Сауат ашу методикасының ғылыми негіздері

Сауат ашу методикасының ғылыми негіздері


Жоспар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4
1 Сауат ашудың әліппе кезеңін оқытудың негіздері
1.1 Дауысты және дауыссыз дыбыстарды оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5.9
1.2 Дыбыстардың ғылыми негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9.11

2Сауат ашу әдістемесінің ғылыми негіздері
2.1 Сауат ашу әдістемесінің ғылыми негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12.16
2.2 Бастауыш сынып оқушыларына тілдің орфографиялық нормасын оқытудың ғылыми негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16.19
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20.21
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі.
Бүгінгі күнде әртүрлі ғылымдардың өзара тоғысуы, бір-бірімен ықпалдасуы оң нәтиже беруде. Қазақ тіліндегі мәтіндерге математикалық әдістер арқылы қазақ дыбыстарының тілімізде қолданылу жиілігін, оның сандық және сапалық ерекшеліктерін, тілдік заңдылықтарын айқындау, анықтау, осы арқылы сауат ашудың әліппе кезеңін оқытуда жаңа жүйе жасау қажеттігі туындады. Сондықтан мектеп есігін жаңа ашқан балаларды тез және сапалы сауаттандырып, дыбыстардың дұрыс айтылу, жазылу заңдылықтарын оқушыларға тез үйрету жолдарын іздестіру, оны зерттеу мәселесі алға шықты.
Әліппе – сауат ашудың негізгі саласы. Әліппе – баланы алғаш рет оқуға, жазуға үйрету жөніндегі ғылым.
Дыбыстарды дұрыс айта алмайтын, әріп танымайтын баланың сауатын ашу жұмыстарын жетілдіру, оны ойдағыдай іске асыру оңай шаруа емес екені белгілі. Оны лингвостатистикалық әдістер арқылы анықтауға тура келді. Сауат ашудың әліппе кезеңін оқытуды тіліміздегі дыбыстардың қолданылу жиіліктеріне, өзіндік ерекшеліктеріне, табиғи заңдылықтарына негіздеп жүргізу тақырыбымыздың өзектілігін дәлелдейді.
Зерттеу нысаны. Сауат ашудың әліппе кезеңін оқыту үдерісі.
Зерттеудің пәні. Сауат ашудың әліппе кезеңін оқытуды жаңаша зерделеп, жүйелеу әдістемесі.
Зерттеу мақсаты. Сауат ашудың әліппе кезеңін оқытуды тіліміздегі дыбыстардың сөздерде кездесу жиілігін, олардың бір-бірімен тіркесу заңдылығын, өзіндік ерекшеліктерін және дыбыстардың жұпталып келу мүмкіндіктерін лингвостатистикалық әдістермен зерделеу арқылы жаңа әдістемелік жүйе жасау.
Зерттеу жұмысының міндеттері.
1. Сауат ашу жүйесінің әліппе кезеңіне қатысты педагогикалық, психологиялық және әдістемелік әдебиеттерді шолу арқылы сауат ашудың әліппе кезеңін жетілдірудің теориялық негізгі бағыттарын айқындау.
2. «Әліппе» оқулықтарына талдау жасау.
3. Ғылыми еңбектерге, көркем шығармаларға және күнделікті баспасөзде жарияланған мақалаларға лингвостатистикалық зерттеу жүргізіліп, қазақ тіл дыбыстарының сөздердегі қолданылу жиілігін, өзіндік ерекшеліктерін, табиғи заңдылықтарын анықтау.
4. Дыбыстар мен әріптерді жаңа жүйе бойынша үйрету үшін сауат ашудың әліппе кезеңінде оқытылатын дыбыстарды сұрыптау принциптерін анықтау.
5. Сауат ашудың әліппе кезеңінде оқытылатын дыбыстарды сұрыптау принциптері негізінде оларды оқытудың жаңа жүйесін жасау.
6. Сауат ашудың әліппе кезеңін жаңа жүйеде оқытуға арналған тапсырмалар мен жаттығулар жүйесін жасау.
7. Сауат ашудың әліппе кезеңін оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдер мен құралдарды айқындау.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. 1995,390-бет.
2. Оралбаева Н, Мадина Г, Әбілқаев А. Қазақтілі. Алматы, 1999
3. Қазақтілініңгармматикасы. Синтаксис. II. 1997.
4. Ә.Әбілақов. меңгерудің өзіндік ерекшеліктері, қазақстан мектебі,1995, №6;
5. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. А., 1991, З-б.
6.Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы модельді және мақсат
мәнді жай сөйлем типтері. 1968.
7. Арғынов X. Қазақ тілі методикасы. Синтаксис, пунктуация. 1974.
8. Оралбаева Н, Мадина Г, Әбілқаев А. Қазақ тілі. (практикалық курс). Алматы, 1964 ж. 164-6.
9. С.Аманжолов, А.Әбілқаев, И.Ұйықбаев. Қазақ тілі грамматикасы. Алматы, 1967, 7-8-6.
10. Ш.Әуелбаев, Қ.Қабиева. Қазақ тілі грамматикасы. Алматы, 1969, 66-67-6.
11. Арғынов X. Қазақ тілі методикасы. Синтаксис, пунктуация. 1974, 21-22-6.
12. С.Аманжолов, А.Әбілқаев. Қазақ тілі VII класқа арналған, 1985, 31-32-6.
13. Қабиева Қ.Е. «Сөйлемдегі сөздердің байланысу нінде» 1965, 5-14-б.
14. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис, 1971. 33-35-6.
15. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту методикасы. - Алматы: «Мектеп», 1997 ж 42 бет.
16. Бастауыш мектеп 1997. №16, 17, 18, 19 бет.
17. Бәкірова «Қазақ тілі» оқулығына методикалық нұсқау - Алматы: 1987ж48бет.
        
        Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі.
Бүгінгі күнде әртүрлі ғылымдардың өзара тоғысуы, бір-бірімен ықпалдасуы оң нәтиже беруде. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... дыбыстарының тілімізде қолданылу жиілігін, оның сандық және сапалық ... ... ... ... ... осы ... сауат ашудың әліппе кезеңін оқытуда жаңа жүйе жасау қажеттігі туындады. Сондықтан ... ... жаңа ... балаларды тез және сапалы сауаттандырып, дыбыстардың дұрыс айтылу, ... ... ... тез ... ... іздестіру, оны зерттеу мәселесі алға шықты.
Әліппе - сауат ашудың негізгі саласы. Әліппе - ... ... рет ... жазуға үйрету жөніндегі ғылым.
Дыбыстарды дұрыс айта алмайтын, әріп танымайтын баланың сауатын ашу жұмыстарын жетілдіру, оны ойдағыдай іске асыру оңай шаруа емес ... ... Оны ... ... ... ... тура ... Сауат ашудың әліппе кезеңін оқытуды тіліміздегі дыбыстардың қолданылу ... ... ... ... заңдылықтарына негіздеп жүргізу тақырыбымыздың өзектілігін дәлелдейді.
Зерттеу нысаны. Сауат ашудың әліппе кезеңін оқыту ... ... ... ... әліппе кезеңін оқытуды жаңаша зерделеп, жүйелеу әдістемесі.
Зерттеу мақсаты. Сауат ашудың әліппе кезеңін оқытуды тіліміздегі дыбыстардың сөздерде кездесу жиілігін, олардың ... ... ... ... ерекшеліктерін және дыбыстардың жұпталып келу мүмкіндіктерін лингвостатистикалық әдістермен зерделеу арқылы жаңа әдістемелік жүйе жасау. ... ... ...
* ... ашу жүйесінің әліппе кезеңіне қатысты педагогикалық, психологиялық және әдістемелік әдебиеттерді шолу арқылы ... ... ... ... ... теориялық негізгі бағыттарын айқындау.
* оқулықтарына талдау жасау.
* Ғылыми еңбектерге, көркем шығармаларға және күнделікті баспасөзде жарияланған мақалаларға лингвостатистикалық зерттеу ... ... тіл ... ... ... жиілігін, өзіндік ерекшеліктерін, табиғи заңдылықтарын анықтау.
* Дыбыстар мен әріптерді жаңа жүйе бойынша үйрету үшін ... ... ... ... ... ... сұрыптау принциптерін анықтау.
* Сауат ашудың әліппе кезеңінде оқытылатын дыбыстарды сұрыптау принциптері негізінде оларды оқытудың жаңа жүйесін жасау.
* Сауат ... ... ... жаңа ... ... ... ... мен жаттығулар жүйесін жасау.
* Сауат ашудың әліппе кезеңін оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдер мен ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық эксперимент арқылы дәлелдеу.
Зерттеу әдістері. Зерттеу тақырыбына қатысты педагогикалық, психологиялық, әдістемелік және лингвистикалық ... ... ... зерделеу; бірінші сыныпта сауат ашудың әліппе кезеңін оқыту үрдісін бақылау; ... ... ... және ... ... топтамалар мен кешендерді талдау.
Курстық жұмыстың құрлымы. Курстық жұмыс кіріспеден, екі ... ... төрт ... және қорытынды, пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
* Сауат ашудың әліппе кезеңін ... ... ... және дауыссыз дыбыстарды оқыту
Қазақ тілі буын үндестігіне негізделеді, яғни қазақтың төл сөздері не бірыңғай жуан не бірыңғай жіңішке ... ... және жуан ... ... дауыссыз дыбыстар жуан түрде айтылады (мысалы: тыс, құрт), ал ... ... ... ... естіледі (мысалы: тіс, күрт).
Қазақ тілінде екпін көбінесе соңғы ... ... ... ... Қазақ тілінде 9 дауысты дыбыс бар: о, ұ, а, ы, ө, ү, ә, і, е
Дауысты дыбыс тіл, жақ және ... ... ... жуан және ... ''ашық'' және қысаң, еріндік және езулік болып жіктеледі:
Тілдің қатысына қарай: ... о, ұ, а, ы. ... ө, ү, ә, і, е. ... ... ... Ашық: а, ә, о, ө, е.
Қысаң: ы, і, ү, ұ.
Еріннің қатысына қарай: Еріндік: о, ө, ұ, ү.
Езулік: а, ә, е, ы, і. ... ... ... ... өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында кедергіге ұшырап шығуынан жасалады. Қазақ тілінде 26 дауыссыз ... бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ. ... ... үн мен ... ... ... ұяң, үнді ... болып үшке бөлінеді.Ұяң: б, в, г, ғ, д, ж, з, һ
Үнді: й, л, м, н, ң, р, у ... к, қ, п, с, т, ф, х, ч, ц, ш, щ ... ПЕН ... ... тілінің фонетика тарауынан бастауыш класс оқушыларына негізгі білімдік мағлұмат пен практикалық дағды біршама жеткілікті беріледі. Дыбыс пен ... үш ... да ... ... тілі ... ... ... әріп, олардың мәні, жазылу емлесі, алфавит, буын және тасымал жайлы бастапқы ұғымдармен танысады.
Балалар қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... игереді. Бірақ олар жеке сөздегі әрбір дыбысты саналы түрде ажырата алмайды. әліппені өту кезеңдерінде сөзді, ... ... ... дыбыстарды айырып үйренеді. Мұнда да тіл дыбыстарының бір-бірінен өзгешелік белгілерін толық тани қоймады. Ал, тіл дыбыстарын және ... ... ... білудің балаларды сауаттандыру үшін де, грамматика мен емлені жетік меңгеру үшін де және ауызша, жазбаша тіл дамыту үшін де ... ... ... ең ... ... ... ... класта оқытылады да, екінші-үшінші кластарда ол меңгерілген білік пен дағды тереңдетіліп, бекітіле түседі.
Дыбыстың сөз ... ... әсер ... ... ... ... ... түсіндіруге болады. Ол үшін қосу және алу әдістері ... ... ... тағы бір дыбыс қосқанда немесе сөзден бір дыбысты алып тастағанда, сөз мағынасы өзгеріп, түрленетіні байқатылады. Сөздегі дыбыстардың саны ... не ... ... ... ... ... ұғым бағдарында танытыла бастайды.
Сөзде басы артық, қажеті жоқ дыбыс болмайтынын сөздегі дыбыс санын көбейту амалы мен ойын элементін ендіре отырып, ... ... ... - ... ... ... ... деп танылады, егер біреу есіміңді атағанда, деп жауап қайтарсақ, сөз ... ... ... Енді осы -ның ... ... ... ... атау жолымен қандай-қандай алуан мағыналы сөздер жасауға болатынын төмендегіше байқатамыз.
Аа.Ат. Ата. Атақ. Атағы (сөздер)
Ал. Ала. Алан. Аланы (сөздер)
Дыбыстарды, оның ... ... әріп деп ... ... ... ... ... Осы мәселе бірінші класс қазақ тілін оқуға түскенде, дыбысталады. Мұнда ... ... ... Ал, ... ... сөз ... дыбыс пен әріптер айтылады, олардың қанша екені сұралады.
Дыбыстар бастауыш кластарда төмендегі ретпен бөлініп оқытылып жүр.
Бірінші класта жеті ... ... (а, с, о, ө, и, й, ү, ұ және ... ... ... ... дауыстылардан и, і, у, и, ю, я дауыссыздардан б, п, д, т, к, қ, л, р, н, ң), ... ... ... ... ... е, э, ... в, ф, х, һ, ц, ч, щ, ъ, ь ... мен әріптер өтіледі, емлесі үйретіледі.
Ана тіліміздегі э, ж, з, м, с, ш ... мен ... ... ... ... ... ... айтылмаған. Соған орай олар жайлы оқулықтарда да материал ендірілмеген. Оқыту процесінде бұл дыбыстардың қатынасымен жасалатын сөздер, оларға байланысты емле кездеспей ... Сол ... ... тәжірибе жүзінде бұл тілдік объектілер турасында оқушыларға дұрыс мағлұмат беріп отырады.
ДАУЫСТЫ ДЫБЫС ПЕН ӘРІП ЕМЛЕСІН ... ... ... ... ... ісінде бірінші класта берілетін білімді берік негіздеуге көңіл бөлінеді. Өйткені дыбыс пен әріп ... ... ... және ... ... ... ... жөнінде бірінші класс оқушылары әліппені өту кезеңінде бастапқы түсінік алады. Енді бірінші класс қазақ тілі пәнін оқуға кіріскенде сол материалдар ... ... мен ... ... үш ... да ... Тілімізде дауысты дыбыс әріптері 15 десек, солардың жетеуі бірінші класта оқылады. Олай болса, бұл тақырып материалын дұрыс ... ... осы ... ... ... ... ғана оқушылар келесі кластарда жеңіл үлгеретін болады.
Дауысты дыбыстарды үйреткенде, қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... арқылы жаттықтыру, дыбыстың мәнін сөздерді салыстыру тәсілімен ... ... ... емлесін талдау, жаттығу жұмыстары бойынша меңгерту болып табылады. Бұл әдіс-тәсілдер қалыпты жүйемен жүргізіліп, оқушылардың практикалық дағдысына ендіріледі.
, дыбыстарының мәні мен ... ... ... олар бір ... ... ... ... дыбыстау жолы, естілу үні бойынша салыстырылып юайқатылады, ... ... ... ... бақылатып жаттықтырылады. Осындай дыбыстар ерекшелігін таныстыру жұмысында мына әдістер қолданылады.
* ... ... сөз ... жіктерімен айтылып, талданады.
* Жуан, жіңішке дыбыстар қатысып тұрған сөздер мағынасы жөнінен салыстырылады.
* Тиісті сөздердің қалай айтылып, естілетіндігі байқатылады.
Мұғалім ... ... не ... ... тиіс ... да ол ең ... ... материалын егжей-тегжейлі ойластырып, өтілетін сабақты ұйымдастыру жолын, материалды пайдалану тәртібін әбден ... ... ... ... , ... ... ... жүргізілетін жаттығу жұмыстарының шартты текстерді көшіріп жазу, олардағы а, ә ... ... ... ... ... ... ... сызу, я болмаса Күләш, Күләнда деген кісі аттары мен сөздерінің жазылуын біліп алу сияқты ... ... Егер ... ... не деп ... сол күйінде ғана жұмыс жасатумен тынса, онда белгілі тақырыптың ғылыми мәні, практикалық қызметі мүлде ашылмай ... ... ... ... ... ... күтілетін ғылыми білімдік мәннің ішкі сырын түсінуі тиіс. Мәселен, тапсырмадағы деген сөздерді салыстырып оқудан нелерді аңғаруға болады? Одан, ... екі ... ... ... ... ... ... байқатамыз. Ол неліктен?- деген сұраққа жауап тапқызамыз. Демек а - жуан, ә - жіңішке ... ... ... ... айтуы қажет. Екіншіден, бұл сөздердің лексикалық мағынасы ашылады. - есеп, заттың саны, - ... ... ұғым ... ... Ал, ... ... ұқсастық және айырмашылықтарын салыстыру арқылы дауыссыз дыбыстары бірдей сөздердің мағыналары басқа-басқа болуына олардағы екі дауысты дыбыстың әсері тиіп ... ... ... ... көп ... сөздердегі а, ә дыбыстарының орнына назар аударылады. Ондағы мақсат - а ... ... ... ... да қолданылып, ә дыбысының, негізінде, бірінші буында жазылатынын білдіру. Енді сияқты кейбір сөздің екінші буынында ... ... ... ... деп ... Ал, ... сияқты алды жіңішке буынды сөздің келесі буынында ә айтылып, ... ... ... емлеге назар аударылады.
Жуандық, жіңішкелік жағынан жұптанып келетін мен , мен , мен ... ... да ... мен ә-ні ... ... ... ... Ескеретін мәселе - осындағы еріндік дауыстылардың айтылу және жазылу ерекшеліктерін оқушыларға жете ... ... ... де ... ұқсайды. Тек бұл әріпті түсіндіруде оның дыбыстарына (қысқа ) бірігу жолымен жасалғанына ... бар. Ал, ... ... да ... ... ... мен дыбыстарына -дың бірігуімен пайда болатынын программада да, оқулықта да ескерілмеген. ... бұл ... ... ... ... сияқты. Сонда дыбысы дауыстыдан кейін дауыссыз дыбысқа айналады ... ... й ... и) секілді сипаттама беріп оқытамыз.
Ал дауыссыз у-дың й ... ... оның ... үмлеуіт қойылмағандығы екенін айтып, дәлелдеп түсіндіру қиын емес. Сөйтсек, ... и ... ... ... ... у ... да бар екенін балалар танитын болады.
1.2 Дыбыстардың ғылыми негіздері
Дыбыстардың бір-бірімен тіркесу мүмкіндігі. Бірінші сыныпта сауат ашудың ... ... ... өтілу ретін анықтауда олардың көрші дыбыстармен тіркесу мүмкіндігі ... ...... ... ... ... ... айқындау, сол арқылы оқушылардың сөздерді оқу ... ... ... сөз құрау қабілеттері мен дағдыларын тиімді қалыптастыру жолдарын анықтау. Ол үшін ... атты ... ... ... ... ... қазақ дыбыстарының өзара тіркесімділігін анықтау критерилерін (дауыссыз дыбыстар бойынша) пайдаландық. ... ... ... ... ... яғни ... ... сөздің ортасында, яғни екінші позицияда; сөздің соңында, яғни соңғы позицияда кесдесу мүмкіндіктері сараланды. Зерттеуден төмендегідей ... ... ... ... а, е, ы, і, ж, з, қ, к, л, м, н, п, р, с, т, ш, и, у ... үш позицияда да кездеседі.
* Дауысты о, ө дыбыстары мен б, г, д ... ... тек сөз ... ғана ... Үнді ң ... ... тек ... екінші және үшінші позицияларында ғана кездеседі.
* Ұяң ғ дауыссыз дыбысы сөз басында және ортасында ғана кездеседі.
* Ә, ұ, ү ... ... сөз ... жиі ... сөз ортасында
тек кейбір сөздерде ғана кездеседі.
Дыбыстардың өзіндік ерекшеліктерін, біріншіден, дауысты және дауыссыз дыбыстардың ... ... ... ... ... дауысты дыбыстардың іштей жіктелу түрлерінің ... ... ... дауыссыз дыбыстардың іштей жіктелуінің қолданылу жиілігін айқындауды мақсат еттік. Сөздерді лингвостатистикалық әдіспен зерттеуден ... ... ... кестелерде берілді.
Дыбыстардың жұпталып келу құбылысын ескеру бойынша сауат ашудың әліппе кезеңінде қазақ тілінің ... ... ... ... ... ...... тілінде дыбыстардың варианттарын қатар, салыстыра оқыту арқылы ... ... оңай ... ... ету. ... артикуляциялық тұрғыдан жуық варианттарымен салыстыра оқыту оқушылардың әрбір дыбыстың өзіндік ерекшеліктерін жете меңгеруіне игі ықпал етеді деген ойдамыз. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... ... осы жұпталып келген дыбыстарды салыстыра оқыту қажет.
Сөйтіп, сөздерде дыбыстардың қолданылу жиілігін, ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін ескеру және дыбыстардың жұпталып келу құбылысын ескеру принциптері негізінде сауат ашудың әліппе кезеңінде дыбыстарды оқытуды төмендегідей ... ... ... кезеңде А, Н, Л, Р, О, Т, У, Ш, С ... ... ... ... Ы, І, М, Ң, Й, И, Ұ, Қ, Ғ, Е, Д, Ү, К, Г, Ө, Ә, З, Ж, П, Б ... ...
Үшінші кезеңде қазақ тілінде сирек қолданылатын Х, Һ, Я, Ю, Ф ... мен орыс ... ... В, Э, Ё, Ц, Щ, Ч дыбыстары ... ... ... орыс ... ... Ь, Ъ ... ...
2 Сауат ашу әдістемесінің ғылыми негіздері
2.1 Сауат ашу әдістемесінің ғылыми негіздері
Сауат ашу ... ... ... түрі мен ... түрінің арасындағы айырмашылықтар мен күрделі байланыстарды бірдей ескерген жағдайда ғана нәтижелі болмақ. Тілдің орфографиясы мен орфоэпиясына ... ... ... ... оқып ... - ең алды - мен ... ... ... ондағы жеке дыбыстардың табиғаты мен фонетикалық заңдарып жете білуді қажет етеді.
Табиғи жағынан дыбыс қандай да болмасын бір дененің белгілі бір ... ... ... ... ... ... да, ... естіледі. Дыбыс өтетін орта -- ауа ... Ауа ... ... ... ... пайда болуы мүмкін емес.
Дыбыстың жасалуында: оның ырғағы, күші, созылыңқылығы, әуені ... ... ... бір ... мөлшері (әдетте 1 сек.) ішіндегі дірілдің саны; ол неғұрлым көп, жиі болса, ырғақ солғұрлым ... ... Ал, ... ... саны аз ... ... та ... әлсірей береді. Адамның құлағы 1 сек. ішінде 16-дан 20000-ға дейінгі дірілдің нәтижесінде пайда болатын ... ... ести ... ... ... осы ... яғни сөйлеу барысында ырғақтың өзгеруіне байланысты болады.
Дыбыс күші дірілдің қарқынынан шығады. Егер дірілдің кеңдік (амплитуда -- лат. ... ... ... ... ... күші де ... күшейе береді. Сөйлеуде дыбыс күші екпінмен қарым-қатынасқа түседі.
Дыбыс әуені дыбыс дірілінің түрлерімен ұштасады. Дірілдің ... және ... емес деп ... ... ... ... ... ауаның сөйлеу аппа - раты (өкпе, көмей, дауыс ... ... ... ... ... ... тіл, таңдай тіс, ерін т. б.) арқылы шығуынан жасалады.
Дыбыстарды айтуда әсіресе дауыс шымылдығы мен тіл ... ... ... дауыс шымылдығының керіліп тұруынан ... ... ... да, үн ... ал ... ... ... бірде төмен түсуінен, сондай-ақ оның артқы шені мен орта шенінің ... ... ... ... ...
Тіл дыбыстары ның артикуляциясына айрықша қатысы бар дыбыстау мүшелерінің бірі - ерін. Қазақ тілінде 38 дыбыс бар. Олар дауысты, ... ... ... ... ... бөлу дыбыстардың буын құрау қызметіне негізделеді. Қазақ тілінде 13 дауысты дыбыс буын құрайды да, 25 ... буын ... ... ... ... ... ... дауыстыдан кейін келсе, буын құрай алмай, үнді дыбыс болады. Ендеше ол бірде дауысты, ... ... ... ... Бұлай топтау балаларға әсіресе олардың акустикалық жақтары мен физиологиялық жақтары баса үйретілуі қажет.
Дауыстылар мен дауыссыздардың ... ... де ... дауыссыз дыбыста қысым - дыбыстау аппаратының бір ғана мүшесіне түссе, дауыстыда дыбыстау ... ... жа, ... ... - деп, ... ... ... артқы таңдайға қарай жылжуы мен бүктеліңкіреп айтылуынан жуан дауыстылар, тілдің таңдайдың алдыңғы жағына жуықтауынан жіңішке дауыстылар шығатынымен таныстырды. Әсіресе ... ... ... ... - дауыссыздар. Тіпті кейбір балалар дыбыстарды мектепке келгенде айта да ... ... ... ... дауыссызды айтқанда тілдің ұшы күрек тіспен жымдасып, бірден кілт ажырап ... ... ... ... ... ... немесе тіске тиюінен , енді біреулері тіл ұшының астыңғы тіске жуысуынан, ал тілдің артқы шенінің жұмсақ таңдайға жуықтасуынан, ... ... ... ... ... ... ... балаларды дағдыландырды.
Сауат ашу кезеңінде балалар дыбыстарды айтуға дағдылануымен бірге олардың қалай таңбалатынымен де ... ... ... ... ... үйрену - сауатты болудың алғашқы баспалдағы. Әріптерді білу арқылы жазуды меңгереді.
Мектепте осы ... ашу ең бір ... ... ... есептеледі. Өйткені қазақ тілін үйрену жоғарыда көрсеткеніміздей, басқа пәндерді де үйрену барысындағы жетістіктер мен ... ... ... ... ашу ... ... сөздің дыбыс, буын құрамын меңгереді, сөйлеммен танысады. Буындардан ... сөз ... ... ... жаңа ... ... сөздік қорларын байытады, практикалық түрде қазақ тілінің нормасына сай сөйлем құрастырып, өз ойларын айтып беруге дағдылана ... ... ... ... ... ... ... үшін және оларды оқу үшін бұл дыбыстардың белгілі бір графикалық таңбалармен белгіленетін айтады.
Бірінен кейін бірі ... ... ... ... ... деп аталады. Қазақ тілінде орыс графикасы арқылы белгіленетін 42 әріп бар.
Олар: а,ә,б,в,г,ғ,д,е,е,ж,з,и,й,к,қ,л,м,н,ң,і,ы,ұ,ү,о,ө,п,р,с,т,у,ф,һ,ц,ч,ш,щ,э,ю,я,ь (жіңішкелік белгі),ъ (жуандық ... ... ... бір ... екі ... ... жағдайлар да бар: е,я,ю,у,ц,ч,щ.
Дыбыс тіркестерінің, сөздердің дұрыс айтылу ... ... гр. Сөзі orthos - ... ... epos - ... ) деп аталады.
Сөз құрамындағы дыбыстар немесе сөздердің аралықтарындағы ... ... ... үндесіп, үйлесе айтылады. Сөйлеу олардың үндестігін сақтап, нақышына келтіре айту үшін тілдің дыбыстық ... ... ... бір біріне әсер ету заңдылықтарын жете білу керек.
Қазақ тіліндегі ... ... мен ... аса көп ... жоқ. ... сөз ... және сөз ... дыбыстардың барлығы бірдей айтылуынша жазылмайды. Үндестік заңына сай, қатар келген екі дыбыс бір-біріне ықпал жасап, өзгеріліп естіледі (түңгі-түнгі, ... ... ... ... алмай т. б.).
Оқу-жазуға үйретудің алғашқы кезеңдерінде ... ... ... ... ... және дыбысталуы мен таңбалануы бірдей дыбыстардан құралған сөздер іріктеліп алынады. ... ... ашу ... ... көріп тұрған не жазған әріптерінен буын құрай алады. Олар талдау арқылы ... ... ... ... - дан ... тұрғанын ажыратса, жинақтау арқылы ды - быстардан буын, буындардан сөз ... ... ... және ... ... ... ... ең, қолайлы келетін дыбыстар дауыстылар болады, сонан кейін үнді дауыссыздар мен ұяң дауыссыздар. Ең ... -- ... ... ... да ... ... ең ... дауыстылар, сонан соң; дауыссыздарды оқытқан орынды болады. Өйткені сауат ашудың ең, алғашқы кезінде балалар бірден екі ... ... оқи ... ... ... бала ... ... қабылдай алады. Үйрене келе, бірте-бірте жалғас тұрған әріпті де қабылдайды. Бірінші әріптен екінші әріпке көшіп, екі әріпті қосып оқи алатын ... со - зып ... ... ... ... жөн. ... ... кезде оқуға ұсынылған сөздер буын жағынан да жеңіл (ашық буын) көбінесе жуан ... - ... мен ... ... ... ... ... жуан буынды оқып үйрене бастаған кезде, жіңішке буындарды оқуға онша қиналмайды.
Сауат ашу кезінде дыбыстар және буын түрлерімен қатар сөздің құрамындағы ... ... де ... ... Яғни, алғашқы сабақтарда екі-үш дыбысты сөздер үйретілгені дұрыс. Бірақ қазақ тілінде ... ... ашық ... ... ... өте аз. Сон - ... ... сабақтан кейін-ақ бірнеше дыбыстан (өткен әріптердің қайталанып келуі арқылы) құрылған сөз - дер мен тұйық буын қатар өтіледі. Екі дыбысты ашық және ... ... ... ... үш ... төрт ды - ... сөздер құрастырылып үйретіледі (Шо-ра, ша-на, ал, ал-ма, ар-ша, Са-ра т. б.).
Балаларға сөздерді, біріншіден, мағынасы жағынан, ... ... аясы мен ... ... ... олардың ойы мен тілін дамыту үшін маңызы зор.
Сөздің ауыспалы, келтірінді мағынада қолданылуын бірде метафора арқылы, бірде метонимия ... ... ... ... ... ... отырады. Метафора (гр. -- mеtорога ауысу) -- белгілерінің ұқсастығына қарай, сөз ... ... ... ... ... өнері - дүниенің кілті (Абай). Метонимия (гр. mеtоnuymіа атын өзгерту) заттың не құбылыстың атауы екінші затқа не құбылысқа белгіленетіні ... ... ... ... ... ... Мысалы, Жүрегім менің қырық жамау (Абай). Синекдоха (гр.synekdohe) -- бірге жобалап түсіну. ... ... ... үйрену барысында балалар мынадай амалдарға дағдыланулары тиіс:
1) сөздің мағынасын айту;
2) сөзді тағы қандай мағынада қолдануға ... ... осы ... тағы ... ... ... болатынын айту;
4) сөйлеуде лексикалық құралдарды дұрыс пайдалану;
5) мағына жағынан ұқсас немесе қарама-қарсы сөздерді қолданылуын аңғару.
2.2 Бастауыш ... ... ... орфографиялық нормасын оқытудың ғылыми негіздері
Жазу, таза жазу, дұрыс ... ... жазу - қай ... ... ... ... ... жазудың алғышарты бастауышта қаланады. Мектеп табалдырығын аттаған балаға бірінші сыны птан бастап ... ... ... ... ... ... айтылуы қадағаланады.
Бастауыш сынып оқушыларына орфографияны игерту тілді оқыту бағдарламасына сәйкес ... ... ... ... әліпбиіне қатысты мәселелерді шешуде әліппеге дейінгі кезеңнің, әліппеден кейінгі кезеңнің талаптары анық көрсетілген. Талдап көрсеткенде, бастапқы кезеңде ... ... ... ... ... дыбыстарды әріппен белгілеу, яғни, бас әріп пен кіші әріптердің баспа және ... ... ... ... және оларды меңгерту;
* бас әріп пен кіші әріптерді дұрыс каллиграфиялық тұрғыда жазу, оларды бір-бірімен өзара байланыстыра қосып ... ... ... кезеңде дыбыс және жұп дауыстылар, буын, әліпби ... ... ... жазу ... ... ... ... естуі бойынша жазу) жетілдіру; орфографиялық және пунктуациялық дұрыс жазу сауаттылығын қалыптастыру ескеріледі. Сондай-ақ кейбір дауысты дыбыстар мен ... ... ... ... мән ... ... бойынша 1-4 сынып аралығында бастауыш сынып оқушылары фонетика саласынан ... ... ... ... ... ... Атап ... болсақ, 1-сыныпта ескерілетін мәселелер:
- бас әріп және кіші ... ... ...
- әріп ... ... бас және кіші әріптерді жазу;
- бас және кіші ... ... ... ... ... ... ... (төменгі) қол үзбей және үзіп қосу;
- бас және кіші ... ... ... ... ... 5-6 ... орфоэпия нормасын сақтай отырып, айту бойынша жазу;
- -4 ... (2-3 ... ... айту ... ... адам аты мен ... үй жануарларының аттарын бас әріппен жазу;
- ... ... ... бас ... жазу.
2-сыныпта фонетика тарауын игертуге 26 сағат бөлінеді. Бұл сыныпта ескерілетін мәселелер:
- У ... ... осы ... ... ... ... ... болып келуі;
- И дыбысының емлесі, оның жуан, жіңішке болатыны;
- ... й, оның ... Я, Ю ... ... ... ... түрлері және Б, П, Л, Р, Н, Ң дыбыстары, олардың емлесі.
3-сыныпта фонетика тарауын ... 12 ... ... Бұл ... ескерілетін мәселелер:
- Э, в, ф, ц ... мен ... ... ... Ч, щ ... мен ... ... Х, һ дыбыстары, олардың айтылу ерекшеліктері. Х, һ әріптерінің ... ... ... ... 6 ... ... Бұл ... ескерілетін мәселелер:
- дыбыс және әріп бойынша берілген ұғымды еске түсіру;
- буын ... ... ... дыбыс ... ... ... ... ... ... ... соңғы буынына қарай қосымшаларды дұрыс жалғау;
- ... ... жазу ... игерту барысында мұғалімнің көмегімен фонетика тарауы бойынша жоғарыда көрсетілген білім мазмұнын ... ... ... ... ... талаптар қойылады.
- әліпби әріптерін айыра білу, дыбыс пен ... ... ... ... кісі ... мен үй жануарлары және жер-су аттарының, сөйлемнің бірінші
- ... бас ... ... ... әрбір сөздің бөлек жазылуын білу;
- сөз, ... ... ... ... ... бөле білу және ... жаза алу;
- ... бас әріп ... ... ... ... нормасына сақтай отырып, бір-бірімен байланыстырады;
- жазуда орфографиялық және ... ... ... ... ... ... ... көшіріп жазады (10 белгіден кем емес);
- ... ... және ... сызбасын көрсете алады;
- ... ... ... ... өтілген орфографиялық нормаларға сай қатесіз жазады.
Оқушының орфографиялық нормаға сай ... ... - ... сынып мұғалімінің маңдай терінің жемісі. Бастауыш сыныпта бағдарламаға сәйкес жоғарыда көрсетілген білім-білік дағдылары қалыптасқан оқушылар сауатты жазуға дағдылану ... ... ... қарым-қатынас жасау мүмкіндігіне ие болады. Осы арқылы жазуын ғана емес, ... және ... ... жетілдіре алады. Таза жазу дағдысының ... ... ... ... ... дұрыс сызып көруі арқылы қалыптасады. Әдетте, мұғалім тарапынан оқушыға әдемі, ... ... ғана ... ... бүкшимей, басын тым төмен салбыратпай, денесін тік ұстап, өзін дұрыс ... ... ... ... ... жазу ... сақтап отырғанда ғана дұрыс ... ... ... ... ... ... ... жазуға төмендегі талаптар қойылады, және бұл талаптар бастауыш мектептің барлық сыныптарында жазу ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушысы үшін орфографияны игеруде туындайтын проблемаларды дұрыс танып, содан шығатын жолды дер ... ... шара ... ғана еңбегінің жемісін көрмек.
Қорытынды
Бірінші сыныпта сауат ашудың әліппе кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... тілінің дыбыстарын оңай игеруіне, олардың танымдық, білімдік, тәрбиелік, жеке тұлғалық қабілеттерін жетілдіруге, шәкірттердің шығармашылық қабілеттерін қалыптастыруға, ... ... ... негізделіп іріктелді. Осыған орай оқушыларға қазақ тілінің дыбыстарын меңгертуде оның ... ... ... ... ... ... айқындалды.
Дыбыстардың өзіндік ерекшеліктерін ескеруде лингвостатистикалық әдісті пайдаланып, біріншіден, дауысты және дауыссыз дыбыстардың әртүрлі стильде ... ... ... ... дыбыстардың іштей жіктелу түрлерінің қолданылу жиілігін; үшіншіден, дауыссыз дыбыстардың ... ... ... ... ... ... Зерттеудің нәтижесін сұрыптай келе дыбыстарды өзіндік ерекшеліктеріне қарай төмендегі ретпен ұсындық.
Дыбыстардың жұпталып келу құбылысын ... ... ... ... әліппе кезеңінде қазақ тілінің фонетикалық заңдылықтарына сүйеніп ... ... ... олардың жұпталып келу құбылысына қарай белгілеудегі мақсат ─ қазақ тілінде дыбыстардың варианттарын қатар, салыстыра оқыту арқылы оқушылардың оларды оңай игеруіне ... ету. ... ... алға ... ... орындалды деп есептейміз:
* Сауат ашудың әліппе кезеңін оқытуда тіліміздегі сөздерде дыбыстардың кездесу жиілігін, олардың бір-бірімен тіркесу заңдылығын және өзіндік ерекшілігін, ... келу ... ... ... зерделеу арқылы жаңа әдістемелік жүйе жасалынды.
* Сауат ашу ... ... ... ... ... психологиялық және әдістемелік әдебиеттерді оқу арқылы сауат ашудың әліппе кезеңін жетілдірудің негізгі ... ... ... ... ... Ғылыми еңбектерге, көркем шығармаларға және күнделікті баспасөзде жарияланған мақалаларға лингвостатистикалық зерттеу жүргізіп, қазақ дыбыстарының сөздердегі ... ... ... ... ... заңдылықтары анықталды.
* Дыбыстар мен әріптерді жаңа жүйе бойынша үйрету үшін сауат ашудың әліппе кезеңінде оқытылатын дыбыстарды сұрыптау ... ... ... ... әліппе кезеңінде оқытылатын дыбыстарды сұрыптау принциптері негізінде дыбыстарды оқытудың жаңа жүйесі ұсынылды.
* Сауат ашудың әліппе кезеңін оқытуды жаңа ... ... ... арналған тапсырмалар мен жаттығулар жүйесі жасалды.
* Сауат ашудың әліппе кезеңін ... ... ... мен құралдар айқындалды.
* Ұсынылып отырған әдістемелік жүйенің алға қойылған мақсатқа сай екендігі және тиімділігі педагогикалық ... ... ... ... ... ... дыбыстарды оқытудың жаңа жүйесі ұсынылды:
Бірінші кезеңде А, Н, Л, Р, О, Т, У, Ш, С ... ... ... ... ... жиі кездесетін дауысты дыбыстар мен үнді дауыссыздар берген жөн, өйткені: көрсетілген дауысты және үнді дауыссыз ... ... жиі ... ... Ы, І, М, Ң, Й, И, Ұ, Қ, Ғ, Е, Д, Ү, К, Г, Ө, Ә, З, Ж, П, Б ... оқытылады. Бұл кезеңде дыбыстардың жұпталып келу құбылысына қарай өзара салыстыра оқыту жақсы нәтиже береді. Бұл кезеңде сауат ашу жалғастырылады. ... ... ... ... ... ... Х, Һ, Я, Ю, Ф дыбыстары мен орыс тілінен енген В, Э, Ё, Ц, Щ, Ч ... ... ... кезеңде орыс тілінен енген Ь, Ъ белгілері таныстырылады.
Пайдаланылған әдебиеттер 1. ... К. Тіл ... ... ... ... Н, ... Г, ... А. Қазақ тілі. Алматы, 19993. Қазақ тілінің гармматикасы. Синтаксис. II. 1997.
4. Ә.Әбілақов. меңгерудің ... ... ... ... №6; 5. ... М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. А., 1991, З-б.6.Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы модельді және мақсатмәнді жай ... ... 1968.7. ... X. ... тілі ... ... ... 1974. 8. Оралбаева Н, Мадина Г, Әбілқаев А. Қазақ тілі. (практикалық курс). Алматы, 1964 ж. 164-6. 9. ... ... ... ... тілі ... Алматы, 1967, 7-8-6. 10. Ш.Әуелбаев, Қ.Қабиева. Қазақ тілі грамматикасы. Алматы, 1969, 66-67-6. 11. Арғынов X. Қазақ тілі ... ... ... 1974, 21-22-6. 12. ... ... Қазақ тілі VII класқа арналған, 1985, 31-32-6. 13. Қабиева Қ.Е. 1965, 5-14-б. 14. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ ... ... 1971. ... ... ... қазақ тілін оқыту методикасы. - Алматы: , 1997 ж 42 бет. 16. Бастауыш мектеп 1997. №16, 17, 18, 19 бет. 17. ... ... ... ... - ... 1987ж ... 18. ... К, Молдабеков К. Бастауыш сынып оқулықтары тесінің сөздігі Шымкент обл. Баспаха 1990 ж. 19. ... М.Б, ... Ә.Е ... тілі - ... , 1978 ж 356 бет.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сауат ашу балалардың жас ерекшелігіне қарай педагогикалық талаптар17 бет
Сауат ашу теориясы24 бет
20 ғ. Қазақ мектеп ашылу тарихы3 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы ақпарат4 бет
Əлеуметтік статистика индикаторы6 бет
Анатомиялық терминдердің латын тіліндегі дәріптелуі жайлы6 бет
Бастауыш мектепте жазба жұмыстары арқылы сауаттылыққа үйрету59 бет
Бастауыш мектепте жазба жұмыстары арқылы сауаттылыққа үйрету туралы49 бет
Бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту технологиясы12 бет
Бастауыш сынып оқушыларын сауатты жазуға үйрету7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь