Ақшаның мәні мен қажеттілігінің қазіргі таңдағы анықтамасы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 1
І. Ақшаның қажеттілігі мәні, түрлері және айналымының теориялық негізі ... ... ... .2
1.1 Ақшаның экономикадағы рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2
1.2 Ақшаның қызметі мен функциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
1.3 Ақша массасы және айналым жылдамдығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
ІІ. Қазақстан Республикасының ақша жүйесінің қазіргі жағдайы және проблемалары ... ... 26
2.1 Қазақстан Республикасында ақша жүйесінің заңдылық негіздері ... ... ... ... ... ... 26
2.2 Ақша айналысын басқару және реттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..40
ІІІ. Қазақстан Республикасында ақша жүйесінің жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... 42

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
Кіріспе

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің «Қазақстан–2030» атты халыққа жолдауында үшінші ұзақ мерзімді басымдық ретінде шетел инвестицияларының деңгейі жоғары, дамыған нарықтық экономикаға негізделген экономикалық өсуді көрсетеді. Бұл басымдықты жүзеге асыру үшін инфляцияны қолайлы деңгейге түсіре отырып, стра-тегиялық күшті ілгерілуге бағытталу көрсетіледі. Бұл орайда, таяудағы жылдарда біз назарымызды экономиканың нақты секторына, оны сауықтыруға, фискальды және монетарлық қатаң шектеулер жағдайындағы өсу мен күшті әлеуметтік саясатқа аударамыз деп көрсетілген[1,2б].
Бұл курстық жұмыстың негізгі мақсаты ақшаның пайда болуына, құрылымына, маңыздылығына теориялық аспектілер беріп, ақшаны жан-жағынан - бұрынғы, қазіргі және болашақтағы позицияларынан қарастыру.
Менің ойымша, ақшаның экономикалық мәнін бағалау өте қиын. Оның маңыздылығы мен функциясын түсінбей, нарықтық экономиканың механизмін және де оған ақшаның әсерін танып білу мүмкін емес. Егер де сіздер «экономиканың» не екенін және онда болып жатқан процестердің қоғам өміріне әсерін білгіңіз келсе, ең алдымен ақшаның мазмұнын және функциясын танып біліңіз. Бұл сұрақтардың білуі, біздің қоғамда кездесетін экономикалық проблемаларға басқаша көзқараспен қарауға мүмкіндік береді.
Ал енді, ақша дегеніміз не деген сұраққа келетін болсақ, ақша - ол тауарлардың тауары, оның өз бойында жасырын түрде барлық басқа тауарлар болады, егер керек болса, қызығарлық және тілеген заттың қандайына болса да айнала алатын сиқырлы құрал. Құнның ақшалай нысанының бекуімен байланысты баға пайда болады. Баға құнның ақшалай көрінісі. Оның құннан жоғары да, төмен де, тең де болуы мүмкін. Бұл өз алдына талдауды талап етеді. Табиғат өздігінен ақшаны да, банкирді де туғызған емес. Экономикалық қатынастардың дамуымен байланысты алтынға осындай қасиетті қоғам берген. Адамдардың алтынды ақша ретінде пайдалануы оның осы қасиетімен түсіндіріледі. Сонымен, ақша ерекше тауар, ол тауарлар дүнимесінен жеке дара бөлініп шығып жалпы эквивалент рөлін атқарады.
Ақшаның жалпыға бірдей эквивалент ретінде мынадай ерекшеліктері бар:
- Ол нақты бір заттың, қоғамдық тұтыну құнының болатындығын;
- Онда абстракты еңбек бейнелейтін құнның да болатындығын;
- Тауар өндірушінің жеке еңбегі қоғамдық еңбектің бір бөлшегі болып табылатындығын көрсетеді.
Тауар мен ақша арасындағы бірлік те, қарама-қарсылық қайшылық та тұтыну құны арқылы көрінеді. Мысалы, өндіруші қоғамға бір қажетсіз тауарды шығарса, ол сатылмайды; оны ақшаға айналдыра алмайды. Өйткені ол тұтыну құны тұрғысынан қоғамдық қажетті де, оның мүшелерінің қажетін де қанағаттандыра алмағаны. Егер тауар жеке қажеттілікті қанағаттандырса, ол тез арада өтіп кетеді, ақшаға айналады. Міне тауар мен ақша арасындағы әрі бірлік, әрі қарама-қарсылық осылай түсіндіріледі. Қазіргі рынок қатынасында бұл заңдылықты қатаң ескерген жөн. Ақша тауарлы шаруашылықта адамдардың қоғамдық
Пайданылған әдебиеттер тізімі:

1. М.С. Саниев “Ақша, Несие, Банктер”, Алматы-2001ж
2. “Ақша, Несие, Банктер”, Г.С.Сейтқасымов, Алматы 1996ж
3. Блеутаева К.Б. Ақша және банктер. Оқу құралы. Алматы «Қазақ университеті», 2006.
4. Сейітқасымов Ғ.С. «Ақша. Несие. Банктер», Алматы – 2001
5. Сейтқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер. Оқулық. Алматы «Экономика», 2005.
6. Ғабжалелов Хайролла. Теңге. Алматы,2003
7. Мақыш С.Б. «Валюталық операциялар және валюталық мәмілелер», Хабаршы – N 1-2004, 19 б.
8. Найманбаева С. «Валюталық құқықтың жүйесі», Заң және заман, N 9- 2005
9. Парламент Мәжілісінің жалпы отырысында палата депутаттары «2009-2011 жылдарға арналған экономикалық бюджет туралы» ҚР Заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы
10. ҚазАқпарат // www.govervment.kz
11. Қаржы министрі Болат Жәмішовтің «Айқын» газетіне берген сұхбаты//«Айқын» 06.05.2008
12. «ҚР Парламенті Сенатының жалпы отырысында ҚР Ұлттық банк төрағасының орынбасары Д. Ақышев ақша реформасына қатысты ел арасында айтылып жүрген әңгімеге орай білдірген пікір» //ҚазАқпарат//www.govervment.kz
13. Қазақстан Республикасының 2008 жылғы бірінші жартыжылдықтағы әлеуметтік – экономикалық даму қорытындылары және 2008 жылғы екінші жартыжылдыққа қойылатын міндеттер жөніндегі қысқаша анықтама //ҚазАқпарат// www.govervment.kz
14. Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі стратегиялық даму жоспары. «Елорда» — 2002 ж.
15. Б.А.Көшенова «Ақша,несие,банктер,валюта қатынастары». Алматы,2000 ж.
16.С.М.Найманбаев «Қазақстан Республикасының Қаржы құқығы». Алматы,1994
17. 1995 жылы 30 тамызда қабылданған ҚР-ның Конституциясы
18. Б.А.Көшенова «Ақша,несие,банктер,валюта қатынастары».Алматы,2000 ж.
19. Жақашев Б. Ақша айналысы. Тараз, 2004
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Экономика және басқару академиясы - ... ... ... ... кафедрасы
Тақырыбы: Ақшаның мәні мен қажеттілігінің қазіргі таңдағы анықтамасы
Алматы,2013
Мазмұны
Кіріспе................................................................................................................................1
І. ... ... ... ... және ... ... негізі.............2
1.1 Ақшаның экономикадағы рөлі..................................................................................2
1.2 Ақшаның қызметі мен функциясы...........................................................................11
1.3 Ақша массасы және айналым жылдамдығы............................................................17
ІІ. Қазақстан ... ақша ... ... жағдайы және проблемалары.......................................................................................................26
2.1 Қазақстан Республикасында ақша жүйесінің заңдылық негіздері........................26
2.2 Ақша айналысын басқару және реттеу ... ... ... ақша ... ... ... әдебиеттер............................................................................................48
Жоспары
Кіріспе
І. Ақшаның қажеттілігі мәні, түрлері және айналымының теориялық негізі
1.1 ... ... ... Ақшаның қызметі мен функциясы
1.3 Ақша массасы және айналым жылдамдығы
ІІ. Қазақстан Республикасының ақша жүйесінің қазіргі жағдайы және проблемалары
2.1 Қазақстан ... ақша ... ... негіздері
2.2 Ақша айналысын басқару және реттеу әдістері
ІІІ. Қазақстан Республикасында ақша жүйесінің жетілдіру жолдары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің атты ... ... ... ұзақ ... басымдық ретінде шетел инвестицияларының деңгейі жоғары, дамыған нарықтық экономикаға негізделген экономикалық өсуді ... Бұл ... ... ... үшін инфляцияны қолайлы деңгейге түсіре отырып, стра-тегиялық күшті ілгерілуге бағытталу көрсетіледі. Бұл орайда, таяудағы жылдарда біз назарымызды экономиканың ... ... оны ... ... және ... қатаң шектеулер жағдайындағы өсу мен күшті әлеуметтік саясатқа аударамыз деп көрсетілген[1,2б].
Бұл курстық жұмыстың негізгі мақсаты ақшаның пайда болуына, ... ... ... ... ... ... ... - бұрынғы, қазіргі және болашақтағы позицияларынан қарастыру.
Менің ойымша, ақшаның экономикалық мәнін бағалау өте қиын. Оның ... мен ... ... ... экономиканың механизмін және де оған ақшаның әсерін танып білу мүмкін емес. Егер де сіздер не екенін және онда болып ... ... ... ... ... білгіңіз келсе, ең алдымен ақшаның мазмұнын және функциясын танып біліңіз. Бұл сұрақтардың білуі, біздің қоғамда кездесетін экономикалық проблемаларға басқаша көзқараспен ... ... ... ... ... ақша ... не деген сұраққа келетін болсақ, ақша - ол тауарлардың тауары, оның өз бойында жасырын түрде барлық басқа ... ... егер ... ... қызығарлық және тілеген заттың қандайына болса да айнала алатын сиқырлы құрал. Құнның ақшалай нысанының бекуімен байланысты баға пайда болады. Баға ... ... ... Оның ... ... да, төмен де, тең де болуы мүмкін. Бұл өз алдына ... ... ... ... ... ... да, банкирді де туғызған емес. Экономикалық қатынастардың дамуымен байланысты алтынға осындай ... ... ... Адамдардың алтынды ақша ретінде пайдалануы оның осы ... ... ... ақша ... ... ол тауарлар дүнимесінен жеке дара бөлініп шығып жалпы эквивалент рөлін атқарады.
Ақшаның жалпыға бірдей эквивалент ретінде ... ... бар:
- Ол ... бір заттың, қоғамдық тұтыну құнының болатындығын;
- Онда ... ... ... ... да ...
- Тауар өндірушінің жеке еңбегі қоғамдық еңбектің бір бөлшегі болып табылатындығын көрсетеді.
Тауар мен ақша арасындағы бірлік те, ... ... та ... құны арқылы көрінеді. Мысалы, өндіруші қоғамға бір қажетсіз тауарды шығарса, ол ... оны ... ... алмайды. Өйткені ол тұтыну құны тұрғысынан қоғамдық қажетті де, оның ... ... де ... ... Егер ... жеке ... қанағаттандырса, ол тез арада өтіп кетеді, ақшаға айналады. Міне тауар мен ақша арасындағы әрі бірлік, әрі қарама-қарсылық ... ... ... ... ... бұл ... қатаң ескерген жөн. Ақша тауарлы шаруашылықта адамдардың қоғамдық қатынасын ... Яғни ақша зат ... ... ... ... қатынас.
Ақшаның қызметі: құн өлшеуші; айналыс құралы; төлем ... ... ... дүниежүзілік ақшалар болып табылады. Жалпы, ақшаның қызметі туралы толығырақ, сіздер, осы курстық жұмыстың келесі тарауында танысасыздар. Біз ... ақша ... ... жасау да мүмкін емес. Бұл деген сөз, қоғам дамуының негізі - мамандандырудың (еңбек бөлінісінің) жүзеге аспайтындығы, болмайтындығы. Қазіргі экономиканың барлық ... ... ... ... ... , ал ... болса - адамдардың ең байырғы қызметінің бірі болғандықтан, ақшаның пайда болу тамыры да сол кезеңге кетеді. Әрине, ... ... да ( түрі де) ... ... ... ... рет ...
Жоғарыда аталған көптеген мәселелердің шешу жолдарын табу үшін оған терең үңіліп,барлық тақырыпшаларға жеке - жеке ... ... ... ... түрде қарастыру қажет. Ақша қызметінің дамуы мен перспективалары - біздің еліміздегі арнайы ғылыми түрде аз ... ... ... да, ... ... қызмет атқарып жүрген көптеген экономисттердің көкейінде жүрген маңызды сұрақтардың бірі.
Курстық жұмыстың ... ... үш ... ... және ... ... тізімінен тұрады. Мен, курстық жұмыстың бірінші бөлімінде - Ақшаның түсінігі, ақша ... ... ... оның ... және де ақша айналысының заңдары туралы айта кетемін.
І.Ақшаның қажеттілігі мәні, түрлері және айналымының теориялық негізі
+ Ақшаның ... ... ... әрекет ету механизмін түсіну үшін ақшаның рөлін айқын түсінуден артық ешнарсе жоқ. Сол себепті ... деп ... да ... ... Ақша - ... ... тарихи категориясы, немесе айырбастың ұзақ мерзімдік дамуының объективті негізделген нәтижесі.
Қоғамдағы ақшаның қажеттілігі тауар өндірісі тауар ... ... ... Ақша ... ... ... және оның дамуының міндетті шарты болып табылады. Егер адамның еңбек өнімі балама негізде басқа өнімге айырбасталса, онда ол ... ... Ал бұл ... ... ... яғни айырбас Маркстің Т-А-Т' сызбасы бойынша жүзеге асырылады. Бұл жағдайда ақша ... ... ... ... алу-сатуда делдал ретінде әрекет етеді. Бұны жүзеге ... үшін ... ... (Т) ... ... ... және осы ... басқа тауарды (Т') сатып алу қажет. Жалпыға ортақ балама рөлінде ... ... ақша жоқ ... ... осы ... нарықта сұраныс пен ұсыныстың сәйкессіздігіне байланысты айырбас жүзеге аспай қалуы мүмкін. Ақша үнемі тауарға қарсы ... ... мен ақша ... ... категориялар. Дегенмен ақшаның өзі тауар, яғни ол тауар өндірісі мен айналысының өнімі, ... ... ... ... ... ... ... сөз етеміз.
Демек, ақша - бұл тауар өндірісінің тарихи категориясы, тауар айырбасы процесінің ұзаққа ... ... ... ... ... ... жалпыға ортақ балама ретіндегі тауар өндірісі мен тауар айырбасына қажет, ол еңбектің әр түрлі жіктелуі кезінде әр ... ... ... ... ... ... ... салыстыруға мүмкіндік береді.
Байқап отырғанымыздай, ақша өндірістік қатынастардың барлық жиынтығының маңызды буыны, онсыз тауар өндірісі өмір сүре алмайды.
Тауар мен ... ... ... ... бар, ... ... арасында маңызды айырмашылық та бар. Егер тауар айналыс аясында уақытша болса (ол тұтынуға кетеді), ал ақша айналыста тұрақты, мәңгілік болады, ... ... ... ... ... арасында дами отырып, ақша бүкіл тауар әлемінен ерекшеленетін ... ... ... қала ... ... - ... ... бөлінісі арқылы жекеленген тауар өндірушілерді және нарықты ... ... ... ... ... ... Ол жеке меншік еңбекті қоғамдық еңбек жүйесіне қосады, тауар өндірушілер арасындағы айырбастың баламалылығын қамтамасыз етеді.
Ақшаның өзен ... ... ... ... ... оның әр ... ... сатушылар мен сұраныс пен ұсыныс, баға мен еңбекақы орналасқан.
Қазіргі кездегі нарықта ақшаның қажеттілігін жақсырақ көрсету ... Дж. ... Д. ... Дж. ... ... ... ... деп есептедік. Бұл сызба кітабында. (Мәскеу-Ленинград, 1991ж. 13-бет) келтірілген. ... ... 1) ... мен ... ... ... ... үй шаруашылықтары және фирмалар айырбастайды, бұл ағым айырбас кезінде жүзеге асырылған ... ... ... ағымымен теңестіріледі. Тауарлар мен қызметтердің ағымдары сағат тілі бойынша бағытталған; ақшалай төлемдердің ағымдары сағат ... ... ... Осы экономикалық жүйеде жеке кәсіпкерлік және фирмалар өндіретін тауарлар мен қызметтерді сатып алады. Сызбаның төменгі ... ... ... ... онда фирмалар өз өндірістері үшін қажетті ресурстарды - ... ... ... және табиғи ресурстарды сатып алады.
Бұл жағдайда барлық ... ... ... олар ... ақша ... ... сатады; яәни төлемдер еңбекақы, пайыз, ренталық төлемдер және т.б. түрге айналады. ... ішкі ... ел ... ... айналымдағы ұлттық табыс пен ресурстар қозғалысы көрсетілген.
Ақшаның ... ... ... де байланысқан, ол шығындалған еңбектің саны бойынша ғана ... ... ... сапасы бойынша еңбекақы түріндегі еңбек төлемінің қажеттілігін туындатады. Сондықтан ақша ... ... мен ... шамасын бақылау құралы ретінде қолданылады, өткені материалдық құндылықтарды бөлу қоғам мүшелерінің ... ... саны мен ... сәйкес жүзеге асады.
Сонымен қатар ақшаның болуы мынадан туындайды:
+ Шаруашылық қызмет нәтижелерін ... ... ғана ... ... ... ... есепке алу қажеттілігін;
+ Меншік нысандарының әр түрлі болуымен және оларға сәйкес өндірістік ... ... , олар ... - ақша қатынастарына негізделген коммерциялық есеп негізінде шаруашылық ... ... және ... ... ала ... ... пайда болуы және оның мәні. Экономикадағы ақшаның пайда болуын, мәнін, қызметі мен ... ... ... көп ... ... бар, атап ... бұл ... Аристотель, А.Смит, Д. Рикардо, К.Маркс, және т.б. еңбектерінде - ақ қарастырылған. А.Маршал, П.Самуэльсон, Дж.Тобин, Дж.Хикс, Ф. Мишкин, М. ... және т.б. ... ... ... ... ... ... дамытты.
Ақшының пайда болуы, жаратылысы және мәні туралы ортақ пікір жоқ. Бірақ та ... ... көп ... ... ... екі тұжырымдамаға бөлуге болады: рационалистік және эволюциялық.
Біріншісі (ол ХІХ ғасырдың аяғына дейін үстемдік етті) ақшаның туындауын мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... түсіндіреді, яғни ақшаның туындауы тауарлық өндіріспен байланыстырылмайды.
Құн тауарларды бір - біріне айырбастау кезінде ғана анықталуы мүмкін ... ... аян және ол ... ... құны ... әрекет етеді. Тауар - бұл сату немесе айырбастауға арналған еңбек өнімі. Адам ... зат сату ... ... ... ... айналады. Ал бұл ақшаның туындауы үшін объективті алғышарттарды қалыптастырады. Тауарды тұтыну - құны және құны (оны өндіруге кеткен ... ... ... ... ... ... байланысты құнының әр түрлі формалары бар, олар тауардың тұтынушылық құны деп аталады.Тауардың құны оны өндіруші адам еңбегінің өзгерісімен ... ... ... ... ... ... әр ... формаларының бірте-бірте алмасуы нәтижесінде жүзеге асты.
+ Қарапайым немесе кездейсоқ форма , ол алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінде, яғни ... бір ... ... қарапайым айырбастау кезінде туындады. Бұл жағдайда бір тауар өзіне қарама - ... ... өз ... ... ... ... ... айырбасталу қабілеті соңғының құнынкөрсетеді, яғни тауарда құн бар;
+ Толық немесе жайылыңқылы формадағы құн егіншілер мен малшылардың алғашқы ірі ... ... ... ... ... ... ... байланысқан. Көптеген айырбасталатын тауарлар ішінен бір немесе бірнеше өтімді тауарлар айқындалады, оларды басқа тауарларға айырбастауға болады. Осылайша, құнның ... ... ... формасына өту жүзеге асырылады, яғни әр алуан тауарлардың құны бір немесе бірнеше балама тауардың құнымен өрнектеледі. Әр түрлі тауарларды ... ... ... ... ... ... бір немесе бірнеше ерекшеленген тауарлар арқылы жүзеге асырады.
+ Құнның жалпы формасы . Тауарлық әлемнен жалпы балама ретінде бір тауар ... ... ... ... ... ... осы тауарға теңестіріледі, сол арқылы олардың арасындағы құн ... ... ... ... осындай тауар ретінде әр түрлі тауарлар алынды. Мысалы, солтүстіктің халқы ақша ... ... аң ... ... мал өсірушісі халықтары - малды, егін ... ... - ... , ... - ... яғни ... қорғасынды, бағалы металдарды және т.б. қолданды.
Тауарды үлкен кеңістік ортасынан барлық басқа ... ... ... ... ол ... жалпы баламасы рөлінде бола алады. Мұндай ығыстыру аяқталған соң, арнайы тауар пайда болады, оның нақты формасымен жалпы балама формасы ... де, бұл ... ... ... ...
* Құнның ақшалай формасы ары қарайғы айырбас нәтижесінде жалпы балама орнына бір ақшалай тауарды қоюмен сипатталады. Бұл ... ... ... ... мен күміс жеңіп алды. Бұл тауарларды олардың шынайы табиғи қасиеттеріне байланысты бөлу жүзеге ... ... ... өз ... ... тауарды құндық субстанциясынан алады, ол алтынды өндіру саласында пайда болады, яғни ... ... ... пайда болады, яғни олардың құны кез келген басқа тауардың құны сияқты жұмыс уақытымен анықталады, ... ... ... ... ... ... айырбасы болып табылады.
Сондықтан да ақшаның мәні мынада болады, яғни тауарлық өндірісі мен ... ... ... ... ... ... бар бір ... тауар бөлініп шығады.
Ақшаның мәні үш қасиеттің біртұтастығымен ...
* ... ... ... ... қасиеті бар, яғни оны тауарлар мен қызметтер үшін төлем құралы ретінде әрқашан және барлық жерде ... ... ... тиіс;
* Ақша тауардың айырбас құнын бейнелейді. Соның ... ... ... ... ол ... қамтамасыз етеді және әр түрлі тұтыну құны бар әр түрлі ... ... ... ...
* Ақша ... жинақталған жалпы жұмыс уақытының көрінісі болып табылады, жұмыс уақытының шығындары арқылы тауарлар құны ақшамен өлшенеді.
Ақшаның формалары мен түрлері
Ақша ... ... ... ... яғни ақша ... ... ... табылмайды. Ол өтуі бойынша және өмір сүру уақыты бойынша, сонымен бірге айналым шарттары бойынша ... ... ... келеді. Іс жүзінде ақшаның формасы дегеніміз - ақшаның белгіленген типіндегі заттық айырбас құны , ол ... ... ... Әр түрлі балама тауарларға, бағалы металдарға, қарыз міндеттемелеріне, банк депозиттеріне өзгере ... ақша өз ... ... Ақша ... ... ... ... монеталар, қағаз және кредиттік ақшалар баршаға аян.
Ақшаның материалдық-заттық ерекшеліктеріне сәйкес оны толыққұнды және толыққұнсыз деп шартты түрде бөлуге болады.
Толыққұнды ақша - ... құны ... ... ... сәйкес келетін ақша, яғни дайындау кезінде көрсетілген құн олардың құрамындағы металдың (алтын,күміс) құнына сәйкес келеді. Оларға алтын және күміс ... ... ... емес ақша - ... ... құны ақша ... ... ретіндегі тауар құнынан асатын ақша. Толыққұнсыз ақшаларға билондық монеталар, қағаз және ... ... ... ... даму ... ... сатыларды өтті:
* Металдық;
* Қағаздық
* Кредиттік
* Электрондық ақша
Метал ақшалар - бұл ... ... ... олардың номиналдық құны (оларға қойылған құн) нақты құнына, яғни өздері дайындалған металл құнына сәйкес келеді. Металл ақшалар (мыс, күміс, алтын) әр ... ... ... ... ... ... соң ... монета түрінде шығарылды.
Монета - бұл заңмен бекітілген формасы, сыртқы пішіні, салмақтық құрамы бар металдан дайындалған ақша ... ... ... таза ... ... , салмағын, массасын, типін, эмиссия ережесін және т.б. белгілейді.
Металл ақшалар өз дамуында ұзақ жол ... яғни олар мыс ... ... ... ... ... ІІІ-ІІ ғасырларда Римде пайда болды. Ең алдымен белгіленген салмағы және пробасы бар және сәйкес ... ... Рим, ... ... ... ... ... шықты.
Алғашқы монеталар біздің дәуірімізге дейінгі VII ғасырда Ливия мемлекетінде құйыла бастады, ал біздің ... ... ... ... ... ... ... монета деп аталды.
Өз бейінін монетада кескіндеген тұлға А. ... ... ... ... ... енгізілуі ақшалардың толық көлемде құн шамасының қызметін, айналым мен жинақтау құралы қызметін атқару үшін жағдайлар жасады. Монеталар бағалы металдардан да, ... ... өте ... ... ... және ... ... дайындалды.
Монеталар толыққұнды, сонымен бірге айырбастық болып бөлінеді. Толыққұнды монеталар бағалы металдардан және олардың қоспаларынан дайындалады, олардың номиналдық құны ... ... ... ... олар ... ... қызметін атқарады.
Айырбас монеталар арзан түсті металдардың қоспаларынан ... ... ... құн ... металл құнынан асып кетеді.
Монеталарды құю эмиссия ретінде қарастырылады. Эмиссия латындық сөзінен аударғанда деген мағынаны ... ... ... - бұл ақша ... ... ... ... шығару, ол айналымдағы ақша массасын ұлғайтуға бағытталған.
Ақшаның рөлі тарихи тұрғыда ... ... ... ... ... ... құнын өлшеу қасиеті шынайы табиғи қасиет болып саналмайды. К.Маркс табиғат ақшаны ... деп атап ... Бұл ... ... ... тарапынан берілді. Алтын жалпы балама рөлін атқару үшін өте сәйкес келетін тауар болып саналады, ол ... ... ... ... әдемі, жеңіл, шығынсыз бөліну сияқты табиғи қасиеттеріне ... оның ... құны бар , яғни ... ... салыстырғанда , оны өндіру үшін көбірек уақыт шығыны ... ... - өте қиын әрі ... ... жұмыс. Мысалы, 1кг алтынды алу үшін орташа тереңдігі 3000 м жердің 100 тонна тау кенін өңдеу керек.
Алтынның негізгі өндірушілер болып ... ... ... , ... ... ... көптеген алтын кеніштері бар, шамамен алғанда алтынның жылдық өндірісі 30 тоннаны ... ... пен ... ... кеңейту айырбас операцияларының өсуіне әкеледі. Толыққұнды ақшалар саны шектеулі және жоғары шығындарына байланысты шаруашылықтың ... ... ... ... Алтын өндіру тауар өндірісін құып жете алмады, ақшаға деген сұранысты қамтамасыз ете ... ... ... ... құндылығы бар алтын ақшалар құны бойынша өз айналымды қамтамасыз ете алмады. Сондықтан оны өзінің орынбасарларымен ... ... ... ... ... құны оларды өндіруге кеткен еңбектің шынайы құнынан жоғары болады.
Оларға ұсақ монеталар , қағаз және кредиттік ақшалар жатады.
Қағаз ақшалар - ... ... ... ... ... қағаз ақшалар металдық айналымнан туындады және бұрын-соңды айналымда болған күміс және алтын монеталардың орынбасарлары ретінде ... ... ... ... ... ақшалар көшті және тозды, бастапқы формасы мен құнын жоғалтты, сонымен бірге ... ... ... және ... көп ... ... алу ... пайдалану өте ыңғайсыз. Осыған байланысты оларды нағыз ақшалардың орынбасарларымен, яғни қағаз ақшалармен алмастырудың объективті ... ... ... ... ... яғни олар ... тарапынан мәжбүрлі бағаммен шығарылатын және металға айырбасталынбайтын ақша ... ... ... ... ... құны жоқ, егер ... шығару шығындары болса, онда олар номинаолды құнға сәйкес келмейді.Мысалы, 5мың теңгелік ... ... бір ... ... ... тең құны ... мүмкін, ал ол шығын тиын ғана тұруы мүмкін. Бұл купюраға 5мың теңгелік құны бар тауарды сатып ... ... ... ... ... ... тән екендігін атап өту керек. Олар үнемі ақша айналымы арнасындажүреді, оларды толтырады және шектен тыс эмиссия негізінде ақша массасының ... ... ... ... сәйкес келмеуі нәтижесінде құнсызданады, сәйкесінше ол инфляцияға әкеледі.
Әрбір егеменді ... ... ... ... яғни өз ... бар, әр түрлі купюра мен бағаммен қағаз ақшаларын шығарады. АҚШ өз валютасын - доллар, Ресей - ... ... - ... ... Қағаз ақшалардың кемшіліктері де бар. Олардың ең бастысы мынада жатыр, яғни ... ... ... алу өте ... екіншіден, олардың тасымалдау өте қымбатқа түседі.
Өндірістің дамуы, коммерциялық және банктік кредитлеу саласының кеңеюі нәтижесінде металл ақшалар тауар айналымының қажеттіліктерін қанағаттандыруды ... және оның ... ... ... ... ... болды.
Қағаз ақшалар сатып алу және төлем құралдары ретінде мемлекет қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін арналған. ... ... ... ... ... Банк есептеледі. Шығарылған ақшаның номиналды құны және оларды шығару құны арасындағы айырма мемлекеттік бюджетке кететін эмиссиялық табысты құрайды. ... ... екі ... ғана ... ... ... және төлем құралы . Олар алтын стандартты алып тастағаннан кейін ішінара жинақтау қызметін атқара ... - ақша ... ... ... ... ... ... ақшалардың ұзақ, дербес айналымы мүмкін емес, өткені олардың жоғарыда ... ... бар. ... ... қатар кредиттік ақшалар әрекет етеді.
Кредиттік ақшалар - ... ... ... ... және ... ... ретінде әрекет етуші қағаз ақша белгілер. Олардың өзіндік құны болмайды, балама тауарда көрсетілген құнның символикалық ... ... ... ... ... ... банк жүйесі есептеледі.
Тауарларды сатып алуға байланысты жасалған ірі мәмілерге ... ... ... ... айналымының қажеттілігін қанағаттандырады.
Кредиттік ақшалар өз дамуында мынандай сатылардан өтті: вексель, банкота, чек, ... ... және ... ... түрі - ... және пластикалық карточка.
Вексель - бұл вексель ... ... ... ... ішінде онда көрсетілген соманы сөзсіз төлеу жөніндегі қарыздық міндеттеме. Вексельдер жай және аудармалы деп бөлінеді. Жай ... ... ... береді. Бұл вексель берушінің сөзсіз міндеттемесі, ол вексель ұсынушыға белгіленген соманы төлеуі тиіс.
Аудармалы вексель (тратта)- векселб беруші кредитордың ... ... ... ... ... ... үшінші тұлғаға (ремитентке) төлеуі жөніндегі бұйрығы. Вексель бойынша төлем ... ... ... ... ... ол ... ... вексельде және аллонжда деген жазумен рәсімделеді.
Вексель абстрактылығымен, яғни құжатта мәміле түрі жөніндегі ақпараттың жоқтығымен; вексельдің ... ... ... ... ... , яғни вексельді төлем құралы ретінде басқа кредиторларға беруге болатындығымен сипатталады.
Демек , вексель кредит және ақшалық есеп айырысу құралы ретінде ... ... Ол ... қойылған тауарларды кепілді вексельдік міндеттемемен төлеуді қамтамасыз етеді.
Вексельдерді пайдалану айналым шығындарын үнемдеуге ықпал етеді. Қазіргі таңда Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ретінде астық егуші шаруашылықтар есептеледі, олар азық-түлік корпорациясына жанар-жағар май, ... ... ... ... ... ... алу үшін ... береді, олар күзде астықпен қайтару міндеттемесін өз мойнына ... ... ... ... ... айналым пайда болды.
Банкнота - бұл эмитент банктің міндеттемесі. Ол вексельден екі маңызды көрсеткіш бойында ерекшеленеді : біріншіден , ... ... ... ... ... ... ал ... шексіз мерзімге беріледі; екіншіден, қамтамасыз етілуі бойынша : банкнота мемлекет кепілдемесі ... ... ... ... ... ... ал вексельді жеке кепілдеме бойынша жекелеген заңды және жеке тұлға шығарады.
Қазақстандағы банкоттардың эмитенті болып Ұлттық Банк ... олар ... ... ... ақша ... ... Тауарлар немесе алтын түріндегі материалдық қамсыздандырылмаған , бірақ банкноттардың кредиттік негізі бар, ... олар ... ... ережесіне сәйкес айналымға шығарылады және қарыздық қордың элементі болып табылады.
Банкоттық айналым кеңістіктегі кредиттік ақшалардың әрекет етуін кеңейтуге мүмкіндік ... және де ... ... ... ... атқаруын қамтамасыз етті.
Кредиттік ақшаның келесі түрі чек болып табылады.
Чек - бұл талап ... ... ... есеп ... ... құжаты, онда чек берушінің (шот иесінің) чекте көрсетілген соманы чек ұсынушыға банктің төлеуі жөніндегі сөзсіз бұйрығы бар. Ол ... ... ... ... құжат ретінде заңды төлем құралы мәртебесін иеленбейді. Ол қысқа мерзімді әрекеттегі ақшалай құжат ретінде заңды төлем құралы мәртебесін ... Ол ел ... және ... есеп ... ... Негізінен чектер ақшалай және есеп айырысу чегі болып бөлінеді.
Ішкі айналымдағы чектер банктерден қолма - қол ... алу ... ... мен ... үшін есеп айырысу мақсатында; банктердегі шоттар бойынша аударымдар жасау арқылы жүзеге асырылатын қолма-қолсыз есеп айырысу формасы ... ... ... ... чектері ордер сипатында болады. Шот иелеріне арнайы чек кітапшалары беріледі. Чектік есеп айырысу ... ... ... мен ... ... үшін ... қызметіне механикаландыру мен автоматтандыруды енгізу, банктік есеп айырысу тәжірибесінде ЭЕМ мен ... кең ... өту ... ақшалардың пайда болуына ықпал етті, яғни компъютер жадындағы шоттарда ақшаны, қолма-қол ақшалар мен ... ... ... ... мүмкіндік жасады. Олар клиенттің шоты негізінде орнатылған микросызбасы бар пластикалық ... ... банк ... шығарылады.Пластикалық карточкалардың иелері тауарларды сатып алып және жасалған қызметтерге төлем төлеп қана қоймай, сонымен бірге тұтынушылық мақсатта банктерден қысқа ... ... де ала ... Қазіргі таңда пластикалық карточкалардың бірнеше түрлері қолданылады, олардың ... ... және ... ... өте кең ...
Электрондық төлемдер жүйесі қоғамның өте кең тобының өміріне тікелей ықпал етті. Көптеген дүкендер пластикалықт карточкалар ... ... ... ... ... ... береді, қажетті сомма тауарларға төлеу үшін сіздің шотыныңдан алынады. Коммуналдық қызметтер төлемі сияқты қайталанатын төлемдер айына бір рет сіздің шотыңыздан ... ... ... ... ... асырылады. Көптеген компаниялар, фирмалар, ұйымдар өз қызметкерлерінің банктік шоттарына ақшаны ... ... ... ... ақы ... ... банктер өз клиенттеріне төмендегідей қызметті көрсетеді: клиент өзінің дербес компъютерін компътерлік желіге қоса алады, ол жинақ шотындағы ... ... ... ... ... береді.
Соңғы жылдары шет елде және Қазақстанда тауарларды желісі арқылы сату-сатып алу кең өріс жайды.
Қазіргі замандағы қоғамда ақша өте ... және ... ... ... ... ... рөлі ... балама түріндегі маңызымен анықталады, өйткені бұл ұл рөлге айрықша арнайы тауарды ... ... ... ... мен ... заңы ... ... Ақша тауарларды айырбастау құралы ретінде әрекет етеді, ол тауар өндірісімен ... ... ... Осы ... ... ... ... мынаны сеніммен атап өтуге болады, яғни ақша дамыған тауарлық шаруашылықтың ажырамас бөлігі ... ... ол ... ... ... және қоғамда болып жатқан экономикалық үрдістерге маңызды түрде және үнемі ... ... Ақша ... мен ... ... ... ... мен тұтынушылар арасында ақша құралдарының қозғалысын туындатады.
Ақшаның нарықтық экономикадағы рөлі жинақтарын қалыптастырудың механизмдерін құру және кеңейтуде, барлық ... ... ... және ... ... өндірісте тиімді қолдану үшін инвесторларға беруде жатыр. Осылайша, ақшаның экономикалық ... ... рөлі ... яғни олар нарықтық экономикадағы тәуелсіз субъектілер арасында байланыстырушы буын болып табылады.
Ақша тауарларды, қызметтерді, тауарлық-материалдық құндылықтарды шаруашылық-қаржылық қызмет ... ... ... алу және бақылау құралы ретінде қолданылады.
Ақшаның нарықтық экономикадағы рөлі еңбекақы , сыйақы түрінде еңбек шығындарын ... ... және ... ... яғни еңбек өлшемі мен тұтыну өлшемін, еңбектің саны мен сапасын бақылау құралы ретінде, ... ... ... ... ынталандыру және арттыру құралы ретінде айқындалады.
Ақшаның экономикадағы рөлі ... ... сату - ... алу ... ... ... ... арасында келісімдік міндеттемелердің орындалуын бақылау құралы ретінде ... яғни ақша ... ... және ... ... ... ұйымдастыруға қатысы жабдықтаушылар мен сатып алушылардың материалдық жауапкершілігі артады.
Мемлекеттер экономикасын ақшалай-кредиттік реттеудегі ақшаның рөлі жоғары, онда бұл реттеу ... ... ... негізделеді. Әрбір елде жыл сайын орталық банк тарапынан ақша массасы өлшеудің ақшалай бағыт-бағдары ... ... оны ... жүзеге асады.
Мұндай ақша-кредиттік реттеудің мақсаты - ақша массасының өсуін тежеу, инфляцияны болдырмау, елдегі ЖІӨ-нің өсуін ынталандыру.
Осылайша, ақша ... өте ... ... атқарады: .
1.2 Ақшаның қызметі мен функциясы
Экономикалық категория ретінде ақшаның мәні олардың қызметтерінде көрініс табады, олар ішкі ақшаның негізін және ... ... Ақша ... ... ... айналымы процесінен шығатын әлеуметтік - ... ... бір ... ... ... кездегі экономикалық әдебиетте қызметтердің саны жөнінде әр түрлі пікірлер кездеседі. ... ... ақша ... өте қарапайым және түсінікті үш түрін анықтады: құн өлшемі, айналыс құралы және жинақтау құралы. Бірақ та басқаларға қарағанда оларды К.Маркс ... ... және ... ол ... аталған ақшаның үш қызметімен қатар барлығы тағы екі қызметін анықтады: төлем құралы және әлемдік ақша.
Демек, олар қазіргі кездегі және нарықтық ... ... ... мен ... өте толық ашады деп есептей отырып, біз 5 қызметін ... ... ... ... және ... ... ... барлық тауарлар құнының өлшемі қызметі болып табылады, ол тауарлардың балама айырбасын қамтамасыз етеді. Бірақ та тауарларды салыстырмалы ... ақша ... ... өндіруге кеткен қоғамдық қажетті адам еңбегі саналады. Барлық тауарлар қажетті еңбек өнімі болып табылады, ... да ... құны бар ... ... ... ... өлшемі бола алады. Онда тауар болып алтын есептеледі, оны өндіру үшін ... ... ... ... ... Ақша мен ... салыстыру үшін біртекті базаны иеленуіне байланысты, барлық тауарлар өзара салыстырмалы болады. ... құн ... ... ... ... ... ... орындайды. Яғни тауардың құнын өлшеу ақшаға айырбасталғанға ... ... ... ... формасының ақшалай формаға айналуы үшін тауарлар бағасын белгілеу жеткілікті, бұл жағдайда тауарлардың өткізу сатып алушыда нақты ақша болған ... ғана ... ... ... тауар құнының ақшалай көрінісі болып табылады. Ол ... ... мен ... ... ... қажетті еңбек шығындарымен анықталады, яғни баға бұл ... ... ... ... ... ... яғни баға бұл ... қоғамдық танылған құны болып табылады. Тауар бағасы нарықта қалыптасады, тауарларға деген сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігі ... ол ... ... және ақша ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныстың тауар бағасына сәйкессіздігіне байланысты оның құны ... ... ... әр ... ... ... салыстыру үшін оларды бір масштабқа келтіру керек, яғни оларды бірдей ақша бірліктерімен сандық өрнектеу керек.
Металл айналысы кезінде бағалардың масштабы ... ... ... ... деп ... ол кез келген елде ақша бірлігі ретінде және басқа ... ... ... ... үшін ... етеді. Егер ақша ретінде алтын есептелетін болса, онда бүкіл ... әлем ... әр ... көлеміне теңестіріледі. Алтын арқылы тауарлар өзара салыстырмалы бола ... ... ... және ... ... ... бар. ... ақшалардың аты ақшалай металл (алтын,күміс) ақшаның салмақтық құрамымен сәйкес келді, ал салмақтық масштабтың аты бағалар масштабы деп ... ... ... фунт ... деген атауды туындатты.
Бағалар масштабының рөлі мынада, яғни ол өз ретінде ұлттық ақша ... ... ... ... ... етеді. Бұрын мемлекет ақшаның алтындық құрамын оқтын-оқтын белгілеп отырған. Бірақ та 1976-1978 жылы ... ... ... ... ... валюта қорына (ХВҚ) қатысушы елдердің ақша бірліктерінің алтындық құрамын Ямайка валюта жүйесі алып тастады. Қазіргі таңда бағалар масштабы баға ... ... ... ... ... ... ... стихиялық түрде қалыптасып жатыр.
Құн өлшемі және бағалар масштабы ретінде ақша әр ... ... ... Олар адам еңбегінің қоғамдық еңбекке айналуы ретінде құн өлшемі болып айқындалады, бағалар масштабы - металдың тұрақты салмағы ретінде ... ... да құн ... құн ... ... және керісінше, бағалар масштабы алтынның берілген көлемімен оның әр түрлі көлемі өлшенеді.
Қазіргі жағдайда алтын ақшаның міндетті атқарудан қалды, яғни ол ақша ... ... ... құн ... ... жоғалтты. Алтын кредиттік ақшалармен алмастырылады.
Әрбір мемлекет өз құн өлшемін белгілейді. Қазақстанда құн ... ... ... ... - ... АҚШ-та - доллар, Еуропалық Одақта - евро саналады. Ел шеңберіндегі ішкі ... ... ... ... ... ... ал ел шегінен тыс сыртқы айналыста ол ақшаның сатып ... ... ... үшін ... рөл ойнайды. Айрықша қажетті жағдайда үкімет алдын ала белгіленген бағалар машстабын өзгертеді. Мұндай өзгерту ақша реформасы деп ... Ақша ... - бұл ... бір ... ... өту, ол ... ... көлемінің азаюымен түсіндіріледі.
Демек, құн өлшемі - бұл ақша бірлігі, ол ... мен ... ... ... және ... үшін ... құралы.
Бұл қызметтің маңызын тауар айналымының Т-А-Т классикалық формуласының ... ... ... Бұл ... ақша ... ... ... рөлін атқарады, оның негізі болып айырбас баламасы саналады. Формуладағытауарлық ... екі ... ... ... ... яғни оның ақшаға айналуы және тауарды сатып алу, яғни ақшаның тауарға айналуы. Бұл жағдайда ақша айналыс құралы ... ... ... ... Осы ... ... үшін ақша үнемі қолда болуы тиіс,яғни бұл қызметт шынайы әрекет етуші ақшалар атқара алады. Егер ... ... ақша ... онда ол тауарды сатып алмайды. Бұл жағдайда ақша басқа тауарды сатып алу үшін ... ... Олар ... ... ... жатпайды, сатушылар оларды басқа қажетті тауарды сатып алу үшін қолданады, ақша ... ... ... ... бұл жерде ақшаның рөлі өте жылдам және ол бір тауарды екіншісіне айырбастау процесі қызмет ... үшін ... ... ... ... ... ... ақша үшін олардың құндық құрамы маңызды емес, яғни айналыс құралы ретінде ақша шынайы ақшалық тауардан бөлінуі мүмкін. Осының салдарынан айналыста ... ... ... ... ... ақша белгілері сияқты олардың орынбасарлары болуы мүмкін.
Кредиттік ақшалар. Тікелей ... ... ... яғни ... ... ... ... алу мен сату сәйкес келді. Айналыс құралы ретіндегі ақша қызметі кезінде тауарларды сатып алу және сату ... ... ... ... ... ... болады, уақыт бойынша сәйкес келмейді. Сатушы тауарды сатып болған соң, қолдағы ақшасын басқа ... ... алу үшін ... ... ... бұзылуының объективті мүмкіндігін қалыптастырады, яғни сатылған тауар сатып алынған тауардан көп, нәтижесінде дағдарыстық жағдай қалыптасады.
Тауар айырбасының ... ... яғни ... ... ... ... балама ретінде бөлініп шыққан кезде, ол бір мезетте әрі құн ... әрі ... ... ... ақша ... ... Ондағы екі қызмет бір-біріне сәйкес келмеді.
Тауарлықайналымның ары ... ... ... осы ... бір-бірінен бөлектенуде әкелді, құн өлшемі қызметін толықұнсыз ақшалар орындады, ал айналыс ... ... - ... белгілері: қағаз және кредиттік ақшалар атқарды.
Құн өлшемі ретнідегі ақша ... ... ... ... ... ... Қазақстанда 994-1997 жылдары тауар бағалары американдық доллар, немесе екі бағада: доллар және теңгеге белгіленді. Негізінен теңгедегі ... күн ... ... ... ... ... негізінде қайта есептеліп отырды.Бұл мезетте теңгемен өрнектелген бағалар жедел өсті, доллардағы бағалар өзгеріссіз қалды. Бұл мына ... ... ... яғни ... ақша ... ... ... қарағанда едәуір өсті, ол ақшаның құнсыздануына, яғни инфляцияға әкелді.
Сонымен, айналыс құралы - тауарлар мен қызметтерді сатып алу ... ... ... ... ... үшін ... ақшалар. Ақшаның айналыс құралы ретіндегі қызметінің айрықша белгілерінің бірі - бұл ... және де ... ... ... ... оны ... ақшалар атқарады, өйткені бұл қызметте ақшалар тауарлар айырбасы кезіндегі ұшқыр делдал ретінде әрекет етеді, онда оны ... ... ... онық ... - қағаз және кредиттік ақшалар орындайды.
Төлем құралы.
Тауар өндірісі және тауар айналымының дамуы, сонымен бірге кредиттік қатынастардың дамуы нәтижесінде ... ... ... ... тағы бір ... ... Бұл жағдайда Т-А-Т айналымы Т-А және А-Т деген екі метафора бөлініп шығады. Ақшаның сатушыға жетуінен гөрі ... ... ... ... ... ... Бұл ... тауарды сатушы кредит берушіге, ал сатып алушы - қарыз алушыға айналады. Сату және төлем актінің бөлінуі нәтижесінде ... ... ... ... жаңа ... ... ... Тауар сатылғаннан кейін, төлем құралдары айналымға түседі. Ақша айналым ... ... оны ... Сатып алушы тауар үшін ақша төлемейді, міндеттеме төлейді. Сонда тауар кредитке ... ... ... ... ... ... ... асады, сәйкесінше, ақшалар сату-сатып алу актін анықтамайды, кредитті жаба ... тек қана оны ... ... ... ақшаның салыстармалы дербес қозғалысы жүзеге асады.
Егер ақшаның айналыс құралы ... ... ... ақша мен тауардың қарама-қарсы бір уақыттағы қозғалысы орын алса, ал ақшаның төлем құралы қызметінде бұл ... ... ... ... ... ... яғни ... алушы тауарды несиге сатып алып сатушыға қарыз мендеттемесін ... ... ... ғана ... ... құралы ретінде ақшаны пайдалануды К. Маркс былайша сипаттады: .
Төлем құралы ретіндегі ақша ... ... ғана ... ... ... ... және кредиттік қатынастарға қызмет етеді: тауарлар мен ... сату ... ... мен ... ... ... кезінде, салықтарды және басқа қаржылық міндеттемелерді мемлекетке төлеу кезінде, ... ... ... ... ... өтеу ... және ... төлем құралы ретіндегі қызметінің дамуы қолма-қолсыз есеп айырбасуды және кредиттік ақшаларды дамытуға ықпал ... ... ... ... ... төлемдер жеделтіледі және қолма-қол ақшалар айналыстан шығарылады, сонымен қатар олар ... ... ... ... ... ... қызметіндегі ақшалар көптеген тауар иелерін, сатушылар мен сатып алушылары өзара байланыстарады, ... ... ... ... ... алады және сатады. Егер белгілі бір буынға қарыз ... ... ... ... төлемдер нақты уақытында түспесе, яғни төлемдік тізбектің бір буынанда үзіліс болса, онда бұл жайт өзінің ... ... ... ... тізбегін (кредит бойынша мерзімінен асып кеткен борыш, бюджетке төлем бойынша, еңбекақы ... және т.б.) ... ... ... ... ... Қазақстан тәжірибесінде болған. Ол экономикамызға аса зор материалдық, моральдық шығын әкелді, жекелеген кәсіпорындар мен кәсіпкерлерді дағдарысқа және банкротқа ұшыратты.
Қазіргі кездегі ... ... ... ... дамуы кезінде есеп айырысудың басым формасы ретінде қолма-қол есеп айырысумен салыстырғанда артықшылығы басым болып ... ... ... ... ... қызметін қолма-қол ақшалар да атқара алады. Фирмалар, кішірім кәсіпорындар, ұйымдар мен мекемелер ... ... ... ... ... зейнетақы, стипендия төлеу, облигация, лотореялық билет бойынша ұтыстарды төлеу, ... ... және ... ... ... ... ... халықтың коммуналдық қызметтер үшін төлемі және т.б.
Жинақтау және ... ... ... ... ақша қызметінің дамуы ақша қаржылары резервтерін құрудың қажеттілігін, яғни ақшаның жинақтау және қорлану құралы ... ... ... ... жинақтаудың қажеттілігі қайтадан Т-А-Т айналымының екі құндық актіге Т-А және А-Т бөлінуімен байланысқан.
Бірінші ... ... ... да ... ... бұл ... өз қажеттіліктеріңді қанағаттандырудан жиі бас тартуға тура келеді. Алтын адамдардың көз ... ... ... оны ... мен сақтауға ұмтылады, өйткені бұл қор кез келген тауарды сатып алуға немесе кез келген ... ... яғни кез ... ... ... ... ... қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Және олар осы қызметте қоғамдық байлықтың ... ... ... ... ... өз ... асыл ... өнер туындылары, жылжымалы мүлік, акциялар, облигациялар, банктегі ақша және т.б. түрде сақтай алады. Бірақ ақшалар көбінесе осы ... ... ... ... өтімділік тән, өтімді актив төлем құны бар актив саналады. Ақшалар төлем құралы ретінде пайдаланылады және олар құн ... ... ... олар ... ... ... ... өзінің жеке тұрақты құнын өзгертпейді.
Бірақ та жоғары инфляция кезіндет ақша өзінің жоғары өтімділігіне қарамастан, қор жинау құралы ретінде өз ... ... Егер ... ... теңгеге сатып алуға болатын тауарлар саны күннен-күнге төменде берсе, яғни ақша ... онда ... өте ... ... ... қорланудан және жинаудан бас тартады. КСРО азаматтарының жинақтары соның айқын мысалы, олар ... ... ... алған кезде толығымен жоғалып кетті. Қазақстан өз азаматтарының осындай жинақтарының аз ғана ... ... Бұл ... ... ... ... Айналым құралы қызметінен және міндетті түрде нақты шын құны болуы тиіс. Бұл жинақтау қызметін негізінен ... ... ақша ... ... ... ол ... ... ақшалардың өкілдерімен алмастырылуы мүмкін, жоғарыда айтылғандай, гиперинфляция немесе дағдарыс кезінде олар өз қызметін жоғалтатынын естен шағармауға болмайды.
Жекелеген ... ... ... ... қоры және ... резерв қоры түрінде қорландыру қорын құрады. Ол оған салыстырмалы экономикалық тәуелсіздікті кепілдейді, яғни ... кез ... ... ... ... ... ... есеп айырсады.
2006 жылдың 1 маусымында қарай Халықаралық ... қор 23,7 млрд ... ... ... ... ... қор да ... ол 8,7 млрд долларды құрады.
Алтынды айналымнан шығару нәтижесінде оның жинақ және қазыналық құрал ретіндегі рөлі төмендегенімен, алтын әлі де қазына ... ... ... ... ... ... ... байлығын көрсетеді және басқа елдер мен инвесторлардың осы елге деген сенімін қамтамасыз етеді. Қазіргі кезде алтынның ең үлкен қоры - ... 260 млн ... ... ... ... ГЕрменияда - 120, Францияда - 102, Ресейде -150 млн ... ... ... жинақтау және қазыналық қызметінің объективті алңышарты бар және ол ақша айналысы заңмен байланысқан. Айналыстағы ақша көлемі үнемі өзгеріп отырады, ақша ... ... ... аясына және керісінше ауысып отырады. Мысалы Қазақстанда 2004 жылы мұнай бағасының жоғарылауы шарттарында экспорттық ... ... ... ... ақша ... көбейтті, сондықтан ҚР Ұлттық банкі жедел шараларды ... ... ... яғни бұл ... ... ... қол жеткізілді, инфляция жойылды.
Әлемдік ақшалар .
Ақша формасының дамуындағы сапалы жаңа кезең әлемдік ақша ... ... ... ... ... барлық қасиеттерін өзіне жұмылдыра отырып, ол қазыналық және төлем құралы қызметінің ... ... ақша ... ... ... ... болып табылады. К.Маркс былай жазған . Осыған байланысты әлемдік ақшалардың табиғаты,экономикалық категория ретіндегі маңызы ... ... ... көрініс табады, мұндағы ақшаның өзіндік ерекшелігі жаппай интернационалды тауар ретінде ... ... ... ... қызметі жөнінде айтсақ, онда ол құнның ұлттық белгілері арқылы және ішкі ақша ... ... ... ... айрықша интернационалдық белгілері бойынша жүзеге асырылады.
Егер ел ішінде ақша мемлекет тарапынан заңдастырылған ұлттық ақша ... ... ... онда оның ... тыс ... К. ... пікірінше .
Алтын монометаллизмнің әрекет етуі кезеңінде, яғни алтын монета және алтынға айырбасталатын кредиттік ақшалар айналымда жүрген кезде, әлемдік ақша ... ... ... және ... ақша ретінде әрекет етуі кедергісіз жүзеге асты.
Қазіргі таңда айналымда алтын құймалар және ... ... ... түрінде қолданылады. Бірақ та ХХ ғасырдың бірінші жартысынан ... олар ... ... ... ... ... ... мен ығыстырыла бастады,яғни ондай шет елдік валюталарды барлық басқа мемлекеттер ... еш ... ... ... ... ... доллар, евро және фунт стерлинг жатады. АҚШ доллары ... ... ... ... ... кең ... ... құралы болып табылады. Барлық төлемдердің 20 пайызға ... ... ... ... ... ... ... Барлық мұнай, металл долларға экспортқа шығарылады.
Әлемдік ақша қызметін валюталық-қаржылық ... ... ... ... атап ... ... ... қор (ХВҚ) тарапынан айналысқа ақша шығару, қарыз берудің арнайы құқықтары (СДР); Ортақ нарық елдерінің есептік бірлігі (ЭКЮ), ол ХХ ... ... ... ... ... ... Келісімі елдері арасында ауыстырылған рубль қолданылды, олар социализмнің күйреуі нәтижесінде ... ... ... ... ... әлемдік ақшалар елдер арасында өзара қарым-қатынастар және есеп айрысулардың қалыпты режимі бұзылған кезде немесе жоқ болған жағдайда әрекет етеді (астықтың ... ... ХХ ... ... Қазақстанда астақ өнімдерді шықпай қалған кезде КСРО астықты алтынға сатып алды.
Ақшаны қоғамдық ... ... ... ... ... мына ... жүзеге асады: елдің алтын және валюталық қорын толтыру кезінде, алтын немесе еркін айырбасталымды ... ... ... ... ... ... елдің төлем балансы активті болса, яғни экспорт импорттан басым болса, онда еркін айырбасталымды валюта валюталық резервтерді ... ... егер ... ... теріс болса, онда керісінше, резервтердегі айырма жабылады.
Біз қарастырғанда ақша қызметтері бір-бірімен өзара байланысқан, бір-бірін толықтырады және ... ... ... ақшаның біртұтас мәніс айқындалады. Олар тығыз байланыста және бірлікте болады. Логикалық және тарихи тұрғыда әрбір келесі қызмет алдыңғылардың ... ... ... ала ... Ақша ... ... байланысының негізі болып құн өлшемі ретіндегі ақша қызметі есептеледі. Бұл өте орынды, өйткені ақшаның бұл ... ... ... ... Ақшаларда бұл қызмет болмаған жағдайда барлық басқа қызметтер өз рөлін іс жүзінде толыққұнды атқара алмайды.
1.3 Ақша айналымы және оның ... Ақша ... ... ... ... ... әр ... жақтарын бейнелейтін өте күрделі жүйе.
Тауарлық немесе тауарлық емес фирмада болатын өндірістік және ... ... ... ... мен ... ... ақша ... сатылады. Ақшаның көмегімен табыс, оның ішінде қосымша өнімнің құны қалыптасады әрі бөлінеді.
Сондай-ақ, ақшаның көмегімен кредит мен басқа ресурстары ... қата ... және ... Бұл ... ... жүргізуші органдар мен жекелеген кәсіпкерлер арасындағы, олардың мемлекет арасындағы, шаруашылық жүргізуші субъектілер және олардың жұмыскерлері арасындағы, халық пен мемлекеттің арасындағы, ... жеке ... ... ... ақша ... ... ақшасыз немесе қолма-қол ақшалай формада есеп айырысулар болады. Бұл ... есеп ... ... ... ... мен қолма-қол ақша қозғалысы бір-бірімен өзара тығыз әрекеттесіп, біріңғай ақша айналымын құрайды. Сондықтан да барлық ақша қызметтерінің олардың ... ... ... ... етуі барысында, өндірісті ұлғайту процесінде жалпы ұлттық өнімнің (ЖҰӨ) және ұлттық табыстың (ҰТ) ... ... ... бөлу және ... бөлу барысында пайдаланылуы ақша айналымын қалыптастырады.
Кәсіпорындардың, ұйымдардың арасында, олар мен халықтың арасында, жекелеген азаматтардың арасында тауарлар мен ... ... ... ... орын ... ... есеп айырысулар ақша айналымының көп бөлігін құрайды.
Алайда, ақша ... ... ... ... ... ғана ... Ақшалай айналымның жиынтық көлемі кәсіпорындардың, ұйымдардың және халықтың өткізген тауарларымен қызмет бағаларының сомасынан ... көп ... ... Мұны ақша ... ... мен ... сату және сатып алумен ғана шектелмейтіндігімен түсіндіруге болады. Ақшаны шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... ... оларға еңбекақыны төлеу үшін пайдаланады. Жалпы ақша айналымның көп бөлігін - ... ... ... ... және ... ... байланысты жүзеге асатын айналым құрайды. Ұлттық табыстың қалыптасу сатысында ақша айналымы шаруашылық органдардың да, жеке азаматтардың да төлемдерін бейнелейді. ... ... мен ... ... ... ... органдардың таза табысы мен айналымнан алынатын салыққа бөлінеді. Мемлекеттік бюджеттің табысына айналымнан алынатын салық пен пайданың бір бөлігі толық ... ... та өз ... бір ... ... бюджеттің табысына аударады.
Ақша айналымының біршама бөлігі мемлекеттік бюджеттің табысын пайдалану сатысында, яғни әлеуметтік ... ... ... ... шығындарды және т.б. қаржыландыруға жүзеге асады.
Ақша айналымының бір бөлігіне банктің кредиттік ресурстарын жұмылдыру және оларды орналастыру (инвестицияны кредитлеу) жатса, тағы бір ... ... ... ... зейнетақы, жәрдемақы, шәкіртақы және т.б. төлемдері жатады.
Ақша айналымының жалпы көлеміне халықтың тұрғын үй, коммуналдық қызмет, газ, электр ... жылу ... ... ... және ... ... ... көлік және басқа да осындай қызмет түрлері үшін төлейтін төлемдермен байланысты айналым да кіреді.
Осылайша, бүкіл ақша ... ... ақша ... және ... ... ... бөлінеді, сондай-ақ, ол төменде келтірілген ретінде де бөлінеді:
+ Тауарлық сипаттағы, яғни өнімдерді өндіру мен өткізу ... ... ақша ... ... ... ... төлемдерін төлеумен, коммуналдық қызмет төлемдерін төлеу, халықтық, көліктік, тұрмыстық және тағы басқа төлемдермен байланысты орын ... ... емес ... ақша ... ақша ... ... ... және айналыс құралы қызметінде төлемдердің ақша арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ... жеке және кооперптивтік ұйымдардың, қаржы және кредит мекеиелерінің, халықтың қаражаттар жиынтығын білдіреді. Қолма-қол ақшаның көмегімен және қолма-қол ақшасыз есеп айырысу ... ... ... ... аталған әрі әлі атала қоймаған барлық ақшалай төлемдердің жиынтығы ақша айналымының ... ... ... ... ғана ақша айналымын дұрыс ұйымдастыруға болады. Ақша айналымы экономикаға оң әсерін де, теріс әсерін де тигізуі ықтимал. Шаруашылықты жүргізудің тәжірибесі ... ... ... ... есеп айырысу орталығы болып табылатын ҚР Ұлттық банкке ақша айналымын шоғырландырып басқаруды беру дұрыс мақсатқа лайықтығын дәлелдеп берді. Ол елдегі ақша ... мен ақша ... ... ұйым.
Ақша айналымы мынадай принциптердің негізінде ұйымдастырылады:
+ Барлық ұйымдар мен мекемелер, шаруашылық органдары өз ақшаларын банктерде сақтауы керек;
+ Шаруашылық органдарының арасындағы ... есеп ... ... ... ... аударымдар мен өзара талаптарды есепке алу жолымен жүзеге асырылады;
+ Есеп ... ... тек ... мен ... органдары арқылы өтетін төлемдер үшін пайдаланылады әрі олар айналыстың кредит құралы бола алмайды;
+ ... тек ... ... ғана ... ... Бұл ... ... сақталуына тиімді бақылауды ұйымдастыруда маңызды рөл атқарады.
Мынаны айрықша айта кету керек, ақша өзінің айналысында қолма-қол ақша айналысынан ... ... ... және ... ... қолма-қол ақшасыз айналыстан қолма-қол ақша айналысына ұдайы өтіп отырады. Мәселен, банкке қолма-қол ақшамен берілетін сауда ұйымдарының ... ... есеп ... шарттарында қолма-қол ақшасыз ақшалай қаражатқа айналады, олар осылайша өз жабдықтаушыларына ақша сомасын ... ... ... өз ... кеп түскен бұл ақша сомасын жұмысшылар мен қызметкерлердің қолма-қол ақшасымен еңбекақысын төлеу үшін ... банк ... ... органдардың кассасына, шаруашылық органдардың кассаларынан халыққа, халықтан сауда-саттық, тұрмыстық, көліктік кассаларға және ... банк ... ... ... ... айналым жасап, қозғалыс үстінде болады. Мұның бәрі ақша айналымының ... ... ... ... ақша ... ... есеп айырысулар да және қолма-қол ақшамен есеп айырысуда пайдаланылады.
КСРО тұсында > және ұғымдарының арасында нақты шекара болды.
Ақша айналысы тек ... ... ... ғана ... ал ақша ... қолма-қол ақша қозғалысы да, қолма-қол ақшасыз айналымы да кіреді. Ақша айналымы ақша айналысына қарағанда сыйымдылығы жоғары, яғни ... кең ұғым ... ... ... ... ... жіберілуі, орталықтандырылған басқарудан нарықтық қатынасқа көшу барысында ақша айналымы мен ақша айналысы арасындағы айырмашылық жойылып, қолма-қол ақша қозғалысын және ... ... ... бір-бірінен ажырату мүмкін болмай қалды.
Бұл қолма-қол ақша қозғалысы мен қолма-қол ақшасыз айналымның бірдей күшке ие болғанын білдіреді, ал ... бір ... ... ... ... шаруашылық органдардың, кәсіпкерлердің және жеке тұлғалардың нақты қажеттіліктеріне ... орны ... ... ... ... мен ... ... осылайша теңесті. Ақша айналысы - бұл елдегі ... және ... емес ... ... ... ... ақша және қолма-қол ақшасыз формаларындағы ақша қозғалыс ... ... ... екі ... ... қолма-қол ақша айналысы және қолма-қол ақшасыз айналыс. Қолма-қол ақшасыз айналыстың артықшылықты жақтары көп, өйткені қолма-қол ақша айналысының ... ... ... ... сақтаумен байланысты шығындары болады, оның үстінде, қолма-қол ақша формасынан қолма-қол ақшасыз формаға немесе осыған керісінше қолма-қол ақшасыз формадан ... ақша ... ... ... ... бұл ... ешқандай мәселе болмайды, өйткені тауар өндірісі мен тауар айналысы ақша айналысының объективті негізі болып табылады.
Алайда ақша айналысы тек тауар ... ... ғана ... Бұл екі ... ... ... ... асады. Тауарлардың алмасуына ықпал ететін ақша айналыстан шықпайды, осы айналыстың ішінде ... ... ал ... ... ... айналыстан шығып, тұтынылады. Мұндай тауар айналысы бастапқы, ал ақша айналысы екінші сипатта болады.
Тауар ... ақша ... ... айналыста жүріс, бірде айналыс құралының (қолма-қол) қызметін, бірде төлем құралының ( қолма-қол) ... Олай ... ... ақша ... ... ақша ... бейнелеуші болып табылады, яғни ол айналыс құралы ретінде және төлем құралы ретінде ақша қызметтерін танытады.
Қолма-қол ақша мен қолма-қол ақшасыз айналымдары ішкі ... ... ... ... ... еніп ... ... қойылғанда ғана біртұтастығын сақтай алады.
Қолма-қол ақшасыз айналыс және оны ұйымдастыру. Қолма-қол ақшасыз айналыс ақша айналымының бір бөлігі ... ... әрі ... ... пайдаланбай, яғни есеп айырысудың бірінен екіншісіне ақша аудару немесе борыштарды өзара есепке алу жолымен жүзеге асырылатын төлемердің жиынтығын ... ... ... екі ... ... ... айналым және тауарға қатыссыз айналым. Негізгі артықшылықты айналымға тауарлық ... ... ол ... ... ... өндірілуі мен сатылу процесін тікелей бейнелейді.
Айналымның тауарлық қолма-қол ақшасыз айналыс құрамына тауарлар мен көрсетілген қызметтер үшін халықтың, кәсіпорындардың, ұйымдардың және ... ... ... ... ... асырылатын кіреді.
Тауарға қатыссыз қолма-қол ақшасыз айналымда кәсіпорындардың, ұйымдардың, мекемелердің, сондық-ақ халықтың ұлттың табысты қалыптастыру, бөлу және ... ... ... аударымды қайта бөлу процесіндегі төлемдері, айналымдағы қаражат пен пайда, банктің кредиттеуі, сақтандыру және ... да ... ... жоқ төлемдер көрініс табады.
Тауарға қатысы жоқ қолма-қол ақшасыз төлемдерге жататындар: еңбекақыдан ұсталатын ... ... ... үй, ... ... ... және т.б. қызмет төлемдері; кредитті өтеудің төлемі және қолма-қол ақшасыз есеп айырысу арқылы жүзеге асырылатын ... да ... ... оңтайлы ұйымдастырып, оны нығайту үшін және ақша айналымын жылдамдату үшін әрі көлік (тасымалдау) шығындарын азайту үшін ... ... есеп ... ... одан ары ... ... қажет. Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жолымен кәсіпорындар мен ұйымдар арасында, олар мен ... саты ... ... тұрған ұйымдардың арасында, олар мен мемлекеттің жәнеқаржы-кредит мекемелерінің арасында есеп айырысулар жүзеге асырылады. Бүгінгі таңда халықпен есеп айырысуда қолма-қол ... ... ... ... ... Еңбекақы беру, коммуналдық, пошталық төлемдер және басқа да шығындардың көп бөлігі қалаларда банктердегі салым ақшадан пошта ... ... ... ... ... ... ақшасыз жүзеге асырылады, сондай-ақ сатып алынған тауарлардың төлемдері дүкендерде чектер мен ... ... ... ... Осы ... ... қолма-қол ақшаның пайдаланылатын салаларын кемітуге, қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың үлесін ... ... ... ... есеп айырысудың артықшылықтары мынада:
* ол банк жүйелерінің ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді;
* ол айналымға аса қажетті қолма-қол ақша сомасының ... ... ол ... ... (банкноттар мен тиындарды басып шығару, сақтау, тасымалдау, санау түріндегі айналыс шығындары) кемуіне мүмкіндік ... ол ... ... ... ететін жұмысында есеп айырысуларды және қаражат айналымын шапшаңдатады;
* қолма-қол ақшасыз есеп айырысу процесінде шаруашылық органдардың төлем қабілеті артады әрі ... ... ... ... ... Нәтижесінде олардың қаржылық жағдайлары тұрақталып, жұмыстарының тиімділігі мен пайдалылығы ... айту кету ... ... ақшасыз айналыстың аталған барлық артықшылықтары есеп айырысулар үнемі жүзеге асырылғанда ғана нақты ... ... Есеп ... ... жүзеге асуы үшін қолма-қол ақшасыз айналымды ұйымдастыруда белгілі бір принциптері сақталуы керек.
Оған ... ... ... ... ... және ... ақшасыз есеп айырысудың түрлерін таңдаудағы еркіндік принципі. Бұл принцип болашақ клиентке қызмет көрсету ... ... әрі есеп ... операцияларын жылдам және дәл орындай алатын банктерді таңдауға, сондай-ақ келісімшарттағы шарттардың орындалуын қамтамасыз ететін қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың мақсатқа ... ... ... ... ... төлем келісімін міндетті түрде беру принципі, яғни ... ... ... ... ... бермегені туралы ақпарат міндетті түрде болуы керек. Мұның мағынасы мынадай; шот иесінің шоттағы қаражатын банк ... ... ... ... әрі шотта қалған қаражаттың мөлшерінде төлем жасайды. ... (шот ... ... ... ... ... жүзеге асырылуы) төлемнің қамтамасыз етілуі принципін төлеушінің өтімділік принципін білдіреді.
+ Төлемнің мерзімділік принципі. Бұл принциптің экономикалық мағынасы ... ... ... ... ... ... көрсетілген мерзімде өзінің шотына аударылуына мүдделі. Төлемді уақтылы ... ... өте ... ... есеп ... ... ... қатынастарының сақталуына мүліктік жауапкершілік пен есеп айырысудың үздіксіз жүруіне бақылауды ... ... ... ... барлық принциптері бір-бірімен өзара тығыз байланысты болғандықтан ... ... ... ... бұзылуына әкеп соқтырады. Барлық қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ... ... бір шоттан екіншісіне ақша аудару туралы немесе өзара тараптарды есепке алу туралы банкке берген тапсырмаларын білдіретін есеп айырысу құжаттары ... ... Есеп ... құжаттарының қозғалысы мен құжат айналымын бір-бірінен бөліп қарастыру қажет. Есеп айырысу құжаттарының қозғалысы - бұл құжаттардың есеп ... ... ... аяғына дейін қозғалып пунктері бойынша дәйекті жүйелі өтуі. Ал, құжат айналымы есеп айырысу құжаттарының қозғалысына қажетті уақытпен қоса есеп ... ... әр ... ... ... ... уақытты да қамтиды. Есеп айырысу құжаттарына төлем тапсырмалары мен айырысу чектері жатады.
Қолма-қол ... есеп ... жеке және ... ... ... тиісті шот ашқан банк арқылы жүргізіледі. Ол шоттар мынадай болады: есеп айырысатын, ағымдағы, депозитті және ... Шот жай және ... ... ... да мүмкін. Есеп айырысу шоты, депозит шоты және ... шоты ... ... ... барлық заңды тұлғаларға ашылады.
Есеп айырысу қызметі үшін банк пен клиент арасында банктік шот келісімшарты - екі ... ... ... ... ... ... мен ... кредит мекемелері өзара есеп айырысуы үшін бір-бірінде корреспондеттік шот ашады әрі бір банк ... ... ... ... және ... ... ... мен басқа операциялар бойынша қызмет көрсетуге тиісті бекітілген келісім шарт ... ҚР ... банк ... де шот аша ... ... белгілі бір мерзімде аса ірі ақша сомасын аудару бойынша банкаралық есеп айырысу жалпы негізде және нақты уақыт аралығында ... ... ... ... Ақша ... және ... ... түрлі формадағы ақша айналысы тауарлар массасының, олардың баға деңгейлерінің және ақша айналысы жылдамдығының арасындағы экономикалық байланысты білдіретін экономикалық заңмен ... ... ... ақша ... ... ... тауар ... ... ... - ... + ... - ... ... ... ... ... ... = ... пен ... ... ретіндегі айналымның орташа мөлшері
Осылайша, К.Маркс ашып беріп кеткен ақша айналысы заңының мәні мынада: айналыс құралының және төлем ... ... ... ... ақша ... сатылған тауарлардың баға сомасына ақшалай бірлік айналысының ... тең ... ... -- -- -- -- --
V
мұндағы М - ақша массасы,
Т - ... ... - ... ... ... - ... саны.
К.Маркстің пікірінше, ақша қызметін алтын орындаған кезде айналысқа қажетті ақша ... ... ... ... ... ... егер ақша нақты қажетті деңгейінен асып кетсе, онда алтын айналыстан шығып асыл қазынаға (қор ... яғни жеке ... ... ... Егер ... ... ... артатын болса, онда алтын асыл қазынадан айналысқа қайтып оралатын. Осыған ұқсас ... ... ... айырбасталатын банкнот айналысында да орын алды, яғни қағаз ақшалар ақша бірліктерінің ролін мүлтіксіз ... ... ... сәйкес қағаз ақша эмиссиясы айналысқа қажетті алтын ақшаның теориялық ... ... ... ештеңемен шектелмеген ақша эмиссиясы ақша белгілерін артығымен көбейтіп, ақша айналысы заңының бұзылуына жол ашып осыған байланысты инфляцияны тудырған ... ғана ... ... Ақша ... ... ... - ... тұтынылатын ақша массасын шектеп, осыған қарай экономиканың балансты түрде дамуына ықпал ету болып табылады.
Металға немесе қағаз ақшаға ... ... ... ... ақша қағаз-ақша айналысының заңына сәйкес айналымда жүреді.
Экономикалық ғылымда айналыстағы ақша массасын анықтау бойынша ... ... ... бар.
Айналыстағы ақша ... ішкі өнім ... М = -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- ... ... айналысқа қажетті ақшаның мөлшері елде өндірілген тауарлар мен көрсетілген ... ... ... ... баға ... сатылатындай деңгейде болуы керек.
Ұлттық банк тарапынан реттелетін маңызды объектіге ақы мөлшері немесе айналыстағы ақша массасы ... ... ... ... ететін әрі заңды және жеке тұлғаларға, сондай-ақ мемлекетке тиесілі сатып алу және ... ... ... ... ақша ... білдіреді. Оған айналыстағы қолма-қол ақшалар, яғни халықтың қолындағы, сондай-ақ кәсіпорындардың, мекемелердің және ұйымдардың кассаларындағы барлық қағаз ақшалар мен ... ... ... Ақша ... ... ... ... халықтың, сондай-ақ кәсіпорындардың, мекемелердің және ұйымдардың өтімділігіне қарай олардың банктік депозиттерін немесе салым ақшаларын құрайды. Ақша массасының ... ... ... ... ... қаржы статистикасында шетелдік тәжірибе сияқты мынадай ақша агрегаттарының есептері жүргізіледі:
М0 - ... ... ақша ... ... = М0 + ... ... есеп ... ағымдық, арнайы, чектік шоттарындағы қаражаты, коммерциялық банктердегі салым ақшалар, халықтың талап еткенге дейінгі депозиттері.
М2 = M1 + ... ... ... ... ... + ... қарыз облигациялары, депозиттік сертификаттар.
Бұл арада банктердің ақшаны тек сақтап қана қоймай, жаңа ақшаларды тудыра ... яғни ... ... ... ... ... жасай алатын (мультипликациялау), ал ұзақ мерзімді кезеңде ... жаңа ... мен ... алатын қабілеті көрінеді.
Алтын және күміс тиындар банкноттарға біртіндеп орын босатып келеді, ал олар өз кезегінде шоттарда жазылуы ... ... ... ... Қазақстандағы депозиттердің мөлшері банк жүйесіндег банкноттардың мөлшерінен асып түседі., яғни ... жаңа ... ... ... басып қана қоймай, оны мультипликациялап та отыр. Бұл
M1 (М0 + халықтың талап еткенге дейінгі депозиттерді + заңды тұлғалардың шоттарындағы ... ақша ... ... ... әкеп соқтырады. Кредиттік ақшаның болуы мен кредиттеудің икемді ... көшу ... ... ... ... ... ... яғни халыққа пайыз әкелетін М2 .
Соңғы жылдары экономиканы комплексті реформалау арқасында Қазақстанның қаржы секторы ТМД ... ... ... ... ... ... және ашық болып табылады. Қазіргі кезде қаржы секторын дамыту концепциясы жүзеге ... ... ... әлемдік, сонымен қатар ЕС стандарттарын енгізу.Сонымен қатар тәелсіз және тиімді қаржылық қадағалау жүйесі жүзеге асырылуда, ТМД елдерінің арасында жалғыз ... Банк ... ... ... ... ... қызметтеріне бағытталған.
Орталық Банктің негізгі мақсаты баға тұрақтылығын қамтамасыз ету.Оған жету үшін ... Банк ... ... ... ... ... ... дайындау және жүргізу, валюталық реттеу мен бақылау жасау, төлем жүйесінің жұмысын жасауын қамтамасыз ету, тұрақты қаржы жүйесін қамтамасыз етуге жағдай ... ... ... ... ... ақша-несие саясатын халықаралық стандартарға жақындату қарастырылған, бұл үшін Орталық Банк нарықтық пайыз мөлшерлемесін қадағалап отырады.Ақша-несие саясатының операциялық негізді жетілдіру ... және ... ... ... мен құралдарын оптималдау, трансмиссиондық механизм моделін құрастыру және инфляциялық таргеттау принципіне өтуге дайындақты жалғастырады.
Келер жылдары экономика қызып кету ... , ... ... шығындарының өсуі ақша-несие саясатының қатандауына әкелуі мүмкін.
Ақша-несие саясатының бсқа негізгі мақсаты ... ... ... ... реттеуді жаңадан қарауы мен 2007ж 1 қаңтарынан бастап валюталық режимнің толық либерализациясына жету болып келеді.
Валюталық режимін либерализациясын реттеудің негізгі ... 2007ж ... ... операцияларды жүргізуге шек қою мен ұлттық валютаның толық конвертациялану принципіне көшу үшін ... ... үшін ... ... ... ... валюталық операцияларды жүргізу барысында тәуекелді хеджирлау құралдарын қолдану үшін жағдай жасау.Екіншіден, ақша-несие саясатының мақсаттары мен сыртқы шоктарды реттеу үшін шетел ... ... пен ... реттеу құралдарын жақсарту.Үшіншіден, реттеудің халықаралық принцптері мен ... ... ... ... қадағалауды қамтамасыз ету.
Орталық Банк "қалқып жүретін айырбас бағамы'' саясатын жалғастырады.Валюта бағамының қысқа мерзімді және спекулятивті тербелістерін женілдету ... ғана ... ... ... әсер ... Банк ... қоғамдастықтар шегінде, ЕврАзЭС пен ТМД сияқты, төлем жүйесі мен басқа қаржылық интеграциялау бағытында жұмыстарын жалғастырады, ... ... ... ... ... ... ... мемлекет және ведомствоаралық топтардың жұмысына араласуды ойлайды [18,159-161б]
Қорытынды
Қорыта келгенде, ақшалар ертеден адамзаттың пайда болуымен ... өмір ... ... десе болады. Ғасырлар бойы ақша өзгеріп отырған және бүгінде олардың жағдайы аяқталған, соңғы фаза болып табылмайды. Тауар айналысының ... ... ... жалпыға бірдей эквивалент формасында әр алуан тауарлар болған: мал, тері, металл бұйымдары және тағы басқа. Мұның барлығы тауар өндірісі мен ... ... ... ... ақша қажеттілігінің себептерін түсіндіреді.
Ақшаның пайда болуымен байланысты бір тауардың екінші бір тауарға ... ... (Т - Т) ... тауар айналымына (Т - А - Т ), яғни ақша арқылы тауар айырбасына орын береді. Ақша ... ... ... яғни ... ... ... атқарады. Мұндай қызметті атқару үшін нақты ақша немесе ақша белгісі қажет, өйткені тауар тек нақты ақшаға, ал ақша тауарға тікелей ... ... ... ретінде ақшалар өндіріс және бөлу процесінде адамдар арасындағы экономикалық ... ... Бұл ... ақша бес ... ... ... құн ... айналыс құралы, төлем құралы, қазына жинау және қорлану ... ... ... ... ... ... ... жылдар бойы өзгерістер болды. Егер де бұрындары сатып алу-сату процесі ... ... ... ... ... бұл ... ... және несие ақшалармен жүзеге асуда.
Әсіресе халықаралық еңбек бөлінісінің тереңдеуі мен экономикалық қатынастар ... ... ақша ... ... ретінде маңызды рөл атқарады. Бұл жерде қолма-қол ақшаның болуы міндетті емес. Оның қызметін кредит ақшалар атқарады. Соңғы ... есеп ... ... ... тек қана ... ... ... ақшалар ғана емес, кредит карточкалары да кеңінен дамуда.
Өмірлік тәжірибе көрсеткендей, ақша айналысын ақша айналымын бөлуге болмайды. Ақша айналымын қолма-қол және ... деп ... ... ... ... ... ... Бұл екеуі өзара тығыз байланысты, сондықтан оларды бөлу ... ... Ақша өз ... қолма-қолдан қолма-қолсыз ақшаға (және керісінше) өтеді. Сонымен, ақша ... ... ... ... ... яғни, басқа тауарлардың жалпыға бірдей баламалық құнының нысаны.
Егер де сіздер не екенін және онда болып жатқан процестердің қоғам өміріне ... ... ... ең ... ... мазмұнын және функциясын танып біліңіз. Бұл сұрақтардың білуі, біздің қоғамда кездесетін ... ... ... көзқараспен қарауға мүмкіндік береді.
Ал Қазақстанға келетін болсақ, ұлттық валюта - теңгенің он жеті жыл ... ... ... ... мен ... теңгені енгізуді тарихи маңыздылығын объективті түрде баға беруге мүмкіндік береді.
Ақша реформасы - ұлттық ақша ... ... ... жүйесін қалыпқа келтіруге және нығайтуға бағытталған ақша айналысында мемлекет тарапынан ... ... ... ақша ... ... ... көмегімен жүзеге асырылады:
- жаңалау, яғни құнсызданған ақша бірлігін жою туралы және жаңа валюта негізу туралы хабаралау;
- қалыпқа келтіру,яғни ... ... ... ... немесе валюталық бағамын қалпына келтіру;
- деноминация, яғни әдісімен ақшаның номиналдық құнын ірілендіру.
Қазақстанда 1922-1924 ж.ж., 1947 жылы ақша ... , 1961 жылы баға ... ... 1993 жылы ҚР-ң ақша рыформасы болды. Әрбір ... ... ... ... ... Оған ту, елтаңба, әнұран және ұлттық валюта жатады.
Ұлттық валюта тәуелсіз егемен мемлекттің міндетті рәміздерінің бірі болып табылады.Кез келген мемлекеттің тарихына оның ... рет ... өз ... тарихы да кіреді.Ұлттық валюта кез келген елдің өткен тарихын, бүгінгі күнін және келешегін бейнелейді. Ал Теңгенің ҚР ... ... ... ... 1993 ... 15 ... жарлығынан бастау алады. Осы айтулы күнге орай, белгілі ... , ... ... , ... ... - ... ... бірі Хайроша Ғабжәлелов баспаға әзірлеп , қазақ және орыс тіліндерінде құрастырған атты ... ... ... ... егемендік алғаннан кейін 1993 жылдың 15-қазанында шығарылған ақша ... ақша ... ... сол ... ... ... ... заңмен бекітілді. Енді ол, еліміздегі жалғыз ғана төлем құралы.
1997 ж. 6 наурызда , 1997 ж. 28 ... , 1997ж. 11 ... ... қабылданды.
Қазақстан Республикасында инфляциялық үдерістерді реттеу жөніндегі 2008-2009 жылдарға арналған ... ... ... ... ... ... ... қорлары жұмыс істеді. Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау агенттігі жеке құрылым болып жасақталды. ... баж ... ... ... және ... ... бар тауарлардың ішкі өндірісін ынталандыру сияқты фискальді шаралар қабылданды.
Статистика агенттігінің деректері бойынша 2008 жылдың қаңтар -- ... ... ... 2007 ... желтоқсанына қарағанда 5,7%-ды құрады, бұл көрсеткіш өткен жылдың сәйкес кезеңінен 1,1%-ға (4,6%) жоғары.
Ұлттық банктің ақша-несие ... ... ... ... ... ұстауға бағытталған.бұл жұмыстарды жасау үшін ақша базасының деңгейін реттейді. Орталық Банк "қалқып жүретін айырбас бағамы'' саясатын жалғастырады. Валюта бағамының ... ... және ... ... ... мақсатында ғана валюта бағамының қалыптасуына әсер етеді. Орталық Банк ... ... ... ... пен ТМД ... ... жүйесі мен басқа қаржылық интеграциялау бағытында жұмыстарын жалғастырады, сонымен қатар Бірыңғай Экономикалық Кеңістікті қалыптастыру мақсатында мемлекет және ведомствоаралық топтардың жұмысына ... ... ... ... М.С. Саниев "Ақша, Несие, Банктер", Алматы-2001ж
2. "Ақша, Несие, Банктер", Г.С.Сейтқасымов, Алматы 1996ж
3. ... К.Б. Ақша және ... Оқу ... Алматы , 2006.
4. Сейітқасымов Ғ.С. , Алматы - ... ... Ғ.С. ... несие, банктер. Оқулық. Алматы , 2005.
6. Ғабжалелов Хайролла. Теңге. Алматы,2003
7. Мақыш С.Б. , Хабаршы - N 1-2004, 19 ... ... С. , Заң және ... N 9- ... ... ... жалпы отырысында палата депутаттары ҚР Заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы>> заң жобасы
10. ҚазАқпарат // www.govervment.kz
11. Қаржы министрі ... ... ... ... ... 06.05.2008
12. //ҚазАқпарат//www.govervment.kz
13. Қазақстан Республикасының 2008 жылғы бірінші жартыжылдықтағы әлеуметтік - экономикалық даму қорытындылары және 2008 жылғы екінші ... ... ... ... ... анықтама //ҚазАқпарат// www.govervment.kz
14. Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі ... даму ... -- 2002 ... ... . ... ... . Алматы,1994
17. 1995 жылы 30 тамызда қабылданған ҚР-ның Конституциясы
18. Б.А.Көшенова .Алматы,2000 ж.
19. Жақашев Б. Ақша айналысы. Тараз, 2004

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Негізгі макроэкономикалық тепе-теңдіктер жайлы4 бет
Баға белгілеу және қаржы айналымы9 бет
Алгебра және математикалық анализ бастамалары3 бет
Тәрбие беру4 бет
1 Стресс,анықтамасы,жіктелуі,себебі. 2 Домбығу немесе ісіну18 бет
HTML тілінде телефон анықтамасын құру35 бет
«Телефон анықтамасы» мәліметтер қорын жобалау73 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет
Азаматтар өтініштерімен жұмыс азаматтар өтініштерінің түрлері анықтамасы, азаматтардың хаттарын, өтініштерін және шағымдарын қарау жөніндегі құжаттармен жұмыс істеу30 бет
Акшаның дамуы және нарықтағы маңыздылығы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь