Географиялық ғажайып құбылыс

Жоспар:

I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

II. Негізгі бөлім
2.1 Географиялық ғажайып құбылыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
2.2 Көл жұмбақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
2.3 Балқаш жағалаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
2.4 Шөлдегі көктем ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
2.5 Шөлдегі орман ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
2.6 Іле . Балқаш проблемасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23

III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
Кіріспе
Балқаш - Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тұйық көл. Аумағы жөнінен Каспий, Арал теңіздерінен кейінгі 3 - орында. Алматы, Жамбыл, Қарағанды облыстарының шегінде , Балқаш- Алакөл ойысында, теңіз деңгейінен 340 метр биіктікте жатыр. Ауданы құбылмалы: 17 - 22 мың км², ұзындығы 600 километрден астам, ені шығыс бөлігінде 9 - 19 километр, батыс бөлігінде 74 километрге жетеді. Суының көлемі шамамен 100 - 110 км³. Су жиналатын алабы 500 мың км²-ге жуық. Орташа тереңдігі 6 метр, ең терең жері 26 метр. Балқаштың батыс бөлігіне Іле (жер бетімен келетін судың 78,2%-ін береді ), шығыс бөлігінде Қаратал (15,1%), Лепсі (5,4%), Ақсу (0,43%) өзендері құяды. Солтүстіктен ағатын Аягөз , Бақанас , Тоқырауын , Жәмші , Мойынты, т.б. өзендер әдетте көлге жетпей сарқылады. Көлдің солтүстік жағалауы Сарыарқаның ұсақ шоқылы тау сілемдерімен ұштасып жатқандықтан, биік жарқабақ болып келеді және көптеген жыра – жылғамен тілімделген; ал, оңтүстік жағалауы - суы біртіндеп тартылған кезде жиналған шөгінділерден пайда болған құмды ойпат. Көлдің көптеген шығанақ, қойнаулары бар , аралдары аз, үлкендері : Басарал, Тасарал.
Балқаш туралы алғашқы жазба деректер 13 ғасырдан белгілі ( В. Рубрук , П. Карпини ). Көлді тиянақты зерттеу 17 ғасырда басталды. Орыс картографы мен тарихшысы С.У. Ремезов 1695 жылы « Чертежи всех сибирских городов и земель » атты атласында Балқашты « Теңіз » деген атаумен көрсеткен. 18 ғасырдың басында көлде геодезиялық өлшеу жұмыстары жүргізілді. Балқаш 19 ғасырда Клапроттың (1936) және швед картографы И.Г. Ренаттың (Жоңғария картасын жасаған ) карталарында бейнеленеді. П.В. Рихтгофен (1877) мен А.Ф. Гумбольдтың (1844) еңбектерінде Балқаш туралы деректер бар. Балқашты зерттеуге басқа да Ресей ғалымдары (И.В. Мушкетов, А.М.Никольский, Л.С.Берг , т.б.) ат салысты. Қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уалиханов та Балқаш алабын зерттеп, сипаттаған. 1920 жылдан бастап Балқаш көлін кешенді зерттеу
Пайдаланған әдебиеттер

1. Әбішев И. Балқаштың бағын байламайық //
Жетісу.-2003. -13 қаңтар.

2. Бақытов Ж. Балқаш көлін экологиялық апаттан
құтқарып қала аламыз ба?: “Балқаш-2000” халықаралық экологиялық форумы болып өтті // Атамекен. – 2000. – 24 қараша.

3. Смағұлова Г. Балқаш көлінің құрып кетуі
мүмкін бе?// Жас Алаш. – 2003. – 29 сәуір.

4. Владислав Николаев. Балқаш өңірі.
Алматы, “Қайнар” 1986
        
        Жоспар:
I.
Кіріспе.....................................................................
...............................3
II. Негізгі бөлім
1. ... ... ... ... ... ... Іле – ... ... - ... ... тұйық көл. Аумағы жөнінен
Каспий, Арал теңіздерінен кейінгі 3 - ... ... ... Қарағанды
облыстарының шегінде , Балқаш- Алакөл ойысында, теңіз деңгейінен 340 метр
биіктікте жатыр. ... ... 17 - 22 мың км², ... ... ... ені ... бөлігінде 9 - 19 километр, батыс бөлігінде 74
километрге жетеді. Суының көлемі шамамен 100 - 110 км³. Су ... ... мың ... ... ... ... 6 ... ең терең жері 26 метр.
Балқаштың батыс ... Іле (жер ... ... ... ... ... ... бөлігінде Қаратал (15,1%), Лепсі (5,4%), Ақсу (0,43%) өзендері құяды.
Солтүстіктен ... ... , ... , ... , ... , ... ... әдетте көлге жетпей сарқылады. Көлдің солтүстік ... ұсақ ... тау ... ... жатқандықтан, биік
жарқабақ болып келеді және көптеген жыра – жылғамен тілімделген; ... ... - суы ... тартылған кезде жиналған шөгінділерден
пайда ... ... ... ... көптеген шығанақ, қойнаулары бар ,
аралдары аз, үлкендері : ... ... ... алғашқы жазба деректер 13 ғасырдан белгілі ( В. ... ... ... ). ... ... ... 17 ... басталды. Орыс картографы
мен тарихшысы С.У. Ремезов 1695 жылы « Чертежи всех сибирских городов ... » атты ... ... « ... » деген атаумен көрсеткен. 18
ғасырдың басында көлде геодезиялық өлшеу ... ... ... 19
ғасырда Клапроттың (1936) және швед ... И.Г. ... ... ... ) ... ... П.В. ... (1877) мен А.Ф.
Гумбольдтың (1844) еңбектерінде Балқаш туралы деректер бар. ... ... да ... ... (И.В. ... ... Л.С.Берг
, т.б.) ат салысты. Қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уалиханов та Балқаш ... ... 1920 ... ... ... көлін кешенді зерттеу
басталды, көптеген экспедициялар (П.Ф. Домрачев, В.Н. Абросов, Л.И. ... ... , Д.Г. ... М.Н. ... ) ... ... ... , суының химиялық құрамын , өсімдік, жануарлар
дүниесін , алабының физикалық – географиялық ... ... 1970 ... Қазақстан ҒА- ның институттары, Қазақ ... ... ... ... ... , ... ... ғылыми – зерттеу институты ,
бірнеше жобалау институттары , т.б. айналасты. Бұл ... ... ... ... ... ... бағытталған нақты шаралар
белгіленді, олардың біразы жүзеге ... көл ... ... шөл және шөлейт климаттық белдеуде орналасқан. Қаңтардағы ... -15 -17 ºС, ... ... ... 24 ºС . ... ... көп жылдық орташа мөлшері 120 мм .Ауаның салыстырмалы ылғалдығы 55-
66 %, желдің жылдық орташа жылдамдығы 4,5 – 4,8 м/с .Жел ... ... ... ... ...... ... соғады.
Осы себепті көлде үнемі күшті толқын болады . Жаздағы булану ауа райына
байланысты 950 мм ... 1200 мм- ге ... ... Көл беті ... ... ... сәуірдің ортасында мұзы ериді. Мұздың қалыңдығы
кей жылдары 150см-ге жетеді. Таудағы мұздықтар еріген кезде (маусым- ... ... ... ... Көп ... су ... тербелісінің мөлшері 3 м-
ден асады. 20 ғасырда Балқаш көлінің деңгейі 1908 және 1961 ... 1946 және 1987 жылы ... ... ... ... жылдан бері Іле өзені бойында Қапшағай ... ... ... ... ... ... көп өзгеріске ұшырады. Балқаш – жартылай
тұщы көл. Суының химиялық құрамы көл алабының ... ... ... еніп ... ... түбегі Балқашты екіге ... ... және ... ... бір – бірінен өзгеше ... ... ... ені 3,5 км ... бұғазымен жалғасады. Судың
минералдылығы мен тұздылығы бұл екі ... екі ... ... ағып ... ... Іле ... ... батыс бөлігінің суы тұщы (0,5 -1
г/л), түсі сарғылт – сары, лайлы. ... ... суы ... ( 5 – 6 ... түсі ... , ашық көк. Балқаш фаунаға бай. Көл ... ... ұсақ ... ... , шаян ... тіршілік етеді.
Батыс бөлігі планктонға бай. Көлде балықтың 20- дан астам түрі бар, мұның
6 түрі ежелден ... ... ... ... (Іле, Балқаш көкбасы, Балқаш
алабұғасы , т.б. ) қлғандары басқа жақтан әкелінген ( карп, ... ... Арал ... ). ... ... ( жылына 9 – 10 мың тонна )-
сазан, ... ... ... ... ... Көл суы ... ... (Балқаш кен – металлургия комбинаты ., т.б. ) мен елді
мекендер қажетіне пайдаланылады. Жылы ... ... су ... ... айлақтары : Балқаш , Бурылбайтал , Бөрлітөбе.
Географиялық ғажайып құбылыс. Осы ... ... ... және ... Лев Семенович Берг Балқашқа ... ... ... суы тұщы ... ... көрген адамдардың әңгімесі
таң қалдырды.Булану көлемі ... ... ... есе асып түсетін шөл далада, ... ... ... көл суы ... ... тиіс қой. 1903 жылы Л.С. Берг ... ... ... ... ... ... ... таба алмаған
Л.С.Берг өзінің жол ... ... ... ... мөлшерін анықтайтын аспаптармен жабдықтаумен ғана шектеледі.
Ал ... ... ... ... тұщы су ... ... тиеп ... ... Олар Іле өзені бойымен төмен
қарай ұзақ ... Ал ... ... ... шынында да,
ауыз су құйылған ... ... де ... жоқ ... ... Алып ... зерттеу құралдары да ... ... ал тұщы ... ... ... ... жасайтын ештеңе
табылмады. Л.С. ... ... ... ... да суы тұщы бола
берді...
Осы экспедицияның ... ... ... ... деп ... ... ... жүрген басым ... – тұщы көл ... ... ... ... түгел жағалап
шыққан топографтар да осы ... ... Бұл факт ... ... ... Құрғақ континентальдық климатты өлке,
жылына 200 ... ... ... бар шөл
даланың ... ... ... тұщы көл – ... ... бір ... ... жасырын құпиясы жалғыз бұл ғана емес ... ... ... ... су деңгейінің ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі куә.
Географиялық атаулардың шығу тегін зерттейтін ... ... ... бар. Бұған тек ... ғана ... ... мен ... де ынта ... ... ... белгілі бір тарихи ... ... ... ... ... ... ... байланыстардың
ізі бар. ... ... ... ... ... ... да көп мәлімет береді.
Балқаш ... ... ұзақ та ... қалыптасты. Ежелгі
қытайлықтар ... деп ... ... мен моңғолдар өздерінің
батысындағы жерлердің ... ақ ... ... Олар бұл ... теңіз деген ат берген. ... ... ал ... ... яғни үлкен көл деп атаған.
Жаңадан ... бұл ... сыр көл ... ірі ... ... ... ... назарына ілікті. Ол мұндай
табиғат құпиялары ... ... ... деректер мен ... және ... ... ... бақылау нәтижелерін
зерттей келіп, бұл көлдердің су ... сырт ... ... ... ... тым төмен түсіп тұратындығын анықтады. Алайда
табиғатта ешқандай ... ... ... оның ... ... да басы ашық ... тығыз байланысты.
А.В.Шнитников нақ осы себептерді ... ... де, ... ... ... өзінен емес, ... ... ... ... ... ... байланысты болып
шықты. А.В.Шнитников Балқаш көлі ... ең ұзақ ... ... ... тең ... ... Бұл ... біріншіден, тарихи мағлұматтар бойынша, екіншіден, тек
кәрі ... ... ... ... және ... ... шөккен батпақ қабаттарынан көрінетін ... ... анық ... ... Көп ... созылған бұл
кезеңнің ... шегі ХVІ ... ... ... Сол ... Балқаш көлінің ... 7 ... ... ... ғасырлар бойғы ауытқуы 3-4 метр ... ... асу ... Балқаш көлінде ... ... ... 3,5 метрге дейін көтерілген. 1946 жылы көл суының ... ... ... ал 1961 жылы ... көтерілді, бірақ
жайылу көлемі ... ... ... Сол ... ... ... төмендей түсуде. Көлдің суы неге ... ... күрт ... ... ... ... ... қалайша сақталып ... ... ... ... бір ... - ... өте
үлкен екендігіне ... тым ... ... ... ... метрге жуық. Сонымен бірге оның ... ... ... ... онша ... ... оңтүстік ... көп ... ... қалады. Балқаш айдынында жыл
сайын бір ... су ... ... ... Көл көлемінің
бұлайша қысқаруы ... ... ... ... ... ... ағып ... су мен буланып ұшатын судың
арасындағы ... ... ... отырады. Мұндай құбылысты
ғылымда гомеостаз деп ... ... тағы ... ... ... ... жатыр. Бұғаздағы судың ағыны бір ... ... ... ... ... да ... үлкен
батыс бөлігі ... ... ... және Іле ... алып
келетін тұздар мұнда ... ... ... ... ... ең таңданарлығы, мұнда судың тым көп ... Бұл ... ... ... ... белгілі ғалым
М.Н.Тарасов былай деп ... ... жер асты ... және ... ... арқылы Балқаш ... көп ... тез ... минералды тұздар ... ... өзен ... ... жыл сайын 4,07 млн. ... ... ... жер асты ... 1,35 млн. тонна және
атмосфералық жауын-шашын 0,31 млн. ... тұз алып ... ... ... ... 5,73 млн. тонна тұз ... Жыл ... ... ... ... ... қазіргі ... ... ... мөлшері – 305 млн. тонна – небары 53 жылдың
ішінде ғана ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған дер ... ... ағыс ... ... ... аз ғана уақыттың арасындағы сәйкессіздікті
тек қана ... ... ... азайып отырғандығымен
түсіндіруге болады. ... азаю ... ... сөз жоқ, ... ерімейтін қосындалар түріндегі карбонаттардың ... ... Енді ... батыс бөлігіне кальцит, ... ...... ... ... даусыз ақиқат болды.
Карбонаттардың көл ... тұну ... ... ... ... ... ... өзінің тіршілік қажеті үшін
судан ... ... ... сіңіреді де, өлгенде көл ... ... ... ... ғажайып құбылысының”
сыры шешілген де сияқты ... ... бұл әлі ... түю ... ... ... ... көтерілгенде
көптеген жаңа шығанақтар ... ... Бұл жыл ... ... ... ... айтсақ, Іле өзендерінің суы тасып
Балқашқа жеткенде ... ... ... ... бұл процесс күрт
баяулады. Сонымен ... ... ... да бойына көп ... ... ... ... әлі де анықталмаған ... ... ... ... ... ... беймәлім
сырлары шексіз ғой, бойындағы ... ... ... ... ол ... жаңа ... ... молырақ жая
түседі. Ондағы барлық тыныс-тіршілік өмірдің дами және ... ... ... ... ... балықтарының
уылдырық шашатын ... ... ... ... өзі ... ... ... көлдің түбін
органикалық заттармен ... ... ... ... молайта түсуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... жұмбақтары. Балқаш – өзіндік дара қасиеттері мол ... ... шөл ... ... ... де қиын ... өз
бастауын Іле және Жоңғар Алатауларынан, ... ... ... ... ... ... – Іле, Қаратал, Лепсі, Ақсу,
Аягөз. Бұлардың барлығы дерлік ... ... ... ... өз арналарын 26 мың ұсақ ... мен ... ... ... ... ... ... судың деңгейіне
байланысты күрт ... ... ол он бес, ... мың ... ... Ал ... су көлемі жүз миллиард текше ... ... тек ... ғана ұдайы ... ... ... ... Жоңғар қақпасы ашылды.
Көл тіршілігі судың әрбір ... ... ... ең ... ... ... өзен, теңіз, мұхиттар мұндай
өсімдіктерге бай. Олар Жер ... ... ... оттегі
мөлшерінің жартысын бөліп шығарады, ... ... ... ... суды ... тыс ... заттардан тазартып отырады.
Бұлар – көзге ... ... ... деп ... ... өте қарапайым балдырлар. Егер суды ... ... ... ... ... ... әсер қалдырады. Оларды
фотосинтез нәтижесінде ... ... өнім ... пайда
болады. Бұлар көмір қышқыл ... су, ... ... ... күн ... ... глюкоза жасайды,
сөйтіп ... ... ... жалғаса береді. Балқаш ... ... ... ... ... 300 ... ... клеткалары
болады. Бұларды әрқайсысының ... бір ... ... ... ... ... тұрақты биологиялық массаны
100 мың ... ... Ал ... ... мұндай әр клетка
екіге бөлініп отыратындықтан көлде ... 200 мың ... ... заттар пайда ... Жаз бойы ... ... жетеді. Олар тек су жануарларының азығы
ғана болып қалмайды. Адам ... оны ... да ... ... Балқаш көлінен бір клеткалы ... ... жуық түрі ... ... ішінде кремназем қабыршағымен
жабылған диатомды ... ... Олар ... ... мекендейді және маринка балықтарына қорек болады. Қоректік
жағынан ең ... көк ... ... тұщы сулы ... ... ... тұзы ... ... олар біртіндеп
жойылып, басқа құрамды ... ... ... ұсақ ... майда тірі денелер де ... ... ... ... және
бұтақ мұртты ұсақ шаяндар, құбылма және қарапайым ... ... ... ... осындай жүздеген мың ұсақ организмдерге ... ... олар көл ... ... тым ұсақ ... ... ... қатар суды арнайы ... ... ... ... Оның көлдегі биологиялық массасы 200 мың
тоннаға жуық, жылына бірнеше рет ... ... өте тез ... ... және ... жәндіктер үшін миллиондаған тонна
қоректік азықтар пайда болады.
Көлде ... ... ... ... балықтарды жақсы
білетіндерге етене ... ... өте көп. ... ... ... ... “су бүргелері” деп те атайды. Ұзындығы 2 ... жуық ... ... бұл ... ... басқа да су
тазартушы жәндіктермен бірге жыл ... суды ... ... ... тазартып, бүкіл көлді бірнеше рет сүзгіден ... ... ... дүниесіндегі келесі бір буын – су ... ... ... ... – ұсақ ... ... ... мен моллюскалардың ... ... су ... деп ... ұсақ ... Бұл масалар небары бірнеше
күн ғана өмір ... ал ... ... бір жыл ... ... ... азық ... және өлі органикалық
заттарды ... ... су ... ... ... өте ... ғана ... ететін насекомдар (поденкалар) да көлде
осындай қызмет ... ... ... суда үш ... ... ... балықтарға қорек болады. Ал тірі қалғандары жаздың ... ... жеті ... ... ... бір ... судан ұшып күн ... бір ғана ... өмір ... ... ... бірі – мұндағы моллюскілердің басым
көпшілігінің құрып кеткендігі. ... ... ... ... ... оншақты түрі өзен ... ... ... ... су ... тас ... ғана тіршілік
етеді. ... да ... ... өте ... ... осы ... ... аударып, Балқаш балықтарының азықтық
қорын жақсарту мақсатында 1965-1966 ... ... ... деп ... Дон ... әкеліп ... ... ... суы тұщы ... тез ... балықтарға жақсы
қорек болды. Көл түбін мекендейтін жәндіктер түрлерінің ... ... ... ... ... тарату шараларына қармастан,
Балқаш көліндегі балықтардың ... қоры әлі ... ... да
Балқаш суының әр ... ... ... төмен. Ең түсімді
жылдарда ол он ... ғана ... Арал және ... ... ... да тұщы ... ... көліндегі әрбір су гектарының балық түсімін үш ... ... ... ... ... Бірақ бұл үшін
қазіргі ... ... ... ... ... ... дамыта түсу қажет, яғни ... мол ... ... ... мол ... қор ... ... бөлу керек.
Баяғыда бір аңшы мал ... ... ... ет ... ... табысқа жеткен екен. Балықшы да сол ... ... оны ... ғана емес, сонымен қатар өсіп-өнуіне жағдай
жасаушы да ... ... ... ... оның тағы да ... ... ... алабұғасы немесе Шренк ... ... Ол да осы ... ... маринкамен бірге,
қатар тіршілік ... ... ... ... ... ... ... екеуін қосқанда жылына көлден 54 мың ... ... ... ... ... – әдеттен тыс ... ... ол ... өз ... қоректенеді, яғни
аса ... ... ... 1943 жылы 402 ... ... зерттеп көргенде олардың 394-інің ішінен ұсақ
алабұға, тек ...... және ... ... ерін ... ... 1944-46 жылдары Балқаш алабұғасының ... ... ... ... тағы дәл бұрынғыдай ... ... өте ... ... құбылыс– жыртқыштар “бейбіт”
балықтармен ... ... ете ... ... мүлде тимейді,
керісінше ... ... және ең ...... жап-жақсы өсіп-дамиды. Алайда ... олар ... ... ... Мұнда тіпті кішкене торта балығын ... ... оңай ... қоса Балқаштың байырғы мекендеушілерінің ішінде ... және бір ... ... ерін ... мекендейтін балық түрлерінің осындай аса ... ... ... ... ... ... ... жіберуді
ұсынған болатын. Бұл ұсынысты ... ... ... ... онда көлдің ... қоры әлі ... ... 20-шы ... ... ... көлге кездейсоқ келді
деген Никольский ұсынысының негізділігін ... ... ... ... ... балық қоры осы сазан болды. 1941 ... 128 мың ... ... ауланды. Балқаш көлі бұл бағалы
да ... ... ... ... ... ... ... атқарды.
1928 жылы көлдің балық қорын ... ... ... ... мен ұсақ ... тым ... кеткендігін анықтап,
суға көксерке балығын жіберуді ... ... бұл ... ... ... қалды, ал 1933 жылы көлге Арал ... ... шип ... ... Құртпа калуга, сүйрік ... те ... ... ... ... ... тұқымдас
балықтардың қорын молайту – ихтиологтардың ... ... ... ... ... балық, оның жыныстық жетілу ... тек 12-14 ... ... ... ... және ... шашу ... ұзақ.
Балқаш шипі уылдырық шашуға Іле ... ... ... ... ... жылдар ішінде не мүлде ... ... ... ... отырылған. Ауға түсіп ... ... ... ... оның ұсақтарының денесіне ... ... ... ... тез өліп ... жүз килограмға дейін салмақ тартатын ... ... ... ... ол әлі ... кете алған жоқ, өйткені
көлде ... ... ... ... табан балықтар ... ... ... ... ... да, оны ... салу ... да бұл ... ... ... ... қызыққан браконьерлерге ... сала ... ... ... ... да ... түсу ... Ол негізінен
моллюскілермен ... ... ... лай ... ... ... мүмкіндіктер бола тұра ... ... ... ... ... ... ... суы неғұрлым ... ... ... шоғыры онда ... ... ... ... сүзгіге ілігетін ұсақ
клеткалармен ... ... ... ... ... 20- 25 ... ... бір тәулік ішінде ... жуық суды ... яғни бұл бір ... ... ... су ... өтей ... мөлшер.
Насос станцияларыда тым қатты ... ... ... ... де, өз ... адал ... ... ... ... ... бекітіп тастайды. Осы себепті ... ол ... деп ... ... ... ... жылдарды Балқаштан балық ... ... күрт ... ... Бұл бір ... тым көп ... ... ал екінші жағынан көлдегі ... ... деп ... Ал мұны ... 1949 жылы Арал теңізінен ... ... ... ал 1957-58 ... Жайық ... ... ... ... ... бірге сынап көру ... тағы да бір ... ...... ... Бұлармен
қатар көлде “кездейсоқ” ... ...... және ... ... 1965 жылы Билікөл көлінен ... ... онан ... ... Балқашта бұлармен ... ... ... ... ... ... ... балықтар да тап болды.
Бұл балықтар ... ... ақ амур ... ... ... Балқаш көліне оның түпкі ... ... ... ... ... ... ... берген. Әлдекім бір демалыстан оралғанында өзімен бірге
шаян ала ... ... ... ... жақ ... ... біреулер көлге креветкаларды алып келген.
Белгілісі тек – ... ... ... ... ... олардың көпшілігі не ... не ... ... ... Бұл орайда Балқаш көлі ... ... ... көрінеді, мұндай ... ... ... ... көрген жоқ. ... ... ... ... ... нәтиже болып табылады. Алайда,
тәжірибе ... ... ... ... ... ... жатқаны жақсы ғой. Ал ... ... ... ... кең ... ... жатса, бұдан
келер зиянды есептеп айту да оңай ... ... ... ... осынау барлық
іс-әрекеттердің ... ... ... ... ... ... ол тез ... қоймайтын ұсақ алабұғаны ... ... ... 1962 ... ... ... ... көбейген
кезде көлден ... 127 мың ... ... ... ... Көксерке басқа балықтарды ... ... ... ғана ... ал ақмарқа болса – қойға тиген ... бір топ ... ... ... Жайын ... ... ... ... ... бірақ оның ... Ол ... ... ... ... ... Ал
сазан уылдырық шашқан соң ... ... ... ... ... да уылдырық салады, бірақ олар ... ... ... құр ... жеп қояды.
Көлдің табиғи жұмбақтарының бірі – ... ... – көл ... ... шөкпесінің өзіндік ерекше
түрлері. Бұл бірегей заттар ... ... ... ... ... шіріген балдырлардан пайда болады.
Балқашит жаңа ашылған, ... ... оған ... ... ... ... ... (1931 ж.) Я.П.Беликов былай
дейді: “Балқашиттің қандай ... бар ... ... көз жеткізуге ... ... ... сырттан әкелінетін сұйық ... ... ... ... де солай. ... ... ... ... ... ... қалды... Соңынан ... бұл ... ... құтқарған. Бұлар химия
өнеркәсібінің ... ... ... сапропелит отынын өндірудің
шикізат базасына ... да ... жолы көз ... ... ... қажеті
жоқ сияқты ... ... ... ... және ... біздің керегімізге жарайтындығын болжап айту ... мұны ... ... ... бар ... бәрін
де сақтап қалуға тырысқан жөн. Мәселен, ... ... ... ... ... ал ... ... пайдаланылатындығы белгілі.
Балқаш көліне байланысты үміт ... ... жоқ. ... де ... тәртіп орнатып, оның ... ... ... қана қоймай, тіпті еселей түсуге де болады.
Балқаш ... ... ... ... ... ... көмкеріп жатыр. Балқаштағы ең тамаша ... бірі ... ... ... ... ... тораңғы, ақ тал, құрақ
өседі. Үлкен ... ... ... және табиғи орта құру
факторы ... ... өте зор. ... олар ... ... ... үшін құнды, ал ... ... үшін ... ... үшін ... ... өйткені олар
көмір қышқыл газын ... ... ... және жыл ... масса түрінде орасан мол ... ... ... біз ... ... ... ... көмір, мұнай,
газ сияқты ескі, ... ... ... етіп келеміз. ... ... су ... ... ... су ... ... қорын жинап, аңшылықта оны ... ... ... ... су ... өлі ... органикалық және улы заттардан
әбден тазарып шығады. ... ... қою тор ... ... оны оттегімен байытатын, фаунаның өсіп-өрбуіне ... ... ауа мен суды ... алып ... ... кең
жаяды. Жабайы сұр қаз, үйрек, аққу, көк ... ... ... ... және ... да ... жатқан құс-
жануарлардың ... ... ... ...... және картон өндіру үшін ... ... ... ... 32 ... Бұл, ... ағашқа
қарағандағыдан недәуір аз, ... ... жыл ... ... ... 40 тоннаға дейін өнім ... ... ... ... алаңнан құрақ есебінен ... ... 50 есе ... ... ... ... 70-80 жылда оның алаңы он есе ... ... ... ... соңғы он ... ... көлі ... үш ... ... ... қоса ... өсетін
алаңдар да күрт кеміді. Саяз сулы ... ... ... ... ... азайды, Іле атырауы құрғап, жыл ... ... тап ... ... ... ... купактар
ғана емес, тіпті жердің өзі де ... Бұл ... ... көрініс, ал бұдан да ...... ... ... ... ... ... қаңыраған шөлге
айналып кетті.
Шөлдегі көктем. Күн ... көз ... ... ми
қайнатқан ыстық ауа, ... ... ... ... өңірі ен даласының жабырқаңқы тыныштығы–міне, осының бәрі
ұлы ... толы ... ... еске ... ... ... ... аржағынан жанға жайлы қоңыр
салқын ... ... ... өлі тыныштықты су ... ... ... Көк ... ... мен ... әнімен
құлақ тұнса, бұрқанған су ... ... ... көз ... ... ... алады.
Көктемгі су тасқыны Балқаш өңіріндегі жылдам өтіп ... ең ... да ... ... ... Табиғаттың
мұндай тамашасы ен дала қызыл, сары, ... ... ... алатын қызғалдақ пен ... гүл ... ... ғана болады. Бұл ... шөл ... бір ... ... ол жылына бір-ақ рет – Балқаштың ... ... ... ... желекке оранады.
Осы мезгілде көптеген ... мен ... қар ... ... жоқ ... пайда болады да ... ... ... мекендеп алады, ал ... ... ... ... ... ... ... шағын
табындары да кездеседі.
Бұл кезде ... ... ... исі ... ауа ... ... ... болады, тіпті сонау алыстағы ... ... ... ... таулар дәл қасыңда тұрғандай.
Шоқырлар біресе ... ... ... енді ... ақ ... кейде тіпті эфемерлердің жасыл кілеміне немесе ... ... ... ... Мына ... боз бен ... ... ана жерде сары ... ... ... ... ... толы ... Ал өзеншелердің жиектерінде
ашық қызыл ... гүл ... бар тал ... мен ... ... ... ... болған кезде, шөл көмескіленіп
қалады. ... ... ... ... ... бұталарын
жамылып, құба, сары-сұр түске еніп ... Ауа ... ... ... ... көлдер құрғап, сорлардағы
ойпаттардың үстіне ... ... жұқа тұз ... да тіршілік қолайлы күн ... ... ... ... сәт тына қалады. Дегенмен жазғы ... пен ... ... ...... өмірі үшін ... ... ... ... үйі де, ... ... да ... жылдық эволюция оларды осындай ... ... ... Өсе келе сұлу да ... ... ... сүйкімсіз үйрек ... ... ... де
құлпырар уақыты келеді.
Табиғат өмірбақи жаңара береді. ... көп ... ... ... ... бір ілтипатпен ... ... ... күтпеген тамаша да ұнамды ... ... ... осында жатыр ... сөз. ... ... ... ... ... өзі бұл ... өте сирек
кездесетін көгорайға, оазистерге деген ... ... ... ... ... шек жоқ, бұл ... ... жерден табуға болады.
Ерте көктемде қар ... ... көзі ... ... ... ... ... бәйшешектер шығады.
Бұл жерлерге ... да ... де ... ... ... хош исін ... сіңірген таза ... кере ... бас ... Дала исі ... оны ... мүмкін емес.
Қызғалдақ – ... ... және тек ... ... ... ... шөлді жерлерде қызғалдақ өзінің ... ... ... ... ... ... Өсіп
жетпеген немесе өз тұқымынан өрбіген ... ... ... ... ... ... қорын мол жинайды.
Келесі жылы осы ... тағы да ... жаңа ... ... бойлай береді де, ... ... ... ... тұтады. Бірақ, Голландия
қызғалдақтарының ... ... ... келген өсімдік екенін
жұрттың бәрі біле ... ... ... ... үш
жүз жыл бұрын келіп, ... ... ... Оның жабайы
формаларынан көптеген ... ... ... ... ... тағы бір ... ... түрі –шайыр бой көтереді.
Малшылар оның әр жапырағын ... ... де ... қосып,
малға береді.
Шайыр – көп ... ... ... тек ... ... ... ол ... жақын бірнеше ... ... ... ... ... гүл сабағын ... ... ... ... жел ... ... де ... ғайып болады, жерде оның тек ... ... ... ... ... пен ... ... сегіз
процентке дейін жетеді. Бірақ көкмайса түрінде оны ... мал ... ... ... ұнамсыз ... ... ... ... ... кептірілген жапырақтарды жемге
қосса, қыстан ... ... мал тез ... ... ... қалады.
Ерте кезде шайыр дайындау ... ... ... ен ... ... ... ... мұқият сүзіп,
шайырдың бірде-бір жапырағын ... ... Бұл ... ... ... шайыр мүлдем сиреп ... ... аса бір ... өңге ... Жаппай гүл
атқан өсімдік атаулының ... ... ... ... қиын. Шөл өсімдіктерінің алуан ... ... ... ... түсін атауға кеңінен ... ... ... ... ... ... , ақбоз, шабдар, қарагер,
тағы басқа ... ... ... осы шөл ... ... Бір ... екінші бір нәзік түске көшудегі
бояу ... ... осы емес ... ... ең ... байлығы – су. Көктемгі тасқын
кезінде су ... ... ... ... төмен жатқан
жазықтарға жөңкіп, уақыт өте буға ... ... ... әкеліп соғады. Шаруашылық ... бұл ... көп ... жүр. ... ... ... ... кеткен өзендер ... ... салу ... мен ... ... ... ... жайылымдар
суы мол жиналады, ал ... оны ... ... ... ... ... отырады. Мұндай
шалғындықтарда шөп ... ... ... ... ексе ... өседі. Ақжал руднигі ... ... ... ... Осындағы көктемде ғана ... ... ... ... автомагистралі кесіп ... биік ... ... ... ... ... ... жасағанда орасан зор ... ... ... да ... су ... ... текке шығын болмайды, “Қарабұлақ”
совхозының ... ... ... ... қоса жер асты ... горизонтына да қорек беріп, ... және ... ... ... су қорын үстей түседі. ... ... ... ... ... мен ... ... жарқын мысалдарының бірі, ... ... ... Егер ... өңіріне ағаш алқаптарын отырғызса
климат ... еді, мал ... үшін ... ... ... еді, ... ... орындауға қатысы
талай мүмкіндіктер іске асар еді.
Балқаш ... ... ... ... ... отырғызуға әбден болады. Бірақ ... ... ... ... ... жер асты ... ... керек. Сонда олар әрі қарай ... ... және ... ... жаңа ағаштар ... ... ... ... ... ... әсіресе, жазда өте құрғақ болғандықтан
ағаш ... ... ... – бұл ... ... ... ... деуге де болады. 1972 жылы август айының ... дала күн ... ... ... ... ... Жалпаққайыңда ақ ... ... ... ... тұщы бұлақтардан су ағып ... ... ... ... ... бірнеше түрі кездеседі.
Табиғат пен климат ешқашан да ... ... ... емес және ... ... ... егістікке
айналдырғанға дейін шөп те, ... да көп ... ... құрғақшылықтың өзінде де ... шөп ... ... ... жылдар бойы шөптің ... ... ... ... ... қалың шымға өсетін. Сол ... ... ... да, ... ... да қорғап,
киіздей бүркеп ... Осы ... ... ... ... ... ... мен жәндіктер өмір
сүрді. Ең бастысы – шымның ... ... ... сақталады.
Қураған тамырларың орнында қуыстар ... ... ... мен қар суы ... арқылы топыраққа сіңеді, бірақ
ол ... ұшып ... ... ... ... ... қар суы ... кезде де құрғамайды.
Жаңа қоғам адамын ... оның ... ... ... ... сезімі мен ... ... ... аз ... Ерте ... ... біздің ... ... ... ... ... толы деп
тұжырымдаған еді. ... ... ... ... жаны
ашымайтын, табиғатқа, демек, ... орны ... зиян ... де ой ... ... қазынасы мен байлығын әлі де толық ашып,
игермегенімізді ... ... ... да ... қажет
сияқты. Күнде көріп, қасында жүрсек те, біз ... ... ... да ... ... ... ... қадірі жоқ”
дегендей, тек осы ... ... ғана ... ... тістейміз. Балқаш өңірінің бір ... ... ... ... “ақ ... ... ... ғажайып бидайды көрші қырғыздар да қазақтардан ... ... егіп ... Мұнда да ол ... ... ... ... ... ақ бидайдың жоғалып кеткен кезі ... өте ... ... ... үлкен оқиғалар мен кіші-
гірім –оқиғалардың ара жігі ... ... ... ... сезініп жүрміз. Кез-келген ... ... ... бір ... ... ... ... оқиғалар бірқатар
басқа жерлерге, Жер бетінің ... да ... ... ... ... естіліп жатады.
Іле-Балқаш проблемасы. ... ... әр ... шаруашылық басшыларын, ... ... ... ... ... қатты толғандырды. Кезінде ... ... ... Арал ... ... да ... талқыға түсті. 1980 жылы Каспий теңізіндегі Қарабұғазкөл
шығанағында ... ... ... бөген салынды. Кейіннен
мұның қате ... ... ... ... ... ... бірі ... газетінің 1983 жылдың ... ... ... “Көлге айналған шығанақ ... ... ... Үш жыл ... оның 18 мың ... ... 6 мыңы ғана қалды. Тереңдігі ... ... ... ... ... ... Шикізаттардың
құрамы күрт өзгеріп, ... ... ... оны өндіруге
жұмсалатын шығын мен ... ... Егер ... ... әрі де
осылайша нашарлай ... ... бұл ... ... ... ... ... көптеген тонналық өнімін
жоспар атаулыдан шығарып тастауға тура ... ... ... ... осы ауданның экологиялық ... ... ... ауыл ... ... ... ... сортаңға ... ... Енді осы ... ақ өлі ... ... да ... ... сырт айналып ұшып кетуде”.
Жыл сайын Балқаштың 15 ... ... суы бу ... жатады. П.И.Колосковтың деректері ... ... ... ... ... ... әсері 50
шақырым қашықтықты ... Арал ... 100 ... ... 300 шақырымға ... ... әсер ... ... ... ... ... кездерінде әр ... ... адам ... ... ... 48 ... дейін
көтерілгенімен оған төзу жеңіл. “Мамандар асқан сеніммен ... ... ... ... ... өте ... аң –
ондатра құриды. Ал, Балқаш ... ... ... ең ... ... орналасқан! Қазақстанның мал ... су ... ... шабындықтардың құрғап
кетуі салдарынан қой ... ... де ... ... ... балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты
мен ... ... ... ... “Жақын арадағы жылдары Іле ... ... ... ... ... терең өзгерістер енгізді. ... ... ... 1,25 ... ... ... ... суаттар құрып, ... ... 3-7 ... ... ... ... және басқа да, ... ... ... ... ... Бұл өз ... балық қорына көп зиян келтіреді”. ... ... тегі ... ... ... бірі ерте заманда ... ... ... ... суат ... деп ... өте осы ... бас алған өзен Қапшағай ... ... зор ... лақ ... ... суы ... кетіп, Балқаш пайда болды дейді. ... ... су ... ... суатқа жетпеді де ... өзі ... ғана ... жөн ... ... ... адам ... тағы да екі суат жасады, ... оның ... ... жасандысы осы ... ... ... дейін толмай жатыр. ... да ... ... ... те, ... ... ... да жоқ, ондатра,
бағалы балықтар үлкен ... ... Жыл ... ... бұғазы
арқылы көлдің батыс жақ бөлігінен ... жақ ... ... ... су ауысады. Бөгет осы судың жолына тосқауыл
болады да ... ... ... бастайды. Алайда бұл проблеманың
күрделілігі, ... ... жақ ... сумен бірге ... ... ... ... жиналатын болады. Балқаштың, оның бүкіл
бассейінінің табиғатын ... ... ... алдында
көптеген жаңа проблемалар тұруда. ... ... ... мен Іле ... сулары ... ... ... ... қоса ... қар мен ... ... Іле және Қаратау өзендері арнасынан асып, ... ... да ... Көл ... ең кем ... төмендеу
межесі 341 ... ... ... көл суы осы ... қалды. Балқашты сақтап қалудың әр ... ... ... Атап ... ... У. М. ... Балқаш маңының жер асты суын ... ... Оның ... ... Сарыесік-Атырау құмдақтарында, ... Іле ... ... ... ... Іле ... ... суының 1300 текше километр қоры ... ал осы қор ... ... 340 ... метр мөлшерінде ... ... ... ... су мөлшерінен біршама ... ... өз ... ... ... ... ... өңірінің қайталанбас табиғатын түгелдей ... ... көлі ... ... ... ( ... су ... )
тиімсіз пайдаланудың нәтижесінде Қазақстанның оңтүстік – шығыс аймағында ХХ
ғасырдың аяғында қалыптасқан табиғи әлеуметтік және ... ... ... 2 ... ... Ішкі себеп – Қапшағай су электр станциясының
салынуына байланысты (1970) Іле өзені арнасының бөгелуі. Оған ... ... ... тепе - ... көлге құятын өзендер суы мен көл
айдынынан буланған ... ... ... ... ... ... көл алабындағы 15,0 км³ су қорының 11,9 км³ (80 %) Іле ... ... 3,0 км³ су ... ... ... ... ... ығысатын.
1970 - 85 жылдардағы Балқаш көліне құятын өзендер суының жалпы ағыны 14,9
км³ 11,8 км³ -ке ... ... көл ... ... 3,0 км³ су ... Көл ... ... су мөлшері жылына 7,0 – 8,0 км³ - ке ... (1 ... оның 6,5 км³ суы егін ... Қапшағай және басқа да
бөгендерді толтыруға жұмсалды. Булануға кететін шығыны ... 2,0 км³ - ... Осы ... 1970 ... су ... күрт төмендеді. 1986 жылдың
аяғында көл деңгейінің абсолютті биіктігі 340,54 метр ... Көл ... ... ... 15,6 ... жетті, бұл көрсеткіш 1908-46
жылдардағы төмендеу жылдамдығынан (9,2 см/жыл ) біршама жоғары. Іле ... ... – сулы ... 2/3 ... ... ... СЭС-
і іске қосылған соң , тасқын су шығыны 1600-1800 м³ /с –ке дейін ... ... ... байланысты су ағыны жылдам өзгеретін (0 – 1000 м³
/с) ... СЭС ... ... ... өзен ... ... ... заттар)
тоқтап, олар толығымен Қапшағай ... ... ... 1986 ... ... ... ... Іле өзенінің тармақтарынан Шұбарқұнан, Иір,
Базарбай және Қалған Іле ғана қалды. Су шығынының 90%-і тек Иір ... ... ... ... бір ғана ... айналды. Кезінде суы
арнасына симай жататын Жиделі тармағы шөгіндіге тола бастады.
Балқаш металлургия кәсіпорындарының өндіріс қалдықтарының әсерінен суда
ауыр металдар (мыс, ... ... ... т.б.) мен күкірт оксидтерінің
мөлшері көбейді. Балқаш алабынан атмосфераға ... әр ... ... ... 250 мың ... жетеді. Бұл газдар көл бетінен буланған
ылғалмен қосылып, жерге қайтадан қышқыл ... ... ... Жауын –
шашынның минерлдылығы 3 еседен астам өсті. Құрғап ... ... шаң – ... ... биік ... ... ... еріп,
ұсақтануына әкелді. Мысалы, 1974 жылдан бері Іле ... ... ... ... ... 86 ірі мұздықтың 6-уы ғана қалды. 1980-90 жылдары
Іле – Балқаш табиғи - ... ... ... ... ... ... бойынша берілген ұсыныстарға сәйкес, Қапшағай бөгенінің
деңгейі 10 метрге төмендетілді, сөйтіп көлемі 2 ... (28 км³ ... ... кеміді де, жер суаруға алынатын су мөлшерінің өсуі тоқтатылды. Осы
шаралар Балқаш көлінің деңгейін тұрақтандырғанмен , су ... ... ... ... ... ...... алабындағы су қорының жартысына
жуығы ... ... ... ... Бұл ... ... ... Балқаш бойында соңғы 10-15 жыл ішінде ... ... ... онда ... ... ... ... алу қаупі бар. Бұл өңір шөлді аймаққа ... ... ... ... яғни ... ... шөл ... айнала бастауы өткен ғасырдың ... Іле ... ... ... өзгеруі және
Қапшағай ГЭС-і жұмысының нақты әсері бар ... ... ... ... тыс ластануы және малдың үздіксіз жайылуы – экологиялық
апатқа ... ... 1997 жылы ... ... ... ... ... конвенциясына қосылды. Нәтижесінде, ... ... ... қол ұшын ... ... табылды. Ол –
техникалық көмек ... ... ... ... ... ... Азия ... экологиялық орталығы Іле-Балқаш
бассейінің тұрақты даму ... мен ... көлі ... ... ... Оған ... 2010 жылға дейінгі ұлттық және
аймақтық деңгейдегі стратегиялық даму ... ... ... ... ... Балқаш көлін қорғап қалу емес, ең ... сол ... ... ... ... экологиялық апаттан аман алып сарта отырып,
бассейіндік басқару ... көшу ... ... ... суы ... ... механизмдеріне назар аудару.
“Экология және тұрақты ... ... ... өткен жылы
Балқашқа барып, жағдайдың анық-қанығына көз ... ... ... ... арнап оқу-семинарлар жүргізді. ... 5 мың ... ... ... ... ... ... болмай тұрғанда, бұл жердегі халықтың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... Балқаш көлін
аман алып қалу мүмкін емес.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Әбішев И. Балқаштың ... ... ... -13 қаңтар.
2. Бақытов Ж. Балқаш көлін ... ... қала ... ба?: ... ... форумы болып өтті // ... – 2000. – 24 ... ... Г. Балқаш көлінің құрып кетуі
мүмкін бе?// Жас Алаш. – 2003. – 29 ... ... ... ... ... “Қайнар” 1986

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайша сүйіп, абайша күйіп жүрміз бе?20 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Білім беру жүйесінің басты сипаты11 бет
Инфляция мәні, пайда болу себептері, түрлері14 бет
Кекілбаев, Әбіш11 бет
Менеджмент ғылым ретінде8 бет
Мұхтар Әуезов - Әлемге әйгілі тұлға3 бет
Мұхтар Әуезовтың әдеби-сын еңбектерi7 бет
Стилистика және оның проблемасы туралы4 бет
Щедрин Родион Константинұлының шығармашылығы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь