Экономикалық теория

ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯ НЕГІЗДЕРІ
пәні бойынша 2008.2009 оқу жылына
СИЛЛАБУС
барлық мамандықтар үшін
Қазіргі заман талабына сай экономикалық өзгерістерге байланысты қандай да болмасын саладағы мамандықтар үшін нарықтық экономика негіздері туралы білімділікті жете меңгерудің маңызы өте зор. Сондықтан, білім берудегі мемлекеттік стандартқа сәйкес «Экономикалық теория негіздері» курсын оқыту барлық мамандықтарда жүргізіледі.
Осы пәнді оқытудың негізгі мақсаты – болашақ мамандардың экономикалық мәселелерді белсенді түрде талдай білуге, экономика жағдайын ойлау қабілетін, экономика туралы білімділік ой-өрістерін кеңейтіп, осыған байланысты көзқарастарын дұрыс қалыптастыру болып табылады.
Экономикалық теория негіздерін оқыту міндеттері:
- экономикалық негізгі түсініктер және категориялар туралы білім беру;
- студенттерді экономикалық теорияның қағидалы және тәсілдерімен таныстыру;
- алған білімдерін шаруашылық іс-әрекеттерін жүргізу кезінде шешім қабылдауда дағдысын қалыптастыру;
- мемлекеттің макроэкономикалық жағдайы туралы талдау жасауды үйрету.
Ұсынылып отырған оқу құралы мемлекеттік стандартпен бекітілген экономикалық теорияның негізгі тақырыптарының қысқаша түсінікті етіліп жазылған мазмұнымен ерекшеленеді. Сонымен қатар әрбір тақырыптарда негізгі түсініктемелер мен атаулы сөздер және бақылау сұрақтары да алға тартылды. Оқу құралында негізгі түсініктер мен терминдердің сөздігі және қолданылатын оқулықтардың тізімдері де келтірілді.
Негізгі әдебиеттер

1. Шеденов.Ө.Қ. Сагындықов Е.Н. Жүрсінов Б.А. Байжомартов У.С. Комягин Б.И. Жалпы экономикалық теория, Оқулық. - Ақтөбе, 2004ж.
2. Шеденов.Ө.Қ; Жүрсінов Б.А.;Байжомартов У.С.; Комягин Б.И. Жалпы экономикалық теория, Оқулық. - Ақтөбе, 2002ж.
3. Әубәкіров Я., Нәрібаев Қ., Есқалиев К. Т.б. Экономикалық теория негіздері. -Алматы,1998ж.
4. Нұрпейсов Ж.К. Экономикалық теория негіздері, Оқу Құралы. -Ақмола, 1996ж.
5. Ділдабекова Н.Д.; Женсхан Д.Ж. Экономикалық теория. - Астана, Оқу Құралы, 2004ж.
6. Қазақстан Республикасының Конституциясы. -Алматы,1995ж.
7. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім). -Алматы,1995ж.
8. Ел президентінің Қазақстан халқына жолдауы, «Қазақстан –2030»; 1-3 тараулар, -Алматы,1997ж.
9. Ел президентінің Қазақстан халқына жолдауы, 2004 жылға ішкі және сырытқы саясатының негізгі бағыттары, 2003ж 4сәуір.
10. Қазақстан Республикасының кәсіпкерліктің дамуы мен қолдау туралы мемелекеттің 1994-1996жылғы бағдарламасы,10шілде1994ж.№1727
11. «Жеке кәсіпкерлікті қолдау мен қорғау» туралы Қазақстан Республикасының Заңы. №3XII, 4шілде 1992ж.
12. Әубәкіров Я., Қабдиев А., Доскалиева В. және т.б. Экономика. Оқулық. -Алматы, 1994ж.
13. Әубәкіров Я., Есқалиев к. Экономикалық теория негіздері. -Алматы, 1994ж.

Қосымша әдебиеттер:
1. Дорнбш Р., Фишер Р.С. Макроэкономика. -Алматы. КазМБА және білім баспасы, 1997ж.
2. Жатқанбаев Е.Б. Аралас экономика негіздері. -Алматы,1997ж.
3. Жүнісов Б.,т.б. Нарықтық экономика негіздері. -Алматы, 1994ж.
4. Қожамқұлов Т. Саяси экономия негіздері. -Алматы, 1991ж.
5. Мадешев Б.Р., Нарықтық экономика теориясына кіріспе. -Алматы,Экономика,1995ж.
6. Мадешев Б.Р., Беляков А.Т., Бекмолдин С.К. Экономикалық жүйе. -Алматы,1995ж.
7. Саяси эконмия. Оқулық. -Алматы, 1991ж.
8. Экономикалық ілімдер тарихы. Оқу құралы. -Алматы, 1997ж.
9. Сейтқасымов Г.С.Ақша,несие,банктер. -Алматы, 2000ж.
10. Нұрсейт А., Темирбекова А., Нурсейтова Р. Теория рыночной экономики. -Алматы, 2000ж.
11. Баймуратов У.Б. Национальная экономичекая система. -Алматы, 2000г
12. Рыночная экономика Казахстан: проблемы становления и развития 2тома. -Алматы,1995г.
13. Тоқсанова А.Н. Развитие малого предпринимательства. -Алматы,1999г.
14. Каренов Р.с., Шакшина Ш.М. Рыночные методы хозяйствования в экономике Казахстана. -Алматы,1995г.
15. Нурмаганбетов К.Р. Рыночное регулирование проищзводственнохозяйственнлй деятельности фирмы по переработке сельскохозяйственной продукции. -Алматы,1995г.
16. Нурмаганбетов К.Р. Многообразие форм собственности и хозяйствования в АПК Казахстан. -Кокшетау,1993ж.
17. Токсейтов Р.Қ. Экономикалық сөздік-анықтамалық. -Қарағанды, 1999ж.
18. Крымова В. Экономическая теория в схемах. -Алматы, 2000г.
19. Ильясов К.К.Финансово-кредитные проблемы развития экономики Казахстана. -Алматы,1995г.
20. Предпрнимательство в Республике Казахстан. Окаев К.О., Смагулова Н.Т. и др. -Алматы. Экономика.2000г.
21. Смагулова Ш.А., Баспакова А.Д. Макроэкономика. -Алматы «Жеті Жарғы»1999ж.
22. Шедеов Ө.Қ., Жүнісов Б.А., Байжомаров Ұ.С., Комягин Б.Н. Жалпы экономикалық теория. -Алматы-Актөбе,2002ж.
        
        |  ҚР білім  және ғылым|Сапа  менеджмент жүйесі |СМЖ ЕҰУ ӘН              ...          ... ...   |19-35-2007              |
|«Л.Н. Гумилев атындағы|Оқу-әдістемелік нұсқау ... 86 бет, ... ... ... ... |оның ішінде 1-80 ... ... ... ... ... оқу жылына
СИЛЛАБУС
барлық мамандықтар үшін
Дайындаған: Экономикалық теория
кафедрасының аға оқытушысы
_________________Женсхан Д.
Астана 2008
Рецензия жазған: Л.Н. Гумилев ... ... ... ... ... ... кафедрасының ... ... ... ... ... ... ... және математика пәндер» кафедрасының
э.ғ.к., прфессоры Жүкібай М.Ы.
Ұсынылып отырған оқу құралында бекітілген ... ... ... ... негіздерінен барлық тақырыптар бойынша лекциялардың
қысқаша курсы келтірілген.
Оқу құралы ... ... ... ... ... студенттеріне, сондай-ақ қазіргі жалпы ... ... ... ... да ... Д.Ж.
Экономикалық теория негіздері. Экономикалық емес ... ... ... ... Оқу ... Астана: Л.Н. Гумилев
атындағы Еуразия Ұлттық университеті, 2008-142 бет.
Ұсынылып отырған оқу құралы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... түсінікті етіліп
жазылған мазмұнымен ерекшеленеді. Сонымен қатар әрбір тақырыптарда негізгі
түсініктемелер мен атаулы сөздер және бақылау сұрақтары да алға ... ... ... ... мен терминдердің сөздігі және
қолданылатын оқулықтардың тізімдері де келтірілді.
Оқу ... ... ... ... ... емес
мамандықтардағы студенттерге арналған.
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Алғы сөз
Қазіргі заман талабына сай ... ... ... да ... ... ... үшін ... экономика негіздері
туралы білімділікті жете меңгерудің маңызы өте зор. ... ... ... ... ... ... теория негіздері»
курсын оқыту барлық мамандықтарда жүргізіледі.
Осы пәнді ... ... ...... мамандардың экономикалық
мәселелерді белсенді түрде талдай білуге, ... ... ... ... туралы білімділік ой-өрістерін ... ... ... ... ... болып табылады.
Экономикалық теория негіздерін оқыту міндеттері:
- экономикалық негізгі түсініктер және категориялар туралы білім беру;
- студенттерді ... ... ... және ... алған білімдерін шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... макроэкономикалық жағдайы туралы талдау жасауды үйрету.
Ұсынылып отырған оқу құралы мемлекеттік стандартпен ... ... ... ... ... ... етіліп
жазылған мазмұнымен ерекшеленеді. Сонымен қатар әрбір тақырыптарда негізгі
түсініктемелер мен атаулы сөздер және бақылау сұрақтары да алға ... ... ... ... мен терминдердің ... ... ... ... де келтірілді.
1 БӨЛІМ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯ ҒЫЛЫМ РЕТІНДЕ.
1тақырып. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯ ПӘНІ МЕН ӘДІСТЕРІ.
1. Экономикалық теория.
2. Экономиканың зерттеу әдістері.
3. Экономикалық теорияның ... ... - бұл ... ... ... үшін ... ... немесе сирек кездесетін
ресурстарды пайдалану арқылы игіліктерді өндіруді зерттейтін ... ... ... ... ... болып табылады. Оның
алғашқы қайнар көзі ... ... ... ... рет ... III- ғасырда грек ойшылдары Аристотель мен
Ксенофонт еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... әрі экономист Аристотель ... ... ... мен атқаратын қызметін зерттейді. Бірақ бұл ғалымдар
экономикалық ілімді дербес бір ... ... ... ... ... гректің сөзі, сөзбе сөз аударғанда «үй шаруашылығын
жүргізудің өнері» деген мағынаны білдіреді.
Қазір оның мазмұны айтарлықтай ... ... ... ... төңірегінде емес, сондай - ақ ... ел, ... ... ... ... және тек ... ... ғана емес,
сондай ақ өндірістік белгілеріне байланысты (фирма, ... ... ... теория дербес ғылым болып XVI­XVII ғасырларда тауар –
ақша қатынастары кеңейген капитализм кезеңінде түбегейлі ... ... ... даму ... ... бөлінеді.
Меркантилизм – ең алғаш экономикалық ілім ... ... ... ... ... сөзі ... - саудагерлер көпес,
сауда, пайда). Бүл ілімнің негізінде қоғам ... ... ... ... емес, тауар ақша қатынастарында болды.
Меркантилистердің талабы бойынша тауарды шет ... көп сату ... ... алу, ... ... ақша ... ... Олар сыртқы сауданы дамыту
арқылы елдегі алтын мен күмістің көлемін молайту негізінде халықты байытуға
болады ... ... ... тек ... капиталының мүддесін қорғады.
Сондықтан халық шаруашылығын толық ... ... ... ... ... ... өкілдері Т.Мен, А.Монкретьен, І Петр, И.И.Посошков.
Физиократизм – (XVIII) қоғамның байлығы саудада емес өндірісте деген
қағида ең бірінші «физократтар» ... ... ... Кенэнің еңбегінде
пайда болды, бірақ ол ұлттық байлықтың қайнар көзі ауыл ... деп ... - ... ... - ... ... ... тек ауыл
шаруашылығымен шектеп халық шаруашылығын басқа салаларын өнімсіз ... ... ... Бұл ... ... ... Ф.Кенэ, А.Тюрго,
Дюпон де Немур.
Классикалық саяси экономия - ХҮІІІ ғасыр (У.Петти, А.Смит, ... - ... ... ... ... ... ... өлшемі негізі еңбекте деп дәлелдеген. Экономиканың ... және ... ... топтар табыстарының қайнар көзін анықтаған.
ХІХ ғасырдың ІІ ... ... ... ... екі ... бөлінді:
марксизм және маржинализм.
а) Марксизм – (К.Маркс, ... ... ... ... ...... ... заңдылықтары.
К.Маркстың ашқан басты жаңалығы: қоғамдық-экономикалық ... даму ... ... жаңа жүйе ... пайда
болуы, ұдайы өндіріс пен экономикалық дағдарыстар ... ... ... екі ... ... құн ... ... қалыптастырды,
абсолюттік рентаның, жалдамалы еңбектің мәнін қарастырды. К.Маркс қоғамды
екі топқа бөлу арқылы барлық экономикалық ... да ... ... ... ... өндірісте пролетариаттың қаналуы арқылы көрініс
тапты.
б) Маржинализм – (К.Менгер, ... ... ... категориялары шекті пайдалылық, шекті өнімділік, шекті шығындар.
Шаруашылықты тиімді ұйымдастыру үшін ... ... ең ... ... ... жүргізілді. Микроэкономикалық талдауда шекті
көрсеткіштер қолданылу әдістері қарастырылды. ... ... ... мен ... кең ... ... ... негізін қалаған. Ол жалпы нарықтық тепе-теңділік үлгісін ... ... ... пен ... ... теория - ХІХ ғасырдың 90 жылдары (Д.Кларк, ... ... ойы ... егер ... ... ... экономикалық еркіндік бірлесе өте жақсы
қызмет атқарған болар еді деп есептеді.
Кейнсиандық мектеп – ХХ ... ... Бұл ... ... ... ... экономиканы нарықтық реттеумен қатар мемлекеттің
араласуының қажеттілігін айқындады.
Институционализм – ХХ ғасырдың 50 ... аяғы ... ... ... ... және т.б.). ... ... сипатын
құрайтын тек нарық емес, ол – экономикалық институттардың барлық жүйесі.
Бұл ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
бағдарламаларды, индикативтік жоспарлау және басқа да ... ... ... ... ... ең ... экономикалық қажеттіліктер мен оларды
қанаттандыру ... ... ... Қажеттілік – бұл адам
баласының өмір сүруіне бір нәрсенің жетіспеуін ... Ол ... ... күш – ... жұмсауға, ойлауға итермелейді.
Экономикалық қажеттілік – адамдарды өз мұқтаждарын ... ... ... ... ... ететін қозғаушы күш болып табылады.
Қажеттіліктерді қанағаттандыру ... ... жаңа ... туады.
Оның құрылымы, саны, сапасы, өзгеріп отырады. Қажеттіліктердің үздіксіз
өсуі адамдардың ... ... ... деректерімен
дәлелденді. Әр бір 10 жыл сайын тұтыну тауарлары мен қызметтердің түрлері
екі есеге өсіп ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Қажеттіліктердің түрлері:
– Алғашқы (төменгі) - қажеттілік адамдардың өмір сүруіне ең алғаш керек
қажеттіліктер. Оларға толық ... ... т.б ... Екінші реттік (жоғарғы) қажеттіліктер. Екінші ... ... – бұл ... ... ... ... ортасы,
интелектуалдық деңгейіне байланысты пайда болатын қажеттіліктер. Бұл
қажеттіліктерді альтернативті (таңдау) ... деп те ... ... ... ... ... бұйымдар, сондай-ақ білімге
мәдениетке қажеттіліктер.
Қанағаттандыру түріне қарай қажеттіліктерді жеке және ... ... ... ... – бұл жеке ... өзін қанағаттындыра алатын
қажеттіліктер. Мысалы: ... ... ... машина т.б тауарлар сатып
алуы.
Ұжымдық ... - ... жеке бір адам ... ... ... қажет ететін қажеттіліктер бар. Оларды көпшілік ... ... ... Ұжымдық қажеттіліктерді қанағаттандыру
жөнінде шешімдерді басқару органдары қабылдайды.
Дегенмен, кез келген қажеттілікті түрге бөлумен жіктеу шарты: бір ... ... деп ... ... ... адам үшін ... ... болуы
мүмкін, немесе бұрын сәндік деп табылатын нәрсе, енді алғашқы қажеттілік
қатарында болуы мүмкін. ... ... ... деп аталатын кітап.
Экономикалық игіліктер – бұл ... ... ... мен ... Олардың біреулері шексіз түрде ... ауа). ... ... ... деп ... басқалары шектелген
оларды экономикалық игіліктер деп атайды.
Экономикалық игіліктер заттар (тауарлар) мен ... ... ... ... ... өндірісі мен тұтынылуы бір мезгілде болады
2.Оларды мұраға қалдыруға болмайды.
3.Оларды сақтауға немесе жинақтауға болмайды.
Мұндай қажеттіліктер тікелей адамдар ... ... ... ... ... ... заттай игіліктер мен тауарлар
екі түрге бөлінеді.
– Тұтыну заттары (киім – ... ... ... ... ...... немесе инвестициялық (машина, станоктар,
зауыт құралдары).
Тауарды тұтынуға ма, әлде өндірісте ме ... ... ... ... анықтауға болады.
➢ Тауарды кім сатып алады – жеке адам немесе фирма.
➢ Тауар не үшін қажет: тұтыну тауарлары ... ... ... ... ... ... ... үшін пайдаланылады
сондықтан олар қажеттіліктерді ... ... ... екі түрі де ұзақ ... және ... мерзім аралығында
пайдаланады. Кейде көп мерзім қолданылатын игіліктерді ұзақ ... ... ... ... игіліктерге бөлуге болады.
Игіліктерді өзара орын ауыстырушы және өзара толықтырушы тауарлар деп
бөлуге болады. Орын ауыстырушы тауарларға тек ... ... ... ресурстарды (Мысалы: май мен маргарин балмұздақ пен ... пен ... ғана емес ... ақ жол ... ... болады және
мәдени қызмет саласы т.б жатқызуға болады. Экономикалық ... ... ... деп ... олады.
Басқа ғылымдарға ұқсас экономикалық ... ... ... әдістерін қолданады. Экономикалық теорияның ... ... ... ... ... теорияның зерттеу әдістері
|Жалпы әдістер ... ... ... ... әдісі – зерттеліп отырған |Экономико – ... ... ... ... ... |
|дерексіздендіру, олардағы тұрақты ... ... ... |
|тауып көрсету процесі. ... ...... ... ... құрамды |(болжау), ... мен ... ... ... ...... ... ... бір құбылыс |функциональдық және|
|болып қалыптасуы. ... ... да ... – жеке ... ... ... ... |
|шығару. | ...... ... ... ... | ... | ... ... және т.б. | ... ... ... экономикалық заңдылықтар мен
категорияларға бағынышты.
Экономикалық заңдылықтар – бұл ... көп ... ... жататын тұрақты іс-әрекеттер және олардың ... ... ... ... ... заңдарға айырып
қарауға болады:
1. айрықша экономикалық заңдар. Бұл заңдар ... ... ... ... ... дәуірге тән.
2. ерекше экономикалық заңдар. Бұл белгілі бір шаруашылық ... ... ... заңдары.
3. жалпы экономикалық заңдар. Бұл заңдар барлық тарихи дәуірге тән, ... ... ... ... ... ... ... заңдар мәңгілік, ұзақ мерзімді емес. Экономикалық заңдар
тарихи сипатта белгілі бір кезеңде пайда болып, ... ... ... ... Экономикалық заңдар қоғамдағы ... ... ... байланысты болады. Экономикалық теория
экономикалық заңдармен қатар экономикалық категорияларды ... ... - ... қоғамдық өндірістік
қатынастарының теориялық көрінісі (тауар, баға, пайда және ... ... ... дәрежесіне қатысты екі бөлімнен құралады:
– микроэкономика – жеке өндірушілердің ... ... мен ... ортаның қалыптастыру заңдылықтарын зерттейді. Бұнда
жеке тауарлардың бағасы, ресурстар, шығындар, пайда, фирманың қызмет
атқару ... ... ... және т.б. ... ... ... – мемлекеттің жалпы экономикасы зерттелінеді, ұлттық
экономикалық жүйенің қызмет-әрекеттерін ... ... ... ... жалпы табысы, жұмыссыздық, инфляция және т.б.
Қазіргі экономикалық теория позитивтік және ... ... ... ... ... ... нақты деректер мен құбылыстарға сүйенеді.
– Нормативтік экономика ұсыныстар мен ... ... ... ... ... ... (болжау) және мақсатқа жету үшін
қандай шаралар жүргізу керек.
Экономикалық теория бірнеше қызметтер атқарады:
1. Танып - білу ... - ... ... процестер мен құбы-
лыстарды терең, әрі ... ... ... және ... ... Дүниетанымдылық көзқарас қызметі – экономикалық ... ... ... ... ... ... ... болжам қызметі - ғылыми болжам ... және ... ... ... ... ...... принциптерді және шаруашылықтың тиімді
әдістерін ... ... ... ... ғылыми дәлелдеумен
түсіндіреді.
5. Методологиялық қызметі – экономикалық теория барлық экономиканың ғылыми
жүйесі үшін методологиялық негіз ... ... ... ... ... ретінде үш сұраққа жауап беруі
тиіс:
- Не ... ...... ... және ... өндірілуі қажет?
- Қалай өндіру керек? – қандай ресустар, қандай ... ... ... ... Кім үшін өндіру керек? - ... ... ... ... кімге
арналады, кім сатып ... ... ... ... ... ... шешу барысында экономикалық ... ... ... ... ... ... мен терминдер
Институционализм
Кейнсиандық мектеп
Классикалық саяси экономия
Маржинализм
Меркантилизм
Неолассикалық теория
Физиократизм
Экономикалық заңдылықтар
Экономикалық игіліктер
Экономикалық қажеттіліктер
Экономикалық категориялар
Экономикалық теория
Экономикалық теорияны ... ... ... ... ... пәні мен ... Экономикалық теорияның даму кезеңдері.
3. Экономикалық қажеттіліктердің түсінігі мен ... ... ... қызметтері.
5. Негізгі экономикалық түсініктер.
2 тақырып. ҚОҒАМДЫҚ ӨНДІРІСТІҢ НЕГІЗДЕРІ.
1.Экономикалық ресурстар мен экономикалық ... ... ... ... және ұдайы өндіріс.
Адамзаттың және қоғамның үстемелі дамуының материалдық ...... ... ... төрт ... ... қоғамдық өндірісті
құрайды.
1. Өндіріс – материалдық игіліктерді пайдалы ... ... ... Бөлу - әрбір адамның өндірілген өнімділігі үлесін анықтау.
3. Айырбас – белгілі бір өнімді басқа өнімге айырбастау процесі.
4. ... - ... ... қажеттілікті қанағаттандыру үшін
пайдалану.
Тарихи дамудың қандай сатысында болмасын, адамзат ... ... сүру үшін ... ... ... тұрған үй және басқа материалдық
игіліктер болуы ... ... өмір ... ... ... ... ... өндіріс процесінде жасалады.
Өндіріс - бұл қоғам дамуына қажет материалдық игіліктер мен қызметтер
жасау мақсатымен табиғат заттарына ... ... ету ... Бұл процестің
дамуы ұзақ мерзімді қамтиды жабайы өнімдер өндіруден өте күрделі техникалық
жүйелер, өзгерістерге икемді ... ... ... ... ... ... ... мен қызметтер жасау тәсілдері және түрлері
өзгеріп қоймайды, осымен бірге ... ... ... дамып жетіле
түседі.
Қандай жүйеде болмасын өндіріс қоғамының табиғатпен ... ... ... Осы ... өндірістік ресурстар арқылы
білінеді. Экономикалық теорияда «ресурс» деген түсінік өндірістің әр ... ... ... табылады, бұлар материалдық және рухани
игіліктер мен қызметтер жасауға қолдануы мүмкін. ... ... ... және ... ... бөлінеді.
Табиғи ресурстар – дегеніміз бұлар адамның өмір сүруінің табиғаттық
шарттарының жиынтығының бөлшегі, өндіріс ... ... ... ... өте ... ... ... күн қуаты, су
ресурстары, пайдалы қазбалар.
Материалдық ... - ... ... ... ... құралдары
және заттары) нәтижесі болып табылатын, құрал – жабдықтардың барлығы
жатады. ... ... ... табиғи, материалдық және еңбек
ресурстары тән және ... ... ... ... ... бұлардың
қатарына қаржы ресурстары қосылады. Осыған адамның өндіргіш ... ... ... - бұл адам ... ... және ... бейімдеп
қызмет етуге жұмылдырған күштер. Ал адамсыз өндірістің және тұтынудың болуы
мүмкін емес. Сондықтан ... және ... үшін ... табиғат
күштері, адамның өндіргіш күштер болып табылады. Өндіргіш ... ... ... ... ... ... ... құралдарын және жұмысшы
күшін бөліп атап айту қажет.
Өндіріс процесінде ... ... ... ... ... ... және өндірістік қатынастар тұрақты динамикада
болады, адамдар өздерінің өндіргіш ... ... ... өздеріне жаңа
технологияларды, жаңа материалды және т.б. қызмет еттіреді. Технологиялық
қатынасатар әр түрлі замандардың ... ... ... ... ... ... түрін алатын, ғылыми-техникалық білімдерді
жасаумен, қолданумен және ... ... ... ... байланысты
технологиялық қатынастардың жиынтығы, өндірістің технологиясын құрады.
Техника, технология және ... ... ... қатынастар,
қоғамының және экономиканың даму дәрежесінің индикаторы болып ... ... ... ... анықтап білу маңызды мәселе
болып табылады.
Экономикалық теорияда өндірістің ... мен ... ... ... ... маңызды элемент, немесе объекті, өндіріс факторлары деп
атайды. Өнім өндіруде пайдаланылатын осындай факторлар өте көп болды. Және
әр ... ... ... ... ... ... ... құралдары екі бөлшектен құралады:
1. Еңбек заттары – ол адамның еңбегіне бағытталған зат.
2. Еңбек құралдары – ол адамның ... ... ... ... ... ... ... үшін инвестициялық игіліктер немесе
экономикалық қорлар қажет. ... ...... ... үшін ... ... бұнда өндіріс факторы
табиғаттан пайда болады және оны адам өндіреді. Өндіріс ... ... ... қолданылатын өндірістің әртүрлі ... ... ... ... ... адам ресурстары,
қаржылық, ақпараттық және т.б. Осы ... ... ... ... ... ... бұлар ғылыми-техникалық революция
кезеңінде өте маңызды рөл атқарады.
Қазіргі кезде өндіріс факторлары ретінде ақпарат үлкен рөль ... бұл ... ... және жеткізу объектісі болып табылатын мәліметтер.
Экономикалық ... ... ... бұл ... ... ... ... қызмет туралы толық мағұмылаттардың болуы.
Экономикада ... ... ... ... ... ... ... береді. Барлық экономикалық ресурстарға бір ғана ... ... ... қажеттілігі шексіз, әрі үнемі өсіп отырады,
ал ресурстар шектелген. Барлық қажеттіліктерді ... ... ... жоқ. ... ... алдында тұрған проблема не өндіру
керек, қалай өндіру ... ... ... ... ... ... экономикалық теорияда төрт өндірістік факторлар
көрсетіледі: жер, еңбек, капитал, кәсіпкерлік қабілет.
1. Өндірістік факторлар ... жер екі ... ... жер беті ... ... ... ... қажетті табиғи игілік ретінде
Оның негізгі ерекшелігі оны ... және ... ... ... мүмкіндіктері:
|Өндеу |Қазба түрінде ... орын ... |Жер асты ... ... үй ... ... ... |жол ... ... ... |энергетика ... ... ... ... ... аулауда. ... ... ... ... және органикалық тынайтқыштарды әсіресе жаңа
технологияны қолдаса жердің құнарлығы сақталып қана ... одан ... ... Адам саны ... сайын адам басына шаққандағы жер көлемі
жылдан жылға қысқаруда.
2. Капитал:
➢ Өндіріс факторы ретінде және қаржы ... ... ... ... ... ... ... өндіріс құралдарын сипаттайды. Мұнда
ұзақ уақыт пайдаланылатын өндіріс құралдары (машина, ... жер ... ... ... ... ... энергия қуаты, жол
байланыс қызметі).
Нақты капитал пайда болу үшін ... ... ... алуға қаржы
қажет. Осы қаржы ақша капиталы болып табылады. Өндіріс құралдарын сатып
алуға капиталдың ... ... ал ақша ... ... ... ... деп аталады.
3. Еңбекті де екі жақты түсіндіруге болады:
– адамның ойлау қабілетімен ... ... ... ... пайдалануға болатын қоғамдағы барлық еңбек
ресурстары.
Еңбек қызмет ретінде қарағанда оны ... ... ... қажеттілік
немесе интелектуалды және басым қимылдау қабілетін ... ... деп ... ... ... көп ... қажет ететін еңбек,
– көп дайындықты қажет етпейтін еңбек,
– ешқандай дайындықты қажет ... ... деп ... ... факторы ретінде қарастырғанда жұмыс күшін немесе
адамның еңбек етуге ... ... Бұл ... елдегі еңбекке
қабілеті бар және жұмыссыз халықтың үлесі ... ... ... ... жұмысшы күші жатады, яғни еңбекке қабілетті жастағы адамдар.
Еңбек ресурстарын сипаттауда адамдардың жастары, ... ... ... ... өте ... рөл ... ... жылдары көптеген елдердің ... ... ... ... де ... ... қабілет - бұл барлық өндірісі
факторларын тиімді пайдалануға қабілеті бар адам ресурстарының ерекше түрі.
Оған мынадай қасиеттер тән ... ... ... ... ... ... мен ... үшін оның білім
деңгейі жоғары болуы керек.
2). Дұрыс шешімдер қабылдай білуі керек.
3). Жаңамалдыққа ұмтыла білуі керек.
4). ... ... ... қоғамдық өндіріс құрылымын материалдық және материалдық емес
өндіріс деп бөлуге болады. Адам қоғамының даму негізі - ... ... ... ... ... ... өмір ... жұмыс істеу үшін
қажетті игіліктерді өндіреді. Материалдық емес өндіріске ерекше материалдық
емес (рухани ... ... ... ... ... саласы жатады.
2 кесте.
Қоғамдық өндірістің құрылымы
|Материалдық өндіріс ... емес ... ... ... ... ... білім беру, |
|материалдық-техникалық жабдықтау, |көлік, ... ... ... ... ... ... |несиелік мекемелер, қоғамдық ... су ... және т.б. ... ... ... |
Өндіріс үзіліссіз, қайталанып отыруы қажет. Өндіріс процесінің тұрақты
қайталануын, үзіліссіз жаңғыруын ұдайы өндіріс деп ... ... ... ... ... ұдайы өндірісте өндіріс процесінің көлемі мен ауқымы ... ... ... ... процесінің көлемі мен масштабының еселене
үзіліссіз қайталануын және жаңғыруын ұлғаймалы ұдайы ... ... ... ... Экстенсивті өндіріс - факторлардың сан жағынан молаюы арқылы дамиды.
2. Интенсивті ...... мен ... ... ... ... - ... факторлардың сан жағынан молаюы және техника мен
технологияны ... ... ... ... ... теорияның негізгі проблемасы. Ол
қоғамның шексіз қажеттіліктерін максималды қанағаттандыру үшін ... ... ... ... жолдарын зерттейді.
Экономикалық тиімділік өндіріс процесінде пайдаланылатын шектелген
ресурстар көлемі мен өндіріс нәтижесінде ... өнім ... ... ... Жұмсалған шығындардан өнім көлемінің көп ... ... ... ... және керісінше.
Экономикалық теорияда әрбір шаруашылық субъектісі өз ... ... - ... ... ... ... - пайданы максималдауды;
– мемлекет - халықтың әл-ауқатын максималдауды жақсартуы көздейді.
Осы мақсаттарды жүзеге асыру ... ... ... іс-әрекетін
сипаттайды.
Өндіріс қоғамның қажеттілігін толық қанағаттандыру үшін тауарлар мен
қызметтерді барынша мол ... үшін ... ... ... ... ... мен ... таңдау проблемасы туады,
яғни қандай тауарларды өндіру керек, қандайдан бас ... ... ... ... өндіріс мүмкіншілігінің қисық сызығы арқылы көруге
болады.
Нақты өмірде адамдар алтернативті ... ... ... ... бір ... ... мүмкін емес. Бұдан қортынды ... ... - бұл ... ... жоғалту, яғни қорларды
бір мақсатта пайдалансақ, оларды басқа мақсатта пайдалану мүмкін емес. ... ... ... ... болады. Баламалы шығындарды
өндірістік мүмкіндіктер сызбасы арқылы бейнелеуге болады.
| ... ... екі ғана ... |
|Y ... Х және У |
| |А - ... ... У- ... |
|А C ... ... |
|D |В - Х ... ... |
| |С және Ғ – ... тиімді |
|F ... |
|E |Е - ... ... ... |
| |Д - осы ... ... |
| ... ... мүмкіншілігі |
| |жоқ ... |
| | |
|B X | |
|2 ... ... мүмкіншілігінің | ... | ... ... - ... мүмкіндіктер. Бұдан
туындайтын қорытынды экономикада альтернативті ... ... ... ... ... ... ... шығындар баламалы шығындар болып
табылмайды. Баламалы емес - шығындар бұл өндірушінің бас ... ... Ол ... ... міндетті түрде жұмсайды.
Негізгі түсініктер мен терминдер
Айырбас
Альтернатива
Бөлу
Интенсивті өндіріс
Материалдық емес өндіріс
Материалдық ... ... ... сұрақтары
1. Қоғамдық өндірістің сатылары.
2. Экономикалық ресурстар және олардың түрлері.
3. Өндіргіш күштерге сипаттама.
4. Өндіріс құралдары және оларлың түрлері.
5. ... ... ... ... өндіріс және оның типтері.
7. Қоғамның экономикалық таңдауы.
8. Тиімділік проблемасына сипаттама.
9. Өндіріс мүмкіншілігінің қисық ... ... ... ... ... Экономикалық жүйе және оның элементтері.
2. Экономикалық жүйелер типтерінің жіктелуі.
3. Аралас экономикалық жүйе.
Меншік қатынастарымен ұйымдастырылу ... ... ... ... ... ... сол ... экономикалық жүйесін
құрайды.
Экономикалық жүйенің элементтеріне меншік ... ...... ... ... ... мен басқару
әдісі. Экономиканы реттеуші ... және ... мен ... ... ... нақты экономикалық байланыстар жатады.
Қоғамның саяси жүйесінің негізін экономикалық жүйе ... ... ...... ... ... жүйеге жатады. Ал «нарықты
экономика», «аралас экономика» деген сөздер экономикалық жүйеге жатады.
Барлық жүйелер қоғамдық өндірістің негізін құрайтын 5 ... ... ... анықталады.
1. Не өндіру керек? Қандай қызмет көрсету қажет.
2. Қанша өндіру керек? Қанша қызмет көрсету ... ... ... ... (қандай технология керек?)
4. Кім үшін өндіру керек?
5. Өзгерген жағдайларға бейімделе ала ма? (яғни кәсіпкерлердің еркіндігі).
Экономикалық жүйе – бұл ... ... ... ... ... ... мен ұйымдық түрлер негізінде қоғамда жүзеге
асады. Экономиканы ұйымдастыру бойынша экономикалық жүйені ... ... ... – барлық шаруашылық әрекеттер тек мемлекет шеңберінде
жүргізіледі, ішкі ... ... ... ... ... ... жүйе – халықаралық экономикалық қатынастар жүйесіне
экономика белсенді түрде қатысады, ұлттық валюта мен қатар шетелдік валюта
қолданылады.
1. Меншік қатынастарының ... ... ... жүйе – ... ... ... отырған дәстүр мен салт
бойынша ... ... ... - ... ... ... жоспарлау арқылы барлық
ресурстар мен өндіріс ... ... ... ... ... үстемділігі жүргізіледі.
3. Нарықтық экономика - меншікке, бәсекеге негізделеді.
4. Аралас экономика – мемлекет пен нарық ... ... ... ... ... асады.
2. Өнеркәсіп революциясы мен ҒТП даму деңгейі бойынша:
1. ... даму ... ... жүйе – бұл ... ауыл шаруашылығы
натуралдық шаруашылық және қол еңбегі басым орын ... ... жүйе – бұл жүйе ірі ... ... ... ... ... негізделеді.
3. Постиндустриалдық жүйе- бұл жүйеде негізгі ресурс ретінде ... ... ... ... – материалдық емес сала.
Меншік қатынастарының формалары бойынша әр жүйеге төмендегідей қысқаша
сипаттама беруге болады.
Дәстүрлі экономиканық ... ... ... бөлу және ... ... ... негізделеді.
2. Өндірістің дамуы мен әлеуметтік – экономикалық даму ең нашар деңгейде.
3. Техникалық прогресс шектеулі.
4. ... ... ... ... ... өсуі ... тұрақты түрде
артып отырады.
5. Сыртқы қаржылық қарыз өте күрделі.
6. Мемлекет пен қарулы күштердің ролі өте жоғары.
Әкімшілік - ... ... ... ... ... ... ... одағы шығыс Европа
елдері мен бірқатар мемлекеттер жатады. Бұл жүйенің ... ... ... және ... өнімдерге қоғамдық, шын мәнінде
мемлекеттік меншіктін болуы.
Экономиканың жоғарыдан ... яғни ... ... ... ... ... халық шаруашылығының орталықтан
жоспарлануы.
Ерекшеліктерін нақты төмендегідей бөлуге ... ... ... мемлекеттік меншік.
2. Экономикада орталықтанған жоспарлау.
3. Өндірушілердің монополист ретінде көрінуі.
4. Орталықталынған ресурстар қоры.
5. Өндіріс нәтижесіне деген әрбір өндіріске қатысушының жеке ... ... ... жүйенің сипаттамасы:
Таза нарықтық экономика жүйесі – таза нарықты экономика жағдайында
шаруашылық механизмі айтарлықтай өзгереді. ... ... ... ... ... өзінің икемділігімен ерекшеленеді. Ол ішкі және
сыртқы жағдайлардың өзгеруіне байланысты қайта ... ... ... таза ... жүйеде мемлекеттін ролі шектеледі. Кейбір
әлеуметтік маңызы бар мәселелер толық шешемін таба алмайды.
Нарықты ... тән ... ... ... мен ресурстарға жеке меншіктін болуы.
2. Халық шаруашылығын (экономиканы) еркін бәсекеге негізделген
нарықтық механизм арқылы реттеу мен басқару.
3. Қоғамда өз ... ... сата ... ... ... мен өнімдерді
таңдау арқылы еркін сатып ала алатын тутынушылардың болуы.
Аралас экономикалық жүйенің сипаттамасы:
Қазіргі кезде көптеген елдерде аралас ... ... ... деп ... Оның ... ерекшелігі:
1. Мұндай жүйеде мемлекеттік меншікпен қатар жеке меншік орын алады.
2. Халық шаруашылығын ... мен ... ... тек таза нарықтық
механизмге ғана негізделіп қоймай мемлекеттік реттеу мен толықтырылады.
Мұнда ... ... ... ... ... қоғамның нарық
талаптарына белсенді бейімделіп отыруына ... ... ... экономиканы дамытудың күрделі ... ... әрі ... ... өнімдердің құрылымы мен ... ... ... ... және ... ... ... арқылы (және қоғамдық қажеттіліктерді мемлекеттің болжауы арқылы)
анықталып отырады: бұл кәсіпорындардың қалыпты ... ... және ... ... ... ... ... нарықты экономика жағдайында мемлекеттін ұлттық және салалық
бағдарламаларынан бас ... ... ... бірнеше үлгілері бар.
1. Американдық үлгі – нарықтық капиталистік үлгі. Мұнда жеке меншік басым,
нарықтық бәсеке механизімі толық ... ... Ірі ... мен
талапты жұмыскерлерді қорғайды. «Өз күшіңді өзің көр».
2. Жапондық үлгі – бұл реттелетін корпоративтік капитализм ... ... ... (қорлану) мүмкіндігі мемлекеттің белсенді реттеу ролі
мен байланысып отырады.
3. Шведтік үлгі - бұл ... ... Оған өте ... ... ... ... тән. ... кәсіпкерлердің бәрін қолдайды,
бәріне пайда табуға жағдайлар жасайды. ... ... ... жинап, оны салықтың әлеуметтік жағдайын көтеруге тегін білім
алумен ... ... ... ... деп ... себебімізде
осыдан.
4. Қытайлық үлгі – бір жағынан нарық механизімімен экономиканың мемлекеттік
емес секторының, екінші жағынан жоспарлау негізіндегі мемлекеттік ... ... ... ... экономикасында социалистік
үлгінің қалыптасқанын көрсетеді.
Экономикасы дамыған елдер осы уақытқа дейін дәстүрлі экономика жүйесі
сақтануда. Дәстүрлі экономика артта ... ... қол ... ... ... әр ... ... Кейбір елде қауымдық
шаруашылық пен натуралды ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру үлгілеріне жалпы сипаттама берсек:
Меншік барлық қоғамдық құрылысқа тән объективтік қатынас болып ... ... ... ... тыс ... Әр түрлі өркениетті өкілдер
меншіктің табиғаты ... және ... ... рөлі туралы өз пікірлерін
ортаға ... ... әр ... ... мен ... ... ... жүйелерде байқалады. Экономикалық жүйе халықтың шаруашылық
практикасының нақты жағдайында пайда ... ... ... ... ... ... халықтың шаруашылық дағдысы, дәстүр- салты,
рухани қал- жағдайы, оның құрметтеп бағалайтын ... және ... ... ерекшелік көзқарастары қамтылады.
Экономикалық жүйенің ерекше ... ... ... ... ... ... ... экономикалық жүйе сыртқы ортамен зат және ... ... ашық жүйе ... ... ... ... ... өзінің элементтерін жаңартып отырады, т.б.
Екінші жақтан, нақты өркениеттің мәдени құбылысының бір ... ... ... ... ... осы ... ұдайы өндіруге
мақсатталады. Сондықтан ол қатал, ... жүйе ... ... ... ... жүйеде пайда болған үлгінің, басқа ... ... ... ... шектелген болады. Табиғи шек қоюшы тетіктер
рөлін осы қоғамның тұрақтылығын және оның өзін- өзі ... ... ... ат ... экономикалық жүйенің әдет- ғұрыптары атқарады.
Бұрынғы социалистік елдердің нарыққа өтуі - адамзат қоғамы дамуындағы
қайталанбас нәрсе. Олардың ... ... ... ... ... бар. Бұл өту құбылысы дәстүрлі түрде емес, жоспарлы экономикаға
енетін аздаған мемлекеттердің өзіне қатысты ерекшелігімен сипатталады.
Нарықтық экономикаға ... ... ... ... мыналар:
1. Мемлекеттік меншікті мемлекеттен алу мен жекешелендіру.
2. Қазақстандық кәсіпкерлердің әлеуметтік ... ... ... ... ... санының 10-15% қамту).
3. Нарықтық инфрақұрылымның қалыптасуы, басты нәрсе – тауар мен қор биржасы
және басқа да ... ... ... ... пен кәсіпкерлікті дамыту мақсатымен экономиканы
монополиясыздандыру.
5. Бағаны либерализациялау, сұраныс пен ұсыныс негізінде нарықтық
сипаттағы бағаға көшу.
6. Экономиканың қаржылық ... ... ... ... әлеуметтік қорғау жүйесін мықты қамтамасыз
ету.
Қазақстан республикасының нарықтық экономикаға өтуінің ерекшеліктері:
Біріншіден, өтпелі экономиканың ерекшелігі сонда ... ... ... ... ... ... және өз
мемлекеттілігінде жүзеге асырды.
Екіншіден, нарықтық экономикаға өтуде Қазақстан ... рет ... ... - ... ғана емес, сондай-ақ қоғамдық
меншіктегі ... ... ... жеке және ... меншік түрінде
негізделген нарыққа өтуді жүзеге асырды. ... ... ... ... ... ... мен Оңтүстік Кореядағы
басқарудың әкімшілік-әміршілік элементін қолданғандығы қажет болды. Бірақ
та әлемдік өркениеттің біздің ұлттық ... бен ... ... ... ... ... Қазақстанның территориялық географиялық жағдайы ... ... пен ... ... ... орны ... табылып,
өтпелі кезеңдегі экономикаға айрықша әсер етеді.
Төртіншіден, ... ... ... ... экономикалық дағдарыс жағдайында өтуде болды.
Бесіншіден, өнеркәсіптегі мемлекеттік сектор ... ірі ... ... химиялық және химия – мұнай кәсіпорнынан тұрады.
Ауыл ... ірі ...... көп ... Республикада
2059-ға жетіп, барлық ауыл шаруашылығы кәсіпорынның 75% құрады. Осындай
ерекшеліктер ... ... әсер ... қоймады.
Нарықтық экономика кезінде макроэкономикалық процестерді мемлекеттің
реттеуі тікелей және жанама тәсіл ... ... ... ... ... ... бағдарламаны жасау мен өткеру арқылы жүргізіліп қысқа ... ... ... ... ... Бұдан басқа да қалыпты ... ... ... ... соң ... ... экономиканы орнынан тұрғызуға
қабылданған төтенше бағдарламаны, ал Жапонияда «Автомобиль ... ... ... заңы ескерілді. Жапонияда мемлекеттің 10-нан ... ... ... ... мен ... ... ... ақша айналымы мемлекет бақылауынан шықпауы керек.
Бұл жағдай Жапония, Оңтүстік Корея, Тайвань – ... ... ... ... процесі Чехословакияда
қолданылған модельге ұқсастықпен жүзеге асырылды.
Қазақстан реформаны өз бетінше 1993 жылы ... ... ... ... ... жүргізе бастады.
Қазақстан республикасының дағдарысқа қарсы шаралар мен әлеуметтік –
экономикалық реформаны ... ... ... ... мына
салаларға арналған: энергетика, металлургия, халық тұтынатын тауарлар, азық-
түлік және коммуникация (байланыс, темір жол транспорты) салалары. Осындай
бастамалардың ... 1996 ... ... ... құлдырауы
тоқтатылды. Энергетика, металлургия кәсіпорындарды көтеру үшін шетелдік
инвесторлардың тікелей инвестициясын тартты.
Өтпелі экономика жағдайында мемлекеттік ... ... ... ... ... заңды тұлға ретінде жаңа ...... ... ... ... ... экономикалық негізі мемлекеттік меншік
болып табылады. Қазақстан республикасында 2001 жылдың басында мемлекеттік
кәсіпорындардың ... ... ... ... 23,5% ... ... ... ұлттық экономиканың дамуы үшін ... мен ... ... өздерінің меншікті кәсіпорындарының
болуына және бір уақытта мемлекет бюджетін ... үшін ... ... ... ... ... ең ... мысалдары:
- Қазақстанның кең өндіру, отын – энергетика мен металлургия кешендерінің
аса ірі ... ... ... ... ... қорғап, дәл
уақытында шетел капиталын тарта біледі;
- 1996 жылдың басында Қазақстан территориясы арқылы өтетін ... ... ... транзистік, жүк және контейнерлік тасымалға қатысты Европа
пен Азияның жеті мемлекеттерінің арасында құжаттарға қол ... ... ... ... Қазақстан территориясы арқылы төрт
трансконтинентальды темір жол магистральдары өтеді:
1. Трансазия (Қытай-Қазақстан-Түркия),
2. Еуразия (Қытай-Қазақстан-Ресей-Еуропа),
3. Ортазия мен ... ... ... ... ... ... ... – Скандинавия- Иран – Парсы шығанағы арасында жүктердің
тасымалдау уақытын ... ... ... ... – Оңтүстік»
жоба қаралуда.
Осы келісімнің маңыздылығы: барлық магистральдар бойынша қосымша
жұмыс ... ... ... табыспен қамтамасыз етуге жол ашады.
Қазақстан республикасында экономиканы құрылымдық тұрғыдан қайта құру
мәселелері.
Қазақстанның өтпелі ... үшін ... мен ... Кореяның
өнеркәсіптерінің құрылымдық қайта құру тәжірибелері өте маңызды.
Өндірісті құрылымдық тұрғыдан қайта ... ... ... ... ... салалардың басыңқы бағыттарының алты ... ... ... ... ... яғни ұлттық экономиканың
салыстырмалы артықшылығына сүйеніп, тезірек экспортты ... Ішкі ... сала ... ... өсуі.
3. Осы саланың дамуы елдің ең жоғары индустриальды стадиясына жетуге сәйкес
келуі тиіс.
4. ... ... ... шикізат пен энергия импортына аз көлемде тәуелді
болуы керек.
5. Елдің сауда ... ... аз ... ... ... баға беру.
6. Басым бағыттағы сала дамуы қаншалықты жағымды эффект беруге қабілетті
болып, сонымен қатар экономиканың басқа сектор мен ... ... ... етуі ... ... ... кейін таңдап ... ... ... ... құруға кіріседі.
Осы мақсаттарға әлемдік тәжірибе көрсеткендей инвестиция көздеріне
мыналар жатады:
– халық ... ... ... ... ... ... кепілдіктері негізінде тарту;
– шикізат экспортынан табыс пен ұлттық қорды ... ... және ... ... инвестицияларын тарту;
– кәсіпорынның шетел ... ... ... ... ... ... ... мақсаты – Қазақстан республикасының
жоғары индустриальды дамуға қол ... және ... ... қатарынан,
қазіргі «азиялық жолбарыстары» деп аталатын Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... индустриальды елдер
қатарына өтуін жүзеге асыру. Осы мақсатқа жетудегі ... ... ... төрт ... ... ... ... ғылыми-техникалық жетістіктердің ашу мен енгізу жолдарында
ішкі және ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік) қалыптастыру мен ынталандыру саясатын жалғастыру.
2. Экономикада ... ... ... ... ... асыру.
Қазақстан ғалымдары атап көрсеткендей, Қазақстанда өз уақытында
жүргізілген индустриализация – ірі экономикалық ... ... ... ... та, республикадағы индустриализация процесінің өзі, ... ... ... ... ... байланыстырғанда
- ол аяқталады, оның себептері:
- технологиялық базистің үштен екісі төменгі ... ... ... ... құрайды;
- автоматтандырылған және кешенді механикаландырылған өндіріс техникалық
базистің үштен бірін құрайды;
- кибернетикалық техника мен ақпараттық технология ... ... ... ... ... ... ... ел Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауында өтпелі кезеңдегі ...... ... ... ... ... 2030 ... дейін жүзеге асыруға
көзделген жеті ұзақ мерзімді ... мен ... ... ... ... жеті басымдық:
1. Ұлттық қауіпсіздік.
2. Ішкі саяси тұрақтылық пен қоғамның ... ... ... мен ішкі ... ... ... ... экономикаға негізделген – экономикалық өсу.
4. Қазақстан азаматтарының денсаулығы, білімі мен әл-ауқаты.
5. Энергетика ресурстары.
6. Инфрақұрылым. Әсіресе көлік және ... ... ... ... ... ... үшін мына үш ... болуы қажет:
- 1998-2000 жылдар,
- 2001-2010 жылдар,
- 2011-2030 жылдар,
2000 жылдың 21 ақпанында Республика Үкіметімен кездесуінде ... ... ұзақ ... ... ... ... кезеңі аяқталғанын атап көрсетті:
- әлеуметтік ахуалды жақсарту және кәсіпкерлік қызметті одан әрі дамыту;
- басқарудың тиімділігін арттыру;
- ... ... ... ... ... ... бағдарын өзгерту;
- аймақтық диспропорцияларды жою
Президент әлеуметтік ахуалды жақсарту деп ең маңызды мәселе халықты
жұмыспен қамту мәселесі ... атап ... ... ... ... ... кәсіпкерлікке маңызды рөл берілді. Осы ... ... ... ... және орта ... одан әрі ... өкілдері Қазақстан шикізатын өндеуді ... ... ... және ... ... қажеттілігі көзделеді.
Экономикада шикізат бағдарын ... ... ... ... ... ... жүргізу, яғни отандық шикізаттың жаңа, бірінші,
екінші, үшінші және төртінші сатыларын ... ауыл ... ... құру мен ... айқын белгіленген стратегия, импортты
алмастыру бағдарламасын құру.
Мұнай өңдеуді ұйымдастыру, ... ... ... да өнімдерінің
өндірістерін ұйымдастыру, мұнай өңдеу мен мұнай өндіру үшін ... ... ... ... ... ... негізгісі – бәсекеге қабілетті баға мен технология
сапасын ... ету, яғни ... ... ... ... ... ... тағы бір бағыты аймақтар дамуындағы
диспропорциялар ... ... пен ... ... ... ... ... аудандармен салыстырғанда
жұмыссыздықтың басымдылығынан болатын төмен табыстар мен кедейлік деңгейі
бойынша ... ... ... табады. Осындай диспропорция салдары
халықтың елдің ең қолайлы аудандарына қоныс аударуынан ... ... мен ... әлі іске ... ... ... ... құруды, шағын және орта ... ... көші - қон ... ... ... ... реформалауда меншіктің орны
Реформалау дегеніміз экономикалық жүйе үлгісінің бір түрінен басқасына
өту болып табылады. Бұл процесс үстемдік ... ... ... ... ... деп ... XX ғ. ... қарай нарық механизмдеріне
негізделетін және еркін нарықпен реттелетін экономикалық үлгі өзін өзі
жоюға ... ... ... ... ... ... реттелген нарық
механизмі келді.
Меншік формасы экономикалық бағыттың өзгеруінің қатал жүргізілуіне
кедергі етпейді. ... ... ... бюрократияда экономикалық
өкіметтің тоталитарлық синатына икемділігін білдіреді. Осылай, XX ғ. ... ... ... ... меншік жағдайында әкімшілік экономика
орнады, ал Германияда, жеке ... ... ... қарамастан,
бұйрық экономикасы орнады. Кейін осы жағдай Франко тұсындағы Испанияда,
Пиночет тұсындағы Чилиде қайталанды. ... ... ... үлес қосқан, сол мерзімде осы елдерде орын алған, экономикалық және
саяси шешімдердің үстемдігі болды.
Өндірістің шоғырлануы мен ... ... ... ат ... ... шаруашылық субъектілері болып табылатын меншік иелерінің санын
біршама төмендетеді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... қоғам нарықта келісім жасасатын бір ғана заңды
тұлға болып танылады.
Ал экономикалық жүйелердің өздеріне тән ... ... ... мен ... ... даму ... ... өкіметтің
типі және оны жүзеге асыратын формалар; осы қоғам ... ... ... ... ... орны, рөлі. Реформа жүргізу ... ... акт ... ... Оны ... ... осы ... анықтайтын бірсыпыра құбылыстарды ашты.
Негізгі түсініктер мен терминдер
Аралас экономика
Ашық экономика
Ғылыми-техникалық прогресс
Дәстүрлі жүйе
Жабық экономика
Индустриалдық жүйе
Әкімшілік-әміршілік экономика
Нарықтық экономика
Экономикалық жүйе
Экономикалық реформа
Экономикалық үлгілер
Бақылау ... ... жүйе және оның ... ... ... ... жүйенің негізгі үлгілері.
3. Экономикалық жүйелерді ұйымдастыру үлгілеріне жалпы сипаттама.
4. Қазақстан ... ... ... ... ... ... экономикаға өту кезіндегі Қазақстан Республикасындағы басты
міндеттер.
6. “Қазақстан – 2030 стратегиясының” басым бағыттары.
7. Экономиканы ... ... ... БӨЛІМ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯНЫҢ ФУНДАМЕНТАЛДЫҚ НЕГІЗДЕРІ.
4 тақырып. Меншік қатынастары, ... ... ... ... және ... мазмұны.
2. Меншік обьектілері мен субьектілері.
3. Қазақстандағы ... ... ... алу ... ... формалары, әдістері мен
мәселелері.
Меншік – қоғамдық құрылыстың негізі – қоғамдық бастаулардың негізіне
жатады. ... ... ... ... ... ... – жабдықтарын
және өндірілген өнімдерді иемденуге байланысты ... ... ... ... ... ... ... үшін, оны иемдену қатынастарымен
салыстыру қажет. Иемдену – затты меңгеріп алудың нақты ... ... осы ... ... және оның ... түрлерінің негізі, тамырлы
белгісін құрайды. «Меншік» және «иемдену» ... ... ... жеке ... білу ... ... жеке ұғымдар және экономикалық
қатынастар жүйесінде өздерінің жеке орындары болады.
Иемдену – ... ... ... ... ... және ... ... Алғашқы заманда адамдар көбінесе табиғат сыйларын жинап, аң
мен балық аулап иемденген. Бара-бара екі ... ... ... ... ... дайын сыйларымен айналысатын) және ... ең ... ... ... ... және оның
ынталарымен байланысты болатын, өндіріс құрайды. Халықтың әр ... ... үшін ... өнімдерін иемдену және табыс алу, осы жүйенің
жекелеген ... ... ... ... ... ... ... балық аулау, өндіріс, айырбас және бөлу арқылы. Ал, ... ... ... зейнетақы, пайда т.б. түрін алады.
Иемденудің әдісі және оның формалары болады. Иемдену әдісіне, өндіріс
әдісіне және айырбас пен бөлудің дамуында жүріп ... ... ... етеді. Ал иемденудің формаларының, иемдену әдістерімен салыстырғанда,
өзгерістерге икемділігі төмен болады. ... ... ... ... ... ... ... әдісінің дәрежесінде жасанды түрде тоқтап
қалуы мүмкін. Иемдену әдісі меншіктің нақты түрімен ... ... ... ... ... ... мен иемдену заңдары әрекет ... ... ... және ... ... көзқарастары бойынша, меншіктің екі заңы ... екі заңы ... ... ... ... ... бола отырып
әрекет етеді. Өзінің еңбегінің өніміне меншік ... ... ... заңы
болып табылады. Осыған сәйкес келетін иемденудің заңы : еңбек – иемденудің
тұңғыш әдісі. Бұл меншікті және оның ... ... ... ... ... натуралдық және жабайы тауар өндірісі әрекет етеді. Бұнда
иемдену екі жақты жүріп отырады: тікелей еңбек ... және ... ... ... айырбасы арқылы. Иемденудің осындай жағдайында, жасалған
өнімге меншік, иеленушінің тікелей еңбегінен туады. Бұл еңбектік (еңбек
жасаған) ... ... ... Осы ... ... шаруашылағының пайда
болуы жалдама еңбек пен және капиталдың әрекеттерімен байланысты болады.
Еңбектік жеке ... ... жеке ... айналуы, меншіктің
бірінші заңының екіншісіне – бөтен ... ... ... ... ... негізінде өтеді. Енді бұған – екінші заңға – ... ... заңы ... ... ... ... – ең ... иемдену әдісі. Ірі
қоғамдық өндіріс осы заңдарға ... ... ... екі ... ... ол ... ... арқылы – тауар айналымы және табыстарды
бөлу арқылы жүреді.
Меншіктің ... заңы ... ... ... ... Осы
жағдайда жасалған өнімге меншік мәселесі қалай шешілмек?
Экономикалық бағыттан (әңгіме еңбекке экономикалық күштеу туралы)
бөтен ... ... тек ... мен ақша ... айналыс сферасы арқылы
мүмкін болады. Сұраныс ұсыныстан ... ... ... ... ... ... ... түрде жоғары белгіленсе, эквиваленттер еместер
айырбасталуы мүмкін. Осы жолмен өсімқорлық капиталы пайда болған. Айналым
шығындары беталды ... ... ... көпес капиталынан
орын алады. Жалдама еңбекті өндіріс сферасында қолдану, қосымша өнімді,
тұңғыш рет ... ... ... ... негізінде, иемденуге
мүмкіндік берді.
Тауар айналымы заңдарында сәйкес, өнімді жасаған жұмыскердің тауар
нарығында болуы міндет ... ... ... тауарлардың меншік иесі
болады. Иемдену шарттары ... ... ... өнімге иелік етудің
негізін еңбек және өндіріс шарттарына өзіндік меншік ... ... ... ... ... ... болудың өзі жеткілікті болады:
шеттелген жұмысшы күші капиталға ... ... ... ... ... ... туындысы ретінде қаралатын болады.
Тауар өндірісіндегі айналым иемденудің жалғыз формасы болмаса ... ... ... Бұл индивидуалдық және жалпы жеке меншік болуымен
белгіленеді. Егер өндірісте жалпы, ... ... ... ... айналым арқылы иемденген қосымша өнім, капиталға меншігі барлардың
арасында бөлінеді. Қажетті өнім, жалақы түрінде ... ... ... ... әрі табыстан екінші, үшінші, т.т. бөлінуден өтеді.
Жалпы меншіктің субъектері бір-бірімен иемденушілер болып қатынасқа
түседі. Бұл жағдайда жеке ... ... ... бөлуге көшеді. Бірақ
осы процеске меншіктің формасы өзгешелік енгізеді. Егер бұл жеке ... онда ... ... ... ... ... өнім ... Бөлудің өлшемінің қызметін капитал атқарады: субъектінің жалп
табыстағы үлесі, оның индивидуалдық ... ... ... мен
белгіленеді.
Қоғамдық меншіктің субъектерінің осы меншікке құқықтары тең болады.
Осы жағдай табысты бөлу ... ... ... ... ... ... ... Бөлудің мына принципі жүзеге асырылады: еңбек ... ... ... бөлу ... ... ... ... Бұнда
айналым арқылы жүзеге асырылатын иемдену, ... ... ... ... ... ... ол зат емес, меншік – заттарға ... ... ... яғни меншік объектісін пайдаланудағы субъектінің құқығы.
Меншік субъектісі ... ... ... ... ... ... |
|ұжым, халық, мемлекет, басқару |өндіріс құрал-жабдықтары, мүлік, |
|орындары. ... асыл ... ... жұмыс |
| ... ... ... ... ... ... ... келесі қатынастармен сипатталады:
1. Иемдену – затты өз игілігіне ... ...... ... ... ... ... - әр бір тауар өндіруші мамандығы бойынша ... бір ... ... ...... ... сипатының дамуы.
5. Өндірістің материалдық және жеке факторының бірігу тәсілі.
6. Табысты бөлу әдістері.
Меншік, заң жағынан алып қарағанда, мүліктік ... ... ... мен ... ... байлық әр түрлі субъектілер
арасында қалай иемделінетіні және ... ... ... жеке ... ... ... ... даму алады. (Оноре тізімі
бойынша):
1. Иемдену құқығы, яғни игіліктерге ... ... ... ... ... ... құқығы, яғни игіліктің пайдалы қасиетін өзі үшін қолдану
құқығы.
3. ... ... яғни ... ... кім және ... ... шешу ... Табысқа деген құқық, яғни игіліктерді пайдалану нәтижесіне ие болу
құқығы.
5. ... ... яғни ... ... ... ... немесе
жойып жіберу құқығы.
6. Қауіпсіздік құқығы, яғни игіліктерді сыртқы ортаның зияндылығынан қорғау
құқығы.
7. Игіліктерді мұрагерлікке беру құқығы
8. Игіліктерді иеленудегі ... ... ... ... ... ... ... қолдануға тыйым салау құқығы.
10. Өндіріп алуға жауапкершілік құқығы, яғни қарыз үшін ... алу ... ... ... ... яғни ... ... қалпына келтіруді
қамтамасыз ететін институттардың әрекет ету құқығы.
Адамзат қоғамының даму тарихында меншіктің әр түрлі типтері ... ... ... ұжымдық, жеке еңбектік және мемлекеттік меншік түрлері
қалыптаса бастады. Олардың ең бастылары: жеке және мемлекеттік меншік ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы КСРО-да жүзеге асырылып, оның үлесі ... ... ... 88,6 % ... ... экономикасы дамыған
елдерде мемлекеттік меншіктің үлесі көп ... ... ... басым болуы мемлекеттік монополиялардың пайда болуына алып
келеді.
Жеке меншіктің дамуы XIX – ... ... ... ... дейін
жүзеге асты. Жеке меншіктің дамуы еркін бәсекенің дамуына, кәсіпкерлердің
тиімділігін көтеруге, ... ... ... ... даму деңгейіне байланысты меншік әр түрлі иемдену
формаларына бөлінеді:
1. Жеке иемдену формасы.
2. Ұжымдық иемдену формасы.
3. Қоғамдық иемдену формасы.
Нарықтық экономикаға көшу ... ... ... ... ... мемлекет иелігінен алу мен жекешелендіру нарыққа көшу барысындағы
өте күрделі, маңызды мәселе. Орталықтандырылған ... ... ... ... мәселесі мемлекеттік тікелей басқарудан құтылып,
бәсекені дамытуды ... ... алу және ... – бұл нарыққа бет алған
шаруашылық құралдарын дамуына қажет жағдайларды қамтамасыз етуді, ... ... ... ... ... нақты бәсеке ортаны
қалыптастыруды қамтамасыз етуге ... ... ... алу ... формалары әтр қилы.
Қазақстан Республикасында мемлекеттік меншік объектілерін ... алу мен ... ... ... ... ... ... мүлігін жалға беру;
ә) жалға берілген мемлеметтік кәсіпорын мүлігін сатып алу;
б) мемлекеттік меншік объектілерін концессияға беру;
в) мемлекеттік ... ... ... ... серіктестік ретінде
құру;
г) еңбек ұжымы мүшелерінің мемлекеттік кәсіпорын мүлігін сатып алуы;
д) мүліктері мемлекеттік меншіккке ... ... ... ... ... және жеке ... байқаулар және аукцион арқылы сату.
1991 ж. бастап ҚР-ның Конституциясында жеке меншікке деген құқық
белгіленіп және ... мен ... ... ... ... ... бастады. Бұл шаралардың негізгі мақсаты: ол мемлекеттік
меншіктің басқа формаларға өзгеруі мен ... ... ... жасау болып табылады. Меншікті ... ... ... ... ... ... болуына жиынтыы
Жекешелендірудің тәсілдері
|1. Аукционда байқау | 2.Кәсіпорын ... ... ... сату және ... үлесін |кәсіпорынның мүлкін |
|сатып алу. ... ... ... алу. ... ... ... мен ... иелігінен алу
процесі «Жекешелендіру және ... ... ... Ұлттық
бағдарламасына» сәйкес жүргізіледі. Жекешелендіру үш ... ... Кіші ...... саны 200 ... ... Жаппай жекешелендіру – орташа және ірі ... (200-500 ... ... жекешелендіру купондарының бөлінуіне негізделді.
3. Жеке жобалық жекешелендіру – ірі кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... мен ... ... алу
процесін 4 кезеңге бөлуге болады:
1. 1991-1992 ж.ж.- мемлекет меншігінің реформасы кең ... ... ... ... жасау үшін жүргізілді. Бұл кезде ... ... ... алу ... ... асырыла бастады.
Негізгі мақсат өндірістік қатынастардың жаңа түрін қалыптастыру, меншік
иелерінің жаңа тобын құру. Мемлекеттік ... ... ... қағаз
түрінде мүлкін бөліп беруді көздеді. Бұл кезде ашық аукциондар мен
конкурстар арқылы шағын, орта ... ... ... ж.ж. – ... иелігіндегі мүлікті халыққа қайтару арқылы
нарыққа көшу жағдайын жасауы. Бұл ... ... және ... ... ... ... ... нарықтық экономикаға өту жағдайын
қалыптастыру, мемлекет иелігінен алу барысында әлеуметтік әділеттілікті
сақтауға, жекешелендірудің ... ... ... ... ... ету. ... ... бағыт бөлімінде халықтың меншік
деген құқығы инвестиция тарту, оның ішінде шетелдік инвестицияларды
мүмкіндігі жүзеге ... ... ... ... ж.ж. экономикадағы жеке сектордың басымдылығымен қатар
мемлекеттің халыққа мүлікті ... ... Бұл ... ... ... саясатын аяқтау, экономикадағы жеке меншік ... және ... ... ... ... ... жекелеген жобалар бойынша жекешелендіру жүргізілді.
4. 1999-2000 ж.ж. – мемлекеттік меншікті ... мен ... ... ... және ... ... көтеру. Мемлекеттік
үлеске қатысы бар кәсіпорындар белгіленді.
Қазақстан Республикасында мемлекет иелігінен алу мен ... ... ... ... ... ... түрі ... жеке меншік топтарын
қалыптастыру;
– бәсекелестік ортаны қалыптастыру арқылы, өндірісті монополиясыздандыруды
қамтамасыз ету;
– шағын және орта бизнесты дамыту;
– жеке ... ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығының субъектісі ретінде инвестициялық құрылым
жүйесін дамыту және ... ... мен ... ... ... ... ... алу
Бақылау сұрақтары
1. Меншіктің экономикалық мазмұны.
2. Меншіктің құқықтық мазмұны.
3. Қазақстан республикасындағы меншіктің формалары
4. Қазақстан ... ... ... ... алу ... ... тәсілдері.
5 тақырып Қоғамдық шаруашылықтың түрлері.Тауарлы шаруашылық.
1. Шаруашылық жүргізудің тәсілдері: ... ... ... ... ... Ақшаның мәні мен атқаратын қызметтері.
Адамзат қоғамының тарихында ... ... екі ... ... натуралды шаруашылық және тауарлы шаруашылық. Натуралды және
тауарлы ... ... ... ... ... кесте
Натуралды және тауарлы шаруашылық сипаттамасы
|Натуралды шаруашылық ... ... ... ... ... ... |1.Экономикалық қатынастар ашық |
|жүйелі түрде болады. ... ... ... ... Еңбек бөлінісі дамыған негізінде|2. Еңбек бөлінісі мен тауар ... ... ... ... ... ... ... |
|3. Өндіріс пен тұтынудың арасында |3. Өндіріс пен тұтынудың арасындағы|
|тікелей экономикалық байланыста ... ... ... ... ... өнім ... |Өндірілген өнім нарықта айырбасқа |
|қатыспай-ақ тікелей тұтынылады. |сатуға түсіп, кейін тұтынылады. ... ... ... екі ... ... ... ... болады.
Натуралды шаруашылық - қоғамдық өндірісті ұйымдастырудың ертедегі ... ... ... ... ... еңбек құрал ... оған ... тек ... ... үшін ... ... Яғни натуралды дегеніміз – адамдар өнімді айырбасқа ... ... тек ... жеке бас қажеттіліктерін өтеу үшін
өндірілетін ... ... ... ... ... ... ... күштер мен оларды ұйымдастыру аса
қарапайым;
– өндірілетін өнімдер жиыны ғасырлар бойы ... ... ... бірдей
көлемде өндіріледі.
Алайда «өндірдік- тұтындық»- приципі бойынша өмір сүру мүмкін емес
екендігі кейінірек қоғамда дәлелдене ... яғни ... ... ... рыноктан оқшаулануына экономикалық ғылымның артта қалуына әкелді,
сондықтан экономикалық ұйымдастырудың бұл формасын қолдану мүмкін емес.
Осыдан ... ... ... ... ... мәні мынада:
Тауарлы деп- өнімдер сату үшін өндіріліп, ал өндірушілер мен ... ... ... ... жүзеге асырылатын шаруашылық
аталады.
Тауарлы шаруашылықтың пайда болуының қажетті шарты:
– нақты бір өнім ... ... ... ... ... бөлінісі,
яғни тауарлы шаруашылық - ... ... ... ... жекеменшіктің болуы;
– тауар өндірушілердің экономикалық оқшаулануы.
Тауарлы өндірістің шығу себебі жеке меншік және шаруашылық қатынастары
арқылы өндірушілердің бір - ... ... Ол жеке ... ... ... ... кезеңінде бой көтерді. Белгілері: Тауарлы
өндірістің даму сипаты айырбас пен нарықтың дамуына ... жеке ... ... ... ... өз ... ... алу
қабылеттілігі;
• еркін кәсіпкерлікпен айналысуға жол ашылды;
• қоғамдық өнімнің басым бөлігі тек жеке тұтыну үшін
емес, нарық арқылы сатуға арналды;
... ... және жеке ... ...... ... айырбасқа түсетін өнім. К.Марстың ... екі ... ... ... сұранысын қанағаттандыру, яғни тұтыну
құны;
– басқа затқа айырбастау мүмкіндігі, яғни айырбас
құны (өз құны).
Тұтыну құны – ... ... ... ... бір ... ... құны (тауардың өз құны) – ... ... ... ... Тауардың мұндай қасиеттері оны өндіруге
жұмсалған еңбектің екі жақты ... ... ... еңбектің нақты түрі белгілі бір тұтыну ... ... ... нақты еңбек арнайы ... ... ... ... одан ... ... нәтижесімен
көрінеді. Сондықтан тұтыну құнын жасайтын еңбекті нақты еңбек деп атайды.
Адамның жұмыс күші шығындары тұрғысында ... ... ... және оның
нақты түріне тәуелсіз. Мұндай еңбек абстрактылы ... ... ... еңбек – бұл тауарды жасайтын бір еңбектің екі жағы.
Құн заңы - өндірушілер арасындағы байланыстарды, сондай-ақ ... бөлу мен ... ... ... экономикалық заң. Бұл заңның
мағынасы: тауар өндіру мен айырбастау оның қоғамдық ... ... ... заңы ... баға заңы ... көрінеді, немесе баға – құн заңының
көрінісі. Бағаның өзгеруі құн заңының өндіріс салалары ... ... ... бөлу қызметін атқаратынын көрсетеді.
Қандай бір қоғамда болсын, ақшаның ... ... ... ... айналымынан туындайды. Көптеген тауарлар ... ... ... ... ... ... кезінде делдалдық қызмет атқару мақсатымен
бөлініп шығады. Мұндай тауарлар ұлу қабыршағы, аң терісі, мал мен ... ... да ... ... ... болуы мүмкін. Бірақ уақыт өте келе
бұл құнның жалпыға ортақ формасының пайда болуына әкелді. Кез ... ... ... ... ... бар ... ... эквивалент
деген ат алды. Сонымен, бұл қызметі барлық жерде дерлік үнемі ... ... ... ... Ақша ... құрамында шақа формасы ретінде көрініс
алады.
Монетаның отаны ... ... ... ... ... ... ... рет б.д.д. VII-ші ғасырда шыққан. Ал ... ... ... атымен байланысты шыққан, себебі Ертедегі Римде ... ... ... болған.
Ақша дамуының өзі айырбаста асыл металдардан жасалған шақаның болуымен
тоқталған жоқ. Бұл дамудың келесі қадамы – қағаз ... ... ... ... пайда болуы. Қағаз ақша ХІІ ғасырда тұңғыш рет Қытайда
басылып шықты. Қағаз ақшаның кең көлемде таралуы ХҮІІІ ... ... ... ... ... ірі банк ... ... деп аталатын қағаз
ақшаларын шығара бастады.
Тауар айырбасының дамуына ... ... ... ... келді.
Қоғамның құрылуының бастапқы сатысында айырбас кездейсоқтық сипатта ... бір ... ... ... ... ... Осылай бірте- бірте
айырбас мөлшері қалыптасты. Екі ... ... бір ... ... ... ... теңестірілді.
Өндіріспен еңбек бөлінісі дамыған сайын рынок көптеген тауарларға тола
басталды. Сол себепті, бір ... ... ... ... ... ... ... Айырбастың ұзақ тарихи дамуының нәтижесінде
арнайы тауар пайда болды: ол ... ... ... бұл ... эквивалент
рөлін атқаратын ерекше тауар. Бірнеше жүз жылдар бұрын ... ... ... ... ірі қара мал атқарды. Біртіндеп жалпы эквивалент
рөлін алтын атқарды. Оған оның ... ... әсер ... ... ... ... ... Қолайлылығы. Алтынның аз мөлшеріне көп жұмыс күш
кетеді.
4. Сақталуы.
Әдеттегі тауар ... ... ... ... және ... ие.Алтыннан
тұтыну құны өнеркәсіпте әшекейлі заттар, алтын ... үшін ... ... ... құны- еңбек құн теориясына сәйкес айтылды өндіруге кеткен
қоғамдық қажетті еңбекпен ... ... ... ... ... ерекшелігін тікелей жалпы айырбастау ... ие ... осы ... ... ... ғасырларда пайда болған
теориялардан туындайды: яғни
• металдық
• номиналдық
• сандық теорияларна байланысты болады.
Ақшаның металдық теориясы- ... ... ... ... ... ақшаның рөлін алтын мен күміске теңестірді және қазына ... ақша ... ... Оның негізгі өкілдері ... ... ... Мэн ... ... ... қарсы шықты.
Ақшаны әлеуметтік қатынастар емес, зат ретінде қарастырды.
«Ақшаның номиналды теориясының - негізгі ... ... ... ... ... ... олар шартты белгі ғана болып табылады және ... ... ... ... ... ... байланысы жоқ».
Бұл теорияның негізін қалаушы ... ... ... және ... Пол ... ... сандық теориясының-негізін қалаушылыр
ағылшын экономисті Дж. Локк пен Д. Рикардо. Олар ... ... ... Яғни ақша ... құны мен тауар бағаларының деңгейі
айналыстағы ақшаның мөлшерімен байланысты анықталады деді.
Ең ... ... ақша XII ... ақ Қытайда, Ресейде Екатерина II-ң
кезінде 1769 жылы пайда болды.
Қандай бір ... ... ... ... ... ... мен
тауар айналымынан туындайды. Ақша бұл ... ... ... ... тауар. Кез келген тауар өзінің құнын ақшамен көрсетеді.
Ақшаға бірнеше қасиеттер ... ... және ... (жасанды ақша жасау өте қиынға соғады).
- Пайдалануға өте ыңғайлы
- Мүлтіксіз сақталынуы
- Оның ... да бір ... ... ... ... ... атқаратын қызметтері.
1. Құн өлшемі – бұл ақшаның барлық тауарлардың құнын
өлшеу қабылетінен тұрады. Кез келген ... ... ... ... ... ... ... ету керек емес. Тауар құнының ... баға деп ... Баға ... ... ... ... ауытқуы мүмкін.
Сондықтан тауар өз құнына да сұраныс пен ... ... ... ... – осы ... ақша ... қол
түрінде атқарады, себебі олар нақты тауар
айырбасында ... ... ... ... келмейді егер оның, айырбасталуына нақты
ақша ұсынылмаса. Бұл қызметті айналымдағы алтынды
алмастыра отырып, ақша ... ... ... ... өсіп ... және есептеулер
баяуласа және де алтынның қоры шашыраса алтын
айналымы тиімсіз болар еді. ... қоры ... ... ... ... қор ... ... Төлем құралы – бұл қызметті тауарды ... ... ... ... ... кезде,
ақшаны қарызға бергенде, салықты, жер ... ... ... төлемін және т.б.
төлегенде атқарады.
4. Несие қатынастарының ... ... ... құралы пайда болды: вексель, банкнот,
төлем тапсырмасы, чек, ... ... ... ... ақшалардың болуы қолма-қол
ақшаларды қатыстырмай-ақ қарызды жабудың өзара
есептеу мүмкіндігін қарастырады.
5. Қорлану несиеге ... ... ... Ақша
айналысын тоқтатады және жиналады. Сөйтіп станок,
машина, жабдықтарды немесе ұзақ ... ... ... т.б.)
тауарларды сатып алу үшін қорланады. Ақшаның
қазына ... ... ... ... ... ақша резерві болу ... өзін ... ... ... бұл ... ақша айналымын
реттеу үшін маңызды.
6. Әлемдік ақша – бұл ақша ... және ... ... тұрақты валюта болып табылады.
Әлемдік нарықта ақшаның айналым құралы емес, төлем ... ... ... ... ... мен ... құны
Ақша
Құн заңы
Натуралды шаруашылық
Тауар
Тауарлы шаруашылық
Тұтыну құны
Бақылау сұрақтары
1. Шаруашылық жүргізудің негізгі тәсілдері.
2. Тауар өндірісінің негізгі даму сипаты.
3. Тауардың негізгі сипаттары.
4. Ақшаның ... ... ... ... ... мен сипаттары.
6. Ақшаның негізгі концепциялары.
6 тақырып. НАРЫҚ ШАРУАШЫЛЫҚТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ.
1. Нарықтың мәні және түрлері.
2. Нарық механизімінің ... ... ... ... ... бәсеке
қабілеттілігі.
3. Нарықтың атқаратын қызметтері. Нарықты экономиканың артықшылықтары ... ... ... ... бар ... тығыз байлансты және
тұрмыстық деңгейде жай теңестіріледі. ... бір ғана ... ... ... – бұл экономикалық проблемаларды ... ... ... тауарларды өндіру мен оларды ақша көмегімен айырбастау
процесінде ... ... ... ... ... ... Нарық- қоғамдық еңбек бөлінісімен
келісілген және ... ... ... ... ... ... тарихи процесі нәтижесі.
Тауар өндірісінің дамуымен қатар рынок та дамиды және күрделене түседі
және оны экономистердің талдауы да тереңдейді.
Нарық көпжақты, оны әр ... ... ... ... сондықтан да
экономикалық әдебиеттерде оның көптеген анықтамалары бар.
– сатып алу және сату ... ... ... ... пен ... мен ... өзара әрекетін қарастырады.
– экономиканы ұйымдастыру формасына қарай – ... ... ... ... қоғамдық формасы деп атайды.
– рыноктық қатысушы ... ... ... ... ... ... формасы.
Рынок (нарық) – бұл ұдайы өндірістің барлық буынында: өндіріс, бөлу,
айырбас, тұтыну және ... ... алу ... жүзеге асырлатын ұйымдық-
экономикалық қатыстардың жүйесі.
Нарықтың субъектілеріне жататындар: сатушылар мен сатып алушылар (үй
шаруашылығы, ... ... ... ... ... ... мен ақшалар. Тауарларға жататындар: өндірілген өнім
мен қатар өндіріс факторлары (еңбек, жер, ... мен ... ... негізгі қызметтерді атқарады:
1. Ақпараттық қызмет - ... ... ... ... ... Яғни ... ... өнімді өндіруге кеткен шығындарды есептеу
жүргізіледі. Егер өнім өндіру шығыны ... ... онда оның ... ... оны ешкім сатып ала ... және ... ... сондықтан нарыққа шығыстарын жабатын баға бойынша сатылытын
өнімдер ғана түседі. Осы ... ... ... ... ... ... ... – нарық жағдайында тұтынушы өзіне қолайлы тауар
сатушыны тауып, өндіруші (сатушы) ... ... ... ... ... алады. Яғни нарық арқылы өндірушілер мен тұтынушылар байланысы
бекітіледі. ... әр бір ... бір ... сатушы да сатып алушы
да болып табылады
3. Баға белгілеу қызметі – нарықтың өзі тек ... ... ... және ... ғана ... ... арқылы өнімдер мен
қызметтерге баға белгілеуге болады. Баға ұсыныс пен ... ... ... Егер ... бір ... саны ... асып ... баға түседі және керісінше
4. Реттеушілік қызметі капиталдың пайдасыз салалардан пайдалы салаға көшуі
арқылы ... мол ... ... ... ... Яғни ... арқылы
қоғамдық өндірісті реттеуді іске асыруда нені, қалай, кім үшін ... ... ... ... ... – бәсеке қоғамдық ... ... ... ... ... тазартатын белсенділер мен ... ... ... негізгі белгілірі мыналар:
– өндіріс құрал жабдықтарының жеке меншіктің қолында болуы;
– кәсіпкерлік еркіндіктің болуы;
– экономикалық байланыстарда тек соңғы пайданың ... ... ... ... ... ... өзі ... өндірушілер жұмысына мемлекет тарапынан мейлінше аз араласу.
Артықшылығы
– өзгеретін жағдайларға тез бейімделу және икемделу;
– шығындарды ... және ... ... ... жаңа ... қолдану;
– шешім қабылдауда, келісім жасауда өндірушілер мен ... әр ... ... ... ... және жоғары сапамен
қанағаттандыру қабылеті.
Кемшіліктері
– нарық еңбек пен табысқа құқықтық кепіл бермейді;
– қоғамда ... ... ... мен ... ... ... ... ынта тудырамайды;
– нарық әлеуметтік қажетті тауарларды өндіруге емес, ол ақшасы бар ... ... ... ... ... ... инфрақұрылым жатады. Нарық
тауар биржаларының көтерме және бөлшек саудаларынан құралып, қызмет етуін
талап ... ... ... ... ... үш ... ... маржиналық (шекті) талдау
- балама таңдау шығындарына
- экономикалық рационалдыққа
Маржиналық талдау ... ... ... ... іс ... ... ... әрекетіне әсер ететін орташа емес, шекті ... ... ... ... ... қамтылу, нарықтық бағаның
өзгеруі, т.б. Яғни бұл ... ... ... ... қызмет етуін,
сұраныс пен ұсыныстың көлемінің тұрақты ... ... мен ... тепе - теңдіктің орнауына жол ашады.
Баламалы таңдау шығынының принциптері - бұл тікелей және ресурстарды
пайдаланудың, немесе, ... ... ... ... ... бас ... салдарынан түспеген табыстың және ... ... ... ... ... ішінен ең тиімдісін
және күмәнсіз орындай алатын вариантын ... алу. ... ... - ... пен ... салыстыру негізінде ... ... ... тұратын варианттардан тұрады, яғни ең аз көлемде
пайда әкелетін варианттың ... ... ... ... нарық болмысының
тепе-теңдігіне қол жеткізуге жол ашады. Нарықтың құрамы өте ... ... ... ... әсер етеді.
Нарықтың экономикалық құрылысы мынадай жағдайлармен белгіленеді:
– меншік формалары бойынша: (мемлекеттік, жеке, ұжымдық, аралас);
... ... әр ... ... ... үлес
салмағына байланысты тауар өндірушілердің ... ... ... жеке меншік кәсіпорындары);
– тауар айналымы сферасының ерекшеліктерімен;
– шаруашылықтың құрылымдық бөлімдерінің мемлекет ... ... ... ... осы мемлекеттің қолданатын сауданың түрлерімен.
Құрылымы жағынан нарықты мынадый критерилерге ... ... ... ... объектілерінің атқаратын экономикалық қызметі бойынша:
- игіліктер мен қызметтер нарығы;
- өндіріс құралдарының ... ... ... құралдар нарығы;
- құнды қағаздар нарығы;
- жұмыс күші нарығы.
2. Нарықтарды тауарлы топтар бойынша жіктеуге болады.
- өндірістік қызметке бағытталатын тауарлар ... ... ... ... ... ... пен ... нарығы.
3. Кеңестік критериі бойынша мынадай нарықтар болады.
- аймақтар ішіндегі;
- аймақтар аралық;
- республикалық;
- республикааралық;
- ... ... ... ... шектеулі дәрежесі бойынша мынадай
нарықтар болады:
- монополиялық;
- олигополиялық;
- салааралық нарықтыр.
5. ... ... ... ... ... болады:
- көтерме сауда нарықтары;
- бөлшек сауда нарықтары;
- ауыл шаруашылық ... ... ... алу ... ... ... ... жағынан мынадай нарықтар болады:
- заңды, ресми нарықтар;
- заңды емес, көлеңкеленген нарықтар.
Нарықтың құрылымдық түрлеріне байланысты.
Тауарлар мен қызметтер нарығы
- тұтыну ... ... – азық - ... және азық - ... ... ... ... нарығы;
- тұрғын үй және өндірістік емес ғимараттар нарығы.
Өндіріс факторының нарығы
- жылжымайтын мүліктер нарығы;
- еңбек ... ... ... пен материалдар нарығы;
- қуат ресурстарының нарығы;
- пайдалы ... ... ... капиталдар нарығы немесе инвестициялық нарықтар;
- несие нарықтары;
- ... ... ... ... ... т.б.);
- валюта, ақша нарықтары.
Интелектуалды өнімдер нарығы - ... ... ... ... әдебиет және еңбектерінің нарықтары. Жұмыс күші
нарығы – бұл еңбек ... ... ... ... ... ... ... сәйкес жұмыс күші миграция ... ... ... - ... ішкі ... сыртқы, халықаралық нарықтар.
Экономикалық теориядағы жасырын экономика - әртүрлі себептермен ресми
түрде статистика арқылы есепке және бақылауға алынбаған ... ... ... ... бөлу ... Нарықты өмірде жасырын
экономика факторын есепке ... ... ... қайшы келетін өте ауыр
әлеуметтік экономикалық ... ... ... ... және ... да ... қылмыстық істерге әкеліп соқтырады.
Нарық механизмінің негізгі элементтеріне жататындар: баға, ... ... ... ... пен ұсыныстың ара қатынасының өзгерістеріне
байланысты бағалар ... - ... ... ... атқарады. А. Смит – бәсекені
нарықтың - «Көрінбейтін қолы» деп ... ... ... ... өз ... ... әрекет етіп, тұтас болғанда ... ... ... ... Осы айтылған элементтердің өзара ... ... ... ... – нарық субъектілерінің пайданы барынша
ұлғайтуға, яғни қойылған мақсатты ... ... ... ... ... ... үшін кәсіпкерлердің өзара күрес ... ... ... ... ... ... ... мынадай тұрлерге бөлуге болады:
1. Даму масштабы бойынша:
1. Жеке ... – жеке бір ... ... аса ... жағдайларын
таңдап алуға талаптанады.
2. Жергілікті бәсеке – жергілікті ... ... ... ... Сала ... бәсеке – сала ішіндегі жарыс.
4. Сала арасындағы бәсеке - ... сала ... ... ... ... – ел ... ... Ғаламдық бәсеке - әр түрлі мемлекет субъектілерінің жарысы.
2. ... ... ... Бағалық бәсеке – бағаны төмендету арқылы
2. Бағасыз бәсеке – тауар сапасы, жарнама, қызмет көрсету ... Ниет ... ... Адал ниеттілік бәсеке
2. Ниетсіз бәсеке – нарықтық ережелерін бұзу, жалған ... ... т.б. ... ... даму сипатына қарай:
1. Жетілген бәсеке
2. Жетілмеген бәсеке (олигополия, монополия, монополистік бәсеке).
Осы айтылғандарға сәйкес нарық былай ... ... ... ... жетілмеген бәсеке нарығы.
Жетілген бәсеке нарығы – кез келген ... ... ... ... ... мен сатып алушылардың көптеген құрамынан
туады. Бірде бір сатып алушы мен ... жеке дара ... ... ... ... оның ... бақылай алмайды. Сатушы бағаны
нарықтық бағадан ... ... ... ... ... сатып алушы өзіне
қажетті мөлшерде тауарды нарықтық бағамен ... ала ... ... ... ... тауар өнімін сатады. Бұл нарыққа кіру де шығу да ... ... ... да ... мен ... ... ... өндірушінің пайда болуы. Жетілмеген бәсекенің бірнеше түрлері бар:
монополия, олигополия, монополистік ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| | ... | ... |
|Анықтамасы |Нарықта сатушы |Нарықта ... ... ... ... ... |бірнеше ірі |ғана сатушы|
| ... көп ... көп, ... |билік |
| ... ... ... ... |
| ... бірде |әртектес ... ... |
| |бір ... | ... ... өте |
| ... ... | ... ... |
| ... ... ... | ... |Өте көп |Көп ... | ... ... | | | | ... түрі ... ... |Жеке дара |Алмастыраты|
| | | | |ны жоқ |
| | | | ... ... ... ... ... ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
| | | | ... ... кіруге |Ешқандай |Ешқандай |Салаға ... өте ... ... жоқ ... жоқ |кіруге ... |
| | | ... | |
| | | ... |
| | | |р ... | ... бәсеке|Болмайды |Өте жоғары |Орташа |Болмайды |
| | ... ... | |
| | | ... | ...... ... бір ғана сатушысы, монопсопия – ... ғана ... ... ... ... және пайда болу себептеріне
байланысты монополияны бөлуге ... ... ...... ... және өндірілмейтін өндіріс
факторына биіктеу жағдайында пайда болады ... – су ... ... газ беру және т.б. ... ... ... - фирмалардың бірігу және келісу ... ... ... ... - өз ... ... сұраныстының
ұсыныстан уақытша артуы жағдайында пайда болады.
Монополияның ... ... ... ... ... және капиталдың
шоғырлануы.
Шоғырланудың бағыттары
Көлденең ... ... ... технология арқылы|Технология жағы-нан |
|ком-паниялардың ... ... ... жоқ әр ... |
|немесе әлсіз ... ... ... ... ... ... ... |
|тартып алу. | | ... ... ... Картель - өндірістің көлемі туралы, бағалар туралы келісу
2. Синдикат – ... ... ... ... ... өткізу
мақсатымен ұйымдасқан бірлестік.
3. Концерн - бірнеше бағыттағы ... ... ... ... ...... іс-әрекетіне байланысы жоқ ... ... ... және ... ... ... қарсы
заңдылықтар қолданылады.
Негізгі түсініктер мен терминдер
Бәсеке
Картель
Конгломерат
Концерн
Монополия
Монопсония
Олигополия
Синдикат
Бақылау сұрақтары
1. Нарықтың мәні мен ... ... ... негізгі элементтері.
3. Нарықтың артықшылықтары мен кемшіліктері.
4. Жетілмеген және жетілген бәсекелердің сипаттамасы.
5. Көленкелі ... ... ... ... ... пен ... ... негіздері.
1. Сұраныс заңы. Сұраныстың қисығы
2. Ұсыныс заңы. Ұсыныс қисығы
3. Сұраныс пен ұсыныстың бірөбіріне әсер етуі.
4. ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде туатын негізгі мәселелер:
- Нені өндіру қажет?
- ... ... ... Кім үшін ... қажет?
Бұл аталған мәселелер тауарларға сұраныс пен ұсыныстың ... ... ... ... сұраныс пен ұсынысты талдау міндетті.
Сұраныс пен ұсыныс нарықтық экономиканың ең маңызды ... ... ... ... ... ... немесе сұраныс
төлем қабілеттілігі бар қажеттілік. Құндық тұрғыдан ... осы ... ... құрайды.
Сұраныс заңы – тауар бағасы мен сұраныс көлемі арасындағы кері
қатынастың ... яғни ... баға ... ... оны ... сатып алады. Егер тауарға баға өссе, оған деген сұраныс азаяды.
Сұраныстың қисығы – бұл сұраныс заңының графиктегі ... яғни ... ... ... бір ... ... ... қандай
бағамен және қанша мөлшерде сатып алатын мүмкіншіліктерін көрсетеді. 7.1.
графиктегі ... ... ... көлемі (Q), ал тікелей осьте (Р) ... ... ... ... ... ... ... факторлардың әсерімен қалыптасады. Сұранысқа
бағадан басқа да бағасыз факторлар әсерін тигізеді:
1. ... ... ... ... ... ... сұранысы да
өседі.
2. Тұтынушылардың саны. Тұтынушылар саны молайған сайын сұраныс та ... ... ... ... ... жаңа ... ... Бірін бірі алмастыратын және бірін - бірі толықтыратын тауарлардың
бағаларының ... ... ... бірін - бірі толықтыратын болса (автомобиль және
бензин), онда бір тауарлардың (автомобиль) ... өсуі ... ... ... сұраныстың азаюына әкеледі.
– Егерде тауарлар бірін - бірі алмастыратын болса (май және ... бір ... (май) ... өсуі ... ... ... ... ұлғаюына әкеледі.
5. Келешектегі өзгерістерді күту: инфляциялық және топшылық жағдайдағы
өзгерістер ... ... ... ... әкеледі.
|7.1. графигі . Сұраныстың қисығы |7.2. графигі. Сұраныс қисығының |
| ... |
| | ... |Р |
| | |
| | |
| | ... А |D1 |
| | ... |D ... | |
|D |Do |
| | |
| | |
| |Q |
| | |
| | |
|Q 1 Qо Q | |
| | ... ... ... ... ... ... әсері ... ... ... ... өзгеруіне әкеледі,ол |
|қисығының өз бойымен жылжуынан |қисық сыздықтың орнынан жылжуынан ... ... оңға - ... (өсуі); |
| ...... ... ... – бұл ... ... бір ... ... бір ... сатуға дайындаған тауарларының саны. Ұсыныс заңы – бұл баға мен
сатылатын тауар санының ... ... ... яғни тауардың
бағасы өскен сайын оның сатуға дайындаған саны да молаяды (басқа жағдайлар
тұрақты болғанда) және де ... ... – бұл ... ... ... ... яғни ... нүктелері бағалардың белгілі бір мерзімде өзгеруінен сатушылардың
нарықта қанша тауар ұсынатынан көрсетеді.
Ұсынысқа бағадан басқа да бағасыз факторлар әсерін тигізеді:
1. ... ... ... бағасының өсуі ұсыныстың азаюына әкеледі.
2. Технология. Технологияның жетілдірілуі ұсыныстың өсуіне әкеледі.
3. Бірін бірі алмастыратын және бірін бірі толықтыратын тауарлардың бағасы.
4. ... ... және ... жағдайлардың өзгерістерін күту.
5. Бәсекенің деңгейі
6. Салықтар және субсидиялар. Салық ставкасының өсуі ұсыныстың азаюына,
субсидияның ...... ... ... ... ... даму барысында уақыт аралығы да әсерін тигізеді.
Қысқа мерзім кезеңінде ... ... ... ... ... ... қисығын салғанда тікелей осьте тауардың бағасы (Р),
көлденең осьте ұсыныстың көлемі (S). Қисық сызық ... келе ... ... ... ... қисығы |7.4. графигі.. Ұсыныс қисығының |
| ... |
| Р |Р |
| |S1 |
| | |
|S |S0 |
| | ... | |
|A |S2 |
| | |
|B | ... | |
| | |
| | |
| |Q ... Q1 Q | ... ... ұсыныстың |Бағасыз факторлардың әсері |
|көлемінің ... ... ... ... ... ол ... өз бойымен жылжуынан |қисық сызықтың орнынан ... ... ... оңға – ... (өсуі), |
| ...... ... ... ... және бәсеке арқылы сұраныс пен ұсыныс өзара ... Бұл ... ... тепе-теңдік жағдайы орнауына мүмкіншілік
әкеледі. Нарықтағы тепе-теңдік жағдайы сұраныс пен ұсыныстың ... Бұл ... ... баға мен ... ... қалыптасады.
Теңдік баға – бұл сұраныс пен ... ... ... ... ... ... арқылы пайда болған баға.
Егерде нарықтық баға – Р1 теңдік бағадан - Ре төмен болса, нарықта
тауардың ... ... ... яғни ... көлемі ұсыныс көлемінен
артады. ... ... баға Р2 ... бағадан
жоғары болса, онда ... ... ... көлемі сұраныс көлемінен артады.
|7.5. графигі. Нарықтағы | ... | |
| ... ... |Е – ... пен ... қисығының |
|S ... ... ... |
| |Ре- ... ... |
| |Qе- ... ... |
| | ... | ... | ... | |
| | ... | |
|D | |
| | |
| | ... Q | ... жақтан, сұраныс пен ұсыныс арасындағы ... ... ... баға мен ... ... көлемі арасындағы өзгерістер арқылы
төмендегі байланыстарды анықтауға болады:
| ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... өсуі ... ... ... ... |Төмендеуіне | ... ... ... ... ... ... өсуі ... ... ... пен ... ... ... тәуелді және осы
факторлардың өзгеруіне қарай олар да ... ... ... өзара өзгерістерден туындайды.
Икемділік - бұл ... бір ... 1% ... ... ретінде
сұраныс пен ұсыныстың қанша процентке өзгергенін анықтайтын көрсеткіш. Ол
көрсеткіш проценттік өзгеру қатынастарымен анықталады.
| | |
| | |
| | |
| | |
| |7.7. ... ... ... |
|7.6 графигі. Икемді сұраныс. | |
| | ... |Р |
| | |
| |Р1 |
| | ... | |
| | ... |Р2 |
|D |D |
| | |
| | |
| | ... Q2 Q |Q1 Q2 Q ... > 1, баға ... ... сату |ЕPD < 1, баға ... ... сату ... өзгереді, ал жалпы түсім |көлемі азаяды және жалпы түсім |
|өседі. ... ... ... икемділік. |7.9. Графигі. Абсолютті икемді |
| ... |
| | ... |Р |
| | |
| | ... | |
| | |
| | |
| |P ... |D |
| | |
|D | |
| | ... Q2 Q | |
| |Q1 Q2 Q ... = 1, ... ... 1 % ... = ∞, баға өте аз ... ... көлемінде 1 % өзгереді, ал |өзгерсе де, сұраныстың көлемі |
|жалпы түсім өзгермейді. ... көп ... |
| |
| |
| |
| |
| ... графигі. Абсолютті икемсіз | ... | |
| |ЕPD = 0, бұл баға ... ... ... ... ... |
| ... |
|D | ... | |
| | |
| | ... | |
| | |
| | |
|Q Q | ... ... ...... бағасының 1% өзгеруі сол тауарға
деген сұраныстың қанша процентке өзгеретінін көрсетеді, яғни бұл ... ... осы ... ... ... ... анықтау үшін
қолданылады.
∆ Q%
ЕPD = ─────
∆ Р%;
... = ... ... ... = ... ... Q%
ЕPD = ─────
∆ Р%;
∆ Q%
ЕPD = ─────
∆ Р%;
∆ Q%
ЕPD = ... ... ... = ... ... ... = ... Р%;
ЕPD = ∆ Q%
∆ Р%
Мұнда ЕPD – сұраныстың бағалық икемділігінің коэффиценті;
Q% - сұраныс көлемінің қатысты өзгеруі;
Р% - ... ... ... ... икемділігі – бұл көрсеткіш тұтынушы табысының ... осы ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Бұл коэффициент тауардың сапалылығын анықтайды.
ЕіD = ∆ Q%
∆ I %
Мұнда: ЕіD – сұраныстың табыстық икемділігінің коэффициенті,
Q % - ... ... % - ... ... ... ЕіD > О бұл ... сапасыз болады,
себебі тұтынушының табысы өскен сайын қарастырып
отырған ... ... ... ЕіD >О - әдеттегі қолдануға жарамды тауарлар.
– Егерде О< ЕіD < 1 – бірінші қажеттіліктегі ... ЕіD > 1 – ... ... ... ... ... ЕіD – оң сан, бірақ та қайсы бір жағдайларда ол
теріс санда болуы мүмкін яғни табыс өскен ... ... ... ... азаятын болса.
Бірін - бірі алмастыратын және ... ... бір ... бағасының өзгеруі екінші ... ... ... әсер ... Бұл ... ... үшін ... икемділігі деген көрсеткіш қолданылады. Бұл көрсеткіш У ... 1% -ке ... ... Х ... ... ... ... процентке
өзгеретінін көрсетеді және төмендегі формула арқылы ... = ∆ ... ... ЕхуД – ... ... коэффициенті;
∆ Qх% - Х тауарына сұранысына қатысты өзгеруі;
∆ Ру% - У ... ... ... ... қиылысқан икемділік коэффициенті оң сан болса, ЕхуД > О, онда ... У ... ... - бірі ... тауарлар.
– Егер ЕхуД < О теріс сан ... онда ... - бірі ... ЕхуД = О онда Х және У ... - бірі қатысы жоқ тауарлар болып
анықталады.
Ұсыныстың икемділігі – бұл бағаның 1% -ке ... ... ... %-ке ... ... көрсеткіш.
ЕРS = Qх%
Ру%
Мұнда: Ер S - ұсыныстың икемділігі,
Q% - ұсыныстың көлемінің қатысты өзгеруі
Р% - ... ... ... ... Икемді ұсыныс. |7.12. график. Икемсіз ұсыныс. |
| | ... |Р |
| |Р1 S |
|S | |
| | ... | |
| | |
| |Р2 ... | |
| | |
| | |
| | ... Q1 |Q2 Q1 Q |
|Q | ... ЕРS >1, ... ... >> ... ЕРS

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 167 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша мен несиенің экономикалық – теориялық негізі27 бет
Баға және табиғат ресурстарын экономикалық-географиялық тұрғыдан бағалау теориялары64 бет
Жалпы ұлттық өнім экономикалық категориясының теориялық аспектілері70 бет
Жаңа өнімдерді өндіру технологияларының даму теориясы, экономикалық тиімділігі35 бет
Жұмыссыздықтың экономикалық-теориялық негізі24 бет
Жұмыссыздықтың экономикалық мәнінің теориялық негіздері4 бет
Ипотекалық несиенің теориялық негіздері және экономикалық маңызы25 бет
Карл Маркстің өмірбаяны және экономикалық теориясы14 бет
Салықтың экономикалық мазмұны және теориялық мәні28 бет
Сыртқы экономикалық байланыстар жүйесіндегі қаржы қатынастарының теориялық мәні22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь