Экология және адам денсаулығы

Мазмұны


I Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

II Негізгі бөлім

2.1 Қазіргі экология ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
2.2 Қала экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
2.3 Химиялық ластану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
2.4 Радиациялық ластану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
2.5 Полигон ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
2.6 Адам денсаулығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18

III Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20

IV Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
Кіріспе
Жер шарын қоршап тұрған тұрған шаң тозаң, бу мен гездан құралған атмасфаре ауасы күн сәулесін жер бетіне жеткен ұсақ - ұсақ бөлшектерге бөлініп, жан –жаққа шашырап жатады.Егер атмасферада ауа болмаса, жарық сәуле шашып беті кеуіп, жарылып, одан әрі қыза түседі. Бұлт пен жел , жауын- шашын болмай жер бетіндегі температура күндіз + 100 С –тан астам ыстық, түнде – 100 С-қа төмендеп қақыраған аз болар еді.Атмосфералық ауа тым жеңіл 1 м 3 –де 1300грамм ауа болады. Ауа газдары құрамының өзгеруі ауадағы газдар құрамы биосфераның көп жылдар бойы дамуының нәтижесі. Ауадағы қалыптасқан мөлшерде болатын шаң –тозаң атмосферада өтіп жататын күн сәулесінің азайып жерді өте ысып, кетуден сақтауға, жер бетіндегі жылудың әлемге тарап кетпеуіне жауыын-шашын әкелетін бұлттарды жинауға көмектеседі.
Адамдар ауасыз күн көре алмайды, таңдауға мұршасы болмай қандай ауа болса да дем алуға мәжбүр болады.Егер қамтамасыз етілмесе адам өледі. Адам баласы тамақсыз 5 күн өмір сүрсе, сусыз 5 күн өмір сүрсе, ауасыз 5 минутта өмір сүре алмайды. Тәулігіне адамдар өкпесі арқылы 25 кг, немесе 10-11 мың литр ауа етсе, қойға – 20мың, жылқыға 86 мың литр ауа керек. Табиғат байлықтарын есепсіз, бақылаусыз жұмсауға болмайтынын, қоршаға норта бүлініп, ісиен шығуы оңай екенін адамдар XX ғасырдың алғашқы жылдарынан түсіне бастады. Тірі организмдердің және табиғаттың басқа да құрамдары мен арақатынастарын зерттеген кезде экология басқа ғылым салаларымен тығыз байланыста болады.
Табиғат байлықтарының қымбатты түрлерінің бірі- су. Дүние жүзінде көптеген өнім мен тағамға айырбас боларлық заттар табылғанымен суды алмастыратын зат табылған жоқ.Су адамдар мен жануарлардың дене құрамына кіріп, онда болатын зат және энергия айналымына қатысады.Денедегі су мөлшері 10-12 процентке кемісе адам әлсіреп, шөлдеп, аяқ-қолы дірілдей бастайды, 20-25 процентке кемісе өмір сүруі тоқтайды.Бір адам 70 жылда орта есеппен 50 тонна су ішітін көрінеді. Су- түсі, исі және дәмі жоқ сұйық зат, жақсы ерітуші. Судың жылуды аз жоғалтып көп жинайтын қасиеттерін және кептіріп жылыту үшін су қолданылады. Жер шарындағы сулар үнемі қозғалыста болып, барлық бос сулар олардың агрогаттық сұйық, бу, мұз түрлерінің күйіне қарамастан, жердің гидросфера деп аталатын қабатына жатады.
Су қорларында өзен, көл, теңіз, жер асты сулары, таулар, поляр шеңбердегі мұздар, атмосфералық ауадағы ылғал кіреді.Экологиялық мәселелерді зерттеуде Қазақстан ғалымдары да көптеген зерттеулер жариялап, оқу құралдарын шығарып, өз үлестерін қосады. Бұл салада қазақ тілінде басылып шығарылған кітаптарда аз емес. Дегенменде бұл зерттеуші бітпейтін , анықтауы таусылмайтын, күнбе- күн жаңадан талап қоятын тақырып. Өнеркәсіпте, ауылшаруашылығында тұрмыстық қажетте көбіне өзен , көл сулары пайдаланылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1) К. Бозтаев, Семей полигоны “Қайнар қасіреті” ,“ Қазақстан” 1997 ж.
2) Атмосфера,ғалам ластануы және зардаптары. 2005 ж.
3) З.М.Молдахметова,А.М.Ғазалиев,С.Д.Фазылов.Оқу әдістемелік құрал.
4) Ғ. Сағымбаев «Экология негіздері»
5) Экология курсының бағдарламасы «География және табиғат» 2005
6) Экология мәдениетінің өркендеуі «Атамекен» 2000ж. 26 шілде
7) Дүние жүзінің мұхиттарының ластануы.«География және табиғат»
        
        Мазмұны
I Кіріспе.................................................................................................3
II Негізгі бөлім
2.1 Қазіргі экология...........................................................................4
2.2 Қала ... ... ... ... ... ...
2.6 Адам денсаулығы......................................................................18
III Қорытынды...................................................................................20
IV Пайдаланылған әдебиеттер........................................................21
Кіріспе
Жер шарын қоршап тұрған тұрған шаң ... бу мен ... ... ... ... күн сәулесін жер бетіне жеткен ұсақ - ұсақ бөлшектерге ... жан - ... ... ... ... ауа ... ... сәуле шашып беті кеуіп, жарылып, одан әрі қыза түседі. Бұлт пен жел , ... ... ... жер ... ... ... + 100 С - тан ... ыстық, түнде - 100 С-қа төмендеп қақыраған аз ... ... ауа тым ... 1 м 3 - де ... ауа ... Ауа ... ... өзгеруі ауадағы газдар құрамы биосфераның көп жылдар бойы дамуының нәтижесі. Ауадағы ... ... ... шаң - ... ... өтіп жататын күн сәулесінің азайып жерді өте ысып, кетуден сақтауға, жер бетіндегі жылудың ... ... ... ... ... ... жинауға көмектеседі.
Адамдар ауасыз күн көре алмайды, таңдауға мұршасы болмай ... ауа ... да дем ... ... ... қамтамасыз етілмесе адам өледі. Адам баласы ... 5 күн өмір ... ... 5 күн өмір сүрсе, ауасыз 5 ... өмір сүре ... ... адамдар өкпесі арқылы 25 кг, немесе 10-11 мың литр ауа етсе, ... - ... ... 86 мың литр ауа керек. Табиғат байлықтарын есепсіз, бақылаусыз жұмсауға болмайтынын, қоршаға норта бүлініп, ... ... оңай ... адамдар XX ғасырдың алғашқы жылдарынан түсіне бастады. Тірі организмдердің және ... ... да ... мен ... ... ... экология басқа ғылым салаларымен тығыз байланыста болады.
Табиғат байлықтарының қымбатты түрлерінің ... су. ... ... ... өнім мен ... айырбас боларлық заттар табылғанымен суды алмастыратын зат ... ... ... мен ... дене ... ... онда болатын зат және энергия айналымына қатысады.Денедегі су ... 10-12 ... ... адам әлсіреп, шөлдеп, ... ... ... 20-25 ... кемісе өмір сүруі тоқтайды.Бір адам 70 ... орта ... 50 ... су ... көрінеді. Су- түсі, исі және дәмі жоқ сұйық зат, жақсы ерітуші. Судың жылуды аз ... көп ... ... және ... ... үшін су қолданылады. Жер шарындағы сулар үнемі қозғалыста болып, барлық бос сулар олардың ... ... бу, мұз ... ... ... жердің гидросфера деп аталатын қабатына жатады.
Су қорларында өзен, көл, ... жер асты ... ... ... ... ... атмосфералық ауадағы ылғал кіреді.Экологиялық мәселелерді ... ... ... да ... ... жариялап, оқу құралдарын шығарып, өз үлестерін қосады. Бұл салада қазақ тілінде басылып шығарылған ... аз ... ... бұл ... ... , ... таусылмайтын, күнбе- күн жаңадан талап қоятын тақырып. Өнеркәсіпте, ауылшаруашылығында тұрмыстық ... ... өзен , көл ... ... ... ... экология
Адам организмнің қоршаған ортаның жағымсыз әсерлеріне төзу қабілетін оның экологиялық төзімділігіне (адамның) жатқызамыз.
Бүкілдүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ВОЗ) ... ... ... жеке ... толық физикалық, психикалық және әлеуметтік саулығының субьективті сезімі және обьективті күйі.
"Денсаулық" термині аса көп жоспарлы, оның медициналық ... ... ... ... және ... ... ұғымдарымен толығады. Жақсы денсаулық әлеуметтік, экономикалық және жеке дара ... ... ... соңдай-ақ тіршілік санасының аса маңызды параметрі болып табылады.
Қоғамның денсаулығы және өмірдің жалпы ұзақтығы ... ... ... ... және ... ... анықталады. Денсаулық адамдар мен тіршілік ортасының арқасында жасалып, күнделікті өмірде сүйемелденеді. Соныменен халықтың денсаулығы сол елдің экономикалық дамуының деңгейімен және ... ... ... ... қажетті шарттар таза ауа мен су, жоғары сапалы азық өнімдері, флора мен фаунаның барлық сан алуандығы болып ... ... ... ... жасауда шешілуі басты әлеуметтік инвестиция мен моралдық құндылықты құрайтын экологиялық проблемаларды ескеру қажет.
Алматыда алғаш рет ... ... ... ... Оған 1,5 мың ... сондай-ақ, Қазақстан Республикасының ЮНЕСКО-дағы өкілдігінің басшысы, танымал ақын және ... ... ... Сүлейменов, қала әкімі Иманғали Тасмағамбетов, ассоциациялар мен кәсіпорындар экологиялық одағының жетекшісі Мэлс Елеусізов, АҚ президенті ... ... ... мен ... ... ҮЕҰ өкілдері, қала қоғамдастығы, БАҚ қатысты.
,- деді сөзінің басында қала әкімі И.Тасмағамбетов. Оның ... ... ... ... ... ... 10 ... ауру-сырқаудың 1,5 есеге артып отырғанына себепші. Бұл ретте тыныс органдары, эндокринді және қан жүйелері ауруы бойынша, қатерлі ... ... ... ... ... ... қала республика бойынша бірінші орынды алады.
Ластанудың негізгі көзі автокөлік болып табылады. Олардың шығарған жарамсыз газында 200-ге жуық ... ... ... деп атап ... ... ... 45 мың ... жуық зиянды заттар өнеркәсіп кәсіпорындары мен үйді жылытудағы жекеменшік секторға тиесілі.
,- деді И.Тасмағамбетов. Сонымен ... ... ... жою ... оның жыл ... ... 700 мың ... жетеді, өзен аңғарларын тазарту, жасыл қорды сақтау мен кеңейту ... ... ... отыр. Экологиялық ахуалды жақсарту мәселесін кешенді түрде шешу қажет. Ол үшін, әкімнің пікірінше, ... ... ... ... әзірлеу қажет. Бұл ең алдымен көліктің экологияға қысымын төмендетуге бағытталған шаралар, өнеркәсіп кәсіпорындарымен және жеке сектормен ауаға ... ... ... ... ... ... бас ... қатаң сақтау, атап айтқанда, полиорталықтандыру мен кешенділік принципіне негізделу, сондай-ақ, экологиялық заңды әрі ... ... ... ... мақсаттардың бірі автомобиль шығаратын жарамыз газынан пайда болатын ... ... Бұл ... бір ... жолдарды жөндеу арқылы көшелердегі қозғалыс ахуалын жақсарту, жол айырықтарын салу, екіншіден, қалаға әкелінетін жанармай ... ... 4 ... ... ... ... дейін көтеру.
,- деп мәлімдеді әкім.
Өз кезегінде О.Сүлейменов атап көрсеткендей, экологиялық ... ... тағы бір әдіс - отын ... ... ... Бұл үшін ол ... ... биоэтанол шығаратын зауыт салуды ұсынды. Сонымен қатар, ақынның пікірінше, көмірден жасалатын табиғи газдың орнын басу мақсатында Іле сұр тас ... ... ... ... ... басымдықты болар еді.
Жер шарын қоршап тұрған тұрған шаң тозаң, бу мен гездан құралған ... ... күн ... жер ... ... ұсақ - ұсақ ... ... жан - жаққа шашырап жатады.
Егер атмасферада ауа болмаса, жарық ... ... беті ... ... одан әрі қыза түседі. Бұлт пен жел , ... ... ... жер ... ... ... + 100 С - тан ... ыстық, түнде - 100 С-қа ... ... аз ... еді. ... ауа тым ... 1 м 3 - де ... ауа болады. Ауа газдары құрамының өзгеруі ауадағы газдар ... ... көп ... бойы дамуының нәтижесі.Ауадағы қалыптасқан мөлшерде болатын шаң - ... ... өтіп ... күн ... ... ... өте ысып, кетуден сақтауға, жер бетіндегі жылудың әлемге тарап кетпеуіне жауыын-шашын әкелетін бұлттарды ... ... ... күн көре ... таңдауға мұршасы болмай қандай ауа болса да дем ... ... ... ... ... адам ... Адам баласы тамақсыз 5 күн өмір ... ... 5 күн өмір ... ... 5 ... өмір сүре ...
Тәулігіне адамдар өкпесі ... 25 кг, ... 10-11 мың литр ауа ... ... - 20мың, жылқыға 86 мың литр ауа ... ... ... ... ... ... болмайтынын, қоршаға норта бүлініп, ісиен шығуы оңай екенін адамдар XX ғасырдың алғашқы жылдарынан түсіне бастады. ... ... және ... басқа да құрамдары мен арақатынастарын зерттеген кезде экология басқа ғылым салаларымен тығыз ... ... ... ... ... түрлерінің бірі- су. Дүние жүзінде ... өнім мен ... ... боларлық заттар табылғанымен суды алмастыратын зат ... ... ... мен жануарлардың дене құрамына кіріп, онда ... зат және ... ... ... ... су ... 10-12 процентке кемісе адам әлсіреп, шөлдеп, аяқ-қолы дірілдей бастайды, 20-25 ... ... өмір ... ... ... адам 70 ... орта есеппен 50 тонна су ішітін көрінеді.
Су- түсі, исі және дәмі жоқ ... зат, ... ... ... ... аз жоғалтып көп жинайтын қасиеттерін және ... ... үшін су ... ... ... сулар үнемі қозғалыста болып, барлық бос сулар олардың агрогаттық ... бу, мұз ... ... ... ... гидросфера деп аталатын қабатына жатады.
Су ... ... көл, ... жер асты ... ... поляр шеңбердегі мұздар, атмосфералық ауадағы ылғал кіреді. ... ... ... ... ... да көптеген зерттеулер жариялап, оқу құралдарын шығарып, өз үлестерін қосады. Бұл ... ... ... ... ... ... аз емес. Дегенменде бұл зерттеуші бітпейтін , анықтауы таусылмайтын, ... күн ... ... ... ... ... ... тұрмыстық қажетте көбіне өзен , көл сулары пайдаланылады.
,- деп атап көрсетті О.Сүлейменов. ... ... ... ұйымдастырушы комитет атына залда орнатылған мен жазбаша хаттар үшін қойылған сауыттар арқылы басқа да көптеген ұсыныстар түсті. Олар екі ... ... Бірі және . ... ... ең ... ... ұсыныстар қорытынды құжатқа енгізіліп, қарастыру үшін парламент пен үкіметке, бірнеше: энергетика және минералды ... ... ... қорғау; индустрия және сауда; көлік және коммуникация; әділет министрліктеріне жіберіледі. Амлаты экологиясын жақсарту бойынша кеңестер мен ұсыныстар жауапты мемлекеттік ... ... ... ... үшін ұйымдастыру комитеті күзде қоғамдық тыңдауларды қайта өткізу туралы шешім қабылдады. Бұл ретте тыңдауларға жоғарыда аталған министрліктер жетекшілерін ... ... ірі ... ... ... ... олар ... көріп отырғанын тыңдау жоспарланып отыр.
2.2 Қала экологиясы
Адамдар ерте заманнан бастап ... ... ... ... ... ... Ол ... табиғат байлықтары мол, ал оны жұмсау аз болғандықтан адамдар олардың орнын толықтыру, қалпына келтіру ... ... көп ... ... ... -, ... жылдар бойы қалыптасқан теңдестікті бұзып, қоршаған ортаны аздырып, енді өздерінің өміріне ... бола ... ... ... бүлдірудің мөлшері өте үлкен болғандықтан жасалған зиянды ... өз ... жоя ... ... ... ... келе алмайтын күйге түсті.
Дүние жүзінде әрбір 14-15 жылда өндірістік өнім ... екі есе ... ... Ол үшін ... ... ... материалдарын азық-түлікті т.б. адамдар ... ... Көп ... бойы , ... ... ... ... оның байлықтарын есепсіз қисапсыз жұмсап, шашып төгіп ... ... ... ... ... үшін ... қажет екендігін енді түсіне бастады.
Табиғат ресурстарын пайдаланғанда адамдар ... ... ... ... да, ... ... жету ... ойлайды.
Қалардың саны мен олардың тұрғындары тез өсуіне байланысты ... ... ... ... үнемі күшейтіліп келеді.
Қалаларда өндіріс пен қатынас кәсіпорындары бар, ауылмен салыстырғанда мәдениет, ... ... ... ... ... өтеу ... ... қойылған.
Қала тұрғындары бос ауқытын қызғылықты өткізуге, оқып үйренуге, қалаған мамандық алуға, ... ... ... ... мол. ... да ... тұрғысы келетіндер қатары көбейіп, ауылдан қалаға көшушілер саны жыл сайын артып келеді. Қазақстан Республикасы да ... ... ... тысқары қалған жоқ. Әсіресе өнеркәсіп және қатынас ... көп ... тың және ... ... игеру кезінде қалалар саны өсті.
Қоршаған ортаға ауырпалық көбейеді дегенде ... ... ... ... ... құрылыыта және жол салуға қажет техникалар, ауаны түтін және газбен уландыратынын, сол ... ... ... дем ... олардың денсаулығына зиян келтіретінін айтамыз.
Сондықтанда қала ... ауыл ... ... екі есе көп ... айтсақ та жеткілікті.
Қаладағы табиғи ортаның таза, адамдарға зиянсыз болуы ертеден бері ... ... ... ойландырып, жүрген мәселе. Сәулеттік - құрылыстық экологияның бұл жөнінде әзірлеген ұсыныстары бар.
Қоршаған ортаға адамдардың зиянды ... ... ... бірі әр ... өз территориясында халықты орналастыру мәселесін дұрыс шешуіне байланысты. Өнеркәсіптің, ауыл шаруашылығының, басқа да шаруашылық салаларының ... өсу ... ... ... ... мен елді ... ... орындарын алдын ала белгілеу керек.
Әрбір қаланың келешекте өркендеуін ескерген бас жоспар ... ... ... ... бар, көзі ... өз ... жете ... маман табиғи ортаны бүлдірмейді, өзінің өмір сүретін жеріне қастандық жасауы мүмкін емес.
Елдің байлығы мен қуаты осы ... ... ... ... байланысты. Халыққа білім беру жұмысын жолға қойып, жоғары дәрежеде жүргізу, кадрлардың ... ... мен ... ұдайы арттырып отыру жаңа инженерлік мамандығын игеріп, елдің экономикасы мен мәдениетін өркендету арқылы дүние жүзі ... ... орын ... ... ... ... шала - шарпы оқып үлкен ... болу ... ... ... ... ... көп болып, олардың білімі мен мамандығы жоғары, денсаулығы мықты болса еңбек ... ... ... ... ... ұғымының ауқымы кең. Тар мағынада ластану деп қандай да бір ортаға жаңа, оған тән емес физикалық, ... және ... ... ... немесе осы агенттердің табиғи ортадағы орташа көп жылдық деңгейін көтеруді айтады. Экологиялық көзқарас ... бұл ... екі ... ... ... қоршаған ортаға түсіп жатқан немесе адам мен табиғатқа зиянды әсерлердің нәтижесінде пайда ... ... ... қоршаған ортаны ластайтын заттар (мысалы, химиялық заттар).
Экологиялық тұрғыдан ластану обьектісі әрдайым экожүйе (биогеоценоз) ... ... ... ... ... ... ... орта бір заттардың тым көптігі немесе онда басқа заттардың болуы ... ... ... факторлардың режимдерінің өзгергендігін білдіреді, себебі зиянды заттар өзінің шынайы мәнінде экологиялық факторлар болып табылады. Демек, бұл факторлардың режимі (немесе ... ... ... да организмнің (немесе қоректік тізбектегі түйіннің) экологиялық қуысының талантарынан ауытқиды. Бұл ... зат ... ... ... ... ... қарқындылығы, ендеше бүтін биогеоценоздың өнімділігі де кемиді.
Осылайша, ауаның, су мен топырақтың құрамында бар кез келген зат ластаушы ... бола ... ... ортаның құрамына кіретін заттарды құрамдас бөліктер (ннгридиенттер) деп ... ... ... ... да ... ... ... өсімдік тозаңы, жел көтерген шаң, т.б.), антропогенді де (қоғамның іс-әрекетгілігнің нәтижесінде) текті бола ... ... - ... көп ... ... ... ... химиялық қосылыстар әдетте өздері бастапқыда болмаған жерлерге тап болады. Олардың көпшілігі химиялық ... әрі тірі ... ... ... ... ... өзара әрекеттесуге немесе ауада белсенді түрде тотығуға қабілетті. Мұндай ... ... ... ... үшін у ... ... ... түрлеріпің жіктелуі (классификациясы). Шыққан тегі бойынша ластанудың екі түрін қарастыруға болады:
- адамдардың ... ... ... ... ... ... адамдардың іс-әрекетінің нәтижесінде болатын антропогенді ластанулар; бұған өнеркәсіптік ... ... ... ... үлес ... ... бойынша ластаудың мына түрлерін айырады:
1) биологиялық ластану -- экожүйеге оған жат организм түрлерін әкелу және олардың көбеюі. ... ... ... ... ... микробиологиялық ластану деп те атайды;
2) физикалық (радиациялық, жылулық, жарықтық, электромагниттік, шулық және т.б.);
3) химиялық (биосфераның химиялық заттармен ластануы).
Түзілу ... ... ... және ... ... ... Біріншілік ластануға - биосферадағы табиғи және антропогенді процестер арқылы қоршаған ортаға түсетін ластаушыларды жатқызады. Екіншілік ластануға қоршаған ортадағы физикалық-химиялық процестердің ... орта мен ... ... ... түзілуі жатады. Мысалы, екіншілік ластануға ауадағы әр түрлі газдардың қосылысынан түзілетін қала үстіндегі тұманды келтіруге болады (смог).
Кеңістіктік түрғыдан бүкіләлемдік, аймақтық және ... ... ... ... ... ... ... гидросфераның, (литосфераның) және атфосфералық ауаның, жербеті мен жерасты суларының және топырақтың ластануын қарастырады. Адам организміне ылғи түсіп тұратын ластаушы ... 70% ... 20% - ... ал 10% - ... ... ... ... ластану
Химиялық ластануға қоршаған ортаның табиғи, табиғи-антропогенді және антропогенді процесстер немесе тіршілік ортада болып жатқан физикалық-химиялық процесстер кезінде зиянды, улы ... ... ... ... Айта кету керек, дамуы жоғары елдерде соңғы екі-үш онжылдықта ... ... ... ... ... ... ластануы екінші орынға түсіп, бірінші орынға радиоактивті ластану шығып отыр. ... ... ... ... ... ... ... әлі де жоғары болып тұр.
Қазіргі кезде химиктерге химиялық заттардың 4-5 млн. түрі белгілі. Олардың саны жыл сайын 10% өсіп отырады. Адам ... әр ... ... ... ... ... ... тұратын организмге жат химиялық ластаушы заттарды ксенобиотиктер (грек. ксенос -- жат, биос - ... деп ... ... ... атмосфераның, гидросфераның және литосфераның ластануын айырады. Қоршаған ортаның компонеттері мен ластану орындары бойынша химиялық ластануды келесі түрлерге боледі:
1) ауаның ... ... ... ... ... ... істейтін жерлер);
2) тұрмыстық және өндірістік бөлмелердің;
3) жербетілік және жерасты ... ... ... және ... химиялық ластаушы көздерін мынадай үлкен топтарға бөлеміз:
1) қоршаған ортаға ... ... және ... ... ... қалдықтарын шығаратын техникалық қондырғылар;
2) ластаушы заттар шығаратын, ... ... ... ... ... ... заттар келіп тұратын (транстекаралык. жылжу) аймақтар;
4) планетарлық ластануға әкелетін атмосфералық жауын-шашын, тұрмыстық, өндірістік және ауылшаруашалық ... ... ... ... ... ... ластануы адам организміне тікелей әсер етеді, ал атмосфераның ластануы (бүкіләлемдік деңгейде) - жанама түрде климаттың өзгеруі арқылы, биосферадағы азон қабатының ... ... ... әсер ... ... ластаушы заттардың негізгі түрлеріне: атмосфералық газдар (азоттың, күкірттің, көміртектің газдары), көмірсутектер (хлор-, азот-, фтор-, фосфорлы ... ... ... ауыр металдардың аэрозолдары мен басқа да органикалық және минералды заттарды жатқызамыз. Бұлардың көбісі улылығы мен канцерогендік ... ... ... ... ... ... зерттеу нәтижелері бойынша (1994) атмосфералық ластанудың әсері 3 пен 6 жастағы балаларға (3,3 есе) және 60 ... ... кәрі (1,6 есе) ... халықтъң денсаулығына үлкен зиян әкелетіні дәләлденді. Металлургиялық өндірісі дамыған қалаларда жасы ... ... ... көбінесе қан айналымы (1,5 есе) мен асқазан (1,7 есе) ... ал ... ... ... (1,5 есе), ... және кез ауруларымен жиі ауырады.
Ауаны негізгі ластаушылар қатарына ауаға қорғасынды, көміртек оксидін, альдегидтсрді, шаңдарды, әр ... ... мен ... ... ... ... және т.б. Шығарып тұратын автотранспортты, жылу электростанцияларын, металлургиялық мұнай ... және т.б. ... ... ... ... ... ... болатын химиялық заттар тек қана адамдардың денсаулығына ғана әсер етіп қоймай, соңдай-ақ ... ... ... да әсер етеді. Табиғи экожүйедегі бұл әсерлер әр түрлі және ... ... ... ... газдар (көмертек оксидтері) аз мөлшерде өсімдіктердің өсуі мен дамуына жағдай жасаңды, алайда олардың ауадағыы мөлшері көп ... ... олар кері әсер ... ... ... қос тотығы өсімдік жапырақтарының клеткаларының тіршілік әрекетін тоқтатып тастайды. Соның ... ... ... ... ... таңабалар пайда болып, соңыңда кеуіп қалады.
Су қоймаларыиың ластануы. Халық санының өсуіне байланысты көп елдерде ауыз суға ... ... ... ... қазіргі заманның негізгі мәселелерінің бірі өзендердің, көлдердің және ... ... ... ... ... ... ... Ұйымының (БҰҰ) мағлұматтары бойынша қоршаған ортада түсетін барлық химиялық заттардың 80%-ті ерте ме кеш пе таза су ... ... Жыл ... ... 420 км3 ... ... ... бұл сулар 7 мың км3 таза суды бұлдіре алады. Су қоймаларының негізгі ластаушылары:
1) құрамында өнеркәсіптік тегі бар атмосфералық жауын-шашындар;
2) қаланың ... ... ... ... ... өнеркәсіптің қалдықты сулары;
4) ауылшаруашылығьның қалдықты сулары (үй жануарларының кешендерінің нәжістері, егіс далаларындағы удобрениялар мен пестицидтердің ... және ... ... ... ... ... ... негізгі ластаушысына толық тазартылмайтын өнеркәсіптік қалдықты сулар жатады. Сондықтан да ... өзен ... ... ... ауыр ... ... және ... заттармен, пестицидтермен ластанған. Қалдық сулардың тазартылмай су ... ... ... заттардың тұнба түрінде үлкен мөлшерде жинақталуына әкеледі. Мысалы, Қарағанды облысындағы "Карбид" енеркәсіптік өндірісінің кеп жылғы қалдық суларының тазартылмауы нәтижесінде Самарқанд су ... мен Нұра ... ... ... ... улы сынап жиналып, қазір ол үлкен мәселеге айналып отыр.
Адам өміріне де және табиғи экожүйеге де ... ... ... ... ... ... кіржуғыш заттар үлкен зиян әкеледі. Олар су бетін көбікпен жауып тастап, суға оттегінің түсуіне кедергі жасайды. Су қоймаларының экожүйесіне ... ... ... келетін құрамында азот, фосфор және тағы да басқа биогенді ... бар ... ... ... де өте ... Осы ... әсерінен су қоймаларында эвтрофикация процесі дами бастайды. Бұл биогенді ... ... ... ... биологиялық өсуінің жылдамдауына әкеледі, осының нәтижесінде суда ... ... ... ... ... су өсімдіктерінің көбеюі басталады да, су күңделікті тіршіліке жарамсыз болып қалады.
Топырақтың ластануы. Топырақтың табиғи және антропогенді ластануын айырамыз. ... ... ... ... ... ... ... атмосферадан, литосферадан, гидросферадан әр түрлі химиялық заттардың түсуі арқылы, мысалы, тау жыныстарының желмен ұшуы немесе жаңбыр мен қар ... ... ... ... экожүйе мен адам денсаулығьна ең үлкен зиянды топырақтың антропогенді ластануы әкеледі. ... ... ... пецтицидтер, тыңайтқыштар, ауыр метацдар, канцерогенді әсерлі құрамыида хлор-, фтор-, фосфор ... ... бар тағы ... ... ... жатады. Айта кету керек, адам организміне түсетін зиянды заттардың 70%-ті тамақ ... ... мен ... ... ... - зиянды жәндіктерді (инсектицидтер), арам шөптерді (гербицидтер), саңырауқұлақтарды (фунгицидтер) және т.б. құртуға арналған адам ... ... ... ... Бүкіләлемдік шығарылатан пестицидтердің 45%-тін инсектицидтер, 40%-тін гербицидтер, 15%-тін -фунгицидгер, ... ... ... ... ... ... заттар құрайды. 80-шы жылдардың соңында ауылшаруашылығында қолданылған пестицидтердің орташа нормасы 1 га 2 кг ... ... ... 1,4 ... ... Көптеген пестицңдтер топырақта ұзақ уақыт бойы сақталады және трофикалық тізбек бойынша жинақталып, адам өміріне зиянды ... ... ... ... ... ... ... ортаның сапасының өзгеруінің теріс ықпалы соңғы кездері ''экологиялық қақпан" ... атау ... ... қақпанның мысалы ретінде метилсынаптың (СН3Нg) адам ағзасындағы физиологиялық үрдістерге әсер етуін ("Минимат" ауруы), ... ... ... - ... қорғану құралының әсерін (лат. пестис - зиянкес, циде - өлтіру) келтіреді. Мәселен, диизопропилфторфосфат (ДФФ) атты белгілі зат тек ... ... ... ... ... ... ... бәсеңдетуде маңызды роль атқаратын ацетилхолинэстерезаның ферментіне инактивациялық ықпалын ... Улы ... тек ... ... қолданылатын түрлер үшін ғана қауіпті емес. Оларды шаруашылық мақсатта пайдалану ортаның қатты ластануына және қалаусыз салдарға ... ... ... ... (ДДТ) ... ... ... ашылуы Нобель сыйлығымен бағаланғанды. Оның әлемдік өндірісі 30 жыл бойы дерлік жыл ... 100 мың т-га ... ал оны ... ... ауыл ... ... түсімін, сондай-ақ орманның екпе ағаштарын құтқарды. ДЦТ препараттары экожүйеде экономикалық зиянды тұтынушылар үшін кедергілер ... ... ... ... ... ДДТ-ның өзі және препараттардағы кейбір қоспалар жылы қанды жануарларға уыттылық әсерінен басқа қоректік тізбек ... ... ... ... ие. ДЦТ-ға жақын препараттар суға миллионға 0,014 бөліктегі мөлшерде түскенде, оның ... ... ... 0,5 ... ал ... бұлшық еттерінде - 221 бөлікті құрайды деген ... бар, яғни ол 104 ... ... ... ... ... ... ДЦТ ол ешқашан да қолданылмаған аймақтан -- Антарктидадағы пингвиндердің ұлпаларынан табылды. Қазір оны ... ... ... ... аса ... ... ... тобын да жатқызады. Диоксиндер бұл олардың аса жоғары улылығы мен биологиялық белсенділігіне байланысты суперэкотоксиканттар деп атайтын заттар тобы. Оган ... ... ... дибензофурандар (ПХДФ) және бифенилдер (ПХБФ), сондай-ақ жүздеген хлор-, бром- және хлорброморганикалық циклдік ... ... ... ... технологиялық процестер кезінде түзіледі, мысалы, целлюлоза-қағаз, металлургиялық және басқа да өндірістерден бастап ... ... ... ... мен ... суды ... қалдықтарды жағу, двигателдерде отынның жануы процестерінде түзіледі.
Бұл ... ... ... ... ауыр ... қосылыстарынан, хлорорганикалық пестицидтерден (ДЦТ, гексахлоран және т.б.), ал ... ... ... ... ... асып ... ауыр ... себепкері бола алады.
"Экологиялық кақпандардың" тізімін ауыл шаруашылығыңда нитраттар тыңайтқышы ретінде кеңінен қолданылуымен байланысты ... мен ... ... ... ... толықтыруға болады. Нитраттар -- азот қышқылының тұздары (селитралар). Өсімдіктердің азотты қоректену агенттері ретінде натрийлі селитра (NаNО3), калийлі ... ... ... және ... ... басқа түрлері қолданылады. Нитраттардың өсімдіктерге қарқынды түсуі олардың алмасу үрдістеріне голығымен қатыспай, жапырақтарға, сабақтар мен тамырларға жиналып қалуына әкеледі. Тікелей ... үшін ... ... тыс мөлшері айтарлықтай қауіп туғызбайды, алайда олар жылы қандылардың ағзасына қорекпен бірге түскенде аминдермен және ... ... ... ... ... улы ... айналады (аммиактардың радикалдарымен немесе металдармен өзара әсерлесу өнімдері). Нәтижесінде нитрозоқосылыстардың нитрозаминдер мен нитрозамидтердің түзілуі мүмкін.
Мұндай тағамдық өсімдікті ұзақ ... ... ... адам ... ... жинақталуы зат алмасудың ауыр түрде бұзылуын, аллергияны, жүйке бұзылыстарын тудырады. Қан құрамыңца нитраттар гемоглобиннің екі валентті темірін үш валентіге айналдырады, бұл ... ... ... ... ... ... қосылыстарға келсек, бірқатар жағдайларда олар зиянды түзілістер, асқазан обырын, ... ... ... ... ... ... 1 кт дене ... 5 мг артық мөлшерде түсуінің өзі қауіп тудырады. Тағаммен бірге ағзаға түсетін ... ... ... 320 ... ал ... 9 ... ... тиіс.
2.4 Радиациялық ластану
Радиоактивті ластану - қоршаған ортаға өте қауіпті әсер әкелетін ... ... ... Бұл ... адам ... мен тірі ... ... сәулелену арқылы зиянды әсер жасайды. Қазіргі уақытта дамыған ... ... ... ... ... ... ортаның радиациалық ластануы үлкен қауіп тудыруда. Ластанудың бұл түрі химиялық ластанудан кейіи екінші орынға шықты. Радиациалық ластануды мынадай топтарға ... ... ... ... ... пайда болатын альфа- (гелий адрасы), бета- (жылдам элекгрондар) бөлшектердің және гамма-сәулеленулердің әсерінен болатын радиациалық ластану (физикалық ... ... ... ... ... ... ... көбеюіне байланысты болатын ластану (химиялық ластану түрі).
Ортаның радиациялық ластануына атом қаруын сынау аз үлесін ... жоқ, ол ... ... ... ... Радионуклидтер -- бұл элементтердің электрондарды атомдардан шығарып, оларды басқа атомдарға оң және ... ... ... ... ... ... радиобелсенді сәулелену шығаратын изотоптары. Мұндай сәулеленуді иондаушы деп атайды. Кейбір заттарда барлық ... ... ... ... Атап ... оларға технеций, прометий, сондай-ақ Д.И.Менделеев кестесінің полонийден басталып трансураңдылармен бітетін барлық элементтері жатады.
Гелий ядроларынаи (альфа-сәулелену) немесе жылдам электрфадардан (бета-сәулелену) тұратын ... ... ... ... деп ... Электромаганитті иондаушы сәулелену - бұл гамма-сәулелену мен оған ... ... ... ... және ... ... ... түскен кезде оған әсер етеді, ал гамма-сәулелену организмнен ... ... та оған әсер ете ... сәулелену жоғары дамыған ағзаларға, бірінші кезекте адамға аса күшті әсер етеді. Оган микроағзалар төзімдірек ... ... ... ... 3,7-1014 Бк (10 мың Ки) ... ... цезий-137) қуатты көздерінің қасында жоғарғы топтағы бірде-бір өсімдік немесе жануар тірі қалмайтындығын көрсетті. Түрлі радинуклидтердің организмге әсері аса сан ... ... ... де ... ... оларға мутагенді және бластомогенді эффектке тән. Мысалы, 131-иодтың аз мөлшерінде қалқанша бездің қызметі ... ал көп ... - ... ... ... ... көздері. Радиациялық қауіптердің әсерлері шыққан тегі бойынша табиғи және антропогенді болып бөлінеді. Табиғи факторларға қазба рудалары, жер ... ... ... бөлінуі кезіндегі сәулелену және т.б. жатады. Радиациялық қауіптің антропогендік әсерлеріне радиоактивті заттарды өндіруге және қолдануға, атом энергиясын өндіруге және ... ... ... ... ... ... ... адам өміріне өте қауіпті радиациалық антропогендік әсерлер адамзаттың мына іс-әрекеттерімен тығыз байланысты:
-атом өнеркәсібі;
-ядролық жарылыстар;
-ядролық ... мен ... ... ... ортаны радиоактивті элементтермен және радиациялық сәулеленумен ластайды. Бұдан басқа атом өнеркәсібі радиоактивті қалдықтардың көзі болып, адамзатқа жаңа үлкен қауіпті және әлі ... ... ... ... көму мен жою ... алып ... бір қауіпті радинуклид -- стронций-90, ол ядролық сынақтардың нәтижесінде түзіледі (жартылай бөліну периоды 27,7 жыл). Ол ағзаға ... ... ... тері ... арқылы түсіп, қаңқа мен жұмсақ ұлпаларға жинақталады. Стронций қанда патологиялық құбылыстар тудырады, ішке ... ... ... кемігінің құрылысының бұзылуына әкеледі. Зақымданған соң ұзақ мерзімнен кейін (келесі ұрпақтарда) ісіктер, ақ қан ауруы болуы мүмкін.
Ядролық жарылыстар. 1993 ... ... әр ... 5 ... ... Невадада (АҚШ, Ұлыбритания), Жаңа Жерде (Ресей), Семейде (Қазақстан), Муруроада (Франция), Лобнорда (Қытай) 2000-нан аса ядролық жарылыстар жасалды.
Биосфера мен ... ең ... ... 1980 ... ... дейін атмосферада жасалған ядролық жарулар әкелді. Негізгі ядролық мемлекеттер бұндай жарылыстарды 1962 ж (СССР) және 1963 (АҚШ) ... ... Ең ... ... ... ... жасалған атмосфералық (күші 3 мегатонна) ядролық жарылыс әкелді. Бұл жарылыстың зардабы әлі күнге дейін Орта Азияда, Орталық Азияда, Сібір мен Алыс ... ... ... ... ... ... ... бүкіл жер шарына таралуына жағдай жасап отыр. Бұл заттар ... ... ... ... суға ... ... ... адамдар мен тірі жәндіктер организміне түсуде.
Ауадағы жарылыстардан басқа 50-ші жылдардың соңынан бастап көптеген жер асты (1957, АҚШ; 1965, ... ... ... бұл ... 90-шы ... ... больп тұрды. Бұл 5 ядролық суперполигонға тағы да екіжүздей жер шарының әр аймағындағы ... ... т.б.) ... ... олардың биосфераны радиоактивті ластануға қосқан үлесін өздеріңіз ойлап көріңіздер.
Ялролық энергетика. Әлемдегі ... ... ... (АЭС) 1954 ж ... Обнинск қаласында тұрғызылды. Қазіргі уақытта АЭС 30-ға жуық елдерде жұмыс істейді. Ядролық электроэнергияиың бүкіләлемдегі ... ... 17%. Бұл ... бойынша алдыңғы орында Франция келеді: бұл елде бүкіл электроэнергияның 75% АЭС өндіріледі. Электроэнергияны АЭС ... ... ... ... 18-ші, ал АҚШ 11-ші орында келеді. Ядролық энергетиканың дамуы әлі шешімін таппаған радиоактивті қалдықтарды сақтау мен қайта өңдеу ... алға ... ... Полигон
Адам өзін қоршаған ортамен бірге өсіп, бірге қайнап келеді, өзі де осы табиғаттың бір ... ... ... Біз адам -- ... ... иесі дейміз, бірақ оның биологиялық тұрғыдан табиғатын толық танымаймыз ... оны ... ... ... ... ауа, су, жер, ормандар сау болса ғана ... өзі де сау ... -- ... ... ... ең жасы. Жер адам пайда болудан миллиардтаған жыл ... ... ... ... адам ... және ... бейбіт өмір сүруді үйренбесе, адамзат өліп кеткен жағдайда, жер сонша уақыт тіршілік ете алады. Бірақта біз ... бойы және ... ... бері ... пайдалану ұранын басшылыққа алып келеміз, яғни табиғатқа қарама-қарсы бағытта тәрбиеленіп келдік.
Табиғатпен жарастықта өмір сүру үшін, оның ... ... ... және оны ... жөн, адам өркениетін қоршаған әлемге аса сақтықпен қарап отырып, одан өз ... ... ... ... жөніндегі желөкпе жобаларды және ойланбай істелген әрекеттердің зардаптарын кім білмейді? Аралдың апатты таяздауы, Байкалдың ластануы, ұланғайыр Қарақалпақстан ... тұз бен ... ... су ... ... ... кезде орасан үлкен аудандардың су астыңда қалуы -- бұл тек ... ... ... ... ... ... ... ғаламат өзгеріске душар ету, өкінішке орай, адамның жаңа ... және ... ... ... ... және әлеуметтік мәселелерді шеше алмайды. Алайда қоршаған ортаға зорлықпен жасалған өзгерістердің ішіндегі ең ауыры Семей аймағында болған өзгеріс. Ол ешбір ... ... ... ... ... бойы ... белсенді қызметі кезінде айналаның -- топырақтың, атмосфераның, судың радиоактивті газ-тозаңдармен, азық-түліктің радионуклидтермен ластануы туралы ауыз ашпайтын әдет ... ... ... ... ... ... ортаға әсері туралы болжам теріске шығарылды. Ал бұл бағытта ешбір зерттеулер мақсаткерлікпен жүргізілген жоқ. Тек облыстағы жекелеген ... ... ... мен ... ... ... ...
Ғасырлар бойы терең тыныштықта, бейне бір ұйқыда жатқан жер қабаттары жер асты ядролық күшті жарылыстардан қозғалысқа келіп, ... ... ... ... ... ... ядролық жарылыстар салдарынан тау жыныстары жарылады, уатылады жаңа қуыстар пайда болады, ежелгі құрылымдар өзгеріске түседі, мұның өзі ежелден келе ... тау ... ... немесе опырылып төмен түсуіне әкеп соғады, жер қабаттарының ғасырлар бойы бекінген бейнесі өзгереді.
Бітімі жағынан қатты тау жыныстарының ... ... ... жер асты ... ... ... ... екіншілері бағытын, орнын өзгертеді, жаңа әлсіз аймақтар немесе жаңа ... ... ... ... жер ... ... ... ағыны зақымданып, бағыты өзгеріп кетеді, немесе құрып қалады.
Полигонға іргелес аудандардың шаруашылықтарында осындай суы тартылған құдықтар ... ... ... ... ... отырады. Соңғы жылдары поселкелер мен малды сумен қамтамасыз етіп тұрған 700 ... ... ... шығып қалды.
2.6 Адам денсаулығы
Адамзат тарихы денсаулықты табиғаттың үлкен сыйы деп ... оған ... да зор мән ... ... денсаулығына статистикалық түсінік тұрғысынан қарайды және ол туу, өлу, ауруға шалдығу, өмірдің ... ... ... да ... ... бойынша анықталады.
Адамзат эпидемиология мен инфекциялық иммунологияның негізгі заңдарын танып, неғұрлым қауіпті жұқпалы ауруларды меңгеруді үйренгелі небәрі 100 жыл ... ... ... ... ... ... ... ауыратындардың саны күрт азайып, ең төменгі деңгейге келді. Әйтсе де Азия, ... және ... ... ... ... ... оба, ... сияқты жұқпалы аурулар әлі де орын алып отыр.
Қоғамымыздың денсаулығын айтарлықтай көтеруге тек осы жүз жылдықтың 30 -- 50-ші ... ғана ... ... Алайда жүрекқан тамырлары ауруларының және онкологиялық аурулардың тарауы, тіпті неғұрлым дамыған елдердің өзінде де қоғамдық денсаулық жағдайын одан әрі ... ... ... кедергі болып келеді.
Соған қарамастан ауруларға шабуыл жалғасып келеді. Медицина ғылымы мен ... ... жаңа ... мен әдістерін ойлап табуда және игеруде.
Алайда дәрігерлік өнер денсаулықты сақтау және нығайтуды бірінші ... етіп ... ал ... ... ... ... екінші орын алады.
Бірақ бүгінде денсаулық пен ауруды бөле қарауға бола ма? Оның да, мұның да өлшемі қайда, араларындағы меже ... -- ол ... ғана ... дене ... және ... қамсыздықтың толымды хал-жағдайы. Нақ осы қоғамдық денсаулық мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық толысуының, мәдениетінің және әл-ауқатының негізгі өлшемі ... ... ... ... ... ... ... игілікті ықпал ететіні белгілі, ал оның өзі әлеуметтік жаңарусыз болуы мүмкін емес.
Қазіргі адам биоәлеуметтік ортаның күрт өзгеруінен пайда болатын әртүрлі ... ... толы ... ... өмір ... ... бұл оның денсаулығьна елеулі нұқсан келтіреді және үшінші хал-жағдай деп аталатын күйге душар етеді.
Ядролык, полигонның ерекше зиянды әсерінің ... ... ... халқының көпшілігі осы үшінші хал-жағдайға тап болған: мұнда бірсыпыра аурулар қазірдің өзінде осы өлкеге ғана тән сипат түріне (өлкелік патологияға) ... одан ең ... ... ... ... ... ғана адамды алыстатуға болады.
Қоғамдық денсаулық Семей облысындағыдай бұзылған жағдайда, оның хал-жайы көбінесе медицина ... ... ... анытқталатыны сөзсіз.
Бiрiккен Ұлттар Ұйымының даму бағдарламасы Семей ... ... ... зардап шеккен өңiрге нақты көмек көрсете бастағанына жыл жарымдай уақыт ... Атап ... 2002 ... сәуiр айынан бастап БҰҰДБ Семей бағдарламасы iске кiрiстi.
Жапон мемлекетi қаржыландыратын бұл бағдарлама үш ... ... ... ... ... ... көрсету;
- әйелдер iскерлiгiмен атқарылатын модельдерге шағын несиелер беру;
- үкiметтiк емес ұйымдар мен жергiлiктi қоғамдастық ұйымдарға шағын ... ... ... ... Мәди ... ... Қ. ... атындағы орта мектеп осынау бағдарламаға қатысу үшiн өз жобаларын жiберген болатын. Жаңа оқу жылы қарсаңында ол қайтарымы жоқ ... ... ... ... Айта кету ... осыдан бес-алты жыл бұрын осы мектепке есiмi ... ... ... ... ... қазақ баспасөзiнiң дамуына сүбелi үлес қосқан қайраткер тұлға болатын. Жерлестерi құрметтеп, осы ... ... бiлiм ... ... ... ... ... мен облыс орталығынан шалғай, Семей ядролық сынақ полигоны өңiрiндегi ауыл үшiн жоғарыда аталған гранттың мәнi зор. Төрт мың АҚШ доллары ... бұл ... ... ... жылу ... ... бiлiм ұясын төңiректеген ауыл тұрғындарына үлкен қуаныш сыйлады. Қыркүйек айының ортасында жылу жүйесiнiң қазандығы да ... ... ... ендi жылы да таза ... ... оқитын болады.
Қорытынды
Сонау бір бағзы замандарда-ақ Ж.Б.Ламарк айтқан екен: "Адамның міндеті ... жер ... ... ... ... етіп ... ... тегін жоюда жатыр деп айтуға ... - Жер ... ... бір ... бөлшегі, биосфера дамуының нәтижесі. Қазіргі уақытта ол өзінің іс-әрекетімен тіршілік жасайтын қоршаған ортадағы табиғи тепе-теңдікті бұзып, оның құлдырауына әкелуде.
Табиғат байлығын ... ... ... ... жер, су ... сақтау, олардың зиянды заттармен ластануына жол бермеу - көкірегі ашық, көңілі ояу әрбір азаматтың парызы.
Қазақстанда ... ... ... ұлы ... ие бола ... ... ... өзіміз аялай алмасақ елдің өркениетін алға ... ... деп ... ба? Қасіреттің қисық таяғы ... ... яғни ... көз жасыннан пайда болған зиянды әрекеттердің халқымызға зардабы тигенде ғана ... ... ... бәле ... ... ... қиындықты шешуге кірісеміз. Сондықтан да бүкіл қазақстандықтарға айтарым - осы ... ... ... ... жылытсақ, жан азабын шекпейміз деп ... ... оны іске ... ... ... жастар, яғни біздің қолымызда!
Пайдаланылған әдебиеттер
* К. ... ... ... "Қайнар қасіреті" ," Қазақстан" 1997 ж.
* Атмосфера,ғалам ластануы және зардаптары. 2005 ж.
* ... ... ... Ғ. Сағымбаев
* Экология курсының бағдарламасы 2005
* Экология мәдениетінің өркендеуі 2000ж. 26 ...
* ... ... ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Биология. Адам және оның денсаулығы» (8-сынып) пәнін оқытуда жеке тұлғаға бағытталған технологияны пайдалану39 бет
Адам денсаулығы және радиация13 бет
Адам денсаулығына және организмге жүгірудің әсері17 бет
Адам денсаулығының көрсеткіштерін зерттеу9 бет
Адам және оның денсаулығы пәнінен салауыттану жүргізетін сабақтар жүйесі25 бет
Адам мен адамзаттың денсаулығына қарсы қылмыстар34 бет
Адамдардың денсаулығына әсер ететін негізгі факторлар8 бет
Азаматтардың денсаулығын жақсартуы – мемлекеттің тұрақты әлеуметтік-демографиялық дамудың кепілі.10 бет
Азаматтардың денсаулығын сақтау туралы заң.16 бет
Ана мен баланың денсаулығы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь