлғалар» кітабы
XІІІ-XІV ғасырларда Дешті Қыпшақтың әйгілі жыршыларының бірі - ... ... өмір ... Ауыз ... ... ... заманымызға
Сыпыра жыраудың қиын кезеңде өзінен ақыл-кеңес сұраған Алтын Орданың ... ... ... ... ... ... Бұл толғау-
монологтарда жырау билеушінің өзін, оның ... ... ... ... ... баға берген, болашақты
болжап, содан кейін ақыл-кеңесін айтқан. Оның қиын ... ... ... хандармен жауласқан батырларды бітістіру мақсатында жырлаған
толғаулары белгілі. Бұл ... ... ... ... ... ... бітістіруші болғандығын дәлелдейді. Сыпыраның Едіге туралы эпоста
бейнеленген Тоқтамыс ханға арнаған өлеңі оның толғауының классикалық ... ... ... ... ... ... ... өзін таныстырған соң
өзінің Тоқтамыстың сегіз атасын, соның ішінде Шыңғыс ... да ... ... ... ... ... ... береді. Содан кейін
Едігенің Тоқтамыстан қашуы кездейсоқ емес екендігін, оның ... ... ... ... соғыс ашуы мүмкін екендігін жырлайды. Сонымен бірге
жырау Тоқтамыстың күйзеліске ұшыраған ұлысы мен тұтқынға ... ... ... ... ... ... Бұған жол бермеу үшін Сыпыра жырау
Тоқтамысқа Едігеге елші ... ... ... ал ... соң оны ... ... ... жыраудың толғауы нақты ақындық сипаттамалар мен бейнелі сөздерге
толы. ... ... ... ... ... ... айшықты суреттеп, тарихи
тұлғаларға бейнелі анықтамалар береді. Тоқтамыстың ... ... ... ... ... ... соңғы толғау болды және шамамен 1390 жылы
айтылған.
Шоқан Уәлиханов Ноғайлы дәуірін “қазақтың алтын ғасыры” деп ... ... ... ... өткені жоқ. Оны барынша
ұлықтап, көтере дәріптеп жырлаған. Алайда, ... ... бір ... ... ... түсінігіміз шектеулі боп келді. Осы ақтаңдақты игеру
ниетімен “Ноғайлы” атты ... ... ... ... да шамалаушы едім, тақырыпты нақты зерттеу үстінде Мұрын жырау
аузынан жазылып алынған “Қырымның қырық батыры” ноғайлының саяси-әлеуметтік
тарихының эпостық нұсқасы ... ... ... жетті. Міне, мұрағаттық-
құжаттық, бұрын-соңды ... ... ... ... мен ... ... шежіре, эпос-жыр деректерімен байытқанда өте ... да ... ... боп ... бас газетіміз “Егемен Қазақстанға” осы еңбегімнің “Ноғайлының
рухани өмірі” тарауын ризашылықпен ұсынып ... ... Орда ... ... оның өзекті жұрты, ұйытқы тобы,
орта¬лық астанасы төңірегінде ірге көтерген жаңа ... ... ... ... ... ... ... мұрагері болғанының басы ашық.
Алтын Орда империясында тәңірлік, шамандық, будда, мани, христиан,
мұ¬сылман ... ... ... ... ... араласты. Қазіргі көкжиек
кеңейген өркениетті заманда осынау діни үрдіс¬тердің айдай ... ... ... ... оның бір ғана ... көле¬мінде қайшылыққа
келмей, төзімділікпен ауызбіршілікте қоян-қолтық өмір сүру феноменін терең
зерттеген ешкім жоқ. Алтын Орда бір ... ғана ... ... ... болғанымен, онда ұлтына, дініне қарай бөлу болмады, жекебастық
қабілет, тұлғалық қасиет басты өлшемдердің бірі болды.
Алтын Орданың ... бет ... ... ... еді. Бұл ... ... ... Берке (1257-1266). Ол 1263 жылы ... ... ... ... ... ... ... Бейбарыспен бітім жасады.
Алтын Орда исламды мемлекеттің ресми діні деп ... ол ... ... біржола орныға қоймаған сияқты. ... хан ... ... діні әлі де ... халде еді. Осы жағдайды Өтеміс қажы жазбалары
айқын суреттейді.
“Аңыз былай дейді: дінсіз құшынаш¬тар мен абыздар төменгідей ғажайыптар
көрсеткен. Мәжіліске бір сұбжақы ... бал ... оған ... ... бал тостағанға өзі құйылып, кісі¬лер¬дің алдына өзі ... ... Хан осы ... өзінің шайхы¬лары санап, ... ... ... ... ... Ордаға төрт мұсылман келді. Олар құдайға құлшылық ... ... хан ... ... Сүйік¬¬ті шайхылары да ... ... ... ... ыдыстағы балдарын да ала келіп, түтікке
жалғап, тостағандар¬ды да қойды. Арада біршама уақыт ... ... ... ... “Неге бал ақ¬пай жатыр?” деп сұрады Өзбек хан. “Орда¬ға
мұсылмандар ... ... ... ... ... дейді шайқылар.
“Іздең¬дер, алып келіңдер”, деп әмір етті хан. ... ... ... хан ... ... ... жерге сал¬быра¬тып дұға
қып отырған төрт бейта¬нысқа кезігеді. “Кімсіңдер?” – деп ... ... ... ...... ... талабы. Міне,
келді. “Кім¬сіңдер, неғып жүрген жан¬сыңдар?” – деп ... ... ... ... ... ... енгізуге келдік” – болды
әлгілердің жауабы. “Бұ¬лар қаскөйлер, сөй¬лет¬пеңіз, тезірек өлтірі¬ңіз”, –
деп шулап қоя ... ... ... ... ... ... деді: “Не үшін
өл¬тірем? Мен падишахпын. Сендердің еш¬қай¬сыңда алашақ-берешегім ... ... хақ ... ... бірге бола¬мын. Егер бұлардың діні хақ
болмаса, бүгін бал неге ақпай қалды? Тез бәсеке ... ... хақ ... ... бағынармын”, – деді Өзбек хан (Чингиз-наме. Алматы,
1992. 105-106-б б.).
Әжептәуір ұзақ әңгімені ... ... ... ... екі
тандыр қазып, өртеп жақты. Біріне мұсылман түсті, екіншісіне шайхылардың
бірі түсті. ... ... көз ... лап етіп ... ... де, ... қурай аман шықты. Нәтижесінде, мұсылман дінінің артықшылығына көзі
жеткен Өзбек хан ... ... ... ... ... ... БабаТуклас еді (Сонда, 106- б.).
Тілге тиек еткен әңгіме Берке ... ... діні ... ... жая ... 60 ... ... Өзбек хан¬ның мұсылмандықты ... көз ... ... ... ... де, оның ізбасары
Жәнібектің де мұсылмандықты қатты ... ... ... ... көп ... ... іргесі нығайғаны осы шама болса
керек.
Екінші бір маңызды мәселе қазақ жырлары мен ... ... ... орыс ... ... бір бөлек, қазақ тарихи жадында бір
басқа әліп¬телетін Баба ... – Баба ... ... Әзиз ... бетпе-бет
жолы¬ғуымыз. Бұл тарихи тұлға төңірегінде арнайы әңгіме болатындықтан,
қазір тоқталып жатпаймыз.
Сонымен, Алтын ... ... ... ... ... дербес өз
шаңыр¬ағын тіккенге дейін бұл ... ... ... орныққан-ды.
Алайда, Дешті Қыпшақтың өзге де мұсылмандары сияқты Құран ... ... ... ... ... ... мидай араласып, біте
қайнасқан мұсылмандықты тұтынды. Қыпшақ нәсілді жұрт – ... ... ... ағашқа табыну), сосын табуды, ең соңы ... ... ... қою нанымын әкелген халық. ... ол діни ... ... ... де, ең соңы ... та түп ... жойып,
халық санасынан алас¬тай алмады. Мұхаммед (с.ғ.с.): “Маған табынған халық
сорлы” деп айтып, жан иесі адамға емес, жалғыз ... ... өз ... уағыз еткенмен, Дешті Қыпшақта ол талап орындалмады.
Ноғайлы негізінен қыпшақ жұрты еді, сондықтан олардың ... ... ... ... ... ... ... да басы ашық. Ал
қыпшақтардан қалған жазба мұра ... ... ... ... ... ... ... барғанымыз шамалы. Осы мұраны ұзақ
жылдар аударып-төңкерген орыс ... да, ... ... ... ... ... сақтаулы басылымының соңында екі музыкалық
шығарманың нотасы барын білмеген. Бұл шындықты қазақтарға жет¬кізген Иштван
Қоңыр. Ұлт ... десе ... ... жоқ, ... ... сол нотаны алдырып, Еуропаның өзі ұмытып қалған байырғы нота
әліппесін үлкен машақаттармен ... ... ... ... ... ... “Ақсақ Құлан-Жошы хан”, “Елім-ай” сарындарын есітіп,
таңғалғанын әңгімелейді.
Қысқа да ... ... ... мән бар: ... мәдениетінің әрі
мұрагері, әрі ілгері дамытушысы. “Ақсақ Құлан” сарынының “Елайрылған”,
“Көро¬ғ¬лыда”, ... ... ... ... иек ... ... ... қайталануы тегін емес. Күйдегі толғау сарыны,
әндегі жоқтау үрдісіндегі мұңды сағыныштар – ... ... ... ... ... ... лейтмотиві. Ол Қорқыт күйлерінің де алтын тін,
үзілмес ... XІІІ ... ... ... ... ... қашып барып, Бела патша төңірегіндегілердің ұйымдас¬тырған
бүлігінде суға ағып өлген Қотан ханның ... ... ... ... ... Қотан”, бәл¬кім, одан да бұрынғы заманның аужайын аңғартатын “Сай¬мақтың
Сарыөзенін” Жанақ ақынның қо¬бызда ... Ш. ... ... ... ... “Ер Шегедейді” Қанқожа, Досжан, Жанақ,
Өтеболаттан жазып алған” (Ә. Марғұлан. ... жыр, ... ... ... ... ... өнерінің қайнар бастауында осы атаулы ... ... ... ... шыңға жеткен жыршылық мектеп түркі-қыпшақ
нәсілінің бұған дейін де мыңдаған жыл¬дық тарихы бар төл ... ... ... ... көз салсақ, қанатты, жеті басты айдаһарлар, жалғыз көзді
дәу, жылан адамдар ... сөз ... ... дәуіріне меңзейтін
туындылар көп. Мысалға Ертөстікті алалық, “Жылан Бапы патшалығы” ... ... ... ғасырлардағы Қара теңіз скифтерінің сенім-наным, ... жыр ... ... ... емес пе? Ал ... атты
Кендебайдағы” жеті басты аждаһа қай, ұранқай, кердері ... ... кие ... ... шайқастың сәулеленуі емес пе? ... бірі – ... Жыл ... ... ... ... ... Арапат тауы аралығында бұқаны тотем тұтқан қауым
жасады. Тотем қағидасы бойынша кие ... ... ... қо¬сал¬қы атпен
аталады. Өгіз, Оғыз атауы осы¬лай пайда болса керек. Ал ... ... ... X ... ... ... ... сөздігінде үзінділері ұшы¬расатын Афрасиаб – “Алып Ер ... да ... VІІ ... ... эпос¬тың бізге жеткен жұқаналары. Демек,
эпос Еуразия көшпелілерінің төл өнері ... Ал ІX ... бұл ... ... ... ... ... Оның сөздері бізде сақталмағанмен,
түріктерде сақталған. Осы шамада “Қобыланды батырға” енген “Қараман ... ... ... ... алғашқы нұсқалары, “Қозы Көрпеш-Баян сұлу”,
“Ер Көкше”, “Ер ... ... ... ... Осы желі ... ... ... дәуірі – XІІІ-XІV ғасырларда да бұл дәстүр жал¬ғасын
тапты. Осы кезеңде Шез-Баян Балашықұлы, ... ... ... ... ... ... Шабан¬ұлы, Құба Қыпшақ, Қара-Байыс Қаңлы, Ұзын-
Айдар Қоңырат, Сұлу-Мәмбет Шы¬рын, Маңқы Маңғыт ... ... ... ... ... көбісінің мұрасы белгісіз.
Бұл орайда Сыпыра жыраудың орны бөлек. Ол ... ... ... ... Орда ... ... 1391 ... Ақсақ Темірдің бірінші
жорығы¬нан кейін Едіге ұлысы ретінде пайда болса, сол жылы ... ... ... отырып, өліп кетеді. Ноғайдың “Едіге” жыры осындай дерек
ұсынады. Демек, ол Ноғайлы ұлысы тарих есігін ашардан бұрын ... ... оны ... неге ... ... Ноғайлының Алтын Орданың рухани
мұрагері екенін айтқан¬быз. Сыпы¬ра жырау өмірі ... бір ... Әр ... елде ... ... әсіре¬се “Едіге” дастанын шығарған Сыпыра ... ... ... емес ... ... ... араласып-
қатысқан оқиғасы екенін айғақтағысы келгендей өзі шығарған дастандарға өзін
қосалқы кейіпкер ретінде қатыстырып, берген ақыл-кеңестерін ... ... ... отырған. Мұны Сыпыра¬ның шығармашы¬лық қолтаңбасы десе де
болады. Жалғыз ... ... ... “Ай¬са ұлы Ахмет”, “Алау батыр” ... ... да осы ... анық ... ... хан, Жәнібек хан
заманының мемлекеттік тұлғалары – аталмыш батырларды Сыпыра етене ... ... ... ... еткен. Сондай-ақ “Құттықия”, “Құбығұл” жырларына
жыраудың кейіпкер ретінде қатысуы – Сыпыраның ... ... ... ... ... тұр. Тақырыпты алғашқы зерттеушілердің бірі
Ханғали Сүйіншәлиев “Ер Сайын”, “Ер Көкше”, “Ер Қосай” ... эпос ... ... деп ... (Х. ... Қазақ әдебиетінің тарихы.
Алматы, 2006. 222-б.).
Тоқтамыс, Едіге қандай тарихи ... ... ... да – ... ... Оны ... деп ... негіз жоқ.
Иә, он¬ы ұзақ жасатып, бірде 120, екіншіде 180 ... ... ... шындықтан гөрі елеске айналдырып жіберушілер бар. Түз жұрты
қалаулы¬ларын өлдіге қимай, сырлас ... ... ұзақ ... Оған қоса ... Қыпшақ жылды күнтізбе қа¬ғидасына орай
есептегенмен, адам жа¬сын 9 ай, 9 күннен ... Яки, ... ... ... Сы¬пы¬раның 120-ға келуі мүлде таңғалдыр¬майды.
Едіге Тоқтамыстан 1387 жылы қашып еді. Міне, осы жай Мұрын жырлауындағы
“Едіге” жырына өзек болады. ... ... ... Сыпыра жырау
деген жыршысы” бары айтылады. Кейінгі ... ... ... ол Едігеге оппози¬ция¬лық бағытта болады. Оның ... ... ... ... ... ... (Дала даналығы. Алматы,
2001. 163-165-б б.).
Сыпыраның сойы (фамилиясы) зерт¬теулерде ... деп ... ... ... ... Шөп¬бас¬лы деп әліптейді. Ал
Шоқан оны бірде Сыпыра десе, ... ... ... деп ... Ал жыраудың
сырт сұлбасын сурет¬теуде “сұм аяқ, сұпа бөрікті” тіркесі жиі қолданылады.
Бұл жерде ... ...... ... деп ... жөн. XІV ... Орта Азияда сұпылық қозғалыстың жанданған кезі еді. ... ... ... ... ... ... ... деп
жария¬ла¬ған-ды. Оларды пар¬сы тілді әдебиеттер “чуфи” деп жаз¬ған. Яки,
сұпы сөзі ... ... ... ... ... ... Шөп¬баслы
сөздерін Сопы¬баслы деп оқу¬ға негіз бар. Ендеше, Сы¬пыра орта ға¬сыр¬да
Маң¬ғыстауда сопылық ... ... ... адам боп ... ... ... 1334 жылы ибн ... Са¬ра鬬¬шық¬та болғанда: “Осы
қалада түрік нәсілінен шыққан егдерген, ... ... ... бар.
Оны Ата деп атайды. Ол бізге дастархан жайып, ... ... ... ... (История Казахстана в араб¬ских источниках. Ал¬маты, 2005. Том І. 232-
б.). Әлкей Мар¬ғұлан Баттута кездестірген діндар Атаны – Сыпыра деп ... ... ... жыр, ... ... 1985. 147-б.).
Сыпыра жұрты Жемді жайлап, Са¬рай¬шықты қыстап ... әсер ... ... ... пен ... айты¬сып жүргенде жүзге келген Сыпыра
жырауды Тоқтамыс күймелі арба жіберіп, Маңғыс¬таудан Сарайға алдырып, ... ... деп ... (Сонда, 147-б.).
Сыпыра жырау шығармашылығына ал¬ғаш назар аударған ғалым Ш.Уәлиха¬нов.
Оның аманқарағайлық қыпшақ Жұма¬ғазыдан жазып алған шумақтарын Мелиоранский
“Тоқтамыс жыры” жина¬ғы¬на ... Ал Қ. ... 1927 жылы ... ... ... ... екінші рет жазып алып, ... ... ... ... төменгі¬дей:
Мен қартыңмын, қартыңмын,
Не көрмеген қартыңмын.
Бастыққа бастық, Бастық ... ... ... ... Кедей хан,
Оны көрген кәріңмін.
Одан соңғы Ала хан,
Оны көрген кәріңмін.
Одан соңғы Қара хан,
Оны көрген кәріңмін.
Құлағы ... ... ... көрген кәріңмін.
Он екі тұтам оқ атқан,
Одан соңғы ер Шыңғыс
Оны көрген кәріңмін.
Мұнарасы қырық құлаш
Өзден сұлтан Жәнібек
Оны көрген кәріңмін.
Ұлы ... ... ... кәріңмін.
Жүз сексенге келгенде,
Сонша хандар өткенде
Жас та болсаң, Тоқым хан,
Сені көрген кәріңмін.
(Сонда, 218-б.).
Бұл жолдар 180 жас жасаған кәрілігін куәға ... ... ... ... барлау жасауымен құнды. С.Сейфуллин де ... ... ... ... ... орын ... (Алматы, 1933 ж. 139-б.).
Ей, жігіттер, шоралар,
Он сан ноғай бүлгенде,
Саназар ... ... ... ... алаш болғанда,
Алаша хан болғанда,
Аязды қыста айырылдық
Арасат оты жанғанда,
Хан ... би ... ... ... деп ... ... ... жүре, сап жүре,
Сай азамат қосылып,
Жауды жайпай ала алмас,
Қара қыпшақ Қобыландым,
Сен секілді ерден соң.
Есім Байболов ... ... ... ... ... ... өлеңін
жиып-теріп жария етті. Сыпыра Қобы¬лан¬дыны біліп қана қоймай, өлгенін де
көрген. Ел бүлініп, ат ... шаң ... ... ... ... ... ... өкініш білдіреді. Ал бұл толғау ... ... ... ... ... Темір жорыққа шыққанда, Тоқтамыс Сарайды
тастап, Дон даласына қашпақ болған, сонда ел жақсылары Сыпыраны алып ... ... ... ... ... ... Темірге қарсы шығуға
көндірген.
Өлең жолдарында Саназар батырдың жаудан жаралы боп ... ... ... 35 ... ... ... әулиенің моласы жатыр. Ыбырай
ахун Құлбайұлы да білімімен Сырымды тоқтатқан атақты бай ... ... ... ... бұл есім ... XVІІІ ғ. ... ... Ал Сы¬пыраның Саназары болса XІV ғасыр¬дың ел қорғаны ... ... Ол ... ... ... ... Саназар батыр болса керек. 2004 жылы
“Жа¬зушы” баспасынан Есенбай Дүйсен¬байұлының құрастыруымен жарық көрген
“Жеті ... ... ... ... бидің аты аталады (9-б.).Орыс хан
Маңғыстау өлкесінің қожасы Тойқожаны өлтіріп, Тоқ¬тамысты қуған соң, ... ... ... билеушісі) тоқа-темір Та¬ғайға сыйлаған еді.
Орыс жылнамасынан кейін ... ... ... ... ... беймәлім Маңғыс¬тау билеушісі Тағайды ауызға алуынан Сыпыраның
өзі де Маңғыстау ... ... ... қиын ... “Қырық батыр” немесе “Ноғай¬лы жырларының” сақталып, бүгінге жету
сырларына тоқталық. Ғажабы сол – “Қырық ... ... ... Ноғайлы
жырларын сақтаған негізінен адай жыршылары. ... ... ... ... ұрпақ¬тары” және “Құлыншақ”, “Ақжонасұлы Ер Кеңес”,
“Жаңбыршы”, “Телағыс”, “Оғыз батырлар¬ды” Нұрым Шыршық¬ұлынан, “Қыдырбай
ұрпағы ... ... ... ... ... ... батыр”, “Ер
Көкше”, “Ер Қосай”, “Асан Қайғы”, “Абат батыр”, “Тоған батыр”, “Манашы
батыр”, ... ... ... ... ... ... Қашағаннан үйрендім деген. Бұлар Сыпыра жырау мектебін
жалғастырушылар еді.
Ал Қобдадағы Қобыланды ... ... ... бір ... ... ... ... Үкі жыраудан басталып, Жаскілең, Бітегенмен жалғасып,
Нұрпейіс Байғанинге жетеді. ... ... ... ... ... нұс¬қасын тудырушылар осылар. Орал айма¬ғын¬дағы Жиенбай ... ... ... Қубала, Марабай, Көше¬лектер де “Ер Тарғын”,
“Қыз Жібек”, Ноғайлы жырауларының мұраларын жеткізді. Мұ¬ның сыртында ... ... ... ... ... жыраулардың ноғайлы жырларының
таралуына қосқан үлестері ... жылы қыс ... ... ... ... Астрахан төңірегіндегі
қалың қамысты алқапқа қыстап шығуға Астра¬хан ... ... ... Мамай Тінмәметұлы мен Орақ мырза (бұлар Орақ, Мамай ... ... ... ... ... ... Байұлынан Үзей, Тіней, Тоқ¬мәм¬бет,
Өтей батырларды уақытша ... ... ... ... ... ... источниках XV-XX веков. Ал¬ма¬ты, 2005. Том І, док. №194, ... аты ... ... ... ... ... ұрпақтары.
Демек, олар XVІІ ғасырдың алғашқы ... ... ... отырған. Тіпті ұлыстары мен ... ... аты ... Демек, адайдың Қосай, Тәзіке аталары ыдырау ... ... де ірге ... отырған Ноғайлының ұйытқы тобында болғанының басы ашық.
Біз әңгіме етіп отырған батырлар адай емес, байұлы руының ... ... Ал ... ... ... байұылының әу бастан ... ... ... да осы ... ... деп ... болатын
сияқты.
1.9 Үмбетей жырау
Үмбетей (1697-1786) – Бұхар жыраудың әрі замандасы, әрі тілектес-
ниеттес ең ... досы ... ... XVIII ... ең атақты, ірі
жыраулардың бірі. Ол өзі көрген, ... ... ... ... жеріне
жеткізе шыншылдықпен жырлайды. Оның бұл қасиетін Бөгенбай ... және оның ... ... ... ... ... ... жыраулық, ақындық өнерінің ... ... ... ... суреттейді. Қарабұжыр қанжығалы Үмбетей жырауды
Мағжан Жұмабаев та ерекше мадақтап:
Әрі ақын, әрі батыр Қарабұжыр,
Айтайын өрлеп барып ... ... ... ... ... ... ... Қарабұжыр – Үмбетей
жыраудың лақап аты.
Жырау өз замандасы Бұхар ... ... ... тоғыз ханды толғауменен,
Шештің талай түйінді болжауменен.
Іс болса қиын-қыстау сен сөйлеттің,
Қылыш қып қызыл тілді ... ... ... ... еліңнен,
Сарыарқадай жеріңнен,
Жатсаң да шірімейтін,
Асыл тасым – дейді тебіреніп.
Үмбетей жырау «өткіздің тоғыз ханды толғауменен» ... бұл ... ... Әз ... ... одан ... қазақ хандары: Қайын, Болат,
Сәмеке, Әбілмәмбет, Күшік, Әбілхайыр, ... ... ... кемеңгер
биі болған.
Шешендік сөздің салмағын білетін қас жырау қара қылды қақ жара отырып,
қаһарлы ... ала ... ... ... ... ... болатындығын
дәлелдейді. Сөйтіп, Қаз дауысты Қазыбектің ұлы Бекболат би мен Абылай ханды
бір ауыз сөзбен тоқтатып, ел ... ... ... ... да ... ... есімі қанжығалы қарт Бөгенбаймен қатар
аталады. Арнау жырларымен аты шыққан ... ... дені ... ... 1708 жылы 30 мың ... ... ... елінің берекесін
алып, құтын қашырған казак-орыстарды талқандап, Еділден әрі ... ... ... ... тайдай тулаған.
Қоралы қойдай шулаған,
Ұзыны шексіз, ені алыс –
Еділден өттің Бөгенбай, - деп жырлайды.
Қарақұм құрылтайында қазақ ... күш ... ... ... ... жасағының 1711 жылы жоңғарлармен соғыста үлкен жеңіске жетуі
де Үмбетей жырларына арқау болады.
Бұдан кейін жоңғарлар 1723 ... ... бас ... қоймайды. Есін жиып
алған соң, араға он үш жыл салып, бейқам жатқан ... ... ... ... Орта ... Торғай, Есіл, Тобыл өзендерін бойлай ... ... ... сәтін пайдаланып, найман, керей, үйсін,
шапырашты руларының жерлерін басып алып, ... ... ... ... Оның үстіне Кіші жүзге, Еділ бойына Аюке хан бастаған ... ... ... екі ... қыспаққа түсіп, барар жер, басар ... ел ... ... Алқакөл сұламаға» ұшырайды. «Орманнан көп
орта жүзден» Бөгенбай жасақ жиып, Бұланты мен ... ... ... ойсырата жеңеді. Бұл жер кейіннен «Қалмақ қырған» ... Осы ... ... ... ... бастан-аяқ қатысып,
батырлардың ерлігін жырларына арқау етеді.
Жоңғарлар 1733 жылы ... ... ... ... ... ... Олар Қара Ертіс арқылы Зайсанға келіп, одан Аягөз, Қарқаралы,
Баянауыл тауларын ... ... ... Орта жүз қолы ... ... Екі жақ ... өзені мен Кәрітау аралығындағы жалпақ аңғарда
кездеседі. ... ... ... жекпе-жек басталып, екі рет қалмақ
батырларының күші ... ... сағы ... Осы ... ... бері ... қасында болған Сабалақ жекпе-жекке шығып, Галдан
Цереннің үлкен ... ... ... ажал құшады. Жауға «Абылайлап» ат
қойған Сабалақ өзінің шын аты Әбілмансұр (Абылай) ... ... ... ... ... ... ... тапқанда,
Шарыштың басын қаққанда.
Қанжығаңа бас байлап,
Жау қашты деп айқайлап.
Абыйлайлап ... ба ... ... - деп ... осы ... Үмбетей.
Жорықтан жеңіспен оралған жауынгерлерді Орта жүз елі қуанышпен қарсы
алады. Баянауылдағы ... ... ... ... ... иелері
Абыз бен Шомақ 90 ту бие сойып, Жеңіс тойын өткізеді. Тойға ... ... ... ... Абылай деп атауға, ал келесі 1734 барыс жылы
хан көтеруге сөз байласып тарасады.
Абылай хан тапсырмасымен Бөгенбай ... ... ... ... жырау
1761 жылы Абылайдың Әділ деген баласына еріп ... ... ... ... ... елі мен Қытай арасында бейбітшілікті нығайтуға ... ... ... екі ұзақ жыры бар. Оның бірі ... да, ...... өлімін Абылай ханға естіртуі.
Бөгенбай жоңғарларға қарсы күрестің бас қаһарманы, әулетті батыр,
атақты қолбасшы. Ел үшін ... ... үшін ... ... орын ... ... ... Міне, осы өзі әкесі «Алатаудай Ақша батырдан асып
туған» Бөгенбай ... ... ... өз ... ... ... ... тау,
Абыралы, Шыңғыс тау.
Қозы-Маңырақ, Қой-Маңырақ,
Арасы толған көп қалмақ.
Қалмақты қуып қашырдың,
Қара ... ... ... асырдың, - дейді батыр ерлігін дәріптеп.
Бөгенбай батырдың қазасын естіртуінен де оның жұрттан асқан шеберлігін
байқаймыз. Бұрын қазаны ... өзі өнер ... ... Әдетте,
естіртуші қайғылы хабарды бірден тоқ ... ... ... ... ... ... бастайды. Алдымен тұспалдап сөйлеп, қара жамылуға тиіс
адамды ауыр ... ... ... де ескі ... ... ... алдымен Абылайдың өз басынан,
халық басынан өткен ауыр күндердің жайын ... ... соң ... ... екенін, қазасыз пенде жоқ ... еске ... ... артынан тағы да қуаныш болатының, бір батыр өлсе, оның орнына тағы
бір ... ... ... ... ... ... қаралы хабаршы
екендігін, атақты батырлардың бірі ... ... ... үшін
келгендігін жеткізеді.
...Жасыңда болған сырласың,
Үлкенде болса құрдасың.
Сексеннен аса бергенде,
Қайырылмас қаза келгенде.
Батырың өтті Бөгенбай! – ... ... ... ауыз ... ... өкілдерінің бірі –
Үмбетей жыраудың бізге жеткен қиссаларының ...... ... би ... ... Ерейменнің көрікті жері Күншалған баурайында
отырған Үмбетей жырауға сәлем бере барады.
- Уа, ата, ұзақ жасап көпті көрдіңіз. ... ұлы атам қарт ... ... Абылай ханның жырауы болған екенсіз. Сарыарқаны жат
жұрттан қашан тазартып, Ерейменге елді қалай ... ... ... Сонда Үмбетей жырау домбырасының құлақ күйін келтіре отырып,
сұрағына жауап ретінде Жантай ... ... ... кең ... түлкі құсақ,
Көзі отты, кеудесі өр, бойы сұңғақ.
Білектей дойырын быр тастамайды,
Дұшпанның мысын басар осымен-ақ.
Қасқырдың ... ... ...... батыр Жантай, - дейді Үмбетей оған ... ... ... көп ... ... ... ... жағалауына қуып
жетеді. Кескілескен ауыр соғыс үш күнге ... ... ... соғыста
Жантай батыр қаза табады. 1771 жылы болған бұл соғыс тарихта «Шаңды жорық»
деген атпен енеді. Уақтан шыққан ... ... Сары мен Баян да ... қаза табады. Сөйтіп, Үмбетей жырау елі үшін ... пида ... ... атын қазақ тарихына мәңгі қалдырады. Аталмыш қиссада ол
Досай, Атан, Үйсімбайларды да жырға қосады.
Атақты «Елім-ай» өлеңінің ... ... ... жыл асында, яғни
1764 эылы (Мешін) Керей жайлауында Үмбетей жырау көлемді ... ... ... ол өз ... ... адамгершілікке, ізгілікке,
пенде баласына қиянат жасамауға шақырады.
Ұл он беске келгенше,
Қолға ұстаған қобызың.
Ұл он ... ... ... алмаса доңызың, - деп бала тәрбиесіне де көңіл бөледі. Халқымыздың
меймандостық салтын да ... ... ... ... шық, ... ... мейманды,
Кесір болар несіпке, - деп толғанады. Отбасының тәрбиесіне де ... ... ... ... ... ... үлгілі ортадан қыз әпер,
өнегелі әулеттен жар ... - ... ... ой ... ... ... Бопы ... Атқыбай Байкенжеұлы,
көзіміз көрген шөпшегі Имақан Атқыбайұлы, Аманжол ... ... ... ... осы ... ... ... түсіріп, М.Әуезов атындағы
әдебиет және өнер институтына тапсырған. ... «Бес ... ... ... ... ... Ғалымжан Мұқатов пен Әлкей Марғұлан
жинастырған өлеңдері берілген.
1.10 Марғасқа ... ... ... және өлген жылдары белгісіз) – ақын, жауынгерлік
рухтағы жырларды шығарушы, қазақ поэзиясындағы көне ... ... ... ... шығармашылығы туралы бізге жеткен деректер тым аз.
Дегенмен қолда бар деректерге қарағанда Марғасқа жырау Есім ... ... қол ... батыры болған. Қилы замандарда шапқыншылықтар мен
жорықтардан ... ... ... ... ... ханмен қатар осы
тұлғалардың да ... ... Есім ... ... ... ... тыныштығы үшін аянбай еңбек еткен ол халықты жəбірлеген мейірімсіз
хандарды аяусыз сынаған. 1627 жылы Ташкент өңіріне билігін ... ... ... Есім ... ... ... ... қатысқан. Жырау Есім ханның
өмірі мен ерлік істері суреттелген ... ... ер ... атты ... алғаш жырлаушы болған деген болжам бар. Марғасқа ... ... ... ғана ... оның от тілді, орақ ауызды жырау болғандығын
көрсетеді. «Ей, ... хан ... атты ... «Ей, ... ... ... лағынет болсын. Кінəсіз халықты ... Жер ... ... ... ... дағы ... төтеп бермессің», - деп Ташкент
ханының қазақ ауылына опасыздықпен шабуыл ... ... ... ... ... ... ... ұлттық
энциклопедиясы, 6 том
Қазақ халқы ерлік күреске толы күн ... XVІІ ... ... ... ... ... ... жетті. Екеуінің де өмір
жолы XVІІ ғасырдың алғашқы жартысында, Есім хан ... ... ... ... қатысты. Жорық жоршысы Марғасқа жырау Есім ханның бір
орталыққа ұйысқан күшті феодалдық мемлекет құру ... ... ... ... ел ... ірі шонжарлар әулетінен шыққан Жиембет ... ... ... ... Бұлардың екеуі де сөз өнерін жете
меңгерген ... ... еді. ... мен ... ... ... санаулы ғана толғаулары XVІІ ... ... ... даму бағдары ежелгі арна, байырғы дәстүр ауқымында
болғандығын танытады.
ІІ. ЖАЛПЫ МЕКТЕПТЕГІ ... ... ... ... ... Жыр және жыршылық қасиет
Ерте-ерте заманда, ешкі кұйрығы келте заманда жер ... ... ... ән дегеннің не екенін білмепті. Өлеңсіз өмір ... ... ... ... ... ... ... қуанышсыз күн
кешіпті. Ол кездерде жиын-той, ойын - сауық ... ... ... бәрі
тұнжырап жүреді екен, өйткені қайғы келсе, қаза ... ... ... өлең ол ... әлі адамньң қолына түсе қоймаған екен. Бір ... мұң ... ... бір рет ... ... ... адам сол ... сол қасіретті күйінде өмірден өксіп өтеді екен, өйткені ол кезде
қасиетті өлең жер бетінен ... ... ... Ол ... ... ... ... көгал көмкерген қиыршық ... ... ... ақса да ... ... жел ... тоғай сыбдырламапты, көкжиектен құлан
иектеніп даланың әсем таңы атқанда боз торғайлар шырылдамапты, бүкіл ... өлі ... тек ... жел ғана ... ... ... ол ... өлең әлі көкте екен, оның әлі табиғатпен бауырласа ... ... ... бір күні ... ... сұлу ... қасиетті, құдіретті
өлең, әлде жеті қат көктің ең биігінде тұра ... ... кең ... төңкерілген көк күмбездің аясында сайран салғысы келді ме, әлде
қуаныш, ... ада, ... кір ... ... ... жаны ... қайырымды тигізейін деді ме, әйтеуір ... ... ... ... төрт ... түгел араламақ болып сапарға ... Өлең ... ... ... ... ... ұшады, кейде қыран қалықтар биікте,
ал кейде тіпті жоғарыда шарықтайды екен. Өлең ... ... ... ... ... елге оның бар ... бар ... әні, күйі, жыры тегіс
анық естіледі екен де, жұрт қолма-қол қағып алып үйрене қояды ... ... ... ... ... де жырдың мән-мағынасын біршама ұғып
үлгеріпті. Ал өлең тіпті шырқап ұшқан жерлерге оның сарыны ... ол ... ... ... ... ... ... қалған екен.
Өлең қазақ даласының үстімен жер бауырлап өтіпті ... ... сыры ... көрінеді. Бұл — қазақтың көп аңызының бірі. Алайда,
ол халқымыздың өлең-жырды қаншалық ... ... ... елес ... Г.Потаниннің сөзімен айтқанда, бұл аңыз
қазақтардың ақындық ... ... ... ... ... ...... жан серігі. Жай қарапайым адамдардың өзі суырып салып
айтуға бейім тұрады»,—дейді П.И.Пашино.Қазақтар сөз ... ... ...... ... “оқыған адамдарға да, әліпті таяқ деп білмейтіндерге
де, байға да, жарлыға да тән қасиет”,— дейді А.Брем.Сөз ... ... ... ... ... төмендігіне қарамастан поэзия дамып, ... ... ... кұбылыс.
Ал, енді осы бай жырды тудырушылар кімдер?
Қазақ сөз өнерінің өкілдері ескіде ... ... ... ... ... қарай ақын, ... ... ... ... ... ... ғалымдарымыз
біраз пікірлер айтқан.Олай болса мен жыраудың ... ... ... ... ... ... ... - өз жанынан жыр шығарып айтатын және эпикалық дастандар мен
толғауларды орындайтын және ... ... ... ... ... ... ... шыққандығы күмән туғызбайды. Жырау сөзін Қырым
татарлары тек ақын деген ұғымда ғана ... ... ... ... екен.Соған қарағанда сәуегейшілік, батагөйшілдік, яғни абыздың
кейбір функцияларын атқару осы заманда жасаған жыраулардың ... ... ... ... Бұл — ... ғана емес, Европаның ертеректе жасаған
сөз өнері өкілдерінің де басынан ... жай. ... көне ... англо-
сакстардың жыраулары скоптар мен глимендер тек акын, жыршы ғана болмаған,
олар ... ... ... ... ... ... кейде тіпті зікірші,
арбаушы қызметін де атқаратын болған.
Махмұт Қашқари «жырау» сөзін «йырағу» - олең ... ... ... ... ... халықтың рухани көсемі,
қоғамдық пікір қалыптастыратынын көпшілікке білдіріп ... ... ... ... ... бола жүріп,ел
қорғау,азаматтық тақырыптарға ... ... ... түс ... ... ... тағы басқа жайларға
қарай болжамдар жасау – көне дәуір жырауларына тән ... ... ... ... ... сөз ... ... адам көңілін дөп басар әсерлілігімен,өмірдің оғындай
өткірлігімен,аз сөзге көп мағына сыйғызған ... ... және ... ... ... Жырау — өз тайпасының
рухани ... ... ... ... ақын әрі ... ... ... топ алдына өте сирек, аса қажет жағдайларда ғана ... ... ... ... ... жұрт толқыған, халық дағдарған,ел
шетіне жау келген кездерде ғана кеңес сұрайтын болған. ... ... ... абыржымауға шақырып, оларға дем беріп, істің немен
тынатыны жайлы болжамдар айтып отырған”, — деп ... ... ... ... рөлі ... ең ... жанры — толғау. Толғау, осы сөздің ... ... ... толғаныс» деген ұғымды білдіреді. Бұл сөздің ойға
да, сезімге де қатысы бар. ... да ... өзін ойға ... ... ... (лирикалық) толғау деп жіктеуге болар еді.
Ой толғауларда жырау — ең ... ... ... ... ... ... түрінде келеді. Атақты жыраулардың толғауларында кездесетін
афористік сөздердің көбі мақал-мәтелге айналып кеткен. Сонымен бірге жырау
өзінің замана ... ... ... ... ... ойларын
баяндайды, қоғамдық мәселелерді көтереді. Сол сияқты, әлем, ... ... ... ... ... оның мән-мағынасы жайындағы
түсініктерін де білдіруі мүмкін.
Мұндай толғаудың ... ... ... ... бұлт жай ... асқар, асқар тау”, “Ор, ор қоян, ор ... ... ... ... ... биік тау болмас”, “Ай заман-ай, за-ман-ай”сияқты
туындыларын келтіруге болады.
Ал сыр ... ... ... ...... эмоция. Жырау ел
басына түскен ауыртпалыққа, немесе басқадай белгілі бір оқиғаларға өзінің
реакциясын білдіреді.Лирикалық толғаулардың ... ... ... ... шығармаларын, Шалкиіздің “Балпаң, балпаң басқан ... ... қара ... ... сияқты жырларын атауға болады.
Жырау репертуарынан әр түрлі тақырыптағы арнау ... да ... ... ... жырлар әдетте әмірші атына қарата айтылады. Оның белгілі бір
іс - ... ... ... я ... ... ... ... белгілі
бір оқиғаға байланысты ақыл, кеңес беру тұрғысында келеді.
Арнау жырларының үлгісі — Шалкиіздің би Темірге ... ... ... бұлт құрсайды” және оны хан сапарынан тоқтау үшін айтқан
“Қара бас ... ... ... ... ... шығар-малары,
Жиембеттің Есім ханға айтқан ... ... ... ... ... ... ... Жанұзақ жырлары.
Өзі де жорықтарға қатынасып отырған, кейде ... ... ... ... ... әскери тұрмысқа қатысты сан алуан жырлар туғызуға тиіс еді.
Біздің заманымызға жеткен бұл ... ... ... ... ... ... немесе жауынгерлерді ерлікке, жаудан тайсалмауға шақырған өр
ұран, я болмаса қайрау бермеген қара қанжардай қайтпас ... ... ... ... ... ... дәстүр
Ордада ханның қасында әр уақытта ақылшы жыраулар болған. ... ... ... ... ... ... Олар заманының өздері куә болған
елеулі уақиғаларын, тарихи кезеңдерді жырға қосқан...
Жыраулар поэзиясына дейінгі әдебиет халык ... ауыз ... ... Жыраулар поэзиясы Қазақ хандығы құрылғаннан бастап (XV ғасыр) өріс
алды. XV ... Асан ... ... ... өмір ... халык, қадір тұтқан. Ел толқыған кезде, бүліншілік шыққанда
немесе ел шетіне жау келғен кездерде ақыл, кеңес сұрайтын ... ... ... ... ... ... оларға күш-қуат беріп (дем
беріп), істің немен тынатыны жайлы ... ... ... ... ХV-ХVII ғасырлар аралығын қамтиды.
Жырау деген атау "жыр" сөзінен шыққан. Жыршы деп ... ... ... ... дайын репертуары бар айтқыштарды таныған.
Жыраулар өз шығармаларын ақыл-нақыл, өсиет ... ... ... ... ... - ... жерді, елді сүю, Отанды қорғау,
елді бірлікке шақыру, адамгершілік қасиетті насихаттау.
Жыраулар ... ... ... осы тарауда ұсынылып отыр. Соларды
оқып-үйрену барысында халқымыздың атадан мирас болып ... ... ... халқымыздың басынан кешірген тарихи кезеңдермен
таныс боласыңдар, оның ... ... ... ... ... ой ... ... Әдебиет тарихы ел тарихы, халық
тарихы екеніне көз жеткізесіңдер.
Жыраулар поэзиясының маңызы мен ... ... ... ... "Бұл ... ... тіршілігінің, – дейді М.Әуезов, – ең
шешуші мәселесін әдебиет жүзіне ... ... рет ... ел ... ойлап,
күңіренген қария – Асан. Бұл заман сыншысы сөйлесе, шешілмеген ... ... ... ғана сөйлейді, өзі туған ... ... ... ... не айтарын болжайды: сөзінің бәрі ... ой, ... ... Айтпақ жайларын ашып, ұғымды қылып айтып бермейді.
Әдейі көмескілеу ... қып ... ... сөзі мақсатсыз айтылмайды. Не
айтса да көптің мұңы, көптің жайы туралы, не ... ... ... ... ... Ғалымның осы ғұламалық пікірінде жыраулар поэзиясының
идеялық-көркемдік мәні терең ашылған.
Халқымыздың осы зергерлік сөз тұнығына әрі ақын, әрі ... ... ... ... Ол "Ескі ақындық" деген өлеңінде халық мұрасын, ауыз ... ... аса ... ... пен ... тағы артық,
Суырып салма жағы артық,
Айтады олар ойланбай,
Сыпыра жырау, Шортанбай,
Үмбетей мен Марабай
Алды-артына қарамай,
Соққанда жырды суылдап,
Жел жетпейтін ... ескі ... ... ... сыр" ... ... Олардың
жырында "қыран құстың ұшқаны", "ақбөкеннің жүрісі", "жайдақ желдің желісі",
"мөлдір ... ... "жел ... ... ... ... ... шуақ кезеңі" – бар-баршасы, көшпелі қазақ өмірінің бүкіл әлеуметтік,
рухани тіршілігі бейнеленген деп ... ой ... ... ... сөз ... Мағжан Жұмабаев та "Батыр Баян" поэмасында:
Бұқар мен Тәтіқара жырлағанда
Толқынды тұңғиық боп ... жыр, ... аса ... ... жыраулар поэзиясы – халқымыздың ... ... өнер ... ақыл сөзіне бейнелеп түсірген, өшпес, өлмес
мұрамыз.
Жыраулар поэзиясы халықтың басынан өткерген тарихи ... ... ... ... ... ғана ... ... елдің
саяси-әлеуметтік тіршілігін, ойсанасын, дүниетанымын көркем бейнелі тілмен
бере ... де ... ... соны ... ... ойға ... ... поэзиясы
өсиетнама түрінде келеді. ... да ... ... ... сөз ... ... өз толғауларында көтерген негізгі тақырыбы қандай? Жыраулар
поэзиясының өзекті тақырыбы — ... елі, оған ... ... ... ... ... жайлы қоныс, ырысты жер іздеген Асан қайғының:
"Желмая мініп жер шалсам, тапқан жерге ел көшер" – ... ... сөзі – ... ... ... ... сөзі. Сол сияқты Қазтуған жырау да "қайран менің
Еділім" – деп еңіреп өткен. "Еділдің бойын ел ... ... бие ... – деп ... ... армандаған, "ауылдан топыр үзілмей, ошақтың
оты өшпесе, май ... ... он ... ... бір ... ... – деп ... жырау еліне ырыс, молшылық тілеген, бейбіт,
тыныштық өмірді қалаған. Жыраулар поэзиясы еліне ... ... ... ... сол ... ... жырларын арнаған, халқын сол елі үшін қызмет ... ... ... ... пида етуге шақырған. Халқы үшін қан майданда
шайқасқа түсіп, елін, жерін сыртқы ... ... ... ... ерліктерін жырлаған. Мысалы, Тәтіқара ақын:
Бөкейді айт, Сағыр менен Дулаттағы,
Деріпсәлі, Мандайды айт Қыпшақтағы.
Өзге батыр қайтса да бір қайтпайтын
Сары менен Баянды айт ... ... ... ... айт,
Жігіттік, ерлікті айтсаң Бөгембайды айт,
Найзасының ұшына жау мінгізген
Еменәлі Керейде, ер Жабайды айт, – деп дәріптеген.
Жыраулар өмір жайлы, ... ... ... ... ... ... жыр шерткен.
Олар өмір диалектикасына да терең көз жіберген, дүниенің бірқалыпта
тұрмайтынын ("мынау жалған ... ... ... ...... ... болатынын дұрыс пайымдаған. ... ... ... ... ... кең орын алған. Оларда бүгінгі жастар
ғибрат, тағлым алар дүниелер молшылық.
Жыраулар поэзиясы өзінің әлеуметтік, адамгершілік ... ғана ... ... де құнды.
Жыраулар поэзиясында синтаксистік параллелизмге, дыбыс үндесулеріне,
ішкі ... ... ... де аз ... ... ... сөз ... баршылық. Жыраулар өз поэзиясында терең философиялық ойды бейнелеу үшін
өлеңдерінің ұйқас, ырғақтарын сол мақсатқа орай алған. Оған ... ... жас ... атан болған жер.
Жатып қалған бір тоқты,
Жайылып мың қой ... жер. ... "ж" ... ... сөйлете білген. Дауысты дыбыстарды да шебер
қолдана отырып, жыраулар өлеңнің музыкалық сазын күшейткен. Шын ... ... олар ... ... ішкі ... ... ... әсерін үстей түскен. Мысалы, Жиембет жырау:
Еңсегей бойлы ер Есім,
Есім сені есірткен,
Есіл менің кеңесім,
Ес білгеннен, Есім хан,
Қолыңа болдым сүйесін, –
деп тәж-тағына ... Есім ... ... ашу үшін "е" ... ... сөйлеткен.
Ақтамберді жырау сұрай арнау сияқты көркемдік тәсілді ұтымды
пайдаланған. Оның ... ... ... ... ... ... ме ... бау тағып,
Кіреуке тон киер ме екенбіз?!
Төтелеп жүріп жол салып,
Қолды бір бастар ма ... ... ... арқылы өлеңнің әсерлілік қуатын күшейткен, әрі "к" дыбысын
қайталай қолдану ... ... ... ... Жыраулар
психологиялық синтаксистік параллелизмді де шеберлікпен қолданған. Мысалы:
Уа, қарт Бөгембай!
Құяр жалын аспаннан
Қара бұлт ... елде ... ... ... ... ... ... орласа,
Пеңденің бағы ашылмас,
Маңдайы қалың сорласа... – (Ақтамберді) –
деп, табиғат пен адам тағдырын ... ... ... отырып,
өлеңнің мән-мазмұнын терендеткен, әсерлі еткен. Мұнан жыраулар ... ... ... ... ... жаңа ... ... ел басына қиын қатер төнген шақта,
екіталай кезеңде – XVIII ғ. бірінші жартысында жаңа, соны ... сөз ... әрі ... ... ... ... Оның ... сол тарихи дәуірдің көркемдік көрінісі.
XVIII ғ. әдебиетінен соның ірі өкілі Бұқар жырау поэзиясы монографиялық
түрде арнайы ... ... ... ... ... музыка сабағында пайдалану
Қазақ идеясының қалыптасуын ... ... ... ... ... ... ... оның мүддесінің дамуына негіз
болған қазақ жырауларының ой толғамдарына ... ... ... ... ... ... сын көзбен қарап және ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік құрылымдық негіздерін анықтай түсетін ... ... ... ... ... ... болмақ. Ата мекен
болмысын жан-жақты зерделеп, ... ... ... ... ел ... дәстүрлі тәжірибесіне сай шаруашылық түрлерін дамыту
қазақ хандарының міндетіне жүктелген елдіктің бірі ... ... ... келер ұрпақ буыннан одан әрі жалғасын табуына негіз болып ... ... ... ел ... ... ... ... идеялар ел мен ата мекеннің, аға ұрпақ буынның рухани ... ... ... ... шындық. «Қазақтың – деп жазады Х.
Досмұхамедов, - жеке ... ... ... – туғаннан бастап өмірден
озғанға дейін, сондай-ақ тұтас халықтың немесе жеке ... ... ... ... ... ... жырланады» [1. 15 б].
Дүниетаным шексіз, шекарасы жоқ рухани әлем. Адам бар ... ... ... ... бар. Ал, ұлт бар ... дүниені тану мен қатар игеру, ... ... өмір ... ... Осы ... ... ... жыраулары ұлт болмысының тағдырына сын көзбен қарауда оның
ұлттық рух пен ... ... ... ... ... ... қалған. Сонымен қатар ... ... ... сайын, сол дәуірде ел, жеке ... ... үшін ... ... ... ойланған зиялы адам бейнесі де көз
алдымызға келіп отырады. Әрине тарихымызда ... ... ... ... ерекшелігін анықтайтын дерек көп. Жырау феномені арқылы
дүниетанымдық өрісін кеңейтіп, ... ... ... ... ... ... бітімі де байыппен қараған адамға күрделі ... ... ... ... ... ... бірінші көрінетін нәрсе
«ұлттық рух», «ұлттық идея», ... ... ... ... ұғымдарының
бірінің мәнін бірі толықтырып және адам болмысының ... ... ... тарихи тәжірибе мен білім ... ... ... ... ... ... біткен бар рухани мүмкіндігін ұлттық мүддеге
қызмет ету үшін шыңдаған даналардың «Қазақ идеясы» бағытында дүниеге келген
идеяларының дербес рухы ... алаш ... өз ... ... ... ... ... тудырушы және сақтаушы қазақ халқының өзі
болғанымен, халық ... ... ... ... ... ... ... және халық билері.
Шешендік пен өз ойын ырғақ әуенмен ... ... ... қазақ
халқына тән қасиет, бұл тұрғыдан әсіресе өлеңші, ақын халық ... ... ... ... ... арасынан шыққан олар – халық әдебиетінің мән-
мазмұны мен тіл тазалығын сырттан келетін жат әсерлерден ... ... бойы ... ... ... ... халық әдебиетін сақтаушылар»
[1. 32 б]. Жыраулықтың мәдени дәстүрі, рухани ... ... ... ... мен зерделілігінде, терең пайымдаушылығы мен
нақты кісілік шешім ... ... ... ... және ... мән ... ... ұғынып, рухани тәжірибесін ұлттық рухтың
интеллектуалдық қуатына ... ... Яғни ... әр бір ұлт ... ... ... ... ұлттық көзқарасын қалыптастырып, ұлттық
ойлауының өрісін кеңейтетін ана тілдің, ұлттық ділдің, ата баба ... баба ... ... ... ... жетілуінің негізі ұлттық мүддеге қызмет етіп
отыратын ұлттық идея деп пайымдасақ, қазақ жырауларының «қазақ идеясына» өз
үлесін қосуда, ... ... ... ... пен ... ... ... жүйелеп, жаңа ұрпақ буынның игілігіне икемдеп отыратын
тұлғалықтың тағы бір ерекше құбылысын атап өту ... Ол ... ... рухын даналығы арқылы жетілдіруді көздеген ... ... ... шындыққа еркіндігі. Қазақ ұғымында турашыл білікті және кез-
келген білімді адам естінің өсиетін ұғып, яғни елдіктің ... ... ... адамның бәрі шынайылығымен бауыр.
Жыраудың ханға айтқан тура сөзі ... де ... ... Бұл ... қалыптасуының тарихи мысалы. Қай елдің философиясы
болмасын, ... ... ... негізде қалыптасуына себеп болған ұлттық
поэзия. Даналықтың өзі ... ... ой. ... ... ұлттық
өнерінің бойында бар ... ... ... зиялылардың ел алдына
шығуына, елге ... ... ... қызмет етуіне жетекші болғандығы
көпшілікке аян. Сол сияқты «жыр рухына» ... ... ... ... ... елі үшін жыр ұлттық идеяның терең арнасы. Ел ... ... ... ... ... құндылықтарды сақтап, реттеп, бірі өмір сүру
үшін бірінің қажеттілігін сақтап, оны тұтастай ... ... ... ... осы ... ... Жыр бейнелі ой, білімді сөз,
зерделі түсінік, саналы өмір, кісілік ... ... ... ... ұлы мақсат, ұлттық мұрат. Осы ... ... ... ... ... даналығының негізгі
тақырыбы.
Ұлттық мемлекетті ... ... ... ... бойы ... нәрсе. Ұлттық мемлекетті ... ... ... негізінде туындайтын білім болса, ұлттық идеяның білімін
қалыптастыратын нағыз зиялылар. Қазақ жырауларының ... осы ... ... мен ... ... ... ... түспек.
Жыр қазақ хандығы құрылғанға дейінде қазақ топырағында өмір сүрген, ... ... ... ... бермен қарай «қазақ идеясы» өзінің
өкіліндерін ұлт ... ... ... Асанқайғыдан бастап кешегі
Қайрат Рысқұлбековтерге дейін жетіп отырған жыраулар идеясының рухы әлі ... ... ... ... бағдар берері сөзсіз. Ол үшін қазақ
идеясының тарихи кеңістіктегі таралымын осы ... ... ... ... ... идеяларымен «Асан Қайғы» атанған ғұлама, бүгінгі
ұрпаққа кісіліктің үлгісін қалдырып отыр. Оның ... ... ... оның ... ... дамыту жолында «Қазақ идеясын»
қалыптастыруға аянбай қызмет еткен тұлға ... ... ... ... сақтап қалу оңай іс емес. Асан ... ... ... ... дамуындағы жыраулар философиясының феномені ұлттық
санамыздың ... ... ... ... жөніндегі идеяларының
маңыздылығы арқылы сақталып қала бермек. Олардың ... елді ... ... ... ... білу ... Жер ... мұра боп қалу үшін онда елдің
қоныстануы қажет және де халықтың шаруашылығы еркін дамуы ... ... ... асыру мәселесіне теориялық жағынан терең мән берген
қазақ жырауларының идеялары, дәстүрлі қазақ ... ... ... бері ... ... ... ықпал етті. Тарихтан
белгілі жерді, елді қорғау халқыңа адал болу ... ... Бір ... ... ... үшін де, алдымен сол ел
жұртының өркениеттілкке қалай қол жеткізгендігін білу қажет. ... ... ... сол ... азаматтық мүмкіндік туралы идеяның
жүзеге асу деңгейін салмақтай түспек.
Әр адамның қоғамда ұлт өкілі орнында өмір сүруіне бағыт-бағдар ... ... бар. Ол не ... ... идеяларына сүйенсек, адам
бойындағы тектіліктің ... үшін ... орта ... ... ағаш орман емес, сол секілді жалғыз адамда тегістей елге қорған
емес» - ... ... ... өсиет осы шындықтан қалса керек. Адам
зиялылыққа қол ... ... оның ... өз рухына қамқор болатын
бойындағы қасиеттердің көзін ашуы ... - ... ... ... не істеу қажет? -
деген сауалға көбірек көңіл бөлініп жатады. Қазақ жырауларының ұғымында ... ... ... ... адал ... өз ісінің зиялысы. Тұлғалық адамнан
талап етілетін қасиет. Сол себептен зиялылық адам ... не ... ... ... емес, бірлікке ұмтылыстан, елдікті ... ... ... бол да, ... ... ұрыспа,
Жолдасыңа жау тисе,
Жаныңды аяп тұрыспа.
Өлетұғын тай үшін,
Көше тұғын сай үшін,
Желке терің құрысып,
Әркімменен ұрыспа.
Ашу – дұспан, артынан
Түсіп кетсек қайтесің
Түбі терең ... [2. 26 б]. ... ... ... ... ... мазмұны осындай. Бұл жоғарыда айтып ... ... ... ... ... ... ... ұлттық
болмыстың тұлғалану жолында өз деңгейінде ұстаздық қызмет атқарып, бірнеше
ғасырды артқа тастап, бүгінгі бізге ... ... ... ретінде жетіп
отыруының бірден бір дерегі.
Жыр да, оның иесі ... да бір ... ... рухы биік ... ... ... жойылатын зат емес. Жыр ұлттық идеяның өскен үлкен бәйтерегі,
ұлттық рухтың қалың ... Сол ... ... рухына ұрпақ рухы ... ол ... ... ... Бұны не ... айтып отырмыз? Қазақ
жырауларының философиясы олардың ұлттық идея тұрғысындағы даналығы, ұлттық
мүдде тұрғысындағы қызметтерінің ... ... ... әлі ... ... жоқ. ... философиясының феноменін ашу-бұл қазақ
идеясының тарихи қалыптасу негіздерін жарыққа шығару мен тең. Себебі жырау
даналығы - ... ... ... ... ... жақын тәрбиеленген сайын ол өзінің адамдық
бейнесін ішкі ... ... ... ... ... ... ... идея ұрпақ рухына қызмет етуден алшақ кетпейді.
Жырауларымыздың «Ел-Жұрт» ... ... ... ... қазақтың
әлеуметтік өмір этикасы мен эстетикасының ... ... ... ... ... ... тағы бір бағыттағы ой толғамдары ұлттық мүддеге
бағытталды:
Алаң да ... алаң ... ... ... жұрт,
Атамыз біздің бұ Сүйініш
Күйеу болып барған жұрт,
Анамыз біздің Бозтуған
Келіншек болып түскен жұрт,
Қарғадай мынау Қазтуған батыр туған жұрт,
Кіндігімді кескен жұрт,
Кір қоңымды ... ... ... ... сары жүн оққа ... сақтау болған жұрт [2. 29 б]. Ел деніміз ұлттың ... ... ... ... өмір ... ... ортасы. Елдің
бейнесі бейбіт, тынысы ұлттық кәсіп, рухани өмірі бірлік, елдік ... Ел ... ... ... ... ... тірек ететін негізгі қуаты.
Жұрт деген ұғымға келетін болсақ, қазақ халқы өзінің ата ... ... жүре ... ... отырықшы да халық. Оның ... ... ... ... ... ... ел дейтін болсақ, оның дүниеге
келіп, өсіп өнген шағы, аяқтанған кезі бұның барлығы елдің рухымен де тығыз
байланысты. Ата ... ... ... тарылып, ел азайған шақта ... оң ... ... ... бұл әрине туған жерге теген түсінік.
Қазтуған жыраудың «ел-жұрт» толғауының экзистенциалдық идеяға айналып
отырған ... ... Яғни ... ... ... ... ізі, ... бейне, адамды елдікке бастайтын білім.
Қазақ ұлты жердің қадірін оның құнарымен бағалаған, жердің құнарының
адамға ... ... ... деңгейде пайымдаған. ... ... ... ... ой ... ұлттық рухты көтерудің
мәселесіне де айналған. Осы тұрғыдан ... ... ... поэзия
өнерінің ғана емес, ел тұрымысының болмыс бітімін ғылыми негізде ... ұлт ... ... ... мен ... ... [2. 23 б].
Жырау қазынасы ұлттық құндылық. Оның жан дүниесіне жақын ұлттық ... ... ... ... ... ... үшін ... күш. Ол
қарапайым идеядан ұлттық идеяның ... ... ... Адам ... ... ... қозғаушы күші – бұл қажеттілік. Сол
қажеттіліктерді жүзеге ... ... адам ... тәжірибесін
қалыптастырады. Сол сияқты жырау ел ішінен қоғам алдына кездейсоқ ... ... ... халыққа ұстаз қылатын оның рухы. Жырау заманалық
білімнің ... ... ... ... бойы халыққа білімнің рухын,
ғылымның қызметін түсіндіріп ... ... ... ... ... ... үшін адам ... үйренуі қажет. Әр бір жыраудың поэзиясы арқылы
ұрпақтың ел тарихын, сол ... ... ... ... рухани қызметінің бағытын білуі алдымен оның өзін құндылықтарға
бағыттайтын нәрсе.
Қазақ идеясы қазақ ұлтының қалыптасуының ... ... ... ... ... аға ... буын өкілдерінің тарихи
кеңістіктегі рухани қызметінің ... ... ... біз осы жыраулардың
ұлттық идея туралы ұғым арқылы тұтас қазақ әлемінің ішіне ... ... ... ғана ... ... өмірімен суреттей білу ірі жанды адамның
ғана қолынан келмек [3. 218 б].
Философияда дамудың ішкі ... ... ... ... ... әр ... сапасын белгілейтін «мән» ұғымы. Мәнсіз
құбылыс жоқ, құбылыс алдымен адам танымында қалатын, өмір ... ... ... оның өмір сүруі, яғни құндылығы мән. Мәннің өмір сүруі
немесе мәнді ұғыну және мәнге қол жеткізу үшін ... ... ... білу ... ... идеясы негізінен әр бір құбылыстың ақиқатын
тану үшін, құндылыққа қол ... ... ... ... ... жақсы жаманын
Бір жаратқан хақ білер.
Адамзаттың белгілі
Бұл дүниеден өтері,
Өлгеннен соң белгілі
Тірлік бір жауап бітері.
Бұл ... сөз, ... күні ... ... бір аяқ ... ... шебері.
Бақытты жігіт қол бастар,
Шешен жігіт дау бастар,
Әлемнен озған ала аяқ
Озып бір кетсе ... – деп ... ... Шал ақынның өсиеті заманнан
қалған емес [2. 114 б]. ... ... ... ... жырау танымында
жатқаны мен, шындығы әр ғасырдың рухани өмірінің ... ... ... Ой ... ... ... идея шындыққа айналмаса ұлттық рухтағы
философияның өмір сүруі мүмкін емес. ... ... ... ... ғана ... адамның, халықтың қажеттіктері ... ... ... ... ... әр бір ... ... оның тағдырын терең ... ... ... ... ... ... ... экзистенциалдық мәнін ашатын ұғым бұл көңіл феномені.
Көңіл деген өте нәзік, кіршең, обыр ... ... ... ... рух беретін, ал ойдың көмескі жағына бұрсаң, түсінігіңді, ... ... адам ... жан ... бір ... ... ... интеллектісіне, құбылысына, рухына, қасиетіне аса мән берген.
Көңіл азығы, ақыл ... ... не ... - ... ... терең жауап
іздеген философия осы жыраулар даналығы. Көңілдің, ақылдың ... ... ... ... ... Адамға жаратылысынан берілген
құндылықтар бар. Сол құндылықты өзінің ... ... ... ... құндылықтар арқылы рухани өмірдің қырына шығуы адам ... ... рухы ... ... ... нәрселдер. Адамның рухани өмірі теріс
пиғылдармен кемелденбейді, көңілдің рухымен рухани ... ... ... ... ... де түрі көп, ... ұлттық идея тұрғысында
талдап отырған тілегі екі ... ... ... ... қатынастың
белгісі емес, өмірдің мәнін көзбен көріп, ақылмен ... ... ... ізгі ... туындайтын кісіліктің бір бейнесі.
Қариялық өткенге құрметпен қарайтын, болашаққа үмітпен ... ... ... ... ... еткен адам баласының кемелденген шағы.
Қария болу бұл адам баласы үшін ... ... ... буын үшін үлкен
міндет. Таза ақыл рухтың ... ... оның ел ... өмір сүруіне
көмектесетін қарияның парасаты. Ғұлама ғалымдарымыз ... ... ... ... ... ... ... үш жасында жыр толғаған адам.
Халыққа, ... ... ... беру үшін өмір ... ... бар
көзқарасты адам болған. Мәшһүр Жүсіп Көпеев жазғандай, «Абылай хан жорыққа
аттанбақшы болса, ... ... ... оң ба» - деп ... күннің
сәтін сұрайды екен сәде көріп беріңіз дейді екен,
Сары бура келіп, сенің туыңның түбінде тұрып, пәлен жаққа қарай ... сол ... ... бет алып ... ... ... келеді екен. Жоқ.
Сары бура келгеннен туыңның түбінде шөгіп, мойнын жерге салбыратып жатып
алды десе ... ... [4. 114 б]. ... ... ... ... бұндай түрлерінің өзі кез-келген тарихта бола бермейтіндігі
мәлім. Бұқар бабамыздың қазақ жырауларының ішінде ... ... өмір ... ... ... ... ... ізін жалғастырған, қазақ
жырауларының ұлттық идеяларының ұлт мәдениетіндегі ізін даналығы, әулиелігі
арқылы ұлы жолға ... ... ... ұлттық идеясын қалдырған
руханияты, кісілігі мен өз алдына биік шың. ... ... өзі ... ... ме,
Жарлымын деп байғұстар,
Байдың малын күтер ме.
Тайып кетсе табаның,
Шашыңды берсе жетерме.
Аздың да ісі ... ... де ісі ... ... ... бір ... те сөзі өтер ме! [2. 86 б]. Ел ішіндегі жаңа өсіпкеле жатқан жас
таланттылардың рухы осы ... рухы ... ... Тоқсан жастың
үстінде дана қарияның жыр толғауы, бұндай адамдардың дүниеге кездейсоқ
келмейтінін және ... ... ұзақ өмір ... ... ... куә болған Бұқар данамыздың идеялары, ... қай ... ... да ... ... ... ... арашалап
алуға негіз болары сөзсіз. Елдің тарихының төріндегі зиялылар арасындағы
жарастықтың ... ... ... ... үлгі етіп ... ... ... өмірі. Бұл ұрпақ үшін білімі мол, рухы ... ... ... туындыларындағы тәрбие мен білім беру мәселелері
музыка сабағында
Жырау - жыршы емес. Өйткені жыршының бәрі ... ақын бола ... ... ... ... ... шығарғанын жаттап алу арқылы да ... ... ... - әрі ... әрі ... Ең ... ырғағы бар, ұйқасы бір белгілі
өлшемге жататын ... ... ... ... болуы шарт.
Екіншіден, жыраушылардың сөздері терең мағыналы, сырты сұлу ... ... ... келу керек.
Үшіншіден, әлеуметтік өмірде кейінгілерге үлгі боларлықтай терең ойлы
пікір айту қажет. Сонда ғана ол - шын ... ... ... ... - ... ... ... дүниеге келді. Жыраулар өткендегі, түркі
халықтарға ортақ әдеби мұраларды, ... ... ... ... төл ... дамып, қалыптасуына бастау болды.
Жыраулар поэзиясы революциядан бұрын жөнді зерттелмеген. Тек ... ... Асан ... ... ... айтылған азды - көпті
пікір бар. Ғалым жырау поэзиясын аса жоғары бағалаған, оны “көшпенділер
философы” деп ... ... ... ... ... ... Әуезов “қазақ
әдебиет тарихы” деген оқулығында Асан қайғы поэзиясының мән- ... ... ... ой ... Ғұлама жырау толғауларының идеялық-көркемдік
мазмұнына іштей ене отырып, талдау жасаған, пікір айтқан. ... ... ... - ... ... - ең ... мәселесін әдебиет
жүзіне түсіріп, алғашқы рет қалың ел қамын ... ... ... - ... қайғы - 15 ғасырда өмір сүрген атақты қазақ ақыны, философы. Ол
алғашында Алтын Орданың ... ... ... ... ... қаласындағы
Ұлы Мұхамметханның қасында беделді де ықпалды билерінің бірі болған. 1445
жылы ұлы ... ... хан) ... ... орда ... кезде қазақ
даласына қайта оралып, қазақ хандығын құрған Жәнібек ханның ... және ... ... Асан үнемі халық қамын, ... ... ... ... жұрт оған ... деген лақап қосып “Асан
қайғы” деп атап кеткен.
Асан қайғы жайын көп зерттеген Шоқан Уәлиханов оны ... ... ... ... деп ... Асан ... өз ... көптеген нақыл
сөздер, афористік, философиялық толғаулар шығарған.
Асан атымен айтылып, халық арасына тараған нақыл сөздер ... ... - ... ... ... орта ... тарихи қоғамдық, рухани
тілегімен байланысты болып келеді.
Мінезі жаман ... ... ... көрер кісіңмен
Жалған айтып суыспа,
Ашу дұшпан, артынан.
Түсіп кетсең қайтесің,
Түбі терең қуысқа...
Асан - аты ... ... ... даңқты адам, өз кезінің ірі қоғам
қайраткері әрі шешен - ... әрі ойлы - ... ... ... жақсы қоныс ізденуші қамқор және елінің сол күнгі хам мен
келешегін толғаған ақылгөй жырау. Сондықтан да Асан атынан ... ... ... ... біреуге тарап, жатталып, ел аузында берік сақталып,
бізге жеткен.
Асан туралы кейін жасаған ... ... ... ... - кем. Олар
бір ауыздан ұстаз жырау, ел жұртының ... жыр ... дап ... ... өз ... ... өмірге үңіле қарап, халықтың тартып
отырған ауыр ... аш - ... жұт - ... ... ... ... ... көріп қайғырады, өз кезіндегі қоғамдық
өмірге наразы болады. Олардың мекен ... ... ... ... ... ... ... ойлап, халықты ауыр-азаптан құтқарып,
мәңгілік бақытқа бөлеудің жолы - “жерұйыққа” жету деп тұжырымдайды.
Асан ... ... ... ... аңыз ... ... таң
ғажайып жарқын, бақытты болашақты аңсаған армандарының туындысы еді. Асан
қайғы ... ... ... ... ... ... ... Мордың “Утопия”
аралы, италиялық Томазо Кампанеланың “Күн қаласы” сияқты утопиялық ойдың
жемісі ... ... ... бұл ... ... қазақ халқының
қоғамдық болмысынан туылған утопиялық идея.
“Бұл - Асан ... ... ... ... ... ... ауыздан - ауызға көше келе, өзгерістерге түсіп, аңызға айналып
кеткен нұсқасы деп шамалауға да негіз бар”. ... ... ... 1-
том, 502 бет.). «Жерұйық» жайындағы аңыздың қазақ халқының философиялық ой-
пікір тарихын зерттеуде маңызы мол.
Асан қайғы желмаяға ... ... ... ... ... ... ... сындары мынау екен: Ұзын аққан Ертісті көргенде: “Мына
шіркіннің баласы тойдым деп ... ... ... ашты деп ... ... ... ... құлағы шығып тұрған жер”, - екен депті.
Түндікті өзенін көргенде: «Он екі қазылық Ой түндік, маңырап жатқан қой
түндік. Қойдың құлағы тұтам ... ... жер ... - деп ... ... ... үш ... екен. Сонан «Үш қара» атанған екен таудың аты.
Баянауыл ... ... «Ат ерін ... жер ... ... тұзы ... тұзы ауыр екен, бір түн түнеп кетемін деген адам, бір жұма ... ... Тұзы ... ... - ... ... көргенде, тоқтап ешнәрсе айтпай, өлеңдете берген екен.
“Неге үндемейсің?” - дегенде, аз тұрып: ... суы - май, ... - ... - деп жүре ... шығармашылығының арнайы зерттелуі ... ... ... ... ... (1948) ... ... «Қазақ ертегілеріндегі» алғы
сөз бен «Қазақ әдебиеті тарихының» соңғы басылымдарында Асан ... орны мен ... мән ... ... ... ... бағасын алды.
Асан Қайғы шығармалары әдебиетшілерден тыс, тарихшы, философтардың да
зерттеу нысанына айналып ... ... Қ. ... ... ... саяси және философиялық ойдың тарихының очеркі» атты еңбегінде
Асан Қайғыны тарихи ... ... ... оның ... ... ... дей
келіп ол туралы ертегілерде халықтың болашағы ... ... - деп ... ел ... ... ... жер, қоныс туралы айтқан сын,
бағалары халқымен әлі күнге дейін жасап келеді.
Асан Қайғының әдебиетіміздегі жыраулық дәстүрді қалыптастырудағы еңбегі
орасан зор болды.
Қазтуған ... (ХУ ... Ол өзін ... ... ... “Сөйлесе
қызыл тілдің шешені”, “Бидайықтың көл жайқаған жалғызы” - деп таныстырады.
Қазтуған жырау ... ... отты биі, ... ... орақ ... ... ақын болған. Қазтуған жырларының арқауы - туған елі, кіндік кескен,
кір ... ... Оны ақын ... жырға қосады. “Салп-салпыншақ анау үш
өзен. Салдуалы менің ордам қонған жер”, “Жабасы менен тайы тең, нары ... ... ... ... перзенттік қатқысыз сезімін еміріне өрнектейді.
Ақын өз жырларында батырлықты, ерлікті, елдікті дәріптейді. Оның жырындағы:
Балдағы алтын ... ... ... ... ... ... ... білдірмес,
Жамандар мазақ қылар деп, - деген жолдардан мұңын байқау қиын емес. Өзі
де қылышын ... күн оққа ... ... ... ... өз ... жақсы тәрбие алған, парасатты білгір адам
болған. Өз толғауларында ақын өзін “Ер ... деп әр ... ... Демек, ол “астына қарт күреңді мініп”, “болат қылыш асынып” жаумен
талай шайқасқан батыр жігіт болған. ... ... Ақ ... ... Жайығын, бетегелі Сарыарқасын, елің, шексіз сүйген. Ақын Еділдің
бойын ел ... ... бие біз ... ... қара сабадан
бозбаламен күліп-ойнап, ... ішер күн ... -деп, сол ... ... күн ... шақты армандайды.
Шалкиіз жырау (1465-1560). Тіленшіұлы Шалкиіз жырау батыс Қазақстанда
дүниеге келген. ... ақын - ... ... және ... Әкесі
Тіленші өз тұсындағы ірі ... бірі ... ал ... ... ұлы биі ... қызы ... Көшпелі шоңжарлар ортасынан шыққан
жырау еш ... ... ... Бұл жағдайлар оның тұлға ретінде
қалыптасуына және поэзиясына ... ... ... ... жыраулар
поэзиясындағы орны ерекше. Ол әйгілі ақын болған. Өз жырларында өмірге
терең көз ... ... ... сөз ... ... ... жеткені 600 жолдың шамасы. Осы азғантай
мұрасының өзі-ақ сирек кездесетін дарын иесі екенін айғақтайды. ... орыс ... ... ақын ... ... Темір биге
айтқандары әр түрлі жинақтар мен басылымдарда төрт рет қайта ... ... ... ... ... ... ... өнерінің
негізін қалаушы ретінде классикалық үлгі болып табылады.
Көрнекті жыраудың қазақ көне әдебиетіндегі орны туралы мәшһүр жазушы-
ғалым М.Мағауин ... ... ... ... ... 1 том, 1989 ... ... деп пікір түйген: “Өзінің ұзақ өмірінде Дешті - Қыпшақтың
төрт ... ... ... ... ... ... танылып, үлкен даңққа
бөленген. Жырау туындылары көңіл пернесін дөп басар ... ... ... ... аз ... көп ... сыйғызған нақтылығымен, сұлу
сазды көркемдігі, асау серпінді қуатымен ерекшелінеді. Жыраудың ғасырлар
көгінен өтіп, ... ... ... ... ... ... көне ... тұрғынның дүниетанымы, адамдық табиғаты, мінез ерекшеліктері,
моралдық, ... ... анық ... жақсылығы сол болар
Жаманменен бас қосып,
Сөйлемекке ар етер;
Жаманның жамандығы сол болар,
Сөйлесе бетін дәйім қара етер;
Бір жақсыға басың қосып сөз ... ... ... ... жыр ... ... басың қосып сөз айтсаң,
Сол жаман сырың сақламай,
Әрдайым дұшпаныңа әр ісіңді қор етер.
Жырау ... ... ... толғаныстар мол. Ол ... ... ... ... Ақын ... деген немене,
жаман деген немене, ізгілік, ... ... ... ... ... әрекет, қылық-мінезінен көрінеді, міне осы тақырыпта жыр ... ... ... Ақын ... сол ... байланысты
жолдар парасаттылық ой тереңдігімен ерекшелінеді. Онда ақын ... ... ... ... ... Осы бір ... ... Ақын жамандықтың бір белгісі опасыздық деп білген. Жырау ел билейтін
басшының ... ... ... орнын да дұрыс бағалай ... ... адам ... ... ел ... деп ел ... ... әділ басшыға
байланысты деп даналық ой түйген.
Жиембет жырау (ХУІІ ғасыр). Жиембет жырау әрі әскер басы, әрі әйгілі
ақын ... ... ... ... қорғауда талай ерлік көрсеткен. Ақын
поэзиясынан оның ... ... ... ерен ... ... көрінеді.
Жиембет батыр алған бетінен қайтпайтын өжет, қайсар, батыр хан болған. Хан-
әкімдерге бас имеген. Айтарын батыл айтқан, бас кесер деп, тіл ... ... ... шынайы сүйіспеншілігі оның толғауларында айқын
көрінген.
Жиембет толғаулары көркем де өткір. ... ... ... ... ... бейнелі көрністер жасау, образды ойлар ... ... орын ... ... ... ерлігімді сұрасаң,
Жолбарыс пен аюдай,
Өрлігімді сұрасаң
Жылқыдағы асау тайыңдай.
Ақтамберді жырау (1675-1768). Ақтамберді ... ... ... қилы ... ... ... ... желекті найза ұстап, жаулармен шайқастарға
қатысқан, ерлік көрсеткен. Ол соғыстарда өзінің асқан ерлігімен де, жалынды
жырларымен де ... ... ... ... жаулап, аман алып қалуда ерен
қызмет еткен. Ақын ... ... ... елі, ... оның ... ... қалу ... арнаған. Жыраудың “ел - жұртты қорғайлап өлімге
жүрміз бас байлап” деген жолдарынан мұңын ... ... ... ... ... ... ... елдің елдігін сақтар, сыртқы жаудан қорғар батыр ұлы. Осыған
байланысты ақынның әйгілі батыр Бөгембайға жыр ... да ... ... ... көп болса,
Ұлы шерік қолмен тең.
Білімді туған жақсылар
Аз да ... ... ... ... ... ... ... кеткен жермен тең,
Қайырлы болса баяжан
Дария шалқар көлмен тең,
Қайырсыз болса жаман бай
Ел қонбаған шөлмен тең,
Мінезді ... ... ... ... ... болса жолдасың
Астыңнан өткен сызбен тең.
Үмбетай жырау (1706-1778ж). Үмбетай Тілеуұлы қазіргі Ақмола облысы,
Ерментау ауданында көшпелі ... ... ... ... ... философиялық - дидактикалық сарындағы толғау жырлары сақталмаған.
Біздің ... ... ... Бөгембай батырдың есімімен
байланысты болып келеді. Үмбетайдың Бөгембайға қатысты екі ұзақ жыры ... ... - ... жоқтауда, екіншісі - Бөгембай өлімін Абылай
ханға естірту. Ол Бөгембай бастаған халық батырларын ... ... ... ... ... ... жырына арқау еткен.
Үмбетай жырау - дидактикалық поэзияның әйгілі ... ... ... сөз ... ден ... Оның осы жолдағы алғашқы ... - ... ... Ол халықтың ауыз әдебиетін, ән өнерін ... ... ... өте қанық адам болған. Сонан соң халық шежірелерінен, ... ... ... көп ... ... ... қазақ халқының рухани мәдениетінің көрнекті өкілінің
бірі Қалқаман ұлы Бұқар ... (1693 - 1781 ж ж.). ... ... ... ірі ... Оның ... мен ... туралы деректер тым
шағын. Бұқар жырау - ХУІІІ ғасыр ... ... ... ... ... ... бұл ... дейін көп жазылды, алуан түрлі пікірлер
айтылды.
Бұхар өмірін зерттеушілердің бір бөлігі ақынның өлеңдеріне сүйеніп, ... ... ... ... деп жүр. Бұл ... академик жазушы С. Мұқанов
пен Қ. Жұмалиев еңбектерінен ұштастырамыз.
С. Сейфуллиннің айтуы бойынша, ... ... ... ... заманында
ханның бірінші жыршы – шешен ақылшысы болған. Моласы Баянауылдағы ... ... ... ... ... ... ... тартып, басқаға мойын
ұсынбаған, ата даңқымен болсын, не өз өткірлігімен болсын, ... ерен адам ... ... ... ... ... мен ... өнеріне
байланысты ол елге тез танылып, алғыр жырау ретінде атын алысқа жайғанға
ұқсайды. Кейін оның хан ... ... да ... алып, елге белгілі жырау,
ақылшы би саналуы да тегін емес еді.
Бұхар жырау - қазақ жеріне ертеден мәлім. Оның ... ... ... толғаулары негізінен әлеуметтік, қоғамдық мәселені көтереді. Көп
жайтты ол өзінің заманы санасы тұрғысынан шешеді. Хандық ... ... ... Соған қоса жыраудың кейбір толғаулары адамгершілікке,
бейбітшілікке, әділеттілікке үндейді, ұстамды ... ... ... ... ... ... ақыл береді. Оның кейбір ісіне
наразылықта білдіреді.
Бұқардың арғы ... ... ... ұқсастығы да бар,
айырмашылығы да жоқ емес. Бұрыңғы жыраулар көбіне ру ... ... ... тайпаны сыртқы жаудан қорғау жөнінде тікелей қайрат жасаған
болса, Бұқар ханның төңірегінде өмір ... оның ең ... ... бірі ... ... ... ... батыр жыралардың ісін
кейінгі тұста ... ... ... “қызметімен” жалғастырған.
Бұқар негізінен 1723 жылғы оқиғадан кейінгі ... ... ... сол ... ... ... көтермей кете алмады. Ол қазақ
халқының басын қосып ел болу, сыртқы жаулардан қорғану ... ... өз ... бірігіп, ел болсын дегенде де ол ... ... ... ... ... ... келді.
Бұқар жырау өмірінің ел тарихында “Ақ табан шұбырынды, Алқа көл ... ... ... ... ... Абылайдың қасында өтіп, оның қиын
сәттерде ақыл-кеңес беретін қабырғалы биі ... ... ел ... ауыр ... ... ... дұрыс бағыт беріп, ... ... биік ... болып отырған.
Бұқар творчествосының негізгі тақырыбы - Абылай болуы кездейсоқтық
емес. Жырау қоғамдық өмірдің даму ... мен 1723 ... ... ... туып ... ... ел болу мәселесін Абылай бейнесі арқылы
шешуді көздейді.
Бұқар толғау жанрын тақырып ... ... ... әлеуметтік мазмұнын
біраз тереңдетті, өмір мәселелеріне араласу белсенділігін ... ... ... ... ... адам мен ... ... қоғамның амандығы мен арманы, моралі мен ... сөз ... ... ... ... ... ... мәселелер жайында Бұқар
дәуіріндегі үстем көзқарастарды, ұғым-түсініктерді ... ... көп ... ... ... ... “Ай не болар күннен соң”, ... ... ... т.б.).
Адамның жасына байланысты өмір мен өлім туралы шығармалар жасау шығыс
поэзиясында атам заманнан келе ... ... ... ... түр ... айтпағанда, Рудакидің “Кәрілік туралы элегия” дастанынан ... ... ... ... ... ... ... шындықты бетке айтатын батылдығымен дараланады. ... ... ... ... орай хан алдында ешкім батып сөйлей
алмағанда, жырау ғана қиядан қисын, қиыннан жол тауып ... ... ... ... ... ауыр ... ханның әділдігі мен ақыл-парасатына,
көрегендігіне ден қойып, оның ерлігі мен еңбегін жоғары ... ... ... ... кең ... Отыз бес ... келгенде, Қара судың
бетінде Сығылып аққан сен едің. Қырық жасқа келгенде, Алтынды тонның жеңі
едің”).
Жыраудың ... ... - ... ... ... -насихаттық
жырлары да сан алуан. Бұларда ол халқымыздың ертеден келе жатқан жол ... мен салт - ... ... ала ... ... ... қағида -
шарттарын да үлгі ете білді.
Бұхар сөз қадірін білген шешен. Ол сөз өнерінің ... жете ... ... Бұхар тілі образды, тұспалы, суретті. Айтар терең ойларын
ол жай баяндай салмайды. Ақындарға тән асыл ... ... ... ... ... ... таз ... жерге қонбас па.
Таралып жүні қалмас па?
Ақсұңқар құстың баласы.
Бұхар ... ... ... ... шешендік үлгісін танытарлық
мәнді шығармалар:
Етекті кесіп жең болмас,
Ежелгі дұшпан ел ... ... ... ... ...
деп, жырау табиғи құбылыстарға адам өмірінің заңдылықтарын салыстыра
мәнді ой толғайды. Жақсылықты жақтап, достық өмірді аңсайды.
Жырау өлеңдері - ойлы ... өмір мен ... ... ... мәнді шығармалар. Жыраудың дидактикасы көп жерде өз мәнін
жоймайды. Халықтық ... ... өмір ... ... аяғындағы Қазақстанның қоғамдық ой - пікірлерінің нақты
өкілдерінің бірі - Шал (Тілеукеұлы) Күлейкеұлы (1748-1814 ж.ж). Ақын ... ... ... әлеуметтік өмірі мен тұрмысының түрлі
жақтарын ашуға ұмтылды.
Шал эпик ақын да ... ... ... ақын ... ... болғанына
дейінгі аңыздарды көп жырлаушы еді дейді және Алаштан тараған хандар мен ру
басылардың, ... ... ... ... ... ... ... Бірақ менің қолымда бұл эпос жоқ”,-деп жазды Шоқан. (Валиханов
Ч.С. Указ .работа, тІ, 1961,с.211.)
Шал ақынның өлеңдері тақырыбы жағынан өте кең. Ескі ... ... ... ... - тұрмысына қатысты жайлар, этика, ... ... ... ... нысанасы. Азаматық мотив - адамдық, арлылық,
адалдық, намысшылдық, тағы басқалар, ақын шығармашылығының ... ... ... ... ... пен ... еңбексіздік әйел үшін де арзан,
азғын қасиеттердің басы ретінде ... Шал ... тән ... ... сықақ, әсіресе, оның аталған тақырыптағы туындыларынан сәтті
байқалады. Ақын бір ... ... ... пен ... не ... пен ... ... қатар алып салыстыра отырса да, көбіне жалаң
тақпақтау, ашық ... ... ... ... ... бірі - кедейлік. Ақын кедейден гөрі
кедейлікке көбірек назар аударып, шама келсе, одан алдын - ала ... оны ... ... Одан ... ... - бір ... ... бой алдырмауды, демек, еңбек етуді ұсынады.
Ақын әр жастың қызығы мен қиындығын өзінше тауып, оларды ... ... ... көз ... ... бейнелейді.
Кәрі өлсе соққан дауыл тынғандай - ақ,
Жас өлсе бәйтерегің сынғандай - ақ.
Жігіттер, жас уақытты бос өткізбе,
Дағдыр деген көз ашып ... - ... ... ... ... ... жүріп адамға уын жаяр,
Қолыңды жарты сағат босатпайды,
Бірін тапсаң тұрады бірі даяр.
Ақын халық ... ... ... көркемдік түрлерін пайдаланып
қана қоймай, оны әрі қарай жалғастырды, дамытты. Адамның ... ... әр ... ... құбылыстарды, қылықтарды суреттеуде
ол өзіне дейінгі поэзияның тәжірибесін жақсы мағынасында ... ... - сөз ... өз ... деп ... халық. Кеңдігің де, елдігін
де, кемеңгерлігі мен көсемдігін де сөзге сыйғызған жұрт. Оның ... ... да ... мен ... де, даналығы мен дала көңілі де сол сөзде
жатыр.
Би - халықтың ... ... ... ... шығарған
әділет жоқшысы.
Биді байлықта, барлық та жасай алмаған. Би тұғырына топты жарып, таразы
басын тең ұстап, әділін, қара қылды қақ ... ... кісі ... Би ... ... асыл ... ... арғыны көре білген көсем, ақпа - ... ... ... хандар болған. Елдікті сақтаған, ерлікті тудырған
замандар болған. Әз Жәнібек, Әз Тәукеден, ... ... ... ... ... ... ... Қаз дауысты Қазыбек, Әйтекеден қалған сөз
дәстүрі ғасырлар бойы үзілген ... ... ... ... ... ... билердің қолында билік қазақтың неше түрлі дертін ... ... ... ... ... даналық пен қара қылды қақ жарған әділдіктің айғағы
шешендікпен айтылған билер сөзі әлі ... жоқ, ... ... ... өнер ... - дауда туып, дамиды. Сондықтан ердің,
елдің ... сөз ... ... бітім сияқты маңызды мәселелер қозғалатын
сот залдары, халық жиналатын ас-тойлар, міне, шынайы шешендер, сөз ... ... ... және шыңдалатын орын орындар болған.
Қазақ шешендігінің ... ... бар. ... ... ... ... ... емес, ауызда-халық жадында сақталған.
“Билер сотының ертеден келе жатқан халықтық түрі” туралы айта ... ... ... ... “Би ... беру ... ... тарапынан бір сайлау
арқылы немесе халықты билеп отырған үкімет тарапынан ... ... ... тек сот ... ... жетік, сонымен қатар тілге шешен қазақтар
ғана бұл құрметті атаққа өз ... ие ... ... ... би ... алу
үшін би болам деген қазақ өзінің заң ісіне жетіктігі және шешендік қабілеті
бар ... ... ... сан рет ... тиіс ... ... адамдардың
атағы бүкіл қазақ даласына тез жайылып, олардың аты жұрттың бәріне мәлім
болып ... ... ... бұл би ... атақ ... билік айтуға және
төрелік сөз сөйлеуге ... ... ... ... (Уәлиханов Ш.
Мақалалар мен хаттар / Ш.Уәлиханов.-Алматы. - 1949. - 56.б.).
Шоқанның бұл пікіріне қарағанда, қазақ қауымында би ... алу үшін ... ... әдет - ғұрып заңын жетік білу, екінші - шешендік қабілеті
болу керек. Дәл осыған ұқсас пікірді Абайда ... ... ... ... біздің
қазақ ішінде әрбір сайланған кісінің қолынан келмейді. Бұған бұрыңғы “Қасым
ханның қасқа жолын”, “Есім ханның ескі жолын”, Әз ... ... ... ... ... болғандығы “Жеті жарғысын” білмек керек. Һәм, ол ескі
сөздердің қайсысы ... ... ... бұл ... ... болса, оның орнына татымды толық билік шығарып, төлеу саларға
жарарлық кісі болса керек”. (Құнанбаев. А. ... ... ... / ... - 1945. - 2 т. - 157 ... грек ... шешендік өнердің өркендеуіне атақты Солон заңы
себеп болған. Солон заңы бойынша Афиннің әрбір ... өз ... ... ... ... ... істеу әркімнің колынан келе бермейтіні белгілі.
Осыдан келіп сот алдында айтылмас сөзді алдын-ала жұптайтын, даярлайтын
логогрифтар - сөз ... ... ... ... ... ... ... ежелгі Грецияның әйгілі саяси қайреткері Демосфен шешен, ... ... - ... ... қарайтын қазақ қауымындағы ежелгі әдет ... ... ... - ... ... ... ұқсас. Әр ауылға, әр руға
айтыста сөзбен ағайынның мүддесін қорғайтын, ... әдет - ... ... ... сөзге шебер адамдар керек болды. Ондай адамдарды халық “би”
деп атаған. Халық сотының ... ... бірі ... ... сөзін сөйлейді, ал үшіншісі-төбе би болып төрелік - қалыстық сөз
айтады.
Қазақта, шешендік өнердің дамыған дәуірі - ... ... ... қазақ халқының Қоқан, ... ... ... ... ... ... ... ауыр күрес жылдарымен тұтас ... ... ... ... ... ... ... билері мен батырлары Төле,
Қазыбек, Әйтеке, Сырым, Жәнібек атымен байланысты шешендік ... ... ... ... әшкерелеуге, елді бірлікке, күреске
жұмылдыруға бағытталған.
Төле би Әлібекұлы (1663-1756) - ... ... өмір ... ... ... ... атақты шешен. Үйсін елінен шыққан би. Ұлы
жұздің төбе биі. Жастайынан үздік оқып, арабша, парсыша, тарихи ... ... ... ел арасынан тыңдап, өздігінен бұрыңғы өткен шешен
билер мен хандар, ... ... ... ... тапқыр, өнегелі,
нақыл, шешен сөздерін ойына түйіп ... 15-20 ... ... ... ... елге ... -Тәуке ханның атақты “Жеті жарғысын” жасасқан бас биінің ... ел ... арғы - ... ... оның ... ой ... ... шешен, көреген көсем саналған. Төлені халық “Үйсін Төле
биі” деп ... ... ... ... ... келе жатқан аңыздар бойынша,
Төле орта бойлы, сымбатты, реңді кісі болған. Әулие ата ... ... ... келген, кейінірек Ташкент маңында Жиделібайсын жерінде,
Сырдың бойында ... ... Көп ... жері-Шыназ (ескі Ташкент), сол
жерде қайтыс болған.
Тәуке тұсында қазақ хандығының бір орталыққа бағынып, ішкі және сыртқы
жағдайының бір ... ... ... Оның ... үш жүздің қалай
қолдағанын бейнелейтін бір мысал мынандай. Шідер ұрлап қолға ... ... Төле би ... ... үш ... үш аттың аяғына салдырып: “Енді
үш атты үш ... ұрып ... егер ... ... үзіп ... ... айыптан
азатсың, ал шідер үзілмесе, үшеуін біріктіріп ұстаса, онда ол үш тармақты
шідер ... үш ... ... атқарғаны. Онда бір тармағы үшін бір бесті
айып ... ... үкім ... ... ... ... жұмырлап ерілген
шідерді аттар үзіп кете алмайды, ұры бір ... үшін үш ат ... ... бұл ... қазақтар да, кейін қазақтың әдет-ғұрыпын зерттеген
оқымыстылар да “даналық шешім” деп бағалайды.
Сөйтіп Төле би Әлібекұлы ... ... ... қазақ елінің бірлігін
нығайтуға қызмет еткен қайраткер болған. Төле бидің қоғамдық қызметі 1723
жылғы жоңғар шапқыншылығынан ... ... түсе ... Қыз анадан, бота
енеден ажырап, аңырағанда, азынаған “ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама”
атанған ... ... ... ... шыққан билер ұйытқы
ұйымдастырушы болды. “Елге бай - құт ... би - ... ... ... сөзді
Төле би сол кезде айтыпты.
Қазыбек би Келдібекұлы (1667 - 1763) - он жетінші ғасырдың аяғы мен он
сегізінші ғасырдың ... ... өмір ... ... ... биі.
Қазақтың аса айтулы, аруақты биінің бірі - Қаз дауысты Қазыбек. Оның ... ... ... ... ... ... ... Орта
жүзді билеген. Тәуке, Семеке, Әбілмәмбет, Абылай хандардың тұсында мемлекет
басқару ... ... ... ... хандықтарының ішкі және сыртқы
саясатына едәуір ықпал жасап отырған.
Жоңғар басқыншылығына қарсы халық ... ... ... ... ... ... “ Жеті ... жасауға қатысқан. Абылай
жоңғарлардың қолына түскенде оған ... ... ... ... достық қарым-қатынаста болуға қарсылық білдірген. Қазыбек би ел
арасында Қаз дауысты ... ... ... ... ... ... ... деген
мал баққан елміз, бірақ ешкімге соқтықпай, жай жатқан елміз; елімізден құт
береке қашпасын деп, ... ... жау ... деп, ... үкі таққан
елміз, ешбір дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз” - деп
келетін жай ... отты ... ... білмейтін қазақ аз.
Қазыбек есімі халыққа қазақ пен қалмақ ... ... ... ... ... ... болған батыл елші, парасатты мәмілегер
ретінде мәлім. Халық аңызына қарағанда, Қазыбек (14 жасында) ... ... ... елшілерінің құрамында қалмақ ханы ... ... әрі ... ... ... ... ғана ... қазақ елшілері теңдікке жетіп, қалмақ шапқыншылары байлап әкеткен
адамдарын, айдап әкеткен малдарын ... алып ... ... “Қаз
дауысты Қазыбек” деген құрметті атаққа ие ... биге бір адам ... ... не ... не ... ... үш ... беріңізші деп қиылып отырып алыпты. Сонда Қазыбек былай деп жауап
қайтарған екен:
Тату болса, ағайын жақын,
Ақылшы ... ... ... ... ... ... тартқан адал асың,
Қимас жақын –қарыңдасың.
Сыбайлас болса, нағашың жақын.
Адал болса, досың жақын.
Еркелейтін немерең жақын.
Өз ұрпағың - шөберең ... ... жас ... де әйелін жақын.
Әйтеке Би (шын аты Айтық) ... ... - ... ... ... Әбілқайырханға дейін кіші жүзді ... ... би жас ... Төле би мен ... ... ... Бірақ өзінің даналығымен ел билеп,
өз замандастарынан ... ... ... ... Оның
даналық сөздері осы уақытқа дейін халық аузында сақталған. Тәуке хан
дәуіріндегі ... ... аса ... билерінің бірі ретінде ... ... ... үлес ... ... ханның тұсында өмір сүріп,
қазақ жұртының бір орталыққа бағынған іргелі ел болуына ісімен де, сөзімен
де үлес ... Ол ... да, ... сөздің шебері, майталман шешен, әділ
би атанған.
Суалмайтын суат жоқ,
Тартылмайтын бұлақ жоқ.
Құйрығы суда тұрса да,
Уақытысы жеткенде
Қурамайтын құрақ жоқ,-
деп ... ... осы ... ... ... ... біріктіріп, бір орталыққа бағындырған және
туысқан қазақ, ... ... ... одақтастырып, жоңғар-қалмақ
шапқыншылығына қарсы бірыңғай халық майданын ... ... ... ... ... ... - ... бірге ел басқарған, заң ... ... ... ... ... үлесін қосқан.
Би - ру басшысы. Ең ... өз ... ... сөзін сөйлеп,
мүддесін қорғаушы. Бұл жағынан да Әйтеке өз ... ... ... ... бір жолы құң ... Ұлы ... келеді. Төле би қарсы алып:
-Биеке, жол болсын? - дейді.
- Айтқаныңыз келсін, би! Жол ... ... ... ... ... ... ... келдік,-дейді Әйтеке.
-Бұйырығыңызға құлдық. Қылышыңыз болса - мойынымызға, ... ... ... - деп Төле орнынан тұрады.
- Биеке, мойын бұрмас па ... ... ... ... соң жабдық бізден!
Төле би тысқа шығып кеткен соң Әйтеке бірге келген ... ... не ... ... құны екі ауыз сөз ... осы. Төле ... қыз беретін болды, - депті.
- Оны қайдан білдіңіз дейді жолдастары.
- ... ... ... ... - ... мойындағаны. “Құшағыңыз
болса - қойныма” дегені - кісінің құнына жасаулап қыз ... ... ... ... қалмайсыз ба деп едім. Сіз келіссеңіз, біз ... ... ... кетті.
Айтқандай-ақ, Төле би құн даулай келген ... ... ... ... екі -үш ... разы ғып қайырыпты.
Енді бір аңызыңда ауылында отырған Төле би мен Қазыбек Әйтеке ... ... ... ... деп сұрапты.
- Дұрыс сөзге тоқтай білген, басқаны сөзіне тоқтата ... ... ... мен ... - ... ата - ... ... сөз сарайы, тіл маржаны, ақыл-ойдың дариясы, қасиетті ата-
бабаларымыздың ... ... ... ... кір ... ғұмырлы өсиеті.
2.5 Жалпы мектептегі музыка сабағының этнопедагогикалық негіздері
90-жылдары республикада ұлттық музыкалық ерекшеліктер ескерілген, қазақ
мектептерінің мұқтаждығын қанағаттандыра ... жаңа оқу ... ... өріс алып, қазақтың көркем ... ... ... ... ... мен ... жүзеге асыру жүйесінің болмауы арасындағы ... ... ... ... беру ... орын ... ... шешімін іздестіру қазақстандық ғалым-педагогтардың музыкалық-
педагогикалық ғылыми-зерттеу жұмыстарын белсендірді.
М.Х. Балтабаев – 100-ден аса ... ... ... ... ... ... ... авторы. Ғалым-
педагогтың «Қазақстанның дәстүрлі көркем мәдениеті» атты ... ... оқу ... ... ... ... ... 5-
6 сыныптары үшін «Музыка», 10-11 сыныптар үшін «Өнер», балабақшалар үшін
оқу бағдарламалары және ... ... ... білім беретін
мектептердің бастауыш, орта, ... ... үшін ... ... және әдістемелік кешені, жоғары оқу орындарының музыка
факультеттері үшін ... ... оқу ... оқу ... ... «Әсем саз», бастауыш мектеп мұғалімдеріне арналған
«Елім-ай» оқулықтары, оқу ... ... ... ... ... ... беру жүйесін жасауда
дәстүрлі көркемдік мәдениеттің бай мүмкіндіктері толық пайдаланылуы қажет,
сонымен ... ... ... ... мен ... жүйесін жаңа сападағы
деңгейге көтеру механизмін іздестіру бүгінгі күннің көкейкесті талаптарының
бірі деп есептейді. Ол өз ... ... ән ... ... ... ... би мәдениетін, халақтық сөйлеу ... ... ... жүйе ... ... ретінде атай келе,
оқушылардың музыкалық-эстетикалық тәрбиесіне деген жаңаша ... ... ... ... ұжым ... ән-күй
бағдарламасын дайындады. Бағдарламаның мақсаты – ... ... ... ... ... табылатын музыкалық мәдениетін
қалыптастыру. «Елім-ай» ән-күй ... ... ... мақсат,
міндеттері жеке тұлғаның дәстүрлі көркемдік тәрбиесінің өлшемдері мен
көрсеткіштеріне ... ... ... ... ... ... ... музыканы саналы түрде
түсіну;
- ән салу, би, ойын, сурет салу, ... ... ... ... іс-әрекет;
- қарапайым әндерді импровизациялау, би элементтерін түрлендіру, ... ... ... ... ... ... ... «Сарыарқа», «Тұлпар», «Аққу», «Елім-ай» сияқты тақырыптық
құрылымда түзілген. Олар бастауыш білім ... ... ... ... ... ... әрі бірін-бірі байытып
отыратын екі сағаттық апталық жүктеме арқылы жүзеге асады.
«Елім-ай» бағдарламасы ... ... ... ... ... ... ... пайдалану негізінде бала психикасының түрлі жақтарына
кешенділікпен ықпал етуді көздеді. М.Х. Балтабаев осы өнер ... ... ... ... сақтауды міндетті деп санамайды.
Керісінше, білім берудің мақсаты мен міндеттеріне ... ... ... ... ... тиімділігін атап көрсетеді.
Алайда респудликадағы жоғары оқу орындарында болашақ музыка пәні
мұғалімдерін жоғарыда аталған ... сай ... ... кезеңдегі
мүмкіндіктер жоқтың қасы. Яки, бағдарламаны ойдағыдай алып шығатын, оның
барлық міндеттерін шеше білуге ... ... кадр ... ... ... мектептерінде кеңінен ендіруге кедергі болғандығын айтып
өтуіміз керек.
«Елім-ай» - ... ... ... өзара байланысы мен синкреттілігін
ашып көсететін бағдарлама. Оның ... ... ... өнер ... ... ... би, ... мәні мен маңызын,
олардың халық өмірінде алатын орнын түсіндіруді, шығармашылық мұраға ... ... ... ... осы өнер ... қатысты іс-
әрекеттерге тартуды мұрат еткен.
Оқушыларды қазақ ... ... ... ... ... талпыныс А.
Райымбергенов бастаған авторлық ұжым дайындаған «Мұрагер» атты музыка
бағдарламасынан ... ... ...... ұлттық рухани байлықтың мұрагері екендігін сезінетін, ... ... ... ана ... ... ... ... тәрбиелеу.
Аталған бағдарламаның басты ерекшелігі – балаларды домбыра шертуді
нотасыз, ауыхша ... ... және ... ... домбыраның сүйемелдеуімен
орындауға машықтандыру.
Халық ән-күйін меңгерту қарапайымнан күрделіге қарай ... ... ... қарапайым да жеңіл-желпі жаттығулар жасап,
аса күрделі емес ән-күйлерді орындауға машықтандырылса, бірте-бірте күрделі
шығармаларды орындауға үйретіледі. Білім ... ән, күй, жыр, ... би, ... және ... ... ... беру ... Оқу жүктемесі аптасына үш сағаттан ... Тағы ... ... ... ... ... ... балаларды нота
сауатынсыз домбыра тартып үйрету бағытының басым болуы.Бұл өз кезегінде
бағдарламаның «Музыка» сабағынан гөрі ... ... ... ... ... әрі апталық сағат санының типтік оқу жоспарына ... ... ... ... ғасырдың 90-шы жылдарында ұлттық сана-сезімнің өсуі
бастауыш мектепте ұлттық негізде музыкалық тәрбие беру ... ... ... ... етті. Нәтижесінде «Музыка» пәні бойынша «Елім-
ай» ... М.Х. ... ... (жетекшісі А. Райымбергенов) сияқты
бірнеше баламалы бағдарламалар өмірге ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі
білімі мен тәрбиесіне ықпалын тигізетін халықтың тарихы, өмір сүру болмысы,
салт-дәстүрі ұғым-түсініктерін кеңейтетін, өзін ұлттың мүшесі және ... ... ... ... ... мен ... мінез-құлық нормалары
жөніндегі ұғым-түсініктерін қамтамасыз ете алатын және типтік оқу жоспарына
қойылатын ғылыми-теориялық, әдіснамалық талаптарға сай ... ... ... ... ... бағдарлама Ш.Б. Құлманованың, М.А.
Оразалиеваның, Б. Сүлейменованың ... ... ... ... ... мектептерінің игілігіне айналды.
Бағдарламада 1993 жылы 8 сәуірде ... ... ... ... ... ... білім мазмұны тұжырымдамасы»,
мемлекеттік оқу ... және оқу ... ... ... негізге алынған.
Педагогика ғылымында оқу жоспарын құрудың бірнеше амал ... ... ... осы ... құру ... ... және
педагогика ғылымында білім мазмұнын құру, дайындау бойынша қалыптасқан
ерекшеліктерді басшылыққа алған.
Ш.Б. ...... ... ... ... ... ... көрнекті авторларының бірі. Ол XX ғасырдың 20-30
жылдарындағы музыка пәні оқу ... және ... ... ... ... ... жасаған талдауы арқылы музыкалық
педагогика тарихын зерделеуге және ... ... беру ... анықтау
жөніндегі педагогика ғылымының қағидаларына сүйене отырып, қазақстандық
ғалым-педагогтардың ( ... Б. ... ... ... ... ... ... ұсынды. Аталған бағдарлама Қазақстан
Республикасы мектептерінде қолданыс табуда. Бағдарламаны ... ету үшін ... ... негізделген, түрлі нұсқаулар,
хрестоматиялар, білім стандарты жарық көрді.
XX ғасырдың 90-шы ... ... ... ... ... ... еңбек етті. Солардың қатарында болашақ ... ... ... ... ... үлес ... ... ғалым
Р.Р. Джердемалиева ... пәні ... ... ... ... ... ... қалыптасуына, интелектуалдық
тұрғыдан ойлауды дамытуға және педагогикалық іс-әрекеттегі ... ... ... проблемаларын шешудегі жеке тұлғалық-
құндылықты бағыттылығын айқындап алуға бағытталған жүйелі, тұтас процесс
ретінде ... ... ... ... музыки» атты
еңбегінде ... пәні ... ... ... ... ... ... педагогикалық шарттарын атап
көрсетеді. Музыка пәні мұғалімінің әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... «Основы
методологической подготовки учителя музыки» ... ... ... ... ... по ... ... құралының болашақ маман даярлау үшін де, ... пәні ... ... ... да ... зор. Бағдарламаның
«Музыкалық педагогикалық білім беру жүйесіндегі әдістемелік даярлықтың ролі
мен ерекшеліктері», ... пәні ... ... ... мәні
мен мазмұны», «Музыка пәні мұғалімінің әдістемелік ... ... және ... ... ... пән ... даярлығының мәні мен тұтас құрылымы жөнінде саналы түсінік
беру, әдістемелік міндеттерді шешуге ... ... ... ... ... болашақ мамандардың музыкалық білім беру
педагогикасының ... мен ... ... ... ... мақсат етіп қоя білуге төселдіруге бағытталған.
Р.Р.Джердемалиева болашақ музыка пәні ... ... ... ... ... ... ... беретін мектептегі музыка
пәні оқу бағдарламаларының жасалуына да үлкен үлес қосты. Ол 1977 ... Д.Б. ... ... ... ... ... ... Қазақстан мектептеріне ендіруге байланысты қазақ
мектептеріне лайықталған бағдарлама ... ... Бұл ... ... ... авторлық ұжымның (Г. қарамолдаева, Л.
Мамизерова, А. Байментаева, Ө. ... ... ... ... Болашақ музыка пәні мұғалімінің даярлығын жетілдіру мақсатында
республика көлемінде түрлі жарыс, ... ... ... ... ... пәні ... ... даярлығында психологиялық-
педагогикалық курстар маңызды роль атқарады. Осы пәндерді оқыту барысында
студенттердің оқушыларға ... ... ... ... даярлығы
проблемалары А.А. Қалыбекованың еңбегіінде көрініс тапқан. Зерттеуші өз
еңбектерінде оқушыларға эстетикалық тәрбие беруге ... ... ... ... ... пәні ... ... дамуындағы психологиялық-
педагогикалық курстардың ... және ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбиесін
жүзеге асыруға даярлықты қалыптастырудың басты факторларының бірі ... ... ... негізделген жоғары оқу орнында психологиялық-
педагогикалық пәндерді оқытудың негіздемесін аталған даярлықты ... ... ... ... ... ... беру саласында Қазақстанның жалпы білім ... ... пәні оқу ... ... жасауға
елеулі үлес қосқан – ғалым педагог Ш.Б.Құлманова. Ғалымның еңбегінде
бастауыш ... ... ... ... ... ... ... психофизиологиялық ерекшеліктерін (қабылдау, зейін, ес, қиял,
ойлау, ерік, сезім, дауысқа қатысты ... есту ... ... мүшесі,
тыныс мүшелері) және музыкалық қабілеттерін (есту, ... ... ... ... ... ... қолайлы халық музыкасын белгілі бір
өлшемдердің негізінде сұрыптауды ұсынады. ... ... ... музыкасы
арқылы тәрбиелеу негізінде екі жақты процесс орын алатыны, ол, бір ... ... ... бейнелі түсіну мен меңгеруді, екіншіден оның
мазмұнын әр ... ... ... белсенді шығармашылықпен жүзеге
асыруды бірлестіретіні жайлы мазмұндалады. Автордың қазақ халық ... ... ... ... мәні мен ... ... педагогикасы үшін маңызы зор. Олар: қазақ халық музыкасында
болмыстың көркемдік-образдық және ... ... ... ... ... ... сипаты. Ш.Б.
Құлманованың тағы бір жетістігі - ... ... ... ... және оларды педагогикалық маңыздылығына қарай жүйеге
келтіріп, мазмұндық сипаттама беруі; ... ... ... ... ... ... ... тарихи әндер мен күйлер, лирикалық әндер
мен күйлер, этникалық шығармалар, қобыз күй ... ... ... әлеуметтік теңсіздік ән, күйлері.
Қорыта айтқанда, музыкалық білім беру педагогикасының дамып, қалыптасу
жағдайына көз жіберу, тұтастай алғанда, ... ... ... ... ... түйісер тұсында дамып,
қалыптасқан ғылымиаралық, дербес ғылым саласының пайда болғанын айғақтайды.
Музыкалық ... беру ... ... қалыптасу тарихын таразылау
оның ғылым саласы ... мәні мен ... ... мүмкіндік
береді.
ҚОРЫТЫНДЫ
“Жырау” сөзінің мәні, жыраулар өнері туралы В.В ... және ... ... ... сан ... айтып,
халқымыздың табан асты суырып салып өлең ... ... ... ... ... құндылығы неде? ... ... ... - ... М. Әуезов, - ең шешуші мәселесін әдебиет жүзіне
түсіріп, алғашқы рет қалың ел ... ... ... ... – Асан.Бұл
заман сыншысы сөйлесе,шешілмеген жұмбақ,түйіні шатасқан сөздерді ... ... ... ... қарап, келешек заман не айтарын
болжайды.Сөзінің бәрі ... ой, ... ... ... ... ... ... бермейді,әдейі көмескілеу, ... ... сөзі ... ... Не айтса да көптің мұңы,көптің
жайы туралы немесе көпке арналып ақыл, өсиет ... ... ... ... ... ... ... – көркемдік мәні терең
ашылған.
Жыраулар поэзиясы дербес мемлекеттік дәрежеде өмір сүрген ... ... ... ... ғасырларда қазақ хандығы құрылып,
тайпалар бірлестігінің, феодалдық мемлекеттің нығая ... ... ... бастап қазақ халқы мәдениетінің де өзіндік беті ... ... ... ... тілінен, әдебиетінен айқын сезілді. Жыраулық поэзия өзінің
көркемдік ізденістері мен өмірдің шындық көріністерін ... ... қол ... ... ... ... толғау жанры жеке жанр
ретінде қалыптасумен қатар, ең ... ... ... ... алуан адамдар қатынастарын сараптап, ертеңгі болашақ туралы ой түйді.
Мұның бәрі ... ... ... ... ... ... ... мазмұнды жырлардың сапасын арттырды. ... ... ... ... ... Абай, Шәкәрім, Сұлтанмахмұт
жалғастырған бұқарашыл, ағартушылық бағытқа жол салды. Сондықтан бұған ... ... ... шығармашылығымен дамитын жыраулар творчествосынан
тыс, жаңа мазмұнды әдебиетіміздің ... ... ... ... ірі ... - Көтеш пен Шал ақындардың қосқан үлестері де аз
емес. Бұлар, әрине, өзінің ұстанған ... ... мен ... ... ... ... ... тұрғанмен, дәл сол деңгейге иық тіресіп,
көтеріле қойған жоқ. Алайда, ... ... ... ... ... жыраулық поэзияның қол жеткен табыстары мен игіліктерін игере
отырып, соны ілгері ... ... ... ... ... ... оның ... дүрбелең кезеңдерін
тек басынан өткізіп қана қоймай, бүкіл ... ... - ... ... ... ғғ. қазақ өлеңінің эстетикалық қуаты
мәңгіліктің өзімен тіл ... еді. Ол ... ... ... ... ... қайта түлеп, ерекше ажармен бүгінгі біздің саңлақ санамыз бен
инабатты жүрегіміздің ... ... ... лириктерінің жыраулар поэзиясынан алған үлгі- өнеге,
тағылымы мол дерлік. Турашылдық пен бұқарашылдық, әрине, ... ... ... ... ол ақын біткеннің барлығына жарасты мінез деу қате. Мұны
поэзияда үлкен саяси- әлеуметтік концепцияға айналдырған ... ... ... ... Ал Махамбет осы поэтикалық концепцияны ұлт-азаттық
күрестің қаруына айналдырды.
ХҮІ ... ... ... те, ... ғасырдың Ақтамбердісі де, ХІХ
ғасырдың қақ ортасында кемеліне жеткен Махамбет те ... ... ... ... сөзі ... ... Не ... да, көптің мұңы,көптің
жайы туралы айтылады”, - деген М. ... ел ... ... ... үн ... ... ... көтеріп отырды.Өткен күн, озған дурен,көне тіршілік
шежіресі болды.Үнемі халық жағынан табылып,елдің бүгіні ғана емес, ... де аса ... ... ... ... атқарды.Еркіндік, егемендік
кезеңдеріндегі қазақ әдебиетінің үлгілі дәрісі, үлкен тағылымы да ... ... ... сөз ... мол , ... терең
ойға толы, ол біздің жастар үшін өсиетнама ... ... ... ... басынан өткерген тарихи оқиғаларды, ...... ... ... жырлаумен ғана бағалы емес,
елдің саяси - әлеуметтік тіршілігін, ой – ... ... ... ... бере білуімен де бағалы.
Көптеген жылдар бойы сан қилы ... ... ... ... өзіндік үн, өзгеше бояу, нақышы айқын ұлттық сипатта қалыптасқан
жыраулық поэзияға бас ... ... ... ... тууы және ... ... құбылыс. Қазақ әдебиеті де өзінің бүгінгі ... ... ... ... жете салған жоқ. Талай асу, қиялардан, талай бел-
белестерден өтті. Әлденеше жүз жылдар бойы сан қилы ... ... ... ... ... үн, ... бояу ... айқын
ұлттық сипатта қалыптасты. Қашанда ел ... ... ... үн ... өз ... ... ... көріп отырды,
өткен күн, озған дәурен, көне ... ... ... ... халық жағынан
табылып, елдің бүгіні ғана емес, болашағы үшін де аса ... ... ... ... – сөз ... өз ... деп ... халық. Кендігін де ,
елдігін де, кеменгірлігін де, көсемдіген де ... ... ... ... сырын сыртқа жаяр, лып еткен сезім, терең ақыл, кемел ой,
арман – мұрат, мұң мен сыр – бәрі ... ... ... ... ... ... – ақ ... Жақсы сөз - самалдай
Қуатты сөз– қамалдай»,- деген атам қазақ.
Сол сияқты жыраулардың толғаулары жанға жайлы ... ... ... Мен үшін де, жалпы қазақ халқы үшін де ... ... ... ... ... Ол ... өзгеше. өзгешелігі лирикалық
танымында. Сонысымен де ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Және де бұл толғаулар тарих сахынасында өзіндік орнын
таба ... ... ... ... ... арқылы
ертеден-ақ жеке сала болып дамыған ақындық және жыраулық поэзияның алатын
орны ... Көне ... бері ... ... ... ... келген бұл сала халқымыз бастан кеш-кен ... ... ... ... ел ... сан ... қырларын қамтып,
бейнелеуге әр кез елеулі үлес ... ... ... ... ... та, ... айтылатын
негізгі идея – ел бірлігін, өз отанын сүю, оны ... ... ... мен ... сай келетін, сол ... ... ... жырлай отырып, аз сөзбен көп мағына беретін толғауларының жас
ұрпаққа тәлімдік-тәрбиелік, ... ... ... де тәрбие жұмысында
кеңінен пайдалануға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... Бес ... ... ... 1989,1-том.
2. Қазақ тілі мен әдебиеті, 2005, № 6.
3. Жұлдыз - 2001, ... ... ... .- ... ... Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы.-Алматы,2001.
6. Қазақ әдебиеті энциклопедия Алматы 1999 ж.
7. Қазақ хандық дәуір ... М. ... ... 1992 ... ... ... Қазақ ССР тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін: 5 ... / ... ... ...... Ғылым, 1983. – 1 т. – 225 б.
10. Мұрын жыраудың ... және ... ... – 7 бет, 145 жол, ... жазып алынған. – 330. – №5
11. Қазақ фольклористикасы / Жалпы ред. ... ... М. ... ... ... 1972. – 297 ... ... С. Қазақ әдебиеті // Шығармалар: 6 томдық. – Алматы:
Қазмемкөркемәдеббас., 1964. – 6 т. – 455 б.
13. Жұмалиев Қ. ... ... мен ... тарихының мәселелері. – Алматы:
Ғылым, 1958. – 201 б.
14. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – ... Ана ... 1991. ... ... ... М. ... ... – Алматы: Жазушы, 1991. – 432 б.
16. Мұхтар Әуезов энциклопедиясы - Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011. ISBN
978-601-282-175-8
17. Биекенов К., Садырова М. ... ... ...... 2007. — 344 бет. ISBN ... “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы
“Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
19. Саяси түсіндірме ...... 2007. ISBN ... ... тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы
оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова
А. – Алматы. ... ... 2009 ISBN ... Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазакстан" баспа үйі", 2001, -
592 бет. ISBN 5-7667-5647
22. Отырар. Энциклопедия. – Алматы. ... ... ... ... жырау Қалқаманұлы. Шығармалары. - Алматы. - 1992. - 94б.
24. Шешендік шиырлары: (Шешендік сөздер, нақылдар мен толғаулар жинағы /
Құраст. Есхожин. - ... ... - 1993. - ... ... Б. ... ... /Б. Адамбаев. - Алматы “Рауан”. -1996. -
157бет.
26. ... ... ... ... - ... ... - ... Жарықбаев Қ. Қазақ тәлім-тәрбиесі: (Оқу құралы) / Қ. Жарықбаев, ... - ... ... 1995 - 352 бет
28. Жармұхамедов М. Айтыстың даму жолдары. Алматы, 1976.
29. Қазақ тарихи жырларының мәселелері. Алматы, 1979.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ ғашықтық жырларының орындалу ерекшеліктері34 бет
17 ғасырдың музыкалық мәдениеті19 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
200 орынға арналған залы бар және 100 оқушыға арналған музыкалық мектебі бар словяндық ұлттық мәдени орталығы41 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
XХ ғасырдағы батыс еуропа музыкасы48 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Ірі қара шаруашылығының халық шараушылығында алатын орыны7 бет
Іс қағаздарының қоғамда алатын орны9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь