Адам дамуы тұжырымдамасының қалыптасуы және дамуы

1.Адам дамуының анықтамасы
2.Экономикалық өсудің классикалық тұжырымдамаларындағы АД мәселесі
3.Адам капиталы теориясы
4.Базалық мұқтаждықтар мен тұрмыс сапасының тұжырымдамалары
5.АД тұжырымдамасының одан әрі дамуы
1.Адам дамуының анықтамасы. Кейбір жағдайларда адам əлеуетінің (потенциалының) дамуы ретінде тəржімаланатын адам дамуы (ағылш. "human development" сөзінен) дегеніміз - адамдарды анағұрлым кең тұрғыдағы таңдау мүмкіндігімен қамтамасыз ету үдерісі. Сайып келгенде, осы таңдау шексіз болуы жəне уақыт бойынша өзгеріп отыруы мүмкін. Бірақ дамудың қай деңгейінде де адам дамуының басты аспекті ұзақ жəне ауру-сырқаусыз ғұмыр, білім алу жəне лайықты тұрмыс деңгейі үшін қажет ресурстарға қол жеткізу мүмкіндігі болып табылады. Егер негізгі осы таңдауға қол жетпесе, адамның өзге мүмкіндіктерге шамасы келмейді.
Алайда адам дамуы мұнымен шектелмейді. Қосымша аспекттер саяси, экономикалық жəне əлеуметтік еркіндіктен адамның жасау мен өндіру мүмкіндіктеріне, дербес қадір-қасиет сезімі мен кепілденген адам құқығын иеленуге қарай өзгеріп отырады.
Тұжырымдама адам дамуының екі жағын даралайды. Біріншісі адамның денсаулығын жақсарту мен білімін жетілдіру сияқты адам қабілетін қалыптастыруды қараса, ал екіншісі осы қабілеттерді жұмыс, бос уақыт немесе мəдени, əлеуметтік жəне саяси қызмет үшін пайдалануды қамтиды. Адам дамуының деңгейі осы екі жақтың балансын қамтамасыз етпеген жағдайда, адамның өз өміріне көңілі толмауы мүмкін.
Адам дамуының негізгі идеялары, осы заманғы көптеген өзге идеялар сияқты, негізінен соны емес, тек олар жаңа көзқарасты немесе ескі мұраға қолданылатын өзге тəсілді ғана көрсетеді. Адам дамуы тұжырымдамасының баста-уларын адамзат тарихының ерте кезеңдерінен, көптеген мəдениеттер мен діндерден байқауға болады.
        
        1. Адам дамуы  тұжырымдамасының қалыптасуы және дамуы
1.Адам дамуының анықтамасы
2.Экономикалық ... ... ... АД ... ... ... ... мен тұрмыс сапасының тұжырымдамалары
5.АД тұжырымдамасының одан әрі дамуы
1.Адам дамуының анықтамасы. Кейбір жағдайларда адам ... ... ... ретінде тəржімаланатын адам дамуы (ағылш. "human development" сөзінен) дегеніміз - адамдарды анағұрлым кең тұрғыдағы таңдау мүмкіндігімен қамтамасыз ету ... ... ... осы ... ... ... жəне уақыт бойынша өзгеріп отыруы мүмкін. Бірақ дамудың қай деңгейінде де адам ... ... ... ұзақ жəне ауру-сырқаусыз ғұмыр, білім алу жəне лайықты тұрмыс деңгейі үшін қажет ресурстарға қол жеткізу мүмкіндігі болып табылады. Егер ... осы ... қол ... ... өзге ... ... ... адам дамуы мұнымен шектелмейді. Қосымша аспекттер саяси, экономикалық жəне əлеуметтік еркіндіктен адамның жасау мен ... ... ... ... ... мен ... адам ... иеленуге қарай өзгеріп отырады.
Тұжырымдама адам дамуының екі жағын даралайды. ... ... ... ... мен ... ... сияқты адам қабілетін қалыптастыруды қараса, ал екіншісі осы қабілеттерді жұмыс, бос уақыт немесе мəдени, əлеуметтік жəне ... ... үшін ... ... Адам ... деңгейі осы екі жақтың балансын қамтамасыз етпеген жағдайда, адамның өз өміріне көңілі толмауы мүмкін.
Адам дамуының негізгі идеялары, осы заманғы ... өзге ... ... негізінен соны емес, тек олар жаңа көзқарасты немесе ескі мұраға қолданылатын өзге тəсілді ғана көрсетеді. Адам дамуы тұжырымдамасының баста-уларын ... ... ерте ... ... ... мен ... байқауға болады.
2.Экономикалық өсудің классикалық тұжырымдамаларындағы АД мәселесі. Адам дамуының тұжырымдамасы даму жəне ... ... ... ... ... негізделеді. Адам дамуының негізгі мақсаты - адамдардың салауатты жəне жасампаз тіршіліктен біршама ұзақ уақыт бойы лəззат алуына ... ... ... ... ... жəне ... лайықты қоршаған орта құру.
Экономикалық дамудағы адам ролін қарау жөнінде экономикалық теорияның классиктері сонау заманда-ақ алғашқы ... ... ... А. Смит пен оның ... ... ... байлығының көзі ретінде ғана емес, сонымен бірге қоғамдық байлықтың бөлігі деп те есептеген.
Адамды қоғамдық өндірістің мақсаты ретінде ... өзге ... ... туындыларынан да кездестіруге болады. Маржиналистік бағыттың жақтастары, мəселен, шекті пайдалылық теориясының негізгі ережелерін тұжырымдау арқылы ... ... ... ... тұспа-тұс жақындады
Экономикадағы неоклассикалық бағыттың негізін қалаушылардың бірі А. ... ... ... ... дамуымен тікелей сабақтастырды. Ол былай деген: "Байлықты өндіру - адам тіршілігін ұстаудың, оның ... ... мен ... ... жəне рухани күштерін дамытудың құралы ғана. Ал адамның өзі - осы байлықты өндіретін негізгі ... жəне ол ... ... мақсаты болып қызмет атқарады..."
XX ғасырдың 30-шы жылдары Дж.М. Кейнс экономикалық өсудің аса маңызды шарттары (жағдайлары) ретінде адам ... ... мен іске ... ... оның жеке таңдауының мүмкіндіктерін ұлғайтуды бөліп атады.
3.Адам капиталы теориясы. Капиталдың қорлануы мен материалдық-заттық факторлар прогрестің ... жəне ... ... ретінде қаралды. Алайда дəл сол материалдық байлықтың өсу көздеріне ... ... ... ... адам роліне жаңаша қарауды туындатты.
Осындай түсінік (пайым) Т. Шульц (T. W. Schulz) тұжырымдаған адам капиталы ... ... ... ... ХХ ... 50-ші жылдары еңбек өнімділігінің өсу көздерін іздеу кезінде ол бастапқыда "қалдық ... ... ... ... дербес фактор етіп даралады. Кейіннен осы автордың "Білім ... ... ... жəне "Адам капиталына инвестициялар" аталатын танымал жаңашыл еңбектерінде ол ... ... ... ... мен ... ... ... Денисон туындыларының айналасындағы айтыс-талқылаулар зерттеуші еңбектерінің негізі болды, Э. Денисон көлемді статистикалық материалдар бойынша техникалық жаңа енгізілімдерді, еңбекті пайдалану мен ... ... ... ... ... ХХ ... АҚШ-та ең қолайлы жағдайда нақты ұлттық өнімді ұлғайтудың тек жартысын ғана ... ете ... ... Осы ... ... Т. ... ... адам капиталы тұжырымдамасын жасады. "Адам капиталы" факторын даралау бұған дейін тұтынушы жəне ... сала ... ... келген білім, ғылым, денсаулық сақтау салаларының экономикалық ролін дұрыс анықтауға мүмкіндік берді. Адам капиталы - өндіріс жəне ұзақ ... ... ... екі ... қызметін орындайтын білім мен біліктілік жиынтығы.
Халықаралық ынтымақтастық саласындағы адам капиталының теориясы ... адам ... ... ... ретінде та-нымал болған дербес бағыт пайда болды. Адам ресурстарының дамуына ... - адам ... ... ... жəне ... мəселелерді, жұмыспен қамтылу, денсаулық сақтау, тамақтану, кенттену, тұрғын үй, білім алу, кадрлар даярлау жəне т.б. қоса ... оны ... жəне ... даму ... ... ... ... мұқтаждықтар мен тұрмыс сапасының тұжырымдамалары. Адам капиталы теориясымен қатар адам ... ... ... ... ... ... белгілі роль атқарды, ол ХХ ... 60-шы ... ... ... ... ... пайда болды. 1976 жылы осы тұжырымдама Халықаралық ... ... ... ... өсу жəне ... мұқтаждар" баяндамасының арқауы болды. Базалық мұқтаждар тұжырымдамасы - үкіметтерге мына ... ... алу ... ... жəне ... ... ... ұсынады: отбасының тамақ ішудегі, киінудегі, тұрғынжай мен үй ... ... ең ... ... ... ... қанағаттандыру; ауыз сумен қамтамасыздандыру, тұратын орындарының санитарлық жағдайын, қоғамдық көлік, денсаулық сақтау мен білім беру салаларындағы қоғамдық қызметтерді жақсарту.
"Адам дамуы" ... ... өзге ... ... - ... ... сапасы" өз ықпалын тигізді. Тұрмыс (өмір) сапасы категориясының мəні шоғырландырылған түрде Я. Тинбергеннің "Экономикалықтəртіпті ... ... ... ... онда ... ... "Осы шама тұтас алғанда жеке тұлғаларға немесе мемлекетке қатысты "пайдалылық критерийін" жай ғана есепке алу ... ... ... ... ... ... ... жүйесіне сəйкес ойластырылуы жəне жете зерттелуі тиіс". ... ... ... ... ... өмірдің жеке қырларын бейнелейтін көрсеткіштердің біртұтас жүйесі негізінде жүзеге асырылады. Өткен ғасырдың 70-ші жылдарында Дж. Форрестер тұрмыс (өмір) ... ... бес ... ... ... ... олар: халықтың саны, қорланған (жинақталған) капиталдың саны, ауыл шаруашылығындағы капиталдың үлесі, қолда бар табиғи ресурстар мен ... ... ... адам ... ... ... ерте ... өзіне жинақтайды. Осы кең ауқымдағы анықтама адам өмірінің бүкіл күрделі қырларын адамдардың күнделікті қыруар əбігершіліктерінің, сондай-ақ бүкіл дүние жүзіндегі ... ... ... экономикалық, əлеуметтік жəне саяси айырмашылықтарының жиынтығы ретінде жақсырақ қамтуға мүмкіндік туғызады.
5.АД тұжырымдамасының одан әрі дамуы. Адам дамуы идеялары ХХ ... 80-ші ... орта ... ... даму ... мен халықаралық ынтымақтастық жобаларын əзірлеу кезінде экономикалық топтар тарапынан көбірек қолдау таба бастады. Адам ... ... ... ... ... ... Дөңгелек столы, БҰҰ ДБ дамытушы зерттеу бағдарламасы аясында орындалған жəне Исламадабта жарияланған К. Хак пен У. Киргардың (K. Haq and U. Kirgar) ... ... ... ...
Адам əлеуеті (потенциалы) дамуының осы заманғы түсінігіне Амартья ... (A. Sen) 1989 жылы ... ... ... ... ... жарияланған теориялық зерттеулері шешуші ықпал жасады. Ол даму үдерісін материалдық немесе экономикалық əл-ауқатты ... ... ... ал адам ... ... ... үдерісі, яғни, ұзақ жəне салауатты өмір сүру, білімге қол жеткізу, көбірек шаруалар тындыру жəне тағы сол сияқтылар ... ... Бұл ... осы ... адам ... ... кеңейтумен байланысты. Адам дамуы тұжырымдамасы сол арқылы даму мақсаты ретінде экономикалық ... ... ... ЖҰӨ (жалпы ұлттық өнімнің) өсуін емес, ал адамның өзінің даму мүмкіндігін, оның таңдау ... ... ... ... ... адам ... ... Дүниежүзілік Баяндама адам дамуы тұжырымдамалық үлгісі негізгі төрт қағидаға негізделетініне сүйенеді:
1. Өнімділік. Адамдардың өз ... ... ... мүмкіндіктері болуы тиіс, табысты құрау үдерісіне толыққанды қатысулары жəне ақшалай əділ сыйақы үшін еңбектенулері керек. Сондықтан экономикалық өсу, жұмыспен ... жəне ... ... адам ... ... ... болып табылады.
2. Теңдік. Барлық адамдар əуел баста бірдей ... ... ... ... нəсіліне, ұлтына, қай тапқа жатуына, тегіне, тұратын жеріне, əл-ауқатының деңгейіне байланысты экономикалық жəне саяси өмірдегі мүмкіндіктерді ... ... ... ... адамдар осы мүмкіндіктерді іске асыруға қатыса алулары мен олардың ... ... үшін жою ... ... қол жеткізу тек қазіргі ұрпаққа ғана емес, сонымен бірге ... ... да ... ... ... Адам дамуының орнықтылығын қамтамасыздандыру мақсаттарында капиталдың барлық түрлерінің - физикалық, адам, табиғи капиталдарының орнын толтыруды ... ету ... ... ... ... тура ... борыштар (қарыздар) жасамаған жөн.
4. Мүмкіндіктерді ұлғайту (кеңейту). Даму адамдардың мүдделері үшін ғана емес, солардың күш-жігер ... ... ... асуы тиіс. Адамдар өз өмірлерін белгілейтін шешімдер қабылдау мен өзге де үдерістерге барынша жан-жақты қатысулары тиіс.
Адамзат баласы дүниеге белгілі бір ... ... ... ... Адам ... ... əр адам өз ... дамытуға мүмкіндік жасай-тын орта құрумен тұжырымдалады жəне осы ... ... ... ... ... ... керек.
Адам дамуы тұжырымдамасы адам өмірінің адамдардың игілік өндіруге қабілетті болғандарынан емес, ал осы дамудың мақсаты болып табылуымен құнды ... ... Даму əр ... ... барлық - экономикалық, əлеуметтік, мəдени жəне саяси ... ... ең ... ... ... мүмкіндіктермен қамтамасыз етуі тиіс.
2. Адам дамуы индекстері
* Адам дамуы индекстерінің сипаттамасы
* Адам дамуын өлшеу мәселелері және көзқарастары
3.Адам дамуы индекстерін есептеудің ... және ... ... ... Адам ... ... (АДИ) адам ... туралы бірінші Баяндама арқылы еңгізілді (1990 ж.). АДИ елдің әлеуиеттік-экономикалық дамуын өлшеу үшін ЖҰӨ ( жалпы ... ... ... ... ... АДИ елеулі кемшілігі - ел бойынша есептелген орташа шамалар үлкен теңсіздікті жасыруы мүмкін екендігі. Ең ... ... үшін жеке АДИ ... өте ... ... болар еді: мысал үшін, жыныс бойынша, немесе табыстар (кірістер) тобы бойынша, географиялық аймақ бойынша, нәсіл немесе этникалық (ұлыстық) топ ... есеп ... Жеке ... АДИ әр ... адам мұқтаждарының әлдеқайда толық көрініс анықтай алады.
Адам дамуы индексінен басқа елдегі адам дамуына интегралдық баға ... өзне де ... ... олар - Халықтың жоқшылық индексі, Гендерлік факторды есепке алғандағы даму ... және Әйел ... ... ... АДИ ... адам дамуы саласындағы жалпы прогрессің сипаттайтын болса, ал ... ... ... (ХЖИ) ... ... көрсетеді және халықта сақталған мұқтаждардың деңгейін өлшейді. Жоқшылық деңгейін өлшеу үшін дамушы ... ... ... ... ... ал дамыған елдерде ХЖИ-2 пайдаланылады. 1995 жылы Гендерлік факторды есепке алғандағы даму индексі (ГФДИ) енгізілді, ол ... мен ... ... ... көрсету мақсаттарында АДИ түзету үшін қолданылады. Әйел мүмкіндіктерін ұлғайту (кеңейту) ... ... ... ... және ... ... (тыныс-тіршілікке) белсенді қатысу мүмкіндіктерін бейнелейді. ГФДИ-нен айырмасы - ол жеке салалардағы мүмкіндіктердің теңсіздігі ашады.
2. Адам дамуын ... ... және ... ... ... төрт ... (АДИ, ... ХЖИ-2, ГФДИ) өздеріне бірдей компоненттерді енгізеді, олар-өмір сүру ұзақтығы, білім тұрмыс деңгейі бірақ осы ... ... ... әр түрлі көрсеткіштер пайдаланады.
Адам даму индексі үш өзге индекстің орташа арифметикалық шамасы ретінде есептеледі: туылған кездегі өмір ұзақтығы, ... ... мен жан ... шыққандағы табыс деңгейі. Білім деңгейінің индексі салауаттылық (үштен екі бөлік салмағында) және білім алу мүмкіндігі (үштен екі ... ... ... ... ... ... есептеу үшін шекті белгілерінің саласы мына межелерде жататын төрт ... ... ... ... өмір сүру ұзақтығы, жас
25
85
Ересек халықтың сауаттылық деңгейі, %
0
100
5-24 жастағы оқушылардың жиынтық үлесі, %
0
100
Жанбасына шаққандағы ... ... ішкі өнім ... АҚШ ... (сатып алу қабілетінің паритеті (тепе-теңдігі) бойынша)
100
40000
Осы көрсеткіштердің негізінде мына жалпы ... ... ... есептелінеді:
І=Х і нақты мәні Х і ең ... мәні / Х і ең ... мәні Х і ең ... мәні ... ... ... табыс индексін жасау кезінде халықтын жан басына шаққандағы нақты ЖІӨ оның әлемдегі табыстардың орташа деңгейінен асқан ... ... мәні ... ... 1999 ... адам ... ... Есебінде табыс индексін есептеудің жаңа формуласын қабылдады, формуланын алымы мен бөлгішінде халықтын жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) көлемдерінін ... ... ... Iog 10 (Хі ... ... - Iog 10 (Хі төменгі мәні) / Iog 10 ( Х і ең жоғары мәні) - Iog 10 ( Х і ең ... ... ... ... ... макро- және мезодеңгейлік аспектілері. Гендерлік факторды есептегендегі (ГФДИ) АДИ. ГФДИ аясында өмір ұзақтығы, қол жеткен ... ... және ... ... ... ... ... әр ел үшін әйелдер мен еркектер жетістіктерінің арасындағы алшақтық шамасына сәйкес түзетіледі. Осы ... іске ... үшін ... ... ... ... ... пйдаланылады, формуланың орта дәрежеге көрсеткіші ең төмен белгілі қабылдағанына қарағанда дәрежесі орта қызметінің барынша төмен мәнді ... ... ... ... ... ... ... есепкеалу арқылы индекстерді есептеу үшін С.Ананд пен А.Сен оларды есептеудің мынадай жалпы формуласын ұсынды:
І=[dә хІә 1-e + dе хІе 1-e ] 1/(1-е) ... dә және dе - ... ... ... сәйкестігіне қарай әйелдер үлесі және еркектер үлесі;
Іә және Іе - сәйкестігіне ... ... мен ... ... - орта ... ... түрлі мәндері кезінде (1-е орта дәреженің көрсеткіші) орта ... ... ... ... ... арифметикалық; е=1-орта геометриялық; е=2-орташа үйлесімдік және т.б.
Ортанғыдан қабылданған дәреже орта арифметикалық дәреже мәнінен ... ... ... ... бұл орта ... төмендеуіне елеулі ықпал етеді. Адам дамуы туралы Баяндамаларда е параметірі 2-ге тең деп қабылданады.(теңсіздікке орташа ... ... ... мен ... ... орта үйлесімдік көрсеткіштерін атқарады.
Әйелдердің еркектерге қарағанда ұзақ жасайтындарының ескеру ... өмір ... ең ... және ең ... ... ... ГФДИ ... де осылай жүзеге асырылады. Осыны ескеру арқылы елдердің ең жоғары өмір ұзақтығы 87,5 жас деңгйінде, ал ең төменгісі -27,5 жас, ал ... ... ... 82,5 және 22,5 ... қабылданады.
Орташа өмір ұзақтығының біркелкі бөлінген индексі (е=2 таразылау параметрін қолдану арқылы ) мына ... ... ... (d\Іәөұ + de \ Іеөұ ) -1
Мұнда dә және dә - жалпы халық санының сәйкестігіне қарай әйелдер үлесі және ... ... және Іеөұ - ... қарай әйелдер мен еркектердің өмір ұзақтығының индекстері
Білім мен табыс саласының біркелкі бөлінген индекстері осыған ұқсас есептеледі. Гендерлік факторды ... адам ... ... ... біркелкі бөлінген үш индекстің орта арифметикалық шамасы ретінде анықталады.
Гендерлік бөліктегі табыс индексінің есебі анағұрлым күрделі сипат алады. Елімізде өндірілген кірістер ... мен ... ... ... ... тиген жалақылары үлестеріне пропорция бөлінеді.Еңбек ақы табысындағы әйелдер мен еркектердің үлестерің еептеу кезінде деректердің екі түрі қолданылады:әйелдерінің ... ... ... ... ... қатынасы және әйелдер мен еркектердің экономикалық белсенді 15 жастағылар мен одан ересек ... ... ... ... ... ... жалақыларының еркектердің орташа жалақыларына қатынасы жөнінде деректер болмаған жағдайда 75% шамасындағы қатынас пайдаланады - жалақы туралы ... бар ... ... ... елдерге арналған орташа таразыланған қатынасы:
Әйелдер үлесіне тиетін жалақы мөлшері (Sә) мына формула бойынша анықталады:
Sә = dэбә x Iәжа / (dэбә x Iәжа + dэбә ... dэбә - ... ... халықтың жалпы санындағы сәйкестігіне қарай әйелдер үлесі және еркектер үлесі;
Iәжа - еркектердің орташа ... ... ... ... ... ... ... жыныстық жас құрылымын есепке алу арқылы бір әйел мен бір еркекке шаққандағы табыс ... (ЖІӨ) ... =ЖІӨ х Sә\ dә ... = ЖІӨ х (1- Sә) \ ... ... ЖІӨе - ... ... жан басына шаққандағы бір еркек пен бір әйелге келетің ЖІӨ көлемі.
Тұратынжердің ... ... ... ... АДИ. ... ... үлгісі бойынша АДИ есептеу үшін қала\ауыл бөлігінде ұсынылған базалық көрсеткіштердің болуы ... ... ... ... ... ... ... есептеудің кейбір қиындықтарына қарамастан, соңғы кездері олар, халықтың жан басына шаққандағы ЖІӨ қоспағанда, есептеле ... және ауыл ... ЖІӨ бөлу үшін ... аспекттегі ЖІӨ есептеу кезінде қолданылатын идея пайдаланылады. Егер гендерлік бөлікте ЖІӨ есептеу кезінде елде өндірілген табыстар ... мен ... ... алға ... үлестеріне пропорционал бөлінсе, ал жалпы ішкі өнімді (ЖІӨ) қала\село бөлігінде есептеу кезінде халықтың жан ... ... қала және ауыл ... ... ... ... ... тиетің ЖІӨ үлесі (Sа) мына формула бойынша есептеледі:
Sa= da x Ia \ (da x Ia + ... da және dқ - ... ... қала және ауыл ... ... ... жалпы санындағы үлестері; Іа - орта ... жан ... ... ауыл ... ... ақшалай табыстарының индексі.
Халықтың қоныстану үлгісі бойынша құрылымын есепке алу арқылы біз ауыл мен қаладағы бір адамға келетін (ЖІӨ) табыстын көлеміндерін ... = ЖІӨ х Sа\ ... = ЖІӨ х (1-Sа)\ dқ ... ... ... - сәикестігіне қарай жалпы ел бойынша, аулдағы және қаладағы халықтың жан басына шаққанда тиетін ЖІӨ көлемі.
Қазақстан үшін 2001 жылғы ... жан ... ... ЖІӨ еебін мысалмен көрсетеміз. Ауыл және қала халықының үлесі сәйкестігіне қарай 0,4392 және 0,5608 құрады, ал қала ... орта ... жан ... шаққандағы атаулы ақшалай табыстарының индексі-0,53251 (ауыл тұрғындарының орта есеппен жан басына шаққандағы ақшалай табысы -38600 теңге, қалалықтардың табыстары - 72487 ... ... ауыл ... ... ЖІӨ (Sa) мына ... құрайды:
Sa = 0,4392х 0,53251\ (0,4392х0,53251+0,5608) = 0,294341
Республикада жан басына шаққандағы ЖІӨ 2001 жылғы 198038,2 теңге құрағаның ... алу ... ... және ... бір ... ... ЖІӨ көлемдерін аламыз:
ЖІӨа = 198038,2х0,294341\0,4392=132707,6 теңге
ЖІӨқ = 198038,2х(1-0,294341)\0,5608= 249211,8 теңге
Әйелдер мүмкіндіктерін ұлғайтудың көрсеткіштері (ӘМҰК - ПРВЖ). ӘМҰҚ ... мен ... және ... ... ... ... ... өлшеу үшін арнайы құрылған көрсеткіштер пайдаланылады.
Екі көрсеткіш, экономикалық қызметке қатысуды және ... ... ... мүмкіндігін есепке алу үшін іріктелген: әкімшілік және басқарушылық қызметтегі әйелдер мен еркектердің пайыздық үлестері. Осы ... ... ... ... ... салыстырмалы үлесі халықтың жалпы саныңда әркелкі болғандықтан, әр санат ... жеке ... ... есептеген, содан соң оларды жиынтықтаған жөн.
Үшінші көресеткіш - парламент лауазымдарындағы әйелдер мен еркектердің үлесі - ... ... ... мен ... ... ... саласындағы мүмкіндіктерді көрсете алатындай етіп таңдалады.
Үш көрсеткіштің әрқайсысына қолдануға жарамдылығы ескерілген орташалау формуласын пайдалана отырып, мұнда таразылар ретінде ... ... ... қос жыныс бойынша тең бөлу кезінде баламалы пайызды (ТББП - ЭПРР) бірге:
ТББП = (d a\ d ia + d e \ d iе) ... d a және d e ... ... әйелдердің және еркектердің халықтық жалпы саныңдағы үлестері; d ia және d iе - сәйкестігіне қарай үш көрсеткіштің ... ... ... мен ... ... ... әрі ТББП - ЭПРР 50 % -ға бөлу жолмен көрсеткіштердің әрқайсысына ... ... ... ... ... ... ... ретінде табыстар көрсеткіші пайдаланылады. ГФДИ (ИРГФ) қолданылытын әдіснама бойынша көрсетілген көрсеткіш есептеп шығарылады (бар айырмашылығы, халықтың жан басына шаққандағы ... ЖІӨ ... ... ЖІӨ ... ... ... ... ең жоғарғы көрсеткіші СҚП 40000 долларын құрайды, ал ең азы СҚП 100 ... ... ... ... біз ... ... ... әрқайсысы бойынша индекстер жай ғана жиынтықталады - экономикалық қызметке қатысу және экономикалық шешімдер қабылдау саласындағы мүмкіндіктер, ... ... ... ... мен ... шешімдер қабылдау саласындағы мүмкіндіктер және экономикалық ресурстарды иелену қабілеті, соның нәтижесінде біз ... ӘМҰК ... ... Экономикалық өсу, жұмыспен қамтылу және адам дамуы
1.Экономикалық өсу: анықтамасы, факторлары мен индекаторлары
2.Экономикалық өсу мен адам ... ... ... ... өсу және ... адам дамуы
1.Экономикалық өсу: анықтамасы, факторлары мен индекаторлары. Экономикалық өсу - ... ... ... ... ... ең ... ... бірі. Соның негізінде адамзаттың "мəңгі" проблемалары: қажеттіліктерді қанағаттандырудың ... мен ... ... ғылымды дамыту, табиғатты сақтау мəселелері шешіледі. Экономикалық өсу ұғымы өндірістің нақты көлемінің ... ... ... мен ... ... ал ұзақ ... уақыт аралығында өндіргіш күштердің дамуымен байланысты өндірістің нақты көлемінің ұзақ ... ... ... ... ... ... мен ... "экономикалық өсу" термині елдің жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) немесе жалпы ұлттық өнімінің (ЖҰӨ) нақты көлемінің ұлғаюын көрсетеді. Яғни экономикалық өсу ... ... ... жəне ... жылғымен немесе қайсыбір базалық жылмен салыстырғанда ЖІӨ не ЖҰӨ көрсеткішінің өсімін сипаттайды. Экономикалық өсуді анықтау кезінде ЖІӨ ... ... ... мен ... бойынша немесе осы көрсеткішті есептеуде баға факторын жəне өзге де құрылымдық өзгерістерді есепке алусыз есептеледі.
Дүниежүзілік банктің ресми анықтамасына сəйкес жалпы ішкі өнім ... ... ... ... бір ... ішінде өндірілген барлық тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің жиынтық құндылығы. ЖҰӨ-нің ЖІӨ-нен ... ... ... ... өнім (ЖҰӨ) сондай-ақ ел азаматтарының шет елдерден алған табыстарын да қосып, шетелдіктердің елден əкеткен табыстарын шегеріп тастайды.
Халықаралық практикада ЖІӨ ... үш ... ... бөлу ... Осы əдіс кезінде ел экономикасынан түскен табыстар еңбек төлемдеріне, салықтар мен таза ... ... ... ... ... ЖІӨ есептеу экономикадағы жалақы, капиталға шағылатын пайыздар, пайда жəне рента түріндегі барлық табыстарды жиынтықтау жолымен жүргізіледі;
2) табыстарды ... ... ... ... алынған табыстар, оларды түпкілікті тұтыну мен қор жинауға ... ... ... ... ЖІӨ ... инвестицияларға, мемлекеттің тауарлар мен қызмет көрсетулерді сатып алуына, сондай-ақ таза экспортқа (экспорт минус импорт) ... ... ... жинақтау арқылы есептеледі.
3) өндірістік тəсіл - табыстар, тауарлар мен қызмет көрсетулер ... ... ... ... ... өндіріс минус материалдық шығындар), салықтар мен субсидияларды (демеуқаржыларды) жиынтықтау жолымен ел экономикасы салаларындағы тауарлар мен көрсетілетін ... ... ... ... үші ... ... бойынша есептеп шығарылған теориялық нəтиже бірдей болуы тиіс, өйткені экономикалық қатынастардың бір ... ... ... ... ... үшін ... ... табылады, сондықтан бүкіл шығыстардың сомасы барлық табыстардың сомасына тең болуы ... өзге ... ... ... да ЖІӨ ... ... ... əдісі өндірістік əдіс болып табылады, ал əлемдегі дамыған елдерде жалпы ішкі өнімді тұтыну мен қор жинауға түпкі пайдалану ... ... Бұл ... ... ... ... жəне ... қатынастардың хал-жағдайларымен байланысты.
ЖІӨ мөлшері құндық көріністе есептеп ... ... ... ол ... ... ... жəне ... бағам бойынша АҚШ долларымен есептеледі (халықаралық салыстырулар жүргізу ... БҰҰ ... ... ... ... ЖІӨ ... сондай-ақ валюталардың сатып алу қабілеті паритетін (СҚП) есепке алу арқылы АҚШ ... ... ... өсу ... 3 тобы бар: ... ... ... факторлары болып табылатындар:
* елдегі табиғи ресурстардың саны мен сапасы;
* елдегі еңбек ... саны мен ... ... ... ... технология.
Нақ осы факторлар өндірістің өсуін нақты түрде мүмкін ... ... ... ... бір ... ие: олар өте ... немесе мөлшері шектеулі. Ал адам қажеттіліктерінің іс жүзінде ... жоқ. ... ... ... белгілі бір деңгейінде елдердің əйтеуір біреуінде азық-түліктік, экологиялық, демографиялық проблемалар ... ... ... ... ... ... салдарынан экономика соған бейімде-луі, қайта жаңғыруы (өзгеруі), өсудің жаңа үлгілерін таңдауы тиіс, үрдістерді ынталандырып немесе, керісінше, керексіздерін тежеп отырады.
Экономиканың ... өсуі ... ... ... да байланысты болады. Олар өндірістің өскелең көлемін іске ... ... ... ... ең ... қатарында тұтынушылық, инвестициялық, мемлекеттік шығындарды, өткізудің жаңа рыноктарын ... ... ... ... ... елде шығарылатын өнімнің əлемдік рыноктағы бəсеке қабілетін арттыруды атауға болады.
Жоғарыда көрсетілген ... ... ... өсуіне бөлу факторлары да ықпал етеді. Экономикалық ... ... ... ... ... ... өндіріс ресурстарын салалар, кəсіпорындар, елдегі аймақтар бойынша нақты бөлу;
* шаруашылық қызмет субъектілерінің арасында табыстарды бөлудің қоғамда қолданылатын тәртібі.
Экономикалық өсуге екі жол ... ... ... ... ... жаңа ... ... тарту жəне экономикалық белсенді халықтың бұрынғы сондай санын анағұрлым тиімді пайдаланудың есебінен, яғни ... жəне ... даму ... ... арқылы қол жетеді.
Экономикалық өсудің экстенсивті үлгісі - ұлғайтылған ұдайы өндірістің ең қарапайым жолы. Соның көмегімен жұмыссыздықты жылдам қысқартуға, жұмыс күшінің ... көп ... ... етуге болады. Экономикалық өсудің мұндай жолының күрделі кемшіліктері де бар. Біріншіден, оған техникалық тоқырау кідірісі тəн, мұндай ... ... өнім ... ... ... ... ... жүрмейді. Екіншіден, капитал қайтарымы, материал сыйымдылығы, еңбек өнімділігі сияқты көрсеткіштер өзгеріссіз деңгейде қалады. Үшіншіден, экономикалық өсу шығындық сипат алады, оның ... ... ... ... ... жəне ... ... жеткілікті көлемдерінің болуын ұйғарады жəне экономиканың масштабтары солардың есебінен ... Бұл ... ... ... жағдайлары шарасыздан нашарлай түседі. Сондықтан экономикалық өсудің экстенсивті жолына ұзақ мерзімді бағдарлану тұйыққа əкеп ... ... - ... ... ... ... мен ... қызметтер шығарудың көлемдерін (мөлшерлерін) анықтайтын көрсеткіштер жүйесі, мəселен, жұмыс істейтін бір адамға ... ... ... электр энергиясының бірлігіне не-месе өнім өндіруге жұмсалған жиынтық шығындарға шаққанда. Табиғи капиталды пайдалану тиімділігіне баға беру үшін өндірілген шикізаттан пайдалы ... ... ... мен деңгейі немесе ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жердің егін шығымдылығы, бір сиыр ... ... ... ... ... көрсеткіштер қабылданады. Неғұрлым шығын аз болса, соғұрлым тиімділік те жоғары болады, тиімділік коэффициент түрінде (тауарлар (қызмет ... ... ... ... көлеміне қатынасы) немесе пайыздармен өлшенеді.
Өндірістік ресурстар - əр түрлі өндірістің қажет етілетін негізгі шарттары. Классик-экономистер "өндірістің үш ... ... ... олар: еңбек, капитал, жер. Соңғы жылдарда экономикалық теорияда "капиталдың үш түрі" туралы жиірек айтылып жүр, олар - адам капиталы, ... жəне ... ... ... ... бойынша капиталдың осы түрлері былайша сараланады:
:: адам капиталы - адамдардың өндіріс ... ... ... ... білімдері, тəжірибелері, еңбек машықтары (дағдылары). Адам капиталына тартылатын инвестициялар денсаулық сақтауға, білімге жəне адамдардың ... ... ... септігін тигізетін өзге де қызметке жұмсалатын шығындар болып саналады;
* өндірілген (табиғи) капитал дегеніміз - тауарлар мен ... ... ... үшін ... ... жабдық жəне құрылыстар, сондай-ақ шикізат, жартылай дайын фабрикаттар мен дайын өнім қорлары;
* табиғи капитал - қоғам үлесіндегі ... ... ... ... қоймалардағы" бүкіл қорлар топырақты, ... ... ... қазбаларды қосқанда өндірістік мақсаттарға пайдалануға болатын қорларды қамтиды. Табиғи капитал ұғымына, турасын айтқанда, қордың нысаны жоқ табиғи ресурстар(мəселен, ... ... ... таза ... ... ... табиғи пейзаждар) кірмейді.
Табиғи капитал жаңғыртылатын жəне жаңғыртылмайтын болуы мүмкін. Жаңғыртылатын капиталға жер, орман, су ресурстарын, жануарлар əлемін т.б. ... ... ... ... минерал жəне отын ресурстарын қамтиды.
Экономикалық өсуді сипаттайтын индикаторлар болып табылатындар: ЖІӨ нақты өсуі, халық табыстарының ... ... ... деңгейі, валютаның айырбас бағамы, мемлекеттік бюджеттің тапшылығы жəне ЖІӨ ... ... ... борышының деңгейі, елдің сауда балансы (экспорт, импорт жəне сауда сальдосы), экономикаға тартылатын инвестицияларлың нақты ... ... ... ... мен ... ... түрлері бойынша тауарлар жəне көрсетілетін қызметтер өндірісінің өсу қарқындары.
2.Экономикалық өсу мен адам ... ... ... ... ... ... бойы экономикалық өсу саясат əзірлеу жөніндегі мамандар мен саяси жетекшілер қолданатын негізгі ... ... бірі ... ... келді, олар тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің саны ... көп ... ... тұрмыс деңгейі де соғұрлым арта түседі деген терең тамыр жайып қалыптасқан көзқарасқа сүйенді, жəне мұндай тəсіл ең озық тəсіл ... ... ... айтылғандай, адам дамуының тұжырымдамасы экономикалық дамудың дəстүрлі теориясынан анағұрлым ауқымды. Экономикалық өсудің ... ... сі адам ... сапасын арттырумен емес, ал ЖІӨ ұлғайтумен байланысты. Адам ресурстары ... ... ... адам ... өндіріс үдерісіндегі факторлардың бірі ретінде қарайды, оны ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасында адам даму үдерісіндегі өзгерістердің таратушысы емес, ал бенефициарийі ретінде қаралады. Базалық мұқтаждардыр ... ... ... ... ... ... ... тауарлар мен қызмет көрсетулер ұсынуға баса назар аударады да, ... ... адам ... ... ұмыт қалдырады.
Осы тəсілдерден адам дамуы тұжырымдамасының айырмасы, ол өндіріс пен тауарлар бөлуді, адам əлеуетін (потенциалын) ұлғайту мен ... ... етіп ... ... қоғам дамуындағы барлық мəселелерді - экономикалық өсу, жұмыспен қамтылу, саяси еркіндік немесе адам мүдделерінің көзқарасы тұрғысынан ... ... ... қарастырады. Сонымен, аталмыш тұжырымдама адам таңдауының мүмкіндіктерін ұлғайтуға бағытталады.
Осы тұжырымдаманың басты жорамалы (постулаты) былай: адам дегеніміз - ... ал ... өсу - ... яғни ... өсу мен ... көлемі өзіндік мақсат ретінде емес, ал қоғам дамуының жоғары деңгейіне жетудің құралы есебінде қаралады.
Экономикалық өсу адам қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін материалдық ... ... ... ... ... ... дəрежесі халықтың арасында ресурстарды бөлуге жəне оларды пайдалануға, сондай-ақ мүмкіндіктерді, əсіресе жұмысқа орналасу саласындағы мүмкіндіктерді ... де ... ... Демек, экономикалық өсу мен адам дамуы арасындағы байланыс автоматты болып табылмайды.
Маңызды кері байланыс та бар. Адам ... ... ... өзгелерінің арасынан білімге, денсаулық сақтауға жəне тамаққа едəуір күрделі қаржы ... ... ... ... ... экономикалық өнімді жұмыспен айналысуға қабілетті денсаулықтары берік жəне білімді халық қалыптасады.
Сонымен, "экономикалық өсу - адам ... ... ... ... екі ... бар. ... біреуі экономикалық өсуден адамдардың өсуі үшін адам дамуына қарай апарады. Екіншісі керісінше. Біріншісі - ... ... адам ... ... ... ... адам дамуының экономикалық өсуге қалай ықпал ететінін көрсетеді. Əр жағдайда күшті байланыстар бар, бірақ олардың бірде-біреуі мүлтіксіз ... өте ... ... табылмайды. Бірақ солардың барлығы бірге себептік-салдарлық байланыстар құруы мүмкін, осы байланыстар ең қолайлы ... ... ... елдің адам дамуы мен экономикалық өсу салаларында елеулі прогреске қол жеткізуіне көмектесуге ... ... өсу адам ... ... роль ... ... ол ұсынатын жақсартылған əл-ауқатты тұрмыстың мүмкіндіктерін толық пайдалану үшін, экономикалық өсуді дұрыс басқара білу керек. Кейбір елдер өздерінің экономикалық дамуын ... ... ... ... қол ... ... енді біреулері аз дəрежені місе тұтып отыр. ... ... мен адам ... ... ... ... жоқ. Ең орынды саяси міндеттердің бірі - дамудың ... ... өсу адам ... ... ... ұласпауы мүмкін болатын қажетті үдерістерді анықтау.
Экономикалық өсу мен адам дамуы арасында қалаулы байланыс орнатудың төрт тəсілі бар.
Бірінші тəсіл ... ... ... ... ... ... ұлғайтуды, адам қабілеттерін іске асыруға жəне оның өндіріс пен игіліктерді негізінен ақылы еңбек арқылы бөлуге қатысуына жəрдемдесуді қамтиды.
Екінші тəсілдің мəні ... өсу мен ... ... ... тығыз байланыс орнату үшін шешуші жағдай ұлттық табыс пен байлықты əділ бөлу болуы тиіс екендігімен тұжырымдалады. Табыс пен ... ... ... ... ЖІӨ жоғары қарқынмен өсуі адамдар тұрмысына оң əсер етпейді.
Үшінші тəсіл кейбір елдердің тіпті экономикалық өсу мен дұрыс бөлу орын алмаған ... да адам ... ... бір ... қол ... көрсетеді. Олар осындай жетістіктерге мемлекеттік əлеуметтік шығындарды дəл ұйымдастыра білгендерінің арқасында жетті.
Төртінші тəсіл - адам мүмкіндіктерін, əсіресе əйелдер ... ... ... ... - ол ... өсу мен адам дамуы арасындағы байланысқа жетудің сара жолын көрсетеді. Мүмкіндіктерді ұлғайту адам өмірінің барлық ... ... ... Егер ... өз ... ... ... жəне экономикалық салаларда жасауға құқылы болса, онда экономикалық өсудің перспективалары анағұрлым орнықты, ... ... жəне ... ... өсу және ... адам дамуы. Бүгінгі таңда Қазақстандағы экономикалық өсудің əлем экономикасы өсуінің қарқындарына тікелей тəуелді еместігін белгілеуге болады. 90-шы жылдардың ... ... ... өсу сатысында болса, ал қазақстандық экономика терең құлдырау ахуалында болды. Егер 1999-2001 жылдарда дүниежүзілік ... ... ... ... ал 2001 ... қыркүйектен рецессия (құлдырау) сатысына түссе, ал Қазақстан мен ТМД өзге елдері экономиканың барлық салаларында дерлік экономикалық өсудің жоғары ... ... ... ... əсіресе экономиканың қаржы жəне нақты секторларының арасындағы қатынастар жете ... жоқ. Қор ... ... ... ... ... ... шыға алмай отыр жəне экономиканың дамуына ықпал етуге дəрменсіз.
Сонымен қатар өзге сыртқы факторлар, əлемдік үдерістерден біршама ... де, ... ... ... ... ... ... отыр. Қазақстандық экономика мұнай мен металдардың əлемдік ... ... ... ... мен ... ... ... жай-күйіне тікелей тəуелді (байланысты) болып отыр. Мəселен, егер əлемдік экономикада мұнайға жəне мұнай өңдеу өнімдеріне, сондай-ақ түсті металдарға тағайындалған бағалардың ... ... ... болса, Қазақстан да дамудың оң динамикасына қол жеткізеді. Ал со енді əлемдік бағалар күрт төмендеп, шикізат секторына инвестициялар ... ... ... ... төлем қабілеттілігі нашарласа, осылардың барлығы отандық экономиканың дамуын құлдырауға ұшыратады.
Қазақстан соңғы ... ... ... газ жəне ... ... өз орнын таба білді. Бұл ірі ТҰК инвестицияларын елге тартудың арқасында жүзеге асты, ... ... ... ... ... ... ... (тасымал) мүмкіндіктерін ұлғайтуға, менеджментті жетілдіруге, маркетингтік зерттеулер жүргізу мен ... ... ... ... көлемінің өсуін қамтамасыз етуге септігін тигізді, бұл экономикалық өсудің басты факторларының ... ... ... ... ауқымды екі проблеманы естен шығармау керек. Мұнай жəне газ өндірісі Каспий теңізінің айналасына шоғырланған. Осы аймақта жоғары ... ... ... аз саны ... пайдаланылады, мұндай жұмысшыларды жергілікті еңбек рыногынан табу қиынға түседі. Кен жəне кен байыту өнеркəсібінің қарқынды дамитын салалары еліміздің ... бір ... ... жəне ... өзге ... жұмысшыларды жалдау үшін кең мүмкіндіктер ұсына алмайды. Екінші ірі проблема - жеңіл жəне ауыр ... ... таяу ... ... ... құрып келген барлық қалалар дерлік енді ешқашан қайта жаңғыра алмайды, өйткені тəуелсіз Қазақстанның ішіндегі ... ... ... ... құру мен ... ... əмір ... КСРО-ның бұрынғы экономикалық немесе қорғаныс мұқтаждарымен ешқандай да салыстыруға келмейді.
Осыған байланысты өнімді жұмыспен қамтуды, республиканың барлық аймақтарында тұрақты жəне ... ... ... ... ... ... дамуы үшін еліміздің экономикасын əртараптандыру талап етіледі.
Мұнайға байланысты емес экономиканың өсуі таяу уақыттан бері біршама динамикалы болды жəне кең ... ... ие. ... ... ... ... 2000 ... бері оң нəтижелер көрсете бастап, 2002 жылы 7% өсуге қол жеткізудің сəті түсті. Тамақ өнімдерін қайта өңдеу секторларындағы жəне өзге де ... ... ... ... ... ... ... əртараптандыру перспективаларын əбден қолайлы деп айтуға болады. Бірақ қызметтің осы түрлерінің барлығы шағын ... ... ... ... əртараптандырудың табыстылығы мыналарға байланысты:1) халықаралық жəне ішкі сауданың дамуына;
2)білімге жəне технологияларға қол ... ... ... ... ... есеп ... мен өзге де рəсімдерге байланысты шағын жəне орта кəсіпорындар (ШОК - МСП) ... ... ... ... ... ... ... дəрежеде, соның ішінде, ШОК қатысты тежейтіні туралы мəселені одан əрі зерттеп-зерделеу талап етіледі
Қазақстандағы адам дамуының динамикасы көбіне еліміздің жалпы экономикалық ... ... ... Қазақстан Республикасында АДИ жəне ЖІӨ арасында тəуелділіктің бар екендігі көрінеді, ЖІӨ деңгейінің төмендеуі АДИ ... ... ... ... ... болады. 2000 жылдан басталған экономикалық өсудің жоғары ... АДИ ... 1991 ... ... асып ... ... ал ЖІӨ ... жылдың көлемінен 3,1 %-ға төмен.
Экономикалық өсу мен адам ... ... ... ... ... ... (икемділік) соңғы 11 жылда 5,8 құрайды. Яғни ЖІӨ 5,8 %-ға өсуі ... ... адам ... ... 1 %-ға ... ... ... ЖІӨ динамикасын шартты түрде үш кезеңге (сатыға) (құлдырау, тұрақтану жəне экономикалық өсу) ... ... онда ... кезеңінде (1992-1995 жж.) ЖІӨ мен АДИ арасындағы икемділік - 6,3, тұрақтану ... ... жж.) - 0,8 жəне ... өсу кезеңінде (2000-2002 жж.) 7,7 құрағанын байқаймыз.
Келтірілген диаграммалардан мынадай қорытындылар жасауға болады:
* Қазақстан экономикалық даму көрсеткіштері бойынша да, адам ... ... да 1991 ... деңгейге жете алмады. 1995 жылға дейін құлдырау, содан соң 1999 жылға дейін тұрақтану белгіленсе, ал 2000 ... ... ... позициялардың орнын толтыру үдерісі жүреді;
* мамандардың сараптық бағалары бойынша 2002 жылы еліміз АДИ мөлшері жағынан 1991 жылғы деңгейге жетсе, ал 2003 жылы ЖІӨ ... ... ... ... ... ... экономикалық өсу сатысына кіргеннен кейін АДИ 1%өсіміне ЖІӨ 7,7% ... ... осы ... оң ... деп ... болады, өйткені білімді, дендері сау жəне жоғары табыстары бар халықсыз мемлекеттің экономикалық дамуын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... қажеттілігін атай отырып, өндірілген капиталды жаңарту бойынша нысаналы саясат жүргізудің Қазақстан үшін аса өзекті ... ... ... ... өйткені өңдеуші өнеркəсіптегі, ауыл шаруашылығындағы, көлік пен электр энергетикасындағы қызметтің көптеген түрлеріндегі жабдықтың табиғи тозу ... ... 70%-ға ... ... құрайды.
Сондай-ақ, технологиялардың сапалық ескіруі мен өндірісті ұйымдастыру деңгейі де Қазақстан үшін аса ... ... бірі ... ... өсудің керекті үлгісін таңдау əрбір ел үшін сол елдің даму ерекшеліктерін, қолайлы алғышарттар мен факторлардың болуын ескеру арқылы жүзеге асырылуы ... ... адам ... ... пайдалану мен оның қорлануын ынталандыру көп дəрежеде қоғам таңдайтын ... ... ... ... Ал ... ... ... дамуының түпкі мақсаты-адамдардың материалдық тұрғыдағы тұрмыстарында ұзақ, салауатты жəне баянды өмір сүрулері үшін жағдайлар жасау. Тұрмыс деңгейін, ... өсу ... ... ... қоғамның осы міндетті қаншалықты игергендері туралы таразылауға мүмкіндік береді.
5. Тұрмыс деңгейі және адам дамуы
1.Әл-ауқат тұжырымдамасы
2.Тұрмыс деңгейі ұғымы, оның ... ... ... адам ... ... ... ... деңгейі мен табыстар теңсіздігі
1.Әл-ауқат тұжырымдамасы. Әл-ауқат дегеніміз ең алдымен ... ... ... жəне ... ... оларды тұтынуларының жеткілікті деңгейі мен орынды (ұтымды) қажеттіліктерін қанағаттандыру ... ... ... ... ... ұғымы - "халықтың қажетті материалдық жəне рухани игіліктермен, яғни адамның ... бір ... ... ... ... ... жəне ... қамтамасыздығы. Ол өндіргіш күштердің даму деңгейіне жəне үстемдік құратын өндірістік қатынастардың сипатына қатысты болады. Əл-ауқат тұрмыс деңгейін си-паттайтын көрсеткіштер ... ... ... ... сондай-ақ мынадай анықтаманы кездестіруге болады: "əл-ауқат дегеніміз - толыққанды тіршілік үшін қажет нақты ресурстардың болуы. ... ... - ... ... ... ең ... ... пен қажетті қоғамдық қызмет көрсетулерге сенім арта алатын қоғам".
Əл-ауқат жөніндегі нормативтік теория (normative economics) экономикалық қызметтің ... ... тиіс ... ... Ол экономиканың нақты жұмыс істеуін зерделейтін позитивті экономикалық теориядан осы ерекшелігі арқылы өзгешеленеді. Əл-ауқат критерийі дегеніміз - экономиканың бір ахуалының ... ... ... ... ... ... ережелер.
Əл-ауқат бағасының көрсеткіштерін таңдаудағы "вэлферистік" тəсіл бойынша, олар тікелей "пайдалылық факторларына" - жеке ... ... ... тиіс. "Вэлферистік емес" тəсіл бағалаулардың негізіне ең қарапайым қажеттіліктерді қанағаттандырудың кейбір мүмкіндіктері арқау ... тиіс ... ... ... ... факторын есепке алмастан (немесе есепке алмауға тақау) адамның өзін-өзі жеткілікті тамақпен немесе киім-кешекпен қамтамасыз ету мүмкіндігі.
Қазіргі кезде əр түрлі себептерге ... ... ... термині "халықтың əл-ауқаты" терминін ығыстыра түсуде, солардың ішінде кеңестен кейінгі кезеңде халықтың едəуір бөлігінің ... ... ... ... ... ... ал "əл-ауқат" термині оң сипаттаманы меңзейді.
Халықтың тұрмыс деңгейін бағалау практикасында "тұрмыс сапасы" термині пайдаланылады. Ол кең көлемдегі түсіндірмеде "түрлі ... мен ... ... ... халықтың өз тұрмыстарына қанағаттанатындықтарын білдіреді. Осы ұғым экономикалық санат, еңбек жəне демалыс жағдайлары, əлеуметтік ... мен ... ... ... ... мен тұлға құқықтарын сақтау, табиғи-климаттық жағдайлар, бос уақыттың болуы жəне оны ... ... ең ... жан тыныштығын, жайлылық пен тұрақтылықты субъективті сезіну сияқты тұрмыс деңгейінің сипаттамалары мен индикаторларын қамтиды".
Тұрмыс деңгейі лайықты тіршілік етуге қажет ... қол ... ... ... жəне ол таңдау мүмкіндігін ұлғайтатын құрал ретінде қаралады.
Əр адамның немесе адамдар тобының тұрмыс деңгейі ұғымы бірқатар əр түрлі факторлармен ... ... ... олар - ... ... ... жұмыс істеу, білім, қоғамдық жағдай, медициналық қызмет көрсету, мəдени өмір, бос уақыт, қоршаған ... ... ... ... ... ... оның құрамдас бөліктері. Тұрмыс деңгейі санаты (категориясы) 2 аспектте қаралады. Тар мағынадағы тұрмыс деңгейі - ... ... мен ... ... қол ... деңгейі. Сөздің кең мағынасындағы тұрмыс деңгейі қоғам өмірінің əлеуметтік-экономикалық жағдайларының бүкіл жиынтығын ... ... 0сыІ ... ... сапасы" немесе "тұрмыс салты" терминдері жиі қолданылады. Жеке адам, отбасы немесе халықтың ... тобы ... ... мен қызметтердің жиынтығы ретіндегі тұрмыс деңгейін анықтау əдісі ең көп тараған əдіс болып табылады. Жаңа ... ... ... ... тұрмыс деңгейіне мынадай түсінік беріледі: "жеке адамның немесе үй шаруашылығының материалдық ырыс деңгейі". Экономикалық ... ... ... ... ... мен қызметтер санына қарай (демалысты қосқанда) анықтайды. Осы санаттағы төрт деңгейді ... ... ... молшылық - адамның жан-жақты дамуын қамтамасыз ететін игіліктерді пайдалану;
* қалыпты деңгей - адамның дене жəне ақыл-парасат ... ... ... ... ... ғылыми негізделген нормалар бойынша оңтайлы тұтыну;
* кедейшілік - жұмыс күшін ұдайы толықтырудың межесі ... ... ... ... ... ... пайдалану;
* жоқшылық - биологиялық критерийлер бойынша ең төменгі мүмкіндікте игіліктер мен қызметтерді пайдалану, оларды тұтыну адамның тіршілік қабілетін демеп отыруға ғана ... ... ең ... ... бірі болып үй шарушылықтары табыстарының көрсеткіші саналады, бұл көрсеткіш үй ... ... ... ... ... ... деңгейінің негізгі индикаторы халықтың жан басына шаққандағы тұтыну көлемі (шамасы) немесе ересек халыққа қайта есептегендегі тұтыну шамасы болып табылады. ... осы ... ... көрсеткіш əл-ауқатқа толық баға беру үшін талап етілетін, кейде тегін көрсетілетін денсаулық сақтау жəне білім ... ... ... ... сыртқы факторлары (ауаның ластануы, көлік тығындары (кептелулері), қылмыстар жəне т.б.), адамдардың əл-ауқатына ықпал ететін қор жинаулар мен ... ... ... ... факторларды есепке алмайды.
Халықтың тұрмыс деңгейін жан-жақты талдау үшін аталмыш санаттың əр түрлі жақтарын көрсететін ... ... ... ... жəне олар мынадай ірілендірілген топтарға топтастырылған:
* халық табыстарының көрсеткіштері;
* шығындардың жəне ... ... мен ... ... тұтынуының көрсеткіштері;
* жинақ ақша;
* жинақталған мүлік пен халықтың тұрғын ... ... ... ... ... ... кедейшілік деңгейі мен шектерінің көрсеткіштері;
* əлеуметтік-демографиялық сипаттамалар;
* халықтың тұрмыс деңгейінің қорытындылаушы бағалары.
Осы ... ... жеке ... жүйе ретінде əлеуметтік-экономикалық көрсеткіштердің бірыңғай, жалпы жүйесіне кіреді жəне түрлі елдердің экономикалық даму деңгейлеріне халықаралық ... ... ... ... ... ... сипаттамасы үшін де пайдаланылады.
Тұрмыс деңгейі көрсеткіштерінің қосалқы жүйесі негізінен ... ... ... ... жəне ... жеке ... əлеуметтік қолдау көрсетудің басым бағыттарын белгілеу үшін қолданылады.
3.Тұрмыс деңгейі адам дамуының базалық аспектісі ретінде. Адам ... ... ... ... ... ... ... дамудың жаһандық үдерістерін бағалауда басты индикатор ретінде тұрмыс сапасын қарайды. Ол өзіндік экономикалық көрсеткіштердің талдауын ғана емес, сонымен бірге ... ... да ... ... ... ... қамтамасыздандыру паритетінің осы тұжырымдамасы бойынша лайықты тұрмыс деңгейіне əлеуметтік ... ... ... жəне ... ... ... жағдайда ғана қол жеткізуге болады.
Адам дамуы тұжырымдамасында "мүмкіндіктерді ұлғайту" мен "таңдау еркіндігі" ұғымдары кең ауқымдағы проблемалар қатарын анықтайды, ... ... адам ... өзекті аспекттері ретінде үш құрамдас бөлігі дараланады: ұзақ ғұмыр сүру жəне денсаулық, білім жəне ... ... ... ету үшін ... ... ... Денсаулық пен ұзақ өмір сүру, сондай-ақ білім өзінен-өзі адам дамуының мақсаттары болып есептелсе, ал ... ... ... осы ... іске асырудың құралы болып саналады. Ресурстарға бақылау жүргізудің өлшемі ретінде адам дамуы тұжырымдамасында халық табыстарының ... ... ... ... ... ... аумақтық жəне əлеуметтік жинақылықты қамтамасыз етуді, ақпарат алмасу мен қоғам өміріне қатысуды қосқанда, лайық-ты тіршілік ... ... ... ... қол жеткізу мүмкіндігін береді.
Бұл ретте адам дамуының осы ... ... ... ... ... ... бар ... ғана ашады да, оларды пайдалануды анықтамайды. Яғни ол ... өзі ... ал ... ... кеңейтетін құрал ғана болып табылады. Халық табыстарының негізгі көрсеткіштерінің бірі - халықтың ақшалай табыстарының көрсеткіші, ол еңбек төлемін, ... ... ... жəне ақша ... өзге де əлеуметтік трансферттерді, салымдар, құнды қағаздар, ... ... ... ... ... ... түріндегі табыстарды, ауыл шаруашылық өнімдерді сатудан түсетін түсімдерді, ... мен өзге де ... ... ... ... ... талдау табыстар көрсеткіштерін тек номиналды түрде ғана емес, сонымен бірге нақты түрде де ... ... ... деңгейі осы мерзімде баға өзгеруін есепке алуды жəне оның алынған халықтың сатып алуға шамалары келетін тауарлар мен қызметтер көлеміне тигізген ... ... ... етеді.
Халық табыстарын талдауда əдетте нақты табыстардың абсолютті ... ... ал оның ... шамасы, яғни нақты табыстар индексі есептеледі.
Сонымен, халықтың номиналды табыстары бағалардың ... ... алу ... түзетіледі жəне уақыт бойынша нақты табыстар көрсеткішінің өзгеруі зерттеледі. Тұтыну бағаларының индексі ... ... емес ... сатып алатын тауарлар мен қызметтер бағаларының жалпы деңгейінің уақыт бойынша өзгеруін сипаттайды. Ол ағымдағы мерзімдегі тауарлар мен ... ... ... ... құнының оның алдыңғы мерзімдегі құнына қатынасын өлшейді. Бағалардың қалай өзгеретініне қарай халықтың номиналды табыстарына сатып алуларына болатын тауарлар мен ... ... да ... (баға өскен жағдайда қысқарады да, егер бағалар түссе ұлғаяды), демек, ақшаның сатып алу қабілеті де өзгереді.
Жеке тауарлар бағалары арақатынасының ... ... үшін ... ... табыстарының сатып алу қабілеті сияқты көрсеткіші есептеледі, ол орта ... жан ... ... ... ақшалай табысқа сатып алуға бола-тын тауарлар мен қызметтер ... ... ... ... немесе əлеуметтік топтар бөлігіндегі халық табыстарының салыстырмалы талдауында халықтың жан басына шаққандағы есеп бойынша табыстар ... ... жөн ... ... Орта есеппен жан басына шаққандағы ақшалай табыстар халықтың ағымдағы мерзімде тапқан ақшалай табыстарының жалпы сомасын халықтың ... ... ... бөлу ... есептеледі. Бұл ретте табыстардың жоғарыда аталған жиынтық көрсеткіштерінің орташа шамасы ғана емес, сонымен бірге олардың құрамдас бөліктерінің де ... - ... ... ... т.б. орташа мөлшері есептелуі мүмкін.
Жеке адамдар (тұлғалар) мен үй шаруашылықтары табыстарының шамасына олардың ... ... ... ... мен ... ... қатысты болады.
Түпкі (ақырғы) тұтынуға жұмсалатын шығындар мен нақты түпкілікті ... ... ара ... ... ... ... тұтынуға жұмсайтын шығындарына жататындар:
* тұтыну тауарларын (үйлер мен пəтерлерден басқасы) сатып ... ... ... ... үй ... ... дербес түпкілікті тұтынулары үшін өндірген өнімдерінің заттай нысанда түсуі;
* үй шаруашылықтарының еңбекақы ... ... ... ... ... өнімдерді тұтынуы;
* өз тұрғын үйінде тұруға байланысты ... ... ... ... ... ... - ... тұтынудың нақты шамасы, ол қолдағы табыстың есебінен де, сондай-ақ үй шаруашылықтарына қызмет көрсететін мемлекеттік басқару органдары мен ... емес ... ... ... нысандағы əлеуметтік трансферттердің есебінен де қамтамасыздандырылады.
Тұрмыс деңгейінің аса маңызды сипаттамаларының бірі жалпы шығындар көлеміндегі тамаққа жұмсалатын шығындардың үлесі болып табылады. ... ... ... ... ... ... адамның əл-ауқатының деңгейі ту-ралы айтуға болады. Үй шаруашылығы мүшесіне орта есеппен тамаққа жұмсалатын шығындарының ... ... мен ... ... ... ... үлесін аналитиктер (талдаушылар) халықтың тұрмыс деңгейінің аса маңызды көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ол төмендейді де, денсаулық сақтауға, бос уақытқа көбірек қаражат жұмсауға мүмкіндік береді.
Үй шаруашылығының шығындары немесе табыстары туралы ... ... ... ... ... ... ... (түпкі мақсатта) ол əлеуметтік қызметтерге қол жеткізу мүмкіндігі; əлеуметтік "таңба"; қорғансыздық; осалдық пен ... ... ... ... ... қосқанда жеке адамдардың өз тұрмыс деңгейін түйсінулерімен барынша ... ... ... деңгейі мен табыстар теңсіздігі. Табыс адам мүмкіндіктерін ұлғайту үшін маңызды алғышарт ... ... оның ... ... ... ... анықтайтын компоненттердің бірі ретінде АДИ есептеу кезінде пайдаланылады. Табыстардағы ... ... ... нарықтық жəне саяси дағдарыстардың келеңсіз əсер етулерін тереңдетеді.
Теңсіздік күрделі көп өлшемді санат (категория) ретінде табыстар мен əл-ауқаттағы (тұрмыстағы) да, ... ... ... ... еркіндік-тер мен құқықтардағы да теңсіздікті көрсетеді. Алуан түрлі ... ... ... көбірек көнетін негізгі теңсіздік экономикалық теңсіздік болып санала-ды, ол адамдар мен халықтың жеке топтары арасындағы табыстары мен жинаған байлықтарының шамасы ... ... ... Табыстардағы теңсіздік, өз кезегінде, шығындар мен тұтынудағы теңсіздіктерді де анықтайды, сондай-ақ ол ресурстарға қол жеткізу ... ... яғни ... түрлі топтарына адам дамуы үшін əркелкі мүмкіндіктер жасайды. Табыстардағы теңсіздік түпкі нəтижеде осы замандағы ең өткір проблема - ... ... ... ... ... ... мəселесіне жиі айналып отыр. Бірқатар елдердің экономикасында "ресми емес" сектор мен сонда алынатын табыс едəуір маңыз алады, ол үй шаруашылықтары ... ... ... ... де, теңсіздікке баға беруді бұрмалайды. Бұл жағдайда табыстардың орнына тұтыну немесе шығындар бойынша есептелген теңсіздік көрсеткіштерін қолданған жөн.
Теңсіздіктің ... ... ... аса ... фактор табыстағы өскелең теңсіздік болды, ол өздігінен жұмыспен ... мен ... ... ... жалақының жəне қосымша табыстың ұлғаюындағы айырмашылықтан туындады. Көптеген елдерде мемлекеттік трансферттер мен салықтар табыстағы теңсіздіктің өсу ... ... жəне ... толтыра отырып, теңгеруші роль атқарды, ал со кейбір елдерде мемлекет саясатының осы құралдары бейтарап күйде қалса, енді бір со ... ... ... олар ... өсуіне тіпті жағдай да жасады.
Табыстардағы, сондай-ақ материалдық жəне əлеуметтік игіліктерді тұтынудағы əлемдік масштабта теңсіздіктің болуы, соған сəйкес, осыдан ... ... ... ... ... осы ... баламалы өлшеу қажеттілігін белгілейді.
Теңсіздікті өлшеудің көптеген əдістері бар, ... ... ... үш түрі болып табылады: 1) квантильдік коэффициенттер; 2) Джини коэффициенттері; 3) Тейл ... ... ... (Қк) ... жəне ... децильдік топтардағы халықтың орташа табыстарының арасындағы арақатынасты анықтайды.
Квантильдік коэффициенттер - түсіндіруге оңай ... ... ... ... ... ... дəрежесін табыстардың шоғырлану коэффициенті, немесе Джини коэффициенті - жиі қолданылатын теңсіздік ... ... ... Оның ... ... айырмашылығы - табыстар бөлінуінің ортаңғы бөлігіндегі өзгерістерге өте сезімтал.
Соңғы жылдарда теңсіздік шамаларын анықтау үшін ... ... ... ... ... ... ... көмегімен табыстарды саралаудың графикалық көрінісі кең таралып ... ... тағы бір жиі ... тобы - Тейл ... жалпыланған энтропия көрсеткіштері - Тейлдің орташа логарифмдік ауытқу индексі жəне Тейлдің энтропия индексі. Абсолютті ... ... қос ... те ... ... ... қабылдайды.
Лекция 6,7. Кедейшілік және адам дамуы
1.Табыс және базалық мұқтаждықтар көзқарасы тұрғысынан кедейшілік ұғымы
2.Адам әлеуетінің даму мүмкіндіктері көзқарасы тұрғысындағы кедейшілік
3.Кедейшілікті ... ... ... ... ... ... мен кемшіліктері
4.Фостер-Грир-Торбек көрсеткіші
5.Халықтың кедейшілік индексі
6.Республикада кедейшілікті азайтудың ... ... және ... ... ... ... кедейшілік ұғымы. Əлемдік практикада ... ... ... үш ... белгіленді, олар:
* абсолюттік;
* салыстырмалы;
* субъективтік.
Кедейшіліктің абсолюттік ... ... ... үшін ... ең аз ... ... ... не олар - адамның суды, тамақты, киім-кешек пен тұрғын үйді физиологиялық тұрғыда ең аз қажетсінулері. Абсолютті ... ... ... ... ... саналады. Ол қоғамда қабылданған деңгейде ең төменгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету ... ... бір ... ең аз ақшалай табыстарын көрсетеді жəне қоректікзаттарының құрамы бойынша ең аз азық-түлік жиынтығы мен азық-түліктен бөлек ең қажетті тауарлар мен ... ... тең ... ... ... халық тұтынуының деңгейін күнкөріс минимумымен салыстыру абсолютті кедей тұрмысты халықтың үлесін анықтауға ... ... ... ... ... ... ең ... тұтыну себеті құнының шамасы бойынша бір адамға шаққандағы қажет ең аз ақшалай табысты көрсетеді жəне ол аталмыш даму ... ... ... ... адамның ең төменгі қажеттіліктерін қанағаттандыруын қамтамасыз етеді.
Ең төменгі тұтыну себеті денсаулықты ұстап отыруға қажет азық-түлік ... ... ... ... ... ең аз ... бойынша құнын жəне азық-түліктен бөлек тауарлар мен қызмет көрсетуге жұмсайтын шығындарын ... ... жəне ... ... ... ... ... (ара салмақ) ұзақ мерзімге нормативтік актілер арқылы белгіленді.
Қазақстанда күнкөріс минимумы 1996 жылдан бері нормативтік-статистикалық әдіс арқылы есептеледі, сол əдіске ... ... ... құны ... əдіс ... белгіленеді жəне күнкөріс минимумының 70%-ы болып қабылданады, ал азық-түліктен бөтен тауарлар мен қызметтердің күнкөріс минимумындағы жалпы көлемі 30% ... ... Ең аз ... ... құны ай сайын тамақ өнімдерін тұтыну нормаларын ... ... ... ... қалыптасқан орташа бағаларға көбейту жолымен есептеледі, мұндай есептеу əр аймақ бойынша инфляция деңгейін есепке алуға мүмкіндік туғызады.
Халық үшін ... ... ... ... нормаларын "Қазақтың тамақ академиясы" ЖАҚ энергетикалық құндылықты ... мен ... ... негізгі тамақ заттарын тұтыну тұжырымдамаларына сүйене отырып ... ... ... ... ... ... үш ... пайдаланылады, олар: нормативтік; статистикалық; құрамдастырылған.
Нормативтік əдіс тауарлар мен ... ... ... ... ... негізінде күнкөріс минимумының табиғи-заттай құрамын қалыптастыруды көздейді.
Статистикалық əдіс халықтың тауарлар мен қызметтерді нақты тұтынуларында нақты қалыптасатын ... ... ... ... əдіс ... себеті құнының шамасы мен халық шығындарының нақты құрылымы мен кейбір субъективті факторларды ескеру арқылы ... мен ... ... ... ... шығындарды нормативтік немесе статистикалық əдіспен анықтауды көздейді.
Кедейшілік өлшемінің ... ... жеке ... ... осы қоғамда қол жеткен əл-ауқаттың орташа деңгейімен салыстырылады. Осы тұжырымдама бойынша адам ... ... ... ... қаражаттары өздері тұратын қоғамда қабылданған тұрмыс салтын ұстауға жетпейтін жағдайда кедей тұрмысты болып саналады. Салыстырмалы ... ... үшін ... ... шегі қолданылады, ол белгілі бір даму кезеңінде қоғамда орын алған үй шаруашылығының орташа ... ... ... ... төмен тұрмыс кешетін халықтың үлесін анықтайды.
Кедейшілік өлшемінің субъективті тұжырымдамасы ... ... ... ... ... баға ... негізделеді жəне ол адамдар өздерін кедей тұрмысты деп есептей ме жəне алатын табыстары лайықты тұрмыс құру үшін жетеме ... ... өз ... ... берулеріне мүмкіндік береді. Осы мағынада аталмыш тұжырымдама адамның еркіндік жəне қадір-қасиет қағидаларымен, оның лайықты тұрмыс деңгейін құру, дұрыс тамақтану, медициналық ... ... алу жəне ... өзге де əлеуметтік-экономикалық жетістіктерді пайдалану құқықтарымен тығыз байланысты.
БҰҰДБ адам дамуы туралы 1997 ... ... адам ... ... даму ... көзқарасы тұрғысынан кедейшілік тұжырымдамасын ұсынды. Баяндамада көптеген елдердің табыс немесе ... ... ... ... ... проблемасына өз тəсілдерін қалыптастыруға дағдыланғандары атап көрсетілді, мұндай тəсіл осы проблеманың ... ... ... Бір ... бай ... мүмкін, бірақ ол салауатты ұзақ өмір сүрмеуі ықтимал, екінші адам сауатсыз немесе жеткілікті білім алмауы мүмкін, үшіншісінің өз ... ... ... ... ... шешімдер қабылдау үдерісіне қатысуға мүмкіндігі болмауы ықтимал. Осының негізінде кедейшілік проблемасын түсінуге үш көзқарас ... ... ... ... көзқарасы тұрғысынан;
* базалық қажеттіліктер көзқарасы тұрғысынан;
* адам əлеуетінің (потенциалының) даму ... ... ... ... тұрғысындағы кедейшілік - кедейшілік проблемасының ең тар ұғымы. Егер табысы белгілі бір деңгейден төмен болса, сол адам жарлы/кедей ... ... Осы ... ... ... ... ақша, мүлік жəне азық-түлік ресурстарымен қамтамасыздығының төмен деңгейімен сабақтасатын əлеуметтік-экономикалық жағдайы ретінде анықтауға мүмкіндік жасайды. Соған ... ... ... ең аз ... ... ... ... кедейшіліктің көрінісі ретінде бой көрсетеді.
Базалық қажеттіліктер көзқарасы тұрғысындағы кедейшілік - кедейшілік проблемасының ... кең ... ... Осы жағдайдағы кедейшілік - тамақ қажеттілігін қосқанда, адамның ең төменгі қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қажет материалдық алғышарттарға мұқтаждығы. Кедейшілік адамның ... ... ... ... ... ... табыстардың деңгейімен емес, ал адамды кедейшілік пен жоқшылықтан ... үшін ... ... ... ... ... ала анықталады.
2.Адам әлеуетінің даму мүмкіндіктері көзқарасы тұрғысындағы кедейшілік. Адам əлеуетінің (потенциалының) даму мүмкіндіктері көзқарасы тұрғысындағы ... адам ... үшін ... негізгі бірқатар мүмкіндіктердің, сондай-ақ адамның таңдау мүмкіндігінің ... ... Адам ... киім-кешек, тұрғын үй жөніндегі базалық қажеттіліктерді қанағаттандыру мүмкіндігінде ғана емес, сонымен бірге анағұрлым кең ... ... де ... мүмкін, олар: салауатты жəне ұзақ өмір сүру, жеткілікті деңгейдегі білім алу, қоғам өміріне қатысу, сондай-ақ өзге де əлеуметтік-мəдени ... ... үшін ... ... ... табу ... Басқаша айтқанда, материалдық ырыстардың белгілі бір деңгейі адамның толыққанды дамуы үшін сөзсіз қажет, бірақ ол ... ... Осы ... ... ... ... бойынша кедейшілік көрсеткіштерін пайдалану арқылы ғана емес, сонымен бірге нормадан төмен салмақтағы балалардың үлесі, ересек халықтың арасындағы сауатсыздық ... ... ... ... да баға беруге болады. Сондай-ақ жанама баға беруге адам ... үшін ... таза су, ... санитарлық жағдайлар, білікті медициналық көмек жəне сапалы білім сияқты маңызды ресурстарға адамның қол ... ... ... де ... болады.
Кедейшіліктің осы тұжырымдамасы алдыңғы екеуін теріске шығармайды, қайта оларды табиғи қосып, дамыта түседі. Осындай тəсіл белгілі бір ... мен ... ... адам ... баса ... ... Ол сондай-ақ адам дамуы деңгейіне баға беру үшін кең ауқымдағы ... ... ... ... ... жүзеге асыруды ұйғарады.
3.Кедейшілікті өлшеуге арналған негізгі көрсеткіштер, олардың артықшылықтары мен кемшіліктері. Кедей тұрмысты халықтың үлесі (немесе кедей тұрмыстылар санының индексі) - ... ... ... ... тұрмыс деңгейіне қолданылатын өзге көрсеткіші елде белгіленген "кедейшілік шегінен" төмен деңгейдегі тұрмыстағы халықтың үлесі. Мəселен, ... ... ... ... ... ... минимумы деңгейінен төмен табыстағы халықтың пайыздық үлесімен" ... яғни олар ең ... ... ... ... ... ... шамалары келмейтін халық үлесі. Одан басқа, республикада "азық-түлік себетінің деңгейінен төмен табыстағы халықтың ... ... ... ... əлеуметтік көмек алу үшін критерий ретінде күнкөріс минимумы шамасының 40% ... ... ... шегі" белгіленді (2002 жылы). Кедейшілік шегінің бірнеше деңгейлерінің көмегі ... ... ... халықтың ішіндегі кедей тұрмыстылардың əр түрлі санаттарының үлесіне баға беруге ... ... ... ... ... ... ... түрлері үшін пайдаланылады, мəселен, кедейшілікті азайту жөніндегі дүниежүзілік прогреске баға берген жағдайда. Алайда бұл көрсеткіш адамның қаншалықты кедей екендігі жəне ... ... ... ... ... ... ... айқын көріністі көрсетпейді. Кедейшіліктің осы аспекттерін бағалау үшін кедейшіліктің тереңдігі мен өткірлігі сияқты көрсеткіштер қолданылады.
Кедейшілік тереңдігі (табыс тапшылығы, тұтыну тапшылығы -- PG) ... ... ... ... ... кедей екенін жəне кедейшіліктің белгіленген шегіне қатысты кедей тұрмысты халықтың жиынтық табысының ... ... ... ... Егер ... ... топтары табыстарының (тұтынуының) орташа мөлшері кедейшілік шегінен көп төмен болса, онда кедейшілік деңгейі терең ... ... ... ... ... ... ... көмегін алушылар əлеуетін (потенциалын) мүлтіксіз анықтау кезінде барлық кедей тұрмыстыларды кедейшілік ахуалынан шығару үшін ... ... ... ... ... ... ... анықтауға көмектеседі.
Кедейшілік өткірлігі "қоғамдағы ең кедей тұрмысты адамның қаншалықты "кедей" екендігін" анықтайды, яғни ... ... ... ... теңсіздікті айқындайды жəне кедейшілік проблемасының күрделілік дəрежесін көрсетеді. Кедейшілік өткірлігі кедейшілік тереңдігінің қосымша сипаттамасы ретінде қаралады, ол ... ... ... мен ... ... халықтың үлесі өзгеріссіз қалатын кездегі кедей тұрмыстылардың шығындарын бөлуді көрсетеді. Кедейшілік өткірлігінің дəрежесі неғұрлым жоғары болса, кедейшілік проблемасы да ... ... ... ... ... ... халықтың үлесі жоғары болса да, кедейшіліктің тереңдігі таяз (кедей тұрмыстылардың көпшілігі кедейшілік шегінен тек аз ғана төмен болғанда) болуы ... ал өзге ... ... ... ... ... кедейлер болып табылатындардың жоғары тереңдіктегі кедейшілігімен қатар жүреді (кедейшілік шегінен төмен тұрмысты халық біршама аз, ... ... ... (тұтыну) деңгейі өте төмен болатын кезде).
Кедейшіліктің тереңдігі мен ... ... ... ... ... ... ұлттық стратегиялар əзірлеу үшін маңызды. Қабылданған шаралар кедейлер санын (кедей тұрмысты халықтың үлесін) өте ... ... ... ... оған ... ... салыстырғанда ең аз кедейшіліктегі адамдарды кедейшіліктен шығарудың есебінен ... ... ... ... ... қол жетуімүмкін. Мемлекет тарапынан жасалатын араласулардың өзге үлгілері ең кедей тұрмыстылардың проблемаларын шешу үшін жараулары ықтимал, бірақ ... ... ... ... жиынтық үлесіне тигізетін ықпалы мардымсыз болады (ең кедей тұрмысты ... ... ... тек ... шегіне ғана жақындайтын, бірақ одан шықпайтын кезде).
4.Фостер-Грир-Торбек көрсеткіші. ... ... үш ... жалпы санын, кедейшілік шегінен ... жəне ... ... ... ... ... зерттеу үшін, яғни кедейшіліктің таралу ауқымдарының барынша толық сипаттамасын алу үшін α = 0, 1,2* ... ... - Грир - ... ... қолданылады.
Фостер - Грир - Торбек сыныбы көрсеткіштерінің табыстар бойынша кедейшілік ауқымдары мен тақыр кедейшілікті бағалауға мүмкіндік туғызатынын атап ... ... Ал ... өзге ... бағалау кезінде кедейшіліктің əр түрлі көріністерін ескеруге мүмкіндік жасайтын көрсеткіштерді пайдаланған орынды, олар тек ... ... ғана ... ... ... ... ... əлеуметтік-физиологиялық қажеттіліктерінің толық қанағаттандырылмауы, сондай- ақ білімнің белгілі бір деңгейімен толық қамтамасыз етілмеуі, өлім-жітімнің көбеюі жəне əлеуметтік қауіпсіздік пен адам ... өзге де ... ... ... де ... кедейшілікке қатысты хал-жағдайды талдауға көмектеседі (табыстардың коэффициенттері, оларды саралау жəне шоғырландыру, бұлар туралы алдыңғы тарауда толық ... ... ... ... ... ... орын ... олар ортақ бөлімге арнайы формула бойынша келтірілген тұрмыс ... жеке ... ... ең төмен табалдырықты мəндерінің құрамаларынан тұрады. Мəселен, БҰҰ Даму ... ... ... ... (ХЖИ - ИНН) ... оның ... жеке елдердің əлеуметтік-экономикалық жағдайларына қарай əркелкі көрсеткіштер кіруі мүмкін болады.
БҰҰДБ адам ... ... 1997 ... ... ... елдерге арналған халықтың жоқшылық индексі (ХЖИ-1) қарастырылды, онда адам өмірінің үш аспекті ... ... адам ... ... (АДИ) ... де ... атап айтқанда, ұзақ өмір сүру, білім алу жəне лайықты (баламалы) тұрмыс деңгейі).
Ұзақ жасау өмір сүру ұзақтығының көрсеткішімен немесе, дəлірек айтқанда, ... ... ерте ... ... болу ... ... ... бұл - белгілі бір жылда қалыптасқан өлім деңгейі кезінде 40 жасқа дейін өмір сүрмеулері ... ... ... ... ... - білім алу немесе адамның оқу дүниесі (əлемі) мен коммуникациялардан қол үзушілігі - ... ... ... ... үлесімен анықталады. Адамның лайықты тұрмыс деңгейі мүмкіндігінің болмауы таза суға, медициналық қызметтерге қолдары ... ... ... ... жəне шала ... ... ... артта қалудан зардап шегетін 5 жасқа дейінгі балалар үлесінің көрсеткіштерімен көрсетіледі.
Дамыған индустриялы елдердегі мүлде өзге əлеуметтік-экономикалық жағдайларды ... ... ... адам ... туралы 1999 жылғы Баяндамасында халықтың кедейшілігін бағалау үшін басқа формула - ... ... ... ... ... ... (ХЖИ-2) ұсынылды. Мұндай елдерде салыстырмалы ерте жаста ... болу ... ... бір ... ... ... деңгейінде 60 жасқа дейін өмір сүрмеулері мүмкін адамдардың пайыздық үлесімен бағаланады. Адамның білім дүниесінен қол үзуі ... ... ... халықтың үлесімен сипатталады, олар - нұсқаулықтарды түсіне алмайтын жəне сауалнамаларды толтыра ... ... ... ... ... тұрмыс деңгейі мүмкіндігінің болмауы елдегі орта есеппен жан басына ... ... ... ... ... табыстағы, сондай-ақ 12 ай жəне одан көп уақыт жұмыссыз жүрген экономикалық белсенді халықтың пайыздық үлестегі көрсеткіштерімен анықталады.
5.Халықтың кедейшілік индексі. ХЖИ-1 жəне ХЖИ-2 - ... ... ... жəне ... ... ... сипаттайтын статистикалық көрсеткіштер. Қазақстан үшін олар толық жарай бермейді. ... ... адам ... ... 2000 ... қазақстандық есепте халықтың кедейшілік индексі (ХКИ) енгізілді. Адамның ұзақ өмір сүру ... ... ... ... үшін оны ... ... "60 ... дейін өмір сүрмейтін халықтың пайыздық үлестегі" көрсеткіші пайдаланылады.
Қазақстанда тиісті білім алу мүмкіндігінен айырылу дəрежесінің ... ... ... қамтылмаған 16 жастағы жастардың пайыздық үлесі бойынша" көрсеткіш пайдаланылды. Оның себебі былай, республикада балалар 6-7 ... ... ... жəне орта білім алу үшін 11 жылдық оқу кезеңі ... 16 ... ... ... ... ... жалғастыруы тиіс екендігін күту керек. Бірақ, 9-шы сыныптан кейін оқуды тастағандар аз емес, демек, олардың оқуды жалғастыру мүмкіндіктері жоқ деген сөз. Одан əрі ХКИ ... ... ... деңгейлері күнкөріс минимумынан төмен тұрмысты халықтың пайыздық үлесі" көрсеткіші пайдаланылады, өйткені осы кезге дейін халық табыстарының деңгейін анық ... ... ... ХКИ ... ... ... көрсеткіш - "экономикалық белсенді халықтың жалпы санындағы жұмыссыздардың пайыздық үлесі".
Кедейшіліктің анықтамасы мен өлшеміне қолданылатын осы аталған жəне өзге де тəсілдердің, өз ... ... ... мен ... бар, олар осындай тəсілдердің жалпы санын бірнеше ... ... ... ... ... ықтимал жолдары. Нарыққа көшу үдерістері бірқатар мемлекеттік кəсіпорындардың тоқтауы мен жабылуы сияқты құбылыстармен ... ... жəне ... ... ... - жұмыссыздықтың күрделі ауқымдары пайда болды. Жұмыстың болмауы Қазақстандағы кедейшіліктің негізгі себептерінің біріне айналды.
Соңғы онжылдықта əлеуметтік сала - ... ... ... ... мəдениет елеулі күйзеліске ұшырады. Өтпелі кезеңнің əлеуметтік-экономикалық қиындықтары Қазақстан халқының көпшілік ... үшін ... ... ... болды. Мəселен, республика халқының 60%-дан астамының орта есеппен жан ... ... ... ... табыстары 1997-1998 жылдарда 3000 теңгеден төмен болды. Осы жылдарда халықтың ширек бөлігі орта есеппен жан басына шаққанда айына 3001-6000 теңге ... 70 ... аз) ... ... ... Тек 1999 жəне 2000 ... ғана ... нақты табыстары орта есеппен 4-5%-ға өсе бастады.
Қазақстандағы кедейшіліктің негізгі сандық көрсеткіші табыстары күнкөріс минимумынан төмен халықтың үлесі ... ... 2002 жылы ... ... ... ... 4761 теңге болды, ол ҚР Ұлттық банкінің осы кезеңдегі ресми бағамы бойынша күніне 1 АҚШ долларынан сəл жоғары шаманы, ал ... ... СҚП ... - ... 4,7 АҚШ долларын құрайды.
Халықаралық тəжірибе көрсеткендей, кедейшілікпен күрес жүргізудің маңызды үдерісі - қалыптасатын жағдайлардың ... ... ... ... ... ... ... нақты міндеттері мен басымдықтарын анықтау болып табылады. Қазақстан үшін осы ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету. Бұл ретте макроэкономикалық саясат халықтың кедей тұрмысты жіктеріне барынша қолдау көрсетуге, ... ... ... ... жəне ... ... тұрмысты жіктеріне барынша мүмкіндіктер жасауға нысаналануы тиіс.
* Кедейшілік көп өлшемді күрделі құбылыс ретінде қаралуы тиіс, одан арылу үшін даму ... ... ... ... ... ... күш ... талап етіледі (орталық жəне жергілікті деңгейлердегі үкімет, коммерциялық сектор, академиялық жəне зерттеу мекемелері, ҮЕҰ жəне ... ... өзге де ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдары, сондай-ақ кедей тұрмыстылардың өздері).
* ... ... ... ... деңгейін азайту жөніндегі шаралардың тиімділігін арттыру үшін еңбек рыногы саласындағы нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру; еңбек қатынастарына ... ... беру ... ... ... ... ... "бүркемелі" ("жасырын") жұмыспен қамтылу саласынан тіркелген еңбек рыногына қарай қайта ағылуын ынталандыру; ішкі еңбек рыногын қорғаудың экономикалық механизмдерін ... ... ... ... ... ... несие беру бағдарламаларын дамыту.
* Атаулы əлеуметтік көмек көрсету механизмін ... - ... ... ... ... мен ... ең ... жіктеріне атаулы əлеуметтік қолдау көрсетуді қамтамасыз етуге бағытталған арнайы бағдарламалар əзірлеу.
* Кедейшілікпен ... ... ... аймақтық жоспарлар жасау.
* Қоғамды одан əрі демократияландыру.
* Білім алу, денсаулық сақтау мүмкіндігін ... ету жəне ... ... ... ... ... бағдарламаларды қаржыландырудың тиімділігін арттыру.
* Кедейшілікпен күрес жүргізу мониторингінің механизмін жетілдіру.
::Қазақстандағы ... ... ... аса ... элементі экономикалық өсу болып табылады, оның кең ауқымды негізі бар жəне ол жаңа ... ... мен ... ... ... ... ... күрес жүргізу стратегиясының өзге құрамдас бөлігі - халықтың со кедей тұрмысты жіктеріне жұмысқа орналасу жəне ... табу ... ... со ... ... ... ... Қазіргі кезде бүгінгі оқушылар нарықтық экономикадағы өзгермелі сұраныс жағдайларында тіршілік жасаулары үшін қажет машықтар алулары үшін білім жəне ... ... ... ... ... ... мəселе, сонда халық қаржы жағынан үй шаруашылықтарына да, ... ... де ... ... сақтаудың сапалы қызметтерімен қамтамасыз етілген болар еді.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шетелде және Қазақстан Республикасында инновация маркетингінің қалыптасуы мен дамуы19 бет
2002 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Құқықтық саясат тұжырымдамасы12 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Азаматтық қоғамды дамыту тұжырымдамасы21 бет
Азық - түлік проблемасын тұжырымдылық бағдарлама арқылы шешу және оны жүзеге асыру42 бет
Алматы қаласы кедендік бақылау департаменті бойынша кедендік әкімшіліктендіру қызметін ұйымдастыру мен жетiлдiру тұжырымдамасы жинақталған тәжiрибенi жүйелеу250 бет
Билік ұғымы және ол туралы тұжырымдамалар20 бет
Бухгалтерлік есептің стандарттары мен тұжырымдамалық негізі19 бет
Интелектісі бұзылған балаға арнайы білім берудің мемлекеттік стандарты негізінде тұжырымдар10 бет
Кванттық теориялардың негізгі ойларын тәжірибе жүзінде тұжырымдау. Франк және Герц тәжірибелері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь