Патша үкіметінің қазақстандағы діни саясаты

Мазмұны
1 Қазақтардың діні және діни әдет.ғұрыптары
2 Патша үкіметінің XVIII ғасырдағы ислам дініне қатысты ұстанған саясаты
3 XIX ғасырдың бірінші жартысында патша үкіметінің Қазақстандағы діни саясатының өзгеруі
4 XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың бас кезіндегі миссионерлер қызметі
5 Қырғыз миссиясының қызметі
6 Патша үкіметінің XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың бас кезінде ислам дініне қатысты саясаты
7 Патша үкіметінің дін саясатына қазақтардың наразылық білдіруі
Қазақтардың діні және діни әдет-ғұрыптары

Қазақтар ислам дінінің суниттік бағытын ұстанды. Оларда ислам дінімен қатар мұсылман дініне дейінгі діни наным-сенімнің қалдықтары да сақталып калған болатын. Мәселен, қазақтар ата-бабалар рухына сенетін. Ежелгі түркілердің құдайы Тәңірге табынып, «Тәңір жарылқасын!» деп алғыс айтатын. Жаңбыр жаумай, құрғақшылық болып, астық шықпай қалған кездері қазақтар ата-бабаларының бейіті басына барып, аруақтарға арнап «тасаттық» беретін, діни салт-сана жоралғыларын жасайтын. Олар қасиетті аруақтарға, атап айтқанда, Қожа Ахмет Йасауиге табынатын. Көшпелі және жартылай көшпелі халық арасында бақсылар (шамандар) елеулі орын алып келді.
Қазақтар қайтыс болған адамды мұсылманша жерледі. Әр ру туыстарын өздерінің әулеттік зиратына жерледі. Өлген адамның туысқандары оның жетісін, қырқын, (кейде жүзін) және жылын өткізетін. Ата-бабаларының аруағына арнап ұлан-асыр ас беретін. Ac әдетте адамның қайтыс болғанына жыл толғанда беріледі. Дәстүрлі қазақ қоғамында астың әлеуметтік және мәдени маңызы үлкен болатын. Онда аса маңызды саяси, шаруашылық және әлеуметтік мәселелер талқыланып, өз шешімін тауып жататын. Ac кезінде ақшаңқан үйлер тігілетін, аруақтарға арнап құран бағышталатын. Ондай салтанатты жиынға алыс-жақын рулардың өкілдері — ақсақалдары, ақындары, билері, шешендері, әншілері мен балуандары арнайы шақырылатын. Ac кезінде спорттық ойындар мен жарыстар өткізілетін. Бәйгеге ат қосу, балуан күрестіру, жамбы ату, ақындар айтысын өткізу, ән мен жырға кезек беру үлкен жиынның сәнін кіргізіп, мәнін арттыра түсетін. Әрине, ұлан-асыр үлкен ас беру дәулетті, бай адамдардың ғана колынан келетін. Қазақтардың тарихында Абылайдың асы, Өскенбайдың (Құнанбайдың әкесі) асы, Сағынайдың асы деген ұлан-асыр астар белгілі.

Патша үкіметінің XVIII ғасырдағы ислам дініне қатысты ұстанған саясаты
XVIII ғасырдың соңғы ширегіндегі жағдайда Ресей императрицасы II Екатерина ислам дініне қолдау көрсету саясатын ұстанды. Мұның мынадай себептері болды: біріншіден, патша үкіметі қазақтарды Ресеймен тығыз байланыстырмак болды. Бұл ретте молдалар тек қана Ресей татарларынан іріктелді. Екіншіден, мұндай қадам жасау қазақтардың Орта Азиядағы мұсылман орталықтарымен байланысын шектеуге тиіс болды. Үшіншіден, Бұл шаралар көшпелі қазақтардың жауынгерлік мінез-құлқын едәуір жұмсартады деп ұйғарылды. Сондықтан да қазақ даласымен шекаралас жерлердің барлығында да мемлекет қазынасы есебінен мешіттер салына бастады. Әдетте ол мешіттер патша үкіметі әкімшілігінің бастамасы немесе қазақ хандары мен сұлтандарының және старшындарының өтініші бойынша бекіністер жанынан салынды. Мәселен, сұлтан Шаншар Сұлтанбетовтың өтініші бойынша Ертіс өзенінің жағасында осындай бір мешіт бой көтерді. Ол мешіт Жәмішев бекініс-қамалы мен Семей қаласының ортасында салынған еді. Мешіттің жанында балаларды оқытатын шағын медресе де болды.
Пайдаланылған әдебиет
↑ Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамүра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2
        
        Қазақтардың діні және діни әдет-ғұрыптары
Қазақтар ислам дінінің суниттік бағытын ұстанды. Оларда ислам дінімен қатар мұсылман дініне ... діни ... ... да сақталып калған болатын. Мәселен, қазақтар ата-бабалар рухына сенетін. Ежелгі түркілердің құдайы Тәңірге табынып, деп ... ... ... ... құрғақшылық болып, астық шықпай қалған кездері қазақтар ата-бабаларының бейіті басына барып, аруақтарға арнап ... діни ... ... жасайтын. Олар қасиетті аруақтарға, атап айтқанда, Қожа Ахмет Йасауиге табынатын. Көшпелі және жартылай көшпелі халық арасында бақсылар (шамандар) елеулі орын алып ... ... ... ... мұсылманша жерледі. Әр ру туыстарын өздерінің әулеттік зиратына ... ... ... ... оның ... ... ... жүзін) және жылын өткізетін. Ата-бабаларының аруағына арнап ұлан-асыр ас беретін. Ac әдетте адамның қайтыс болғанына жыл толғанда беріледі. Дәстүрлі қазақ ... ... ... және ... ... ... ... Онда аса маңызды саяси, шаруашылық және әлеуметтік мәселелер талқыланып, өз шешімін тауып жататын. Ac кезінде ақшаңқан үйлер ... ... ... ... ... Ондай салтанатты жиынға алыс-жақын рулардың өкілдері -- ақсақалдары, ақындары, билері, шешендері, әншілері мен балуандары арнайы ... Ac ... ... ойындар мен жарыстар өткізілетін. Бәйгеге ат қосу, балуан күрестіру, жамбы ату, ақындар айтысын өткізу, ән мен ... ... беру ... жиынның сәнін кіргізіп, мәнін арттыра түсетін. Әрине, ұлан-асыр үлкен ас беру дәулетті, бай адамдардың ғана колынан келетін. Қазақтардың тарихында Абылайдың асы, ... ... ... асы, ... асы деген ұлан-асыр астар белгілі.
Патша үкіметінің XVIII ғасырдағы ислам дініне ... ... ... ... ... ширегіндегі жағдайда Ресей императрицасы II Екатерина ислам дініне қолдау көрсету саясатын ұстанды. Мұның мынадай себептері болды: біріншіден, патша үкіметі қазақтарды ... ... ... ... Бұл ... молдалар тек қана Ресей татарларынан іріктелді. Екіншіден, мұндай қадам жасау ... Орта ... ... ... байланысын шектеуге тиіс болды. Үшіншіден, Бұл шаралар көшпелі қазақтардың жауынгерлік мінез-құлқын едәуір ... деп ... ... да ... даласымен шекаралас жерлердің барлығында да мемлекет қазынасы есебінен мешіттер салына бастады. Әдетте ол ... ... ... ... ... ... ... хандары мен сұлтандарының және старшындарының өтініші бойынша бекіністер жанынан салынды. Мәселен, сұлтан Шаншар Сұлтанбетовтың ... ... ... ... жағасында осындай бір мешіт бой көтерді. Ол мешіт Жәмішев бекініс-қамалы мен Семей қаласының ортасында салынған еді. Мешіттің жанында балаларды оқытатын ... ... де ... ... ... ... ... үкіметінің Қазақстандағы діни саясатының өзгеруі
Патша үкіметінің әкімшілігі өзінің отаршылдық саясатын жүргізе отырып, көшпелі, жартылай көшпелі қазақ халқын ... ... ... ... зор ... бөлді. Сол арқылы Қазақстандағы байырғы халықты Ресей империясына шын берілген жандар етіп ... ... XIX ... бас ... ... ... ... әлеуметтік-саяси жағдай өзгере бастады. Соның нәтижесінде патша үкіметінің қазақтарды шоқындырып, христиан дініне ... ... жаңа ... ... ... үшін өте қолайлы жағдай туды. Патша үкіметінің халықаралық аренадағы жағдайы да ... ... ... француздарға қарсы 1812 жылғы Отан соғысында жеңіп шықты. 1822 -- 1824 жылдары Кіші жүз бен Орта ... ... ... ... ... ... шоқындыру жөніндегі белсенді қызметі 1808 жылдан басталды. Сол жылы ... ... ... ... ... ... еді. Патша үкіметінің әкімшілігі қазақтардың балаларын көптеп сатып алып, оларды православие дініне кіргізуге кірісті.
XIX ғасырдағы белгілі орыс зерттеушісі А. Добросмысловтың ... ... ... ... ... ... қабылдағысы келетіндер іс жүзінде мүлде жоқтың қасы еді. Мұның өзіндік ... де ... ... ... далалық бөлігінде тұратындар негізінен қазақтар еді. Екініиіден, қазақ халқының тарапынан православиелік дін таратушы миссионерлердің қызметіне қарсылық тіпті ... ... ... Бұл ... ... мен ... ... қызметі арқылы ислам дінінің жағдайы едәуір нығайған еді. ... да ... ... ... дініне көшірудің нәтижесі XIX ғасырдың ортасына дейін тіпті де мардымды болған жоқ. Мәселен, аса ауқымды Омбы елкесінде небары 25 қазақ, ... ... -- 4, ал ... ... -- 66 қазақ қана шоқынған еді.
XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ... бас ... ... ... ... ... ... XX ғасырдың 50 -- 60-жылдарында едәуір көбірек байқалды. Мұның өзі патша үкіметінің қазақтарды Ресейдің ішкі губернияларына өткізбеу жөніндегі ... ... салу ... ... ... еді. ... қазақтар күнкөріс үшін жүмыс іздеп, Тобыл және Томск губернияларының селоларына ағылумен болды. Бірақ Бұл кезде Ертістің оң ... Ішкі ... ... ... ... ... көптеп жайғаса бастаған еді. Патша үкіметі қоныс аударып келген шаруалардың жер иелену құқығын ғана қорғау жағында ... ... ... сол ... ... көшіру әрекеттеріне кең жол ашылды.
Қазақтардың Ресейдің шекаралас ішкі губернияларының аумағына өтуінің жолдарының бірден-бір тиімді тәсілі ... ... ... еді. ... ... ... олар төлқүжаттық алымдар төлеуден босатылатын. Жаңа дінді қабылдағандардың жұмыс іздеп, Батыс Сібірдің ... мен ... ... және ... ... өте ... ... етілді. Отаршыл өкімет билігінің ойлап тапқан айла-шарғысының бірі , яғни христиан дініне өткендерге бірқатар жеңілдіктер пен артықшылықтар беру болды. ... ... ... және ... міндетті атқарудан толық босатылды. Олар сонымен қатар едәуір елеулі мөлшерде ... ... ... да ... ... дінін қабылдаған қазақтардың барлығы да әдетте қазақ қоғамының әлеуметтік төменгі кедей тобының өкілдері еді. Олар ең алдымен өздерінің ... ... ... ... Сөз реті ... айта кету ... Бұл жағдайды Сібір қырғыздарын басқару жөніндегі жалпы облыстық ... ... 1868 ... 20 ... деректерінен айқын көруге болады. Онда былай деп ашық айтылған: ... ... ... дінін шын ниеттерімен құрметтей қоюын күтуге болмайтыны әбден табиғи нәрсе болатын. Мұны дін ... ... ... ... ... да ... ... .
Шоқындырылған қазақтар әдетте өзінің бұрынғы қауымында қала алмайтын. Христиан дінін қабылдаған қазақтар деп ... өте ... ... ұшырайтын, тіпті оларды өлтіріп те жіберетін. 1869 жылы бұрынғы аға сұлтан Құнанбай Өскенбайұлының бастамасы бойынша Қарамола деген жерде Семей ... ... уезі ... ... ... ... ... қазақ ақсүйектері христиан дінін таратушы миссионерлердің қызметіне жол ... үщін ... ... ... ... да ... керектігі туралы шешім қабылдады. Атап айтқанда, қазақтың әдет заңының шоқынған қазақтарды ешқандай да ... ... Өз ... ... еткендерді тонап кеткені, өлтіріп кеткені үшін ешкім де жауапты болмайтыны айтылды.
Қырғыз миссиясының ... ... ... 1881 жылдан бастап едәуір қарқын алды. Өйткені бұл кезде Қырғыз миссиясы құрылған еді. Ол Алтайдағы діни миссия ... ... ... діни миссиясы бұған дейін Томск губерниясындағы Бийск округының қалмақтарын христиан дініне енгізумен айналысқан болатын.
Жаңадан құрылған Қырғыз миссиясы Семей облысының кең-байтақ ... ... ... ... Бұл ... миссияның құрылуына себеп болған нәрсе XIX ғасырдың бүкіл барысында тап осы аймақта кедей жатақтардың қатары көбейіп кеткен еді. Көшпелі қазақ ... ... ... миссиясына қатты қарсылық көрсетілді. Қазақтар орыс шаруаларының селолары мен казак станицаларына кеткен шоқынған туыстарын іздестіре бастады. Дін ... ... ... 1886 ... ... бұл ... ... деп жазды: .
Жаңадан шоқынғандарға православие дінін жақсылап оқыту үшін оларды миссионерлік стандарға жіберіп отырды. Онда олар орыс ... оқып ... жаңа ... ... бойынша сауатын ашты.
Алайда дін үйрету саласындағы миссионерлік қызметтің қарқыны тіпті де мардымды болған жоқ. Оның үстіне, шоқынғандардың арасында исламға қайта бет ... да аз емес еді. ... да 1897 ... ... ... ... материалдары бойынша Қазақстан аумағындағы шоқынғандардың жалпы санының ... 660 ... ... таңғаларлық кездейсоқ нәрсе емес еді.
Патша үкіметінің XIX ғасырдың ... ... мен XX ... бас кезінде ислам дініне қатысты саясаты
Патша үкіметі христиан дінін тықпалаумен қатар ислам дінін әлсірету саясатын да ұстанды. Өйткені ол ... ... ... кеңінен тарату жолындағы басты кедергі деп санады. Қазақтардың Шығыс елдерінде, мәселен, Түркияда оқуына тыйым салынды. Молдалардың қызметіне үкімет ... ... ... ... орнатылды. 1867-1968 жылдары қазақтардың дінге байланысты мәселелері Ішкі істер министрінің қарауына берілді. Әр ... ... ғана ... ... ... ... Көшпелілер арасындағы молда Ресей империясына шын берілген қазақ болуы тиіс делінді. Молдаларды әскери губернатор ғана тағайындайтын және жұмысынан босататын ... ... ... салу үшін ... ... алу ... ... Молдалардың жергілікті тұрғындардың сауатын ашып, оқытуы және оның мешіт жанында жұмысқа жайғасуы үшін уезд ... ... ... еді. Мешіттер мен олардың жанындағы медреселерді қазақ қоғамдарының өз есебінен ұстау керек деп ... ... яғни ... ... мүлкін ұстауға үзілді-кесілді тыйым салынды.
Патша үкіметінің дін саясатына қазақтардың наразылық білдіруі
Дін таратушы христиан миссионерлерінің қызметі және ... ... ... ... шек қоюшылық қазақ халқының тарапынан күшті наразылық тудырды. 1889 жылы Ақмола облысының Көкшетау облысындағы қазақтар патшаның ... ... хат ... ... өз ... тағайындауды сүрады. Бірақ патша олардың Бұл өтінішін ... ... бас ... ... салуға рұқсат етілмегеніне қарамай, қазақтар оларды ешқандай рұқсат сұрамай-ақ, өз беттерінше салып ала бастады. 1903 жылы ... ... ... ... ... қалаларында мұсылмандардың құпия діни ұйымдары құрылды. Оған молдалар, мұғалімдер және қазақтың студент жастары мүше болып тартылды. Ол ұйымдардың ... мен ... ... ... дін ... саясатына қарсы күрес жүргізу болды. Қозғалысты Науан хазірет (Наурызбай Таласов), Мұхамеджан Бекішев, Шәймерден Косшығұлұлы және ... ... ... ... ... Олар қазақ халқын өз ұлттық бет-бейнесін сақтап қалуы үшін патша үкіметінің христиан дінін таратушы миссионерлік қызметіне қарсы белсене күрес жүргізуге ... Атап ... олар ... даласындағы беделді тұлғаларға -- Павлодар уезіндегі Сәдуақас Шормановқа, Семей уезіндегі Абай Құнанбаевқа арнайы хат ... ... ... ... ... жылы Омбы ... Дала ... жанында арнайы кеңес өткізіліп, онда қазақ қоғамындағы рухани өмірдің кезек күттірмейтін өткір проблемалары да талқыланды. Кеңесте православие ... ... ... ... ... салу талап етілді. Қазақтар православие дініне өтіп кеткендердің қайтадан ислам дініне ешқандай ... ... ... да талап етіп қойды. Сондай-ақ өзіндік ерекше ... ... ашу ... ... ұсыныс жасалды. Кеңеске қатысушылар қазақ, татар және араб тілдерінде шығатын рухани кітаптарға цензуралық бақылауды тоқтату жөніндегі мәселені де көтерді. ... ... ... (1917 жыл) ... қазақтар жиі тұратын аумақтарда патша үкіметінің христиан дінін таратушы миссионерлік қызметін тоқтату талап етілді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Абай Құнанбаев4 бет
Жәңгір Ханның ағартушылық қызметі7 бет
Миссионерлік әдебиеттің қазақша аудармаларының тілі20 бет
Н. Г. Чернышевский мен Н. А. Добролюбовтың педагогикалық теориясы8 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс15 бет
Кенесары Қасымұлы — ұлт-азаттық қозғалысының қолбасшысы11 бет
ХIX ғ. аяғы –XX ғ басындағы Қазақстандағы әлеуметтік-эканомикалық жағдай48 бет
Қазақ ұлттық интеллигенциясының қалыптасуы және отарлау саясатына қарсы күресі75 бет
Қазақстанның Ресейге қосылуының аяқталуы және оның мәні15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь