Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңшылдық

Казақ философиясындағы дәстүр мен жаңшылдық

Этномәдениетті диахронды жөне синхронды талдау дәстүр мен жаңашылдықтың (инновациялық) арақатынасы мәселесін алдыңғы орынға шығарады. Мәдениет өзінің кең мағынасында әлемдегі адам болмысының тәсілін білдіреді және бұл болмыс ұрпақтар сабақтастығымен, шындықты игерудің әлеуметтік-мәдени тәжірибесін тасымалдаумен анықталады. «Тіл мен мәдениет, - деп жазады И.Гердер, - өзінің бастауын әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерден алады».
Дәстүр позициясы әсіресе алғашқы қауымдық мәдениетте мықты (сондықтан да ол кезенді дәстүрлі деп те атайды). Жазу болмаған жағдайында мәдени сабақтастық әдет-ғұрыптарға сүйенеді. Американдық этнограф Маргарет Мид дәстүрлі мәдениеттің осы ерекшеліктеріне көңіл аударады және оны постфигуративті деп атайды. Бұл мәдениетте дәстүрлер басым-дылық маңызға ие болады, байланыс үлкеннен кішіге қарай жүріп, өткен шақ біржақты түрде болашақты айқындайды. Ғасырлар, тіпті мыңжылдықтар өткенімен барлық ескілік сақталады. «Менің әкелерім, ата-бабаларым не істесе, мен де соны істеймін», - деп жариялайды постфигуративті мәдениет өкілі.
Алайда, мәдениеттегі дәстүршілдік тоқырау мен алғашқы қауымдылық көрінісі емес. Этномәдениет түбірлерін дәл осы дәстүрлік кезеңнен іздеу қасиет, оның архетиптері осы тарихи кесіндіде қалыптасады.
Дүниетанымдық типтердің алмасуы барысында мәдениеттанымдық еңбектерде мифологиялық, дәстүрлік және жаңашылдық кезеңдер ерекшеленеді. А.Х.Қасымжанов қазақ халқының рухани мәдениетіндегі мынадай кезендерді бөліп алады: «1. Мифология. 2. Ренессанс (жаңғыру). 3.Ағартушылық».
Біздің ойымызша қазақтардың дәстүрлі мәдениеті түркі тайпаларының этникалық бірігуі тұсында қалыптасқан. Этникалық үдерістердің жойқын күші Исламдық Ренессанстың біріктіруші шеңберін бұзып шықты. Бұл үдерісті әр түрлі бағалауға болады. Қалыптасушы этностар (қазақтар, қырғыздар, өзбектер және т.б.) тұрғысынан көшпелі орталық-азиялық империялардың құлауы жағымды оқиға болды. Бірақ, сонымен бір мезгілде көрші отырықшы империялар бас көтеріп, номадтарды жаулап алуға дайындалды. Қазақ мәдениетінің дәстүрлі кезеңі түркі номадизмінің мәнін өз бойына неғүрлым толық сіңірген, өйткені ол XX ғасырдың басына дейін көшпелі мал шаруашылығын сақтап келді.
Мәдениеттегі дәстүр мен жаңашылдықтың арақатынасы ең алдымен уақыттың белгілі бір социум өмір қамының негізі ретіндегі түсінігімен байланысты. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде уақыт адамнан бөлінбеген
        
        Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңшылдық
Казақ философиясындағы дәстүр мен жаңшылдық
Этномәдениетті диахронды жөне ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы орынға шығарады.
Мәдениет өзінің кең мағынасында әлемдегі адам болмысының ... ... бұл ... ... ... ... игерудің әлеуметтік-
мәдени тәжірибесін тасымалдаумен анықталады. «Тіл мен ... - ... ... - ... ... әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерден алады».
Дәстүр позициясы әсіресе алғашқы қауымдық мәдениетте мықты (сондықтан
да ол ... ... деп те ... Жазу ... ... ... әдет-ғұрыптарға сүйенеді. Американдық этнограф Маргарет Мид
дәстүрлі мәдениеттің осы ерекшеліктеріне ... ... және ... деп атайды. Бұл мәдениетте дәстүрлер басым-дылық маңызға ие
болады, байланыс үлкеннен кішіге қарай жүріп, ... шақ ... ... ... ... тіпті мыңжылдықтар өткенімен барлық ескілік
сақталады. «Менің әкелерім, ата-бабаларым не істесе, мен де соны істеймін»,
- деп жариялайды постфигуративті мәдениет ... ... ... тоқырау мен алғашқы қауымдылық
көрінісі емес. Этномәдениет түбірлерін дәл осы ... ... ... оның ... осы тарихи кесіндіде қалыптасады.
Дүниетанымдық типтердің алмасуы барысында ... ... ... және ... ... ерекшеленеді.
А.Х.Қасымжанов қазақ халқының рухани мәдениетіндегі мынадай ... ... «1. ... 2. ... ... 3.Ағартушылық».
Біздің ойымызша қазақтардың дәстүрлі мәдениеті түркі тайпаларының
этникалық бірігуі тұсында қалыптасқан. ... ... ... күші
Исламдық Ренессанстың біріктіруші шеңберін бұзып шықты. Бұл үдерісті әр
түрлі бағалауға болады. Қалыптасушы этностар ... ... ... т.б.) ... ... ... империялардың құлауы жағымды
оқиға болды. Бірақ, сонымен бір мезгілде ... ... ... ... ... жаулап алуға дайындалды. Қазақ мәдениетінің дәстүрлі
кезеңі түркі номадизмінің ... өз ... ... ... ... ... XX ... басына дейін көшпелі мал шаруашылығын сақтап келді.
Мәдениеттегі дәстүр мен ... ... ең ... ... бір ... өмір қамының негізі ретіндегі түсінігімен байланысты.
Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде уақыт адамнан ... және ... ... ... ол үшін мүлдем жат.
Дәстүрлі медениет уақыттың түп-түзу желілік ... ... ... және оның ... ... ... ритмдер (ырғақтар) жатады.
Мысалы, қазақтың ай атауларын алайық: ... - ... ... уақыты,
«мамыр» - жаңару кезеңі, «отамалы» - мал барынша тойынады, «қазан» — шөптің
таусылуы, ... - ... ... ... және т.б. ... сағат,
секунд сияқты уақыттың тура өлшемдері орнына қазақтар «ат ... ... «сүт ... «бие сауым» және т.б. қолданады.
Егер Батыс мәдениетінде (бос ... және ... ... ... адам ... ... басылып қалса, номад бүл
мәселені шеше алды. Табиғатпен ... ... ... әрбір мезет құнды және
бүл әлемдегі өз болмысы ... ... ... ... ... ... сүраққа көшпенді жақсы көңіл-күймен «әдеттегідей» деп жауап
береді.
Номадтың дәстүрлі мөдениеті болмыстың тұлғалық, тылсымдық ырғақтарына
мөн береді. Адам ... ... ... ... ... өтпелі кезең
ретінде қарастырылады. Бұл өмірде адамға ... ... ... Ең басты шарт - «адам болу» (Абай).
Жыл санаудың он екі ... ... ... жеке ... ... ... болады. Циклдер арасындағы аралық жылдар ерекше маңызға ие болады
(мүшел жас - 13, 25, 37, 49, 61...). Күн ... он бір ... де өмір қамы ... ... ... Өзге ... ... профессоры
А.Жабин 11842 белгілі қайраткердің ... ... ... ... ... 15 ... циклі болады деген қорытындыға келді
(«Известия», 1996, 24 шілде). Жыл санаудың он екі ... ... ... «козы жасы» - 10 жас, «қой жасы» - 15 жас, «жылқы жасы» - 25 ... ... ... - 40 жас ... ... да кездеседі.
Дәстүрлі мәдениетте уақыт басымдылығын жоғалтып, жаңашылдықтарға
бейімделе бастайды. Мысалы, көшпенділердің дәстүрлі құдайы Тәңірі ... ... Алла ... ... кетеді, Албасты бірте-бірте ... ... ... ... ... ал Баба түкті Шашты Әзиз мұсылман
әулиесіне айналады. Осы ... бұл ... ... ... ... әйел ... ... қарастырады. «Кең байтақ...
жөне өзгелерге толығымен таңсық болған қазақ даласы өз ... ... пен ... ... бет-бейнені әуел бастапқы тазалығын бүлдірмей,
ұзақ уақыт сақтап қалуға септігін тигізді. Сыртқы ықпалдан ... ... ... ... өз халқына (номадқа) тән ... ... ... ... ... бірнеше нұсқасы болды. Оның қыпшақтык нұқасында
тәңіршілдік пен шаманизмнің көптеген элементтері ... және ... ... өту ... ... ... наным-сенім көрінісі
ретінде кейіпкердің ... ... ... ... ... ... Эпоста жаңа, мұсылман дініне амалсыз орын берген ескі ... ... ... ... ықыласы байқалады. Кейіпкердің анасы Аналық ... ... ... «Бұл - ... ... және қайғысымен өмір
сүретін әйел» (Ә.Бөкейханов). Оның күйеуі ескі номадтық тәртіптерді, ата-
бабаның наным-сенімін үмыткысы ... Ол ... жан ... ... ... ... қабылдағысы келмейді.
Қазақтардың дәстүрлі мәдениетін карастырғанда бірнеше тарихи параллель
(салыстыру) ... ... ... Рим ... қүлауымен Еуропада
қаһармандық ғасырлар ... ... ... ... ... ... емес, жеке тұлғалық сипат алуында болды. Көсемге деген
адалдық индивидуалдық әлеуметтік жүйеге ... Ұзақ ... ... ... жөне ... ... ... батырлар қабілетті емес.
Оның мысалын Атилланың өлімінен кейін батыс ғұндардың ... ... ... ... ... ... ... санасының үстем формасы
батырлық эпосы болып табылады. Эпос әлемі әдетте дәстүрлі. Онда қиын-қыстау
ахуалдардағы жүріс-тұрыс қалыптары ... ... ... ... т.б.) көрініс табады. Эпикалық дәстүрлі кеңістік ... ... ... жоне ... емес (бөтен)», «достар - дұшпандар».
Және бұл ... бір ... ие ... ... ... ... ... дала «біздікі» деп есептеледі және оның ар жағында жау
бар деп саналады. Батырлық кезең ... да ... ... ... ол қоюлана түседі. Этномәдениет уақытын бағыттарына қарай шартты
түрде реликтілік (сақталу) және ... ... ... ... (өзекті) жәнс футуристік (келешекті) деп ... ... ... Бұл ... біз моральдық бағалауға ұмтылмаймыз.
Мысалы, тоталитарлық жүйеде утопиялық болашаққа (коммунизмге) бола бүгінгі
күн ... ... Және ... ... ... де ... ... жұбатады: «Шыдай тұрыңдар, нарық деген жарқын болашақ орнайды».
Алайда, әдетте болашаққа бағдар ұстанған динамикалық жүйелер ... ... ... ... ... ... арқылы болашаққа қарай ағатыны сияқты
жаңашылдық мәдениеттер де ... ... қол ... ... ... қайта оралайық. Қазақтың ... ... бас ... антиутопияға бағдар ұтанғанын тарихи талдаулар
дәлелдейді. Қаһармандық ғасырларға қарамастан ... және ... «Зар ... ... алмастырды. Қазақ утопиясы өз бастауын Шыңғыс
тұқымдарының номадалық ұлыстары ... ... ... Бұл ... ... ... ... философы» Асан қайғы (Ш.Уөлиханов)
шығармаларында орын алады. Асан ... ... ... ... ... Тәртіп пен Хаостьвд, адам мен табиғаттың, ... ... ... мен жаңашылдықтың жарасымдылығы болып ... ... орай және ... ... ... ... Германияда
архаизм көрінісі ретінде - тевтонизм мен таза арийлік ... ... әлі тіл - ... ... Үндістанда санскритті тірілту сияқты
талпыныстарды айтуға болады. Дәстүршілдік дүниетаным тірі ... ... ... ... ... ... ілімі бойынша тұйық жүйелер дегенерацияға ұшырайды. Росс ... ... және ... жүйелерде энтропия ұлғаяды және коллапс
туады деп түжырымдайды. ... ... ... ... мен ... ... алмастыруға, исламды тәңірішілдікпен және
шаманизммен алмастыруға т.б. шақырған ... ... ... ... ... ... ... әлемдік мәдениеттің жалпы қазынасын
байытатын құнды ойлар болатыны белгілі. Халықтың бай рухани мұрасын ... осы ... ... үшін ғана ... ... ... ... күн адамдарының өзара адамгершілік қатынастарын ... ... де ... болашақта адамзаттың адамгершілік үдерісі заңдарын дүрыс
түсінуге де көмек береді. Қазақ ... ... ... ... ... шығармашылығы маңызды орын алады. Біз бұл жерде
белгілі философ О.А.Сегізбаев ... ... ... ... ... үш ... ... жіктемені келтіреміз:
а) шартты түрде жыраулар дөуірі деп ... ... ... ... ... ... ... кезең (XVIII ғасырдың екінші жартысы - XIX
ғасырдың ... ... ... ... ... - айтыстың пайда болуымен
байланысты кезең (XIX ғасырдың екінші жартысы - XX ғасырдың басы).
Асан қайғы (XV ғ.), Қазтуған жырау (XV ғ.), ... ... (XVI ... (1465-1560), Ақтамберді (1675-1768), Бұқар жырау (1668-1781), Шал
ақын (1748-1819) және т.б. -өз дәуірінің философиялық идеалдарын ... ... бір ... ... мен ақындар өздерін толғандырған
мәңгі философиялық мәселелерді өз шығармаларында бейнелей отырып, орасан
зор рухани ... ... Кез ... даму идеалы сабақтастық
идеясымен ... ... ... белгілі. Осыған орай біз ақын-жыраулар
дүниетанымы қалыптасуына ықпал еткен идеялық ... ... ... ... ... ... де, шығармашылығын да халық даналығының
қайнар ... ... ... ... ... ертетүркі әдеби
ескерткіштерін, дала тайпаларының ... ... ... ... дәрежеде квинтэссенциясын білдіретін
мақал-мәтелдер түріндегі халық ауыз әдебиетін жатқызуға болады. Дүниетаным
қалыптасуына исламға дейінгі және ислам ... де ... ... ... жанын ашылған кітаптай оқитын, туған даласымен физикалық тұрғыда да,
рухани түрғыда да байланысты болған бізге белгілі және ... ... ... ... ... дәл осындай өлшем арқылы
айқындалады.
Ақын-жырау көзқарастары калыптасуының ... ... ... ... ... ... ... Бастапқы ескерткіштердің тас тақташалар
мен балбал тастарда, жартастар мен тұрмыс жабдықтарында сақталғаны ... ... ... ... ... жазбасы мәтіндерінде түркілердің ата-
бабаларының жоғарғы адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... оның абыройын қорғаумен, еркіндігі
мен төуелсіздігін ... ... ... жазба әдебиет
ескерткіштерінің ең ... ... ... ... өте ... ... ... жазбаларға талдау жасау ертедегі түркілердің әлемге ... ... ... ... ... толық картинасын түсінуге және
оны жоғары адамзаттық қасиеттермен байланыстыруға мүмкіндік береді. ... ... ... құлауына әкелген олардың ... ... ... қалдырған өсиетінен ауытқудан көреді. Қағанаттың
күші мен құдіреті қағанға адалдықпен, аристократия ... ... ... ... ... ... ... қалыбын ұсынады:
1. түркі халқының заңы мен мемлекетін қүру және қолдау;
2. дүниенін, төрт бұрышындағы халықтарды басу және қолдау;
3. дана және ... ... ... ... ... ... «көктен жаратылған» деп атайды.
Түркілердің шынайы тарихын ... сына ... оның ... ... ... анағұрлым бай
және алуан түрлі болғандығы аңғарылады. Бұл ... өз ... үшін ... моральдық кодекстерді, яғни өзара кырқысқа жол бермей, ата-баба
жолымен мемлекеттің құдіреті мен ... ... ғана ... ... ... ... өз батырларын даңққа бөледі, соғыста да,
бейбіт уақытта да батырлық адамның жағымды ... ... ... ... ... болу ерте ... қоғамында ең жоғарғы өлшемдерге
лайықтылықты ... ... ... ... ... біздің ата-
бабаларымыздың белгілі бір ... ... ... ... көзқарастарынан байқалатын ойлау деңгейін салыстыруға,
адамгершілік ... ... ... ... береді.
Ақындардың рухани ойы қалыптасуының ... бір ... ... ... ... ... концепциясы болып табылады.
Шаманизм діннің атауы ретінде ғылыми қолданыста да, ... да әр ... ... ие. ... бір ... ... оның
ізбасарлары арқылы негізі қаланған діндердің көпшілігімен ... ... ... ... ... ... ... негізінде
табиғи, тарихи жолмен қалыптасқан дін болып саналады. Онда адамның қоршаған
табиғатқа, оның тылсым күштеріне деген қатынасымен ... ерте ... ... ... да ... орын ... адамзат қоғамы дамуының ерте кезендерінде материалдық өмір
мен ұжымдық сананың жалпы ... ... ... ... ... ... Шаманизм ұрпақтан ұрпаққа ауызша жөне ... ... ... сақталды және бүл бүгінгі ұрпаққа осы дін туралы белгілі
бір ... ... ... береді. Қазақтар мұсылман болғанымен дөстүрлі
шамандық наным-сенімдерін, ертетүркілерден тарайтын Тәңіріге, ... ... ... ... ... ... шамандары (бақсылары) өздерінің
құрбандық шалу рәсімін мұсылман пайғамбарлары мен өулиелеріне жалбарынудан,
мұсылман сүрелерін оқудан бастады және ... ... ... ... ғажайыптарын тану қажеттілігі, өмір мен өлім мәселесі жөне
адамның табиғатқа қатынасы шамандықты, яғни Ғаламды немесе табиғатты және
өлген ... ... ... ... ... ... ... (ритуалдық) ерекшелігіне
кеңінен тоқталмай, біз оның маңызды ... - ... ... ... қоямыз.
Қоршаған табиғат - оған бағыштылыққа орай діни ... ... ... ... ... ... тайпалар мен халықтарда заңды
және универсалды ... ... Ол ... ... дүниетанымын
бейнелейтін мифологияның, фольклордың, діни ... ... ... сана дамуының кезеңі ретінде қарастырылады. Бақсылар
бүкіл өзінің табынушы ... ... ... мен рухтарға толық
бағыныштылығы идеясын орнықтырды. Жекелеген адам тағдыры, оның ... ... ... рухтар мен құдайларды пір тұтуға тәуелді
болды.
Ендігі жерде, отбасылық тұрмыс ... ... ... ... қатысты жүріс-түрыс ережелерінің кейбір түрлерін қарастырған
орынды. Бүл әсіресе ... ... ... от-ана қүдіретін пір ... ... ... ... отқа табыну түркі халықтарына ғана
емес, Азияның моңғол немесе иран халықтарына және өзге ... да ... ... ... отқа ... ... ... от-ананы
құдірет тұтумен байланысты. Кейде «от-ана» өзін құрметтемегені, ... үшін ... ... де ... Отты ... яғни ... лақтыруға, өткір темір заттар тастауға, оны аттап өтуге, күлді басуға
және т.б. тыйым ... Отқа күн ... ... ... ... ауыз ... отыру да міндетті саналады. Тіпті үй ошағынан шыққан
күлді де адам мен мал баспайтын жерге төгеді. Бүл тәртіптер мен ... от ... бұл ... иелерін зұлым рухтан қорғамайды, әр ... ... ... тіпті белгілі бір заттарды, үйді өртеп ... Өрт от ... ... ... білдірді, сондықтан онан кейін
кұрбандық ... ... ... құлшылық етеді.
Осылайша, ошақ бақыт пен бақтың ... ... ... ... ... ... ... Қазақтың киіз үйінде ошақпен
қатар, табалдырық та қасиетті деп ... Оған ... ... ... ... еді, ... онда үйді қорғайтын есіктің иесі орналасады.
Ол да бұл ғұрыптан тайғандарды ... ... ... ... ... ... ... көшпенділердің табынушылық өмірінде Аспан құдайының (көктің)
рөлі мен маңызы ерекше болғандықтан Ж.П.Ру бүл діни ... ... ... ... ... ... толық бағыныштылығы құдіретті,
тылсым күштерді қастерлеуге, әулиелендіруге әкелді. Қазақ көшпенді барлық
қайғы-қасіретгі, пәле-жаланы, ... ... ... ... және ... ... де көк ... байланыстырды.
Қазақтар Айға, Күнге, отқа, суға, ... ... ... оларды
қасиетгі деп есептеді және соның нәтижесінде анттар пайда болды. Ант ... ... ... ... ... ... өлім ... болды (ең жаман
қарғыс - «ант ұрсын»). Қарғыс адамның басына ... ... ... ... ... ... бүгінгі күніне де өзінің жек көрушілігін
қарғыспен, ... мен игі ... ... ... ... оны ... ... ұмтылдырып, жаман қылықтардан бойды
аулақ ұстауда батаның рөлі өте зор.
Адамдар казіргі күні де қайғы-қасіреттен құтылу осы ... ... мен ... ... ... деп ... Сондықтан да бата
орындалды деп түсінеді. ... бұл ... жер ... ... ... ... жолы рухтар мен қүдайлар ... ... дін ... ... идеологиялық мөні айқын көрінеді.
Оның тағы бір ерекшелігі, адамдардың бұл өмірдегі әр ... ... ... ... ... оның өлгеннен кейінгі тағдырына ... ... ... діни ... терең жөне берік орын
алған. Шаманизмге тән мәнді белгі ретінде оның діни мәнділігі ... ... және ... ... ... ... ... тұрақтылығын да айтуға болады. Ол отбасылық және ... ... ... ... ... ... жалғасты. Оның маңызды
себептерінің бірі көшпенділер ... ... ... ... ... ... түсініктері ақын-жыраулардың
адамгершілік көзқарастары қалыптасуы мен дамуына тікелей ықпал етті, бұл
олардың шығармашылығынан айқын аңғарылады.
Ақын-жыраулардың ... ... ... ықпал еткен
маңызды идеялық, бастаулардың бірі ... ... ... ... ... патриархалды-феодалдық дәстүр үстемдігі жағдайында
мұсылмандық фанатизмнің рөлі төмен ... ... Орта ... ... дейін қазақтар Төңіріге (аспанға) табынды. Тарихшылардың бірауызды
пікірінше, Орта Азияның отырықшы ... 713-714 ... ... бағынды
Ислам дүниетаным ғана емес, адамгершілік туралы ілім де болып
табылады. Ислам ... Орта ... ... ... ... ... ... елдерінің ізгілікті дамуына ықпал етті және
ықпал етіп келеді. ... ... ... ойы ... өмір сүру ... идея ... осы дін пайда болғанынан бері өмір ... ... ... жүйе ... бүл ойдың қалыптасуына
мұсылманшылықтың негізгі ... - ... мен ... ... ... ... қалыптары жинағы әсер етті. Исламдық этикалық ой
сүрелер мен хадистерге идеялық бағдар ... ... ... ... ... ... ... өтей алды.
Құран бір жағынан рулық-тайпалық қауым дәстүрлерін бейнелейтін, екінші
жағынан, алғашқы қауымдык қүрылыстың ... ... ... ... бейнелейтін этикалық-құқықтық нормалардан құралады.
Құранның моральдық қағидалары күнделікті өмірдің ... ... ... ... ... ... ... айналысатын пайдалы
нәрселер жиыны, өзге дін (христиан, иудей) өкілдерімен қатынас, саудамен
жөне қоленермен айналысу, ... ... өтеу және т.б. ... ... ... адамды күнәдан тазартады» деп айтылғандықтан намаз оқуға, ораза
ұстауға кұрметпен қарайды. Ең ауыр күнә - ... ... ... ... мен ... ... бұл күнә ... Ең
жоғарғы қасиет - Алланың еркіне бағыну, шынайы сенім үшін ... ... ... ... ... жөне дінсіздерді қудалау -
Құранның негізгі ерекшеліктерінің бірі. Ислам ... ... тек ... жасап, құлшылық ету жолымен ғана бақытқа жетуге болады. Осыған орай,
мұсылмандар дұрыс жолды таңдай алады. Бұл тезис мұсылмандық ... ... және ол ... ... ... өмірінде маңызды рөл атқарды.
Мұсылман ... ... ... ... ... осы
бағыныштылық талаптарымен құрылғаны белгілі. Мұсылман нағыз адам болу үшін,
ол моральды тұрғыда таза, өз өрекеті мен ... адал ... ... ... ғана ол ... ... да, ... алдында да құрметке ие болады.
Ортағасырлық және онан кейінгі ... ... ... барлығы дерлік Құранның бірінші сүресімен ... ... ... ... ... жырау мен Қабан жыраудың, және
т.б. адамгершілік-этикалық көзқарастарында исламның ықпалы ... ... ... ... қатысты ойларын құдайдың,
пайғамбарлардың атынан ... және бұл ... ... ... ... ... Бүл әсіресе Бұқар жыраудың моралистік-
дидактикалық шығармаларынан айқын ... ... тән ... ... ... ... жыраулардың кейінгі шығармаларында
молынан ұшыраса бастады. ... ... ... ... ... оны ... ... моральдық-этикалық бағытта
уағыздау мен насихаттау сипатында дамыды. ... ... ... ... ... ... тарихи дамуы барысында
жинақталған адамгершілік идеялардан және ... ... ... емес және қазақ халқы өмірінің тарихи жағдайларына сай
келетіндей жоғарыдағы ... ... ... мен ... білдіреді.
Ақын-жыраулардың этикалық ойы қалыптасуының ең маңызды бастауларының бірі
білім мен тәрбиенін, оның ... ... де ... ... ... ... ... фольклор болып табылады.
Бірнеше ғасырлар бұрын пайда болған, данышпандық сүзгісінен өткен,
мәңгілік өмір сүруге ... ... ... ... ... ... мақал-
мәтелдері, ертегілері бүгін де өз маңызын ... ... ... халықтың адамгершілік-психологиялық дамуының тарихи жолын ... тұр. ... ... ... мен ... ... мен өлеңдерге,
айтыс пен толғауларға еніп кеткен. Мақалдар халықтың ... мен ... мен ... ... ... ең кеңінен таралған формасы
ғана емес, моральдық нормалардың өзіндік кодексі де ... ... ... ... ... балалық шақтан кәрілікке дейінгі
тәрбиеде маңызды рөл атқарады. ... ... ... ... Ол ... барлық қырын құрамына енгізеді: күнделікті тұрмыстан
тарихқа, өмірге дейін, халықтық ... ... кең ... қамтиды.
Көшпелі өмір тәртібіне сай қазақ халқының өз еңбек әрекетіне деген
көзқарасы мақалдарда бейнеленеді. Бакыттың көзі ... ... ... көп ... ... Мысалы, «таяқпен құлын табасың, құлынмен
тұлпар табасың, тұлпармен бақытыңды табасың».
Патриархалды-феодалдык, өмір тәртібін бейнелейтін ... ... ... ... мазмұнының өзегі «жаман адам» мен «жақсы адам»
түсініктерінен құралатынын ... ... ... ... адам» мен
кінәлаушы «жаман адам» отбасылық өмірде де, қоғамдық ... де ... ... ... білдіретін қорытындылаушы түсініктер болды.
«Жақсы» мен «жаман» халықтық мораль тұрғысында былайша бағаланады ... ... іске ... ... асқа келеді», «Жақсыдан қашпа, жаманға
баспа».
Қазақ мақалдарында қайырымдылықтың зұлымдықпен күресі мәселесі ... ... ... ... барлық жүріс-тұрыс ... ... ... бағаланатын адамгершілік әрекеттердің ... ... ... Ал ... ... әрекеттері мен
қылықтарының барлығы, адамның қоғамдық және жеке ... зиян ... бәрі ... ... ... ... ... қайырымдылық ақылмен
және біліммен байланыстырылады, адамгершілік өмірде үлкен мәнге ие ... ... ... маңызды құрал ретінде бағаланады. Қазақтың халық
даналығы адам ... ... ... ... ... ... ... батырлық, патриотизм, төзімділік сияқты жағымды
адамгершілік ... ... «Ер» ... ... ... өте көп.
Мысалы, «Ерді ... ... ... ... өлтіреді». Мың-жылдық
тәжірибеден туындаған «Таспен ұрғанды - аспен ұр» ... ... айту ... ... ... қиын-қыстау күндерді бастан өткізді. Көшпендінің ... мен ... мына ... көрініс табады: «Кездескен
адамыңды сыйла, мүмкін оны сонғы рет кездестірген шығарсың».
Осылайша, қазак мақал-мәтелдеріндегі ... ... шолу ... өзі ... ... ой халық даналығының
терендегі таусылмас қайнар бұлағынан нәр алатын бай ... ... ... ... ақын-жыраулары ойдың асыл інжу-
маржандарын осы мақал-мәтелдерден алып ... ... ... ... ... ... ... бүкіл өн бойындағы өзара
қатынастарды ... ... ... қарапайым нормалары бүкіл
халық жинақтаған тәжірибенің нәтижесі мен ... ... ... ... ... өзектілігін рухани ақиқат-тар тұрғысынан жеткізуге
тырыстық, бірақ оның алғышарты кезкелген философиялық проблематика ... өз ... ішкі ... қажеттіліктерімен қатар,
әлеуметтік дамудың сыртқы кажеттіліктерімен де сипатталады.
АҒАРТУШЫЛАР ФИЛОСОФИЯСЫ
Ресейге қосылу нөтижесінде ... бір ... ... ... мен ... ... ісін ... және басқаруда ілгерілеу байқалды.
Аймақтың халықтары тағдырында осы ... ... ... ... ... туды. Ол қажеттілік XIX ғасырдың екінші жартысының
пайда болған жөне ... сана ... ... рөл ... ... ой ... ... береді. Қазақстанда ағартушылық-
демократиялық ойдың мөнін түсіну үшін ... ... жөне ... ... ... ... ... отырған ағартушылық
идеология нақты тарихи шындық болып табылады. Ресейге қосылу, ... кең ... және сол ... еуропалық өркениеттен сусындау -
Ресейге бодан кезеңінің нәтижесі болып табылғанымен, казақ ... ... ... ... ... ... ортақтастықта
- XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ... ... ... ... ... ... құбылыс ретінде дамыды. Сондықтан Қазақстан
ағартушылық идеологиясын оқып үйренуде жалпы ағартушылық ... ... ... оны тудырған, мәдени-әлеуметгік орта ерекшелігіне де баса
назар аудару ... ... осы ... ... ... оның ... ... пен теңдікке ұмтылыс ниетіндегі Кеңес
өкіметіне дейін жөне сол өкімет тұсында өз мәнін жоймаған негізгі ... ... ... ... - «Оян ... ... - ... кім», «Тез барам» т.б., А.Байтұрсынов - «Қазақ өкпесі», «Тәні саудың
жаны ... ... оқу ... ... ... ... т.б.)- ... өкіметі мен сталиндік репрессия зардабын басынан
өткізіп, әділет пен шындық жолында халқының мұң-мұқтажын жоқтаған ... ... ... білімге, оқу-ағартуға үндеген еңбектері халық
бостандығы мен ... ... ... ... байланысты болды.
Үшіншіден, қазақ ағартушылығы күрделі де қайшылыққа толы эволюциялық ... ... Ол даму ... ... ... ... толы болды.
XIX ғасырдың екінші жарты-сы - XX ... бас ... өн ... ... ... ... идеологиясымен және әр түрл діни-
мистикалық бағыттармен арпалысты. Қоғамдық-саяси өмірдің маңызды бағыттары
мен ілімдері де ... ... ... XIX ... орта тұсында пайда
болған дәстүрлі-консервативті шаманизм бағытын, XIX ғасырдың аяғындағы діни-
реформаторлық жадидизмді, Ресейдің ... ... ... мен пантюркизм ілімдерін жатқызуға болады. Қарастырып отырған
рухани ... рөлі мен мәні ... ... ... ... ... ... бағыттар мен ілімдер табиғатын жете
ұғыну қажет. Төртіншіден, Қазақстандағы ... ... ... ... 40-60 ... орыс ағартушыларының, әсіресе, революциялық
демократизмнің ықпалы қатты әсер ... Орыс ... ... ... ... ... келді. Олардың
кейбірі (Уәлиханов, Абай, Алтынсарин) Н.Г.Чернышевскийдің, А.Добролюбовтың,
А.И.Герценнің, В.Г.Белинскийдің еңбектерімен, ал кейбірі ... ... ... ... ... ... практикалық іс-
әрекетке жетекші ... ... ... ала отырса да, нақты тарихи
жағдайда ... ... ... - ... және ... қанаушылық пен
жалпы аймақтық артта қалушылық себептеріне ... ... ... ... ... типтік ағартушылық позицияны ұстады. Яғни
белгілі қоғамдық топқа, дәлірек, шаруаларға бағытталып, ... ... ... ... ... үшін ... байланыстырған революцияшыл-
демократтарға қарағанда Қазақстан демократтары XVIII ... ... ... ешбір тап пен сословиені бөле-жармай, жалпы ұлттың
атынан сөйледі. Бұл, бір жағынан, белгілі бір ... ... бір ... қатынастарының пісіп-жетілгенін аңғартса, ... ... ... ... ... қалушылық, жаппай сауатсыздық, отаршылдық
қанау) жалпы халықтық прогресс идеясы өте актуалды ... жөне оның ... ... ... бейнелегенін көрсетеді. Бесіншіден, Қазақстан
ойшыл-демократтары ағартушылық ... ... ... қоғамды
төңкеріс жолымен орнату әдістерін де қарастырған. Әйтсе де барлығы еркін,
азат қоғам кұрудың ... ... ... ... ... көмегімен
немесе «әділ», «таза» білім мен басқару жөне ағарту, ғылым-білім арқылы өз
халқының ... ... ... ... ... ... ескіліктен,
езгіден арылтпақ болды. ... ... ... мен ... ... ... ... орыс революционер-демократтары секілді төнкеріс
жолын қуаттап, оган бірден-бір шешуші әдіс, айқын жол деп ... ... ... ... еді. ... рух пен тән ... ... астындағы үйлесімділікті іздеп, ол жолда бойды сезімге емес,
ақылға жеңдіртіп, ... шеті мен ... ... асыл ортасын ұстануды
үйрететін дана Шығыс философиясы көрінісін ... ... ... ... ... дәстүршілдік ұғымдары жалпы
Шығыс мәдениетінің мәңгі-бақи арылмайтын атрибуттары ... ... және ... ... ... ... сай келмейтін
тұжырымдама, бірыңғай, іштей біркелкі Шығыс ... ... бар ... ... мойындау, екіншіден, «тоқырау», «артга
қалу» құбылыстарын метафизикалық ... ... тек ... деген түсінікке негізделген. Дұрысында, қай халықтың болмасын
мәдениеті дамуының кейбір кезеңіндегі ... ... ... ... ... жалпы диалектикасының белгілі кезеңі ретінде қарастырылуы
тиіс. Өйткені ол өзгеріс бола қалғанда өз қарама-қарсылығы ... ... ... ... ... ... нәтижесі. Қазақ халқының тарихи
өткеніне келетін болсақ, шетелдік және ... ... ... Таяу және Орта Азия ... ... заманнан (біздің
заманымызға дейінгі II мың ... ... XII ... дейін барлық
критерийлер бойынша Жалпы Шығыс пен Батыс мәдениетінен әлдеқайда озық және
жоғары ... ... XIII ... ... хан ... ... даму ... бәсеңдеп, XVI ғасырдан толық артта қалу үдерісі ... ... ... ... Таяу және Орта Азия ... заман мен орта
ғасырдың өн бойында көрсетілген дәуірлерде ... пен ... ... ... ... ... - ... мәдени-тарихи
үдерістің «орталық зонасына» айналды. Яғни, қарастырылып отырған аймақ
әлемдік өркениетгің ... ... ... ... XV ғасырға дейін Шығыс
пен Батыстың ирандық, үнділік, сириялық, ... ... ... тығыз байланыста дамығанын көреміз.
Демек, Қазақстан мәдениетінің тоқырауы жөнінде сөз қылғанда, бұл ұғым
сол ... ... ... өн ... ... тек белгілі кезеңіне - XV
ғасырдан XIX ғасырдың екінші жартысына дейінгі ... ... ... ... ... ... ... бұл аймақ халықтарына әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... ... да, жалпы артта
қалушылықты жою, ... ... жету ... ... деп ... ... ... ағартушы-демократтарына қоғамдық прогресс
жолындағы күресті француз немесе орыс ағартушылары ... ... ... тәртіптің ыдырауы жағдайында емес, үзілмей ... ... ... ... ... ... жүргізуге
тура келді. Осыған байланысты олардың көзқарастарында қоғамдық ... ... ... ... орыс ... ... ... игі әсері жайлы ойлармен астасып жатады.
Қазақ ағартушылығының ... ... ... Шыңғыс-ұлы Уәлиханов (1835-
1865) демократтық ұлттық мәдениетіміздің көрнекті өкілі. Энциклопедист-
ғалым, шығыстанушы, саяхатшы, публицист және ... ... ... өз ... шын ... еуропалық білімділік пен ... ... ... ... ... ... және ... мол да жан-жақты шығармашылық мұра қалдырды.
Уәлихановтың азамат, ғалым және ойшылдық қалыптасуында орыстың озық
мәдениеті мен ғылым қайраткерлерінің маңызды рөл ... атап ... ... ... ... ... ... оқып-үйренді, олардың көзқарастары мен
идеяларын қуаттады.
Уәлиханов ... 1) ... ... ... ... ... яғни 1855-1859 жылдар аралығы) және 2) кемелдену кезеңі
(1859-1865) деп ... ... ... Петербордан басталатын қызықты да
мазмұнды ... ... ... туған жерге қайтып оралғаннан - өмірінің
соңына дейінгі жылдарды қамтиды. ... ... ... ... ... 30 жылдық аз өмірінің ішінде этнография, Қазақстан және Орта ... мен ... ... ұлы ... ... ғалым, ағартушы-
демократ. Ш.Уәлиханов тікелей философиялық мәселелер жөнінде еңбектер
жазбаған, алайда, ... ... ... ... ... ... байқауға болады. Ол «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы»,
«Сахарадағы мұсылмандық ... ... ... ... еңбектерінде
философияның негізгі мәселесіне қатысты пікірлер айтады. Ең ... ... ... адам ... тыс өмір сүретіндігіне шек
келтірмейтіндігін айту керек. Қазақ жеріндегі шамандықтың орын алу ... ... ... — күн, ай, жүлдыздар және жер — алғашқы кұдірет
болып табылады» деп көрсетеді. Сонымен бірге шамандықтың шығу ... ... жөне ... да ... Шоқанның себептілік зандылығын
құптайтындығы, себепсіз құбылыс ... ... ... ... «Тәңір (қүдай)» мақаласында казақтардың малды қасиет
түтатын ... ... ... күн көрісі малға байланысты екендігімен
түсіндіреді.
Сонымен, Шоқан сыртқы дүниенің санадан тыс өмір ... ... ... ... ... ... болғанын көреміз. Қазіргі кезде философияның ... ... ... ... оның ... дүниеге карым-қатынасы
аталынады. Уәлиханов бұл мәселенің маңызды екенін сонау XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... еңбегінде
табиғат пен адам, өмір мен өлім әрқашан түпсіз сырға толы ... ... ... деп ... Ғажайып әлемді, өмір мен елім мәселесін, ... ... ... білу ... шамандықтан туды деп
тұжырымдайды. Бұдан Ш.Уәлихановтың адам ... оның фәни ... өлім мен өмір ... ... мән ... ... ... шығуының бір себебі, табиғатқа ... болу ... ... ...... ... терең ойға және танып білуге ұмтылған рухы
деп көрсетеді. Яғни, адамның ішкі дүниесі, оның ... ... ... ... ... ... ... қаралды.
Шоқан діннің, әсіресе, қазақ даласында татар және Бұхара молдалары
таратып жүрген діни ... ... ... ... зияндығын баса
айтады. Қазақ жұртына бұл молдалардың айтып ... ... «ой ... ... ... өлі схоластикадан басқа ештеңе ... ... ... ... ... ... Мүхаммед ілімін тазартуға
болады деген пікіріне қарсы шығып, онда ешқандай реформа болуы мүмкін ... ... ... ... ... ... ... байланыстыруы қоғамды дұрыс философиялық түрғыдан түсінудің бірден-
бір белгісі деуімізге болады. Сонымен бірге Ш.Уәлиханов ... ... ... ... топтың мүддесі калың бұқараның мұң-мұқтажына
қайшы келетіндігін атап ... ... ... ... - ... демократтық көзқарастары.
Мысалы, «Сот реформасы жөніндегі ... атты ... ... ... ... ... ... әзірше табиғи түрде сұрыпталатын билер
артық ... ... ... ... би болу үшін ол адам әділдігімен,
шешендігімен көзге түсуі ... Егер әділ ... оған ... ... ... ... ал патша үкіметі сайлаған сот билігі шектелер
уақытқа шейін сот міндетін атқаратын ... оның ... ... ... жайлап, әділетсіз, парақор болатынын ... ... даму үшін ... оған қажет нәрселер - өзіндік даму, өзін-өзі қор-
ғау, өзін-өзі басқару және өз соты болуы ... Осы ... ... ... қалу үшін реформалар халықтың материалдық мұқтажына сәйкес
және ұлттық сипатына бейім болуы да ... ... ... ... ... ... теорияларға негізделген немесе басқа елдің өмірінен
алынған реформалар ... ... ... орасан зиянын тигізеді. Сонымен
бірге Шоқан халық өзімен ғана тұйықталып, жекеленіп өмір сүруі керек деген
ойдан аулақ. Керісінше, еуропалық, ... ... ... ... ... алдына қоятын мақсаты болуы керек деген ойды қолдайды.
Әрине, еуропалық мәдениетті меңгеру үшін қазақ ... ... ... іске
асыруы кажет. Бүл ретте қазақ жұрты үшін орыс мәдениетінің ... ... ... ... Осы ... де ... ... қазақ
даласында орыс мектептерін ашуды, басқа да білім ошақтарын көбейтуді кеңес
етеді. Қазақ жеріне дәрігерлік жағдай мен ... ... ... ... ... Алғашқы кезде осы қиыншылықтардың бәрін патша
үкіметі шеше алады деп сенді. Ресейдің ... ... ... үміт артады. Шоқан Ресейдің оқу ... ... ... ... ... меңгерсе де, өз халқынан ажырамады, халқының мұңын,
әсіресе, қалың ... ... ... ... ... ... өз халқынан ажырата алмады, керісінше, ол ... ... өз ... қызметшісі болуын міндеттеді деп жазды.
Ресей үкіметінен нәтижелі істер күткен Шоқан бірте-бірте үмітін үзе
бастайды. ... ... ... ... ... ол ... ... озбыр істеріне наразылық білдіріп, қызметтен шығып,
ел ішіне кетеді. Н.М.Ядринцев ... ... ... ... ... ... нәрін татып, білім алса да, бөтен ... ... ... ... ... бір ... ... болашағына сенбей, өз
жүртына оралуды жөн ... ... ... ... ... ... Ш.Уәлиханов әкімшілік жолмен жасалатын реформаға шешуші мәселе
деп қарады. Сондықтан отаршыл үкімет ... ... рет ... та ... ... ... ... атты Батыс
Еуропа экономистерінің, оның ішінде Ст.Милльдің ... ... ... реформа мәселелеріне көзқарастарын қолдауы көңіл
аударарлық. Уәлиханов ... ... де ... таныс болған.
Чернышевскийдің ойын дамыта отырып, ... ... ... ... ... ... ... психологиялық және салт-
дәстүр ерекшеліктері ескерілуі тиіс еді дейді.
Революцияшыл демократтар реформа ... ... ... ... ... ... ... қойса, Уәлиханов типтік ағартушылықты
ұстанып, халық бққарасының өмірін материалды және рухани жағынан жақсарту
көзі ... деп ... ... прогрестің бірінші шарты ағарту мен
ғылым, білімді таратуда, содан соң реформа жүргізуде деп ... ... ... ... ... жаппай сауатсыздықтан іздеді.
«Әділетті басшы» идеясын ... ... ... ... жайлы айтылған жеке ойлары ... ... ... ... ұстанды. Бірінші кезекте қалың бұқараның ... ... жою ... Олай ... жағдайда жүргізіліп жатқан
экономикалық, әкімшілік және сот ... ... ... ... Ал түпкі мақсат - әлеуметтік теңсіздік пен ұлттық қанаудан арылған
еркін, ... ... ... мәңгілік, шексіздік идеяларын негіздеді, дамытты. Дін
түрлерінің ... ... ... «гуманды ілім» деп бағалады. Жалпы
алғанда, Уәлиханов дүниетанымы, оның шығармашылык, мұрасы мен ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... болып табылады.
Қазақ ағартушылығының көрнекті өкілі, педагог-жаңашыл жөне ... ... ... ... ... ... ... ел,
халық ауыз әдебиеті, озық орыс әдебиеті мен ... ... ... ... ... ... секілді Алтынсарин да өз халқының ... ... ... жолы ... деп сенді ... ... ... ... ... мен ... ... Алтынсарин арнайы философиялық тақырыпта еңбек ... ... жөне ... ... ... ... шығармаларында
дүниетанымдық ерекше пікірлер қалыптастырған. Ыбырайдың көптеген өлеңдері
мен әңгімелерінен оның қоршаған дүниенің санадан тыс және ... ... ... ... ... ... ... өлеңдері
табиғатгы өзінше тамашалау ғана емес, сонымен бірге ... адам ... және ... ... ... Бүл - ұлы ... ... туралы
көзқарасының бір жағы. Екінші, Ыбырай дүниені жаратушы құдай деп ... ойды ол ... ... ... ... Мысалы, «Жаратқан
мұнша таңсық жаббар құдай!» (Алтынсарин Ы. Таза бұлақ. А., 1988, 18-бет),
«Жаратты неше ... жүрт бір ... ... өлең ... ... т.б. еңбектерінде осы пікірді ... ... ... ... ... айта ... бәрі де жалғыз теңдесі жоқ, ... жоқ бір ... ... һәм ... ... ... - ... екендігіне дәлел болса керек»
деп тұжырымдайды. Ойды қайырып ... ... ... ... өмір ... ... сонымен бірге дүниені жаратушы
құдай деп біледі. Бұдан Алтынсариннің дүниеге ... ... ... көреміз. Кейбір зерттеушілер Ыбырайды стихиялық материалист, дінге
қарсы болған деп айтып жүр. Мәселені ... ... ... ... ... және ... келген молдалар дінінің озбыр түріне ғана қарсы
болған. Н.И.Ильминскийге 1882 жылы 12 ... ... ... ... ... ... оқыған жастар өз діні жағынан толық мешеу, оның ... ... ... ... ... ... ... деп көрсетеді.
Мүндай дүмше молдалардың барлық ақыл-парасатты тек Мұхаммед дінінен тапқысы
келетіндігін қатты сынайды.
Қай идеология болмасын ресми және ... ... ... ерте ... пе, оның ... ұшырайтыны занды. Ыбырай ... ... ... ... ... ... ... озбыр түріне қарсы
шықты. Мұнымен қатар Алтынсарин қазақ балаларына христиан дінін ... де ... ... ... ... 1888 ... ... жазған хатында Бессонов А.Г. деген мүғалімнің ... ... ... мен оның парыздарын уағыздағаны туралы қатты ренжіп жазды.
Ыбырай «...мұнымен, ... ... ... ғана ... онымен қабат
жалпы орыс-қазақ мектептерінің бәрінің де келешегін мүлдем бүлдіріп алуымыз
мүмкін ғой!» дейді.
Алтынсариннің ... және ... ... құндылығы және
маңызы жағынан ерекше орын алады. Мысалы, жаңағы «Жаз», «Өзен» өлеңдерінде
табиғаттың сұлулығы, ... ... ... ... сыңғырлаған суы, көк-
жиектің мұнарланған сағымы шебер тілмен ... Бүл ... ... ... ... сүйе ... құрметтей білуге
төрбиелейді. Ағартушылық жөніндегі көптеген ... мен ... ... ... ... суреттен сабақ беру керек екендігін мәселе етіп
қояды. ... ... ... ... ... маңызын жоғары
бағалағандыгын қөреміз.
Этикалық тәрбие жөніндегі пікірлерін, ой-тұжырымдарын бағалы асыл ... ... Ең ... ... өз басы өте ... ... ... болғандығын айта кету керек. Оның достары мен жолдастарына ... ... пен ... ... ... ... Ұстазы болған
Н.И.Ильминскийге жазған хаттарында үлкен құрмет пен ілтипат сезімдерін
білдіріп, ал өзінің ... ... ... ... ... ... «сүйікті досым» деп бастайтын. Кейбіреулерге ағарту жұмысындағы
кемшіліктері үшін қатты сөз айтып, реніш білдірсе, ... ... ... ... ... ... ... пен адамгершілікке тәрбиелейтін шығармалары
ерекше орын ... ... сүю, ... құрметтеу, мейірімділік,
кішіпейілділік сияқты қасиетгі қырда өскен балаларға түсінікті болатындай
әңгіме, ... ... ... білді.
Ыбырай әлеуметтік мәселелерді көптеген еңбектерінде талк,ылайды. Ресей
оқу орындарынан білім алып, өркениеттен нәр татқан ... ... ... ... ... жүзеге асыру үшін талмай еңбек етті.
«Кел балалар, ... ... ... бар жүрттар» сияқты өлендерінде
жастарды өнерге, білімге шақырды. Ыбырай ... ... тек ... ... ... ... аса ... ұйымдастырушысы болды. Қазақ даласында
білім ... ... ... қатар өндірістік кәсіпкер кадрлар
дайындайтын арнайы техникалық-кәсіптік оқу ... ашу ... ... ... ... ... өміріндегі өндіріс рөлін ... ... ... ... ... сияқты Ыбырай да
тек оқыту, ағарту ісі қоғам өмірінде шешуші фактор ... ... бір ... тұжырымдар жасалады. Мұндай пікірді ... ... ... ... деуге болады. Шындығын-да, сол кездегі
қазақ елінде ағарту және сол арқылы ... ... ... ... қандай
жол бар еді?. Айталық, қазақ жұрты көтеріліс жасап, патша үкіметін құлатып,
байларды жойды дейік. Сонда басым көпшілігі ... ... ... ... жоқ елде ... ... ... қоғам құра алады деп айта аламыз
ба? Әрине, жоқ. Ендеше, ... ... ... ісі, ... ... сол замандағы қазақ халқы үшін бірден-бір дұрыс жол еді.
Ұлы ағартушының істеген ісінен, ... өз ... ... ... ... ... ... болады. Н.И.Ильминскийге,
В.В.Катаринскийге жазған хаттарында қазақ халқының көңілі ашық, қонақжай,
мейірімді екенін, ... ... ... құштар жүрт екенін ... ... ... ... мәдениеті дамуын аңсайды, тілінің
бөтен тілмен шұбарланбай таза болғанын тілейді. Н.И.Ильминскийге 1862 жылы
жазған ... ... ... адам ... ... ... үстіне, қазақтың табиғи тілін де бұзып жүр» деп ... ... ... ... қазақ халқы басқа халықтармен
ынтымақтастықта болуын жәнс олардың ... үлгі алуы ... ... ... ... ... ... ағартуды жақтады, мектепті діннің
ықпалынан ажырату үшін күресті, ... ... ... мұсылман дін басыларын, олардың діни-схоластикалық білім ... ... ... шынайы да терең
демократизм, өз халқының мүддесін қорғауға деген ... тән. ... ... ... ол 1868 ... ... қанауды күшейту
мақсатында жасалған әкімшілік реформасына наразылығын білдірді. ... ... ... болу ... ... сұраққа берер жауабы Шоқан
Уәлихановтың «Сот ... ... ... ... жақын. Тарих
пен қоғамдық құбылыстар, қоғамды ... ... ... ... ... мен ... олардың түрленуші күшіне сенім білдіреді.
Қазақ ағартушылығында, қазақ халқының бүкіл ... ... ... орын ... үлы ... ... сазгер Абай
Құнанбайұлы (1845-1904) болды. Оның шығармашылық ... ... ... ... аудармалар мен әндерден тұрады. Абай - ... ... ... ... ... Ол ... азаматтық, парызы
шындықты бейнелеуде, қоғамдық кесірді әділет пен ... ... деп ... ... ... Абай Алтынсарин секілді
деизмге жақын. Құдай - өз заңдары бойынша дамып жататын өлшемнің ... деп ... Абай ... мен діни надандықты, фатализм мен
екіжүзділікті атеизм тұргысынан емес, ... ... ... ... дін ... ... дін
позициясынан сынады. Дінбасылары насихаттап жүрген соқыр ... Абай ... ... ... ... Немесе, оның өз сөзімен айтқанда, «алла табарака
уатагаланың ... ... ... барлығына, ...хақтығына бірден
дәлел жүргізелік болып, ақылы дәлел испат қыларға керек» (Қара сөздер, ... ... ... аса ... ... тереңдігі, халқына
деген қамқорлығымен әлемге танымал болды. Абайдың дүниеге көзқарасы ойы ... мол, ... Оны бір ... ... бір бояумен көрсету мүмкін емес.
Дүние туралы пікіріне келсек, деизмге жақын ... ... ... ... тыс өмір ... ... Мысалы, қырық үшінші қара
сөзінде адам «...көзбен көріп, құлақпен естіп, ... ... ... татып,
мұрынмен иіскеп, тыстағы дүниеден хабар алады» дейді.
Сонымен бірге көптеген өлеңдерінде, отыз сегізінші ... ... ... тіпті, машина, фабрикаларды алла жаратгы деген тұжырым
жасайды. «Мен» және «менікі» деген философиялық ... ... ... ... ... ... «мен» - ақын, жан, «менікі» - адам
денесі. «Мен» өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан, «менікі» өлсе ... ... деп, дене ... жан өлмейді деген қорытындыға келеді. Абай таным
туралы құнды пікірлер қалдырды. Түйсіктеріміз арқылы дүниеден хабар аламыз,
пайда, залалды ... ... аты - ақыл ... өлеңдері мен қара сездерінен диалектикалық тұжырымдар
бейнесін көруге болады. ... ... ... ұйқы ... ... қартаймақ, жол тумақ, туган өлмек,
Тағдыр жоқ, өткен өмір қайта келмек», — деп, отыз ... қара ... ... көл, ... - соққан жел.
Алдыңғы толқын — ағалар, артқы толқын — ... ... ... ... ... екенін болжайды. Мұнымен бірге әр
нәрсенің өлшеуі бар, өлшеуін ... - бір ... ... іс деген пікір
айтады. Өлендері мен қара сөздеріне зер ... ... ... ... ... өзіндік ой-пікір, тұжырым жасағанын
байқаймыз. Шығармаларының басым ... ... ... адамның орны,
оның мақсаты, мұң-мұқтажы туралы ой шертіледі. Ендеше, ... ... Абай ... ... ... ... болады.
Ақынның эстетикалық жөне этикалық мәселелер жөніндегі ой-пікірлері сол
кездегі қоғамдық ойдың үлкен белгісі болып табылады. Оның ... ... ... «Құр ... ... құлаққа ән бе екен» деген өлеңдерінде
әннің, күйдің адам сезіміне әсер етер ... ... ... ... ... ... жақсы ән мен төтті күйдің ассоциативтік ... ... ... ... ең бір ... ... ... шебер көрсетеді. «Жазғытұрым», «Жаз» деген ... ... ... ... оның адам ойы мен ... шипалы әсер
ететіндігі баяндалады. Абай көркем сөздің ... ... ... ... ... ... жылы тиіп,
Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы», — деп өлеңнің «іші ... ... ... ... ... сөз ... былғанбауын, әркімді мақтап қайыр
тілеуге ... ... ... ... ... баса
айтады. Абай шығармашылығындағы негізгі такырып моральдык проблемалар десек
қателеспейміз. Еңбекке, ғылымға мойын бұрмай, ауыл ... бос ... ... ... ... сидаң жігіт елде мол-ақ,
Бәрі де шаруаға келеді олақ.
Сырын түзер біреу жоқ, сыртын түзеп,
Бар өнері - қу борбай сымпыс шолақ», ... ... бос ... ... ... қатгы сынайды. Әсіресе,
пайдасы үшін арын сатқан, екіжүзді адамдарға жиіркенішпен ... ... ру ... ... ... ... ... баурап жүрген ауыл
атқамінерлеріне:
«Ары кеткен алдамыш,
Мені-ақ алда, ... ... жас ... ... ... ренішін білдіреді. Жастарға ғылым таппай мақтанбауды, ... ... ... ... мал ... ... мінездерден аулақ
болуды кеңес етеді.
«Әсемпаз болма әрнеге,
Өнерпаз болсаң, арқалан.
Сен де — бір ... ... тап та, бар, ... ... ер адам ... өзінің орнын алуы керектігін, ол үшін өнер мен
білімге ұмтылуы қажет екендігін айтады.
Қоғам өмірін түсінуде ... ... ... ... ... Ол ... қазақ халқының әлеуметтік даму ... ... ... ... ... ... дөл анықтау өте қиын еді.
Дегенмен, ақын ... ... ... ... ... ... орта ... басы қосылған Қарамола съезінде 76 баптан тұратын жаңа ... ... ... ... ... ... талпынады. Алайда,
ескі, феодалдық тертіпті берік сақтағысы келген ... жоне ... ... ... ... бұл реформаларды аяқсыз қалдырды. Орыстың
алдыңғы қатарлы демократтарымен таныс болып, пікірлескен Абай реформалық
талпыныстарының жүзеге ... ... көзі ... ... ... ... болып бөлінген таптардың арасындағы тартысты Абай айқын көрді.
Кедейлердің жоқшылық тұрмысын «Қараша, желтоқсан мен сол ... ай», ... ... ... ... ... суреттейді, қалың бұқараның
ауыр тағдырына жаны ашиды, құтылар жол іздейді. Ұлы ақын да ... ... ... ... шырғалаңнан құтылар жолы - білім игеру, кәсіпті
дамыту, аянбай еңбек ету деп біледі. Әсіресе, ... ... ... ерінбей,
Тояды қарның тіленбей», немесе,
«Бақпен асқан патшадан
Мимен асқан қара артық.
Сақалын ... ... ... бала ...
деген сөздерде қаншама философиялық тұжырым, ой жатыр. Аянбай еңбек
ету арқасында ғана адам дүрыс тұрмыс құра ... ... ... ... бөленеді деп тұжырымдайды.
Абайша, сену үшін алдымен түсіну ... Бұл ... Пьер ... ... Абай адам ... оның ... толы ... болмысы
аясында қарастырады. Осыдан келіп адамның ... ... ... ... ... идея ... Ал Адам — ... қожасы және құрушысы. Адам тіршілігінің бірегейлігі, ... ... әр адам ... ... ... ... ... тұжырымдамасындағы негізгі идеялар. Өз шығармаларында ол адамға
мейірбандық ... ... ...... ... ... көрінісі деп айтудан жалықпайды.
Адамдардың әр түрлілігі жайлы айта ... Абай әр ... ... ... ... ... атап көрсетеді. Адамның өз орнын, өзін табуына
жол сілтеу, бағыт беру — ... ... ... ... осы деп ... Осыдан келіп «Адам бол!» деген Абай этикасының
негізгі принципінің мағынасы мен мәні ... ... әр адам ... ... іске ... өзін ... ... және
жетілдіруі тиіс.
Абай - ұлы гуманист. Абстрактылы, утопиялық сарынды гуманист. Ол құдай
идеясын ... ... сырт күш деп ... ... жан ... ... ... ой қозғағанмен, бұл ұғымдар діни мағынада емес, Фараби
секілді игі ... мен ... ... жадындағы мәңгіліктілігі деген
түсінікте ... ... ... және ... деп ... ... адамның рухани
дүниесіне тән тіршілігін, биологиялық болмысын қарама-қарсы ... ... ... ... жан мен тән ... ... ... қоймайды.
Осылайша Абай адам мәселесін этикалық, қоғамдық-саяси, т.б. ... ... ... ... ... ... ұғынуға ұмтылғанын атап
өтуіміз қажет.
Өз халқын шын пейілімен сүйген ... ... ... ... жат. Ол өз халқын бір ... ... ... тұйықталмауға,
рухани байлықтарын әр халықтың, соның ішінде орыс ... ... ... ... ... шығармалары терең адамгершілік мағынаға ие
және ағартушылық-тәрбиелік мәні ... баға ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Гуго Гроций философиясындағы құқықтық теория6 бет
Ш. Құдайбердіұлының қазақ философиясындағы орны59 бет
Шәкәрім және Хафиз: өнер философиясындағы үндестік14 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының философиясындағы адамтану бағыттары44 бет
Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдық6 бет
Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдық туралы106 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық бағыттағы туындылары74 бет
Антик философия. Софистер4 бет
Антик философиясы туралы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь