Ахмет Байтұрсынұлы - қазақ тіл білімінің негізін қалаушы

Жоспар

1.АВТОБИОГРАФИЯСЫ
2.ХРОНОЛОГИЯ
3.ШЫҒАРМАЛАРЫ
4.ӘДЕБИЕТТАНУ
5.АУДАРМАЛАРЫ
6.ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІНІҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫ
7.ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ
Автобиографиясы
«Өнер алды – қызыл тіл» деп мақалдап өткен қазақ ақындары, жазушылары осы күнге дейін қазақ поэзиясында биік орын алады. Солардың бірі Ахмет Байтұрсынұлы. Өз заманының ағысына қарсы тұра білген қайраткер. Қазақ халқының рухани көсемі болып, болашақтың жарық, тыныш, көк аспан астында өмір сүруіне өзінің ақылын арқау еткен. Өз достарының алды бола білген Ахмет өткір, алмас қылыштай адамның ойын осып өтетін сөздерімен өлең арқылы ой-сезімін білдірген. Қазақтың қазақ бола білуіне кеудесіндегі жанын да аямаған. Қарусыз-ақ сөзбен адам өлтіретін Ахмет қазақ елінің келешегін тәуелсіздікке жетелеген халықтың рухани жетекшісі. Халық үшін, халықтың мәдени-әлеуметтік болмысын көтеру үшін қызмет еткен.Ахмет Байтұрсынұлы(15.1.1872, қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданы Сарытүбек ауылы – 8.12.1937, Алматы қаласы) – қазақ халқының 20 ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі, мемлекет қайраткері, ақын, публицист, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы ғалым, ұлттық жазудың реформаторы, ағартушы. Атасы Шошақ немересі Ахмет өмірге келгенде ауыл ақсақалдарынан бата алып, азан шақырып атын қойған. Әкесінің інісі Ерғазы Ахметті Торғайдағы 2 сыныптық орыс-қазақ мектебіне береді. Оны 1891 жылы бітіріп, Орынбордағы 4 жылдық мектепке оқуға түседі. 1895–1909 жылы Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі орыс-қазақ мектептерінде оқытушы, Қарқаралы қ-лық училищесінде меңгеруші қызметін атқарады. Байтұрсыновтың саяси қызмет жолына түсуі 1905 жылға тұс келеді. 1905 жылы Қоянды жәрмеңкесінде жазылып, 14500 адам қол қойған Қарқаралы петициясы (арыз-тілегі) авторларының бірі Байтұрсынұлы болды. Қарқаралы петициясында жергілікті басқару, сот, халыққа білім беру істеріне қазақ елінің мүддесіне сәйкес өзгерістер енгізу, ар-ождан бостандығы, дін ұстану еркіндігі, цензурасыз газет шығару және баспахана ашуға рұқсат беру, күні өткен Дала ережесін қазақ елінің мүддесіне сай заңмен ауыстыру мәселелері көтерілді. Онда қазақ даласына орыс шаруаларын қоныс аударуды үзілді-кесілді тоқтату талап етілген болатын. Сол кезеңнен бастап жандармдық бақылауға алынған Байтұрсынұлы 1909 жылы 1 шілдеде губернатор Тройницкийдің бұйрығымен тұтқындалып, Семей түрмесіне жабылды. Ресей ІІМ-нің Ерекше Кеңесі 1910 жылы 19 ақпанда Байтұрсыновты қазақ облыстарынан тыс жерге жер аудару жөнінде шешім қабылдады. Осы шешімге сәйкес Байтұрсынұлы Орынборға 1910 жылы 9 наурызда келіп, 1917 жылдың соңына дейін сонда тұрды. Байтұрсынұлы өмірінің Орынбор кезеңі оның қоғамдық-саяси қызметінің аса құнарлы шағы болды. Ол осы қалада 1913–1918 жылы өзінің ең жақын сенімді достары Ә.Бөкейханов, М.Дулатовпен бірігіп, сондай-ақ қалың қазақ зиялыларының қолдауына сүйеніп, тұңғыш жалпыұлттық
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
↑ “Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
↑ «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
↑ «Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
↑ Тарихи тұлғалар. Танымдық – көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN: 978-601-01-0268-2
↑ Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 ж., 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
↑ Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса – Алматы: “Аң арыс” баспасы, 2009
↑ “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
↑ Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9
        
        Жоспар
1.Автобиографиясы2.Хронология3.Шығармалары4.Әдебиеттану5.Аудармалары
6.Қазақ тіл білімінің негізін қалаушы7.Пайдаланылған әдебиет
Автобиографиясы
деп ... ... ... ... ... осы ... ... қазақ поэзиясында биік орын алады. Солардың бірі Ахмет ... Өз ... ... ... тұра ... қайраткер. Қазақ халқының рухани көсемі болып, болашақтың жарық, тыныш, көк ... ... өмір ... ... ақылын арқау еткен. Өз достарының алды бола білген Ахмет өткір, алмас қылыштай ... ойын осып ... ... өлең ... ... ... Қазақтың қазақ бола білуіне кеудесіндегі жанын да аямаған. Қарусыз-ақ сөзбен адам ... ... ... ... ... ... жетелеген халықтың рухани жетекшісі. Халық үшін, халықтың мәдени-әлеуметтік болмысын көтеру үшін ... ... ... ... ... ... ... ауданы Сарытүбек ауылы - 8.12.1937, Алматы қаласы) - ... ... 20 ... ... ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі, мемлекет қайраткері, ақын, публицист, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ... ... ... ... ... ... реформаторы, ағартушы. Атасы Шошақ немересі Ахмет өмірге келгенде ауыл ақсақалдарынан бата алып, азан шақырып атын қойған. Әкесінің інісі Ерғазы Ахметті ... 2 ... ... ... береді. Оны 1891 жылы бітіріп, Орынбордағы 4 жылдық мектепке оқуға түседі. 1895 - 1909 жылы Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы ... ... ... ... Қарқаралы қ-лық училищесінде меңгеруші қызметін атқарады. Байтұрсыновтың саяси қызмет жолына түсуі 1905 жылға тұс келеді. 1905 жылы Қоянды жәрмеңкесінде жазылып, 14500 адам қол ... ... ... ... ... бірі ... ... Қарқаралы петициясында жергілікті басқару, сот, халыққа білім беру істеріне қазақ елінің мүддесіне сәйкес өзгерістер енгізу, ... ... дін ... ... цензурасыз газет шығару және баспахана ашуға рұқсат беру, күні өткен Дала ережесін қазақ елінің мүддесіне сай ... ... ... ... Онда ... ... орыс шаруаларын қоныс аударуды үзілді-кесілді тоқтату талап етілген болатын. Сол кезеңнен бастап жандармдық бақылауға алынған ... 1909 жылы 1 ... ... ... бұйрығымен тұтқындалып, Семей түрмесіне жабылды. Ресей ІІМ-нің ... ... 1910 жылы 19 ... ... ... ... тыс ... жер аудару жөнінде шешім қабылдады. Осы шешімге сәйкес Байтұрсынұлы Орынборға 1910 жылы 9 ... ... 1917 ... соңына дейін сонда тұрды. Байтұрсынұлы өмірінің Орынбор кезеңі оның қоғамдық-саяси қызметінің аса құнарлы шағы болды. Ол осы қалада 1913 - 1918 жылы ... ең ... ... ... Ә.Бөкейханов, М.Дулатовпен бірігіп, сондай-ақ қалың қазақ зиялыларының қолдауына сүйеніп, тұңғыш жалпыұлттық газетін шығарып тұрды. Газет ... ... ... ... ... ... Байтұрсыновтың Орынбордағы өмірі мен қызметі Ресей үкіметінің қатаң жандармдық бақылауында болды. Ол ... ... жала ... ... отырып шықты. Байтұрсынов 1917 жылы рев. өзгерістер арнасында өмірге келіп, қазақ тарихында терең із қалдырған Қазақ съездері мен ... ... ... ... құбылыстың қалың ортасында жүрді, оларға тікелей араласып, газеті арқылы саяси теор. бағыт-бағдар беріп отырды. Байтұрсынұлы Алаш партиясы ... ... ... ... құрамында болды. Байтұрсынов пен Дулатов қазақ арасында бұрыннан келе жатқан ру - ... ... ... ... үкіметінің құрамына саналы түрде енбей қалды, бірақ олардың қазақ ... ... ... жасаушы топтың ішінде болғандығын замандастары жақсы біліп, мойындады. Алашорда үкіметі құрамын бекіткен 2-жалпықазақ съезі Оқу-ағарту комиссиясын құрып, оның ... етіп ... ... 1919 жылы наурызға дейін Алашорда үкіметінің Торғай облысы бөлімінің мүшесі болды. Байтұрсынұлы 1919 жылы наурызда Алашорда үкіметі атынан Мәскеуге Кеңес ... ... ... осы ... ... ... Халық Комиссарлар Кеңесі мен Қазақ әскери-рев. к-ті төрағасының орынбасары болып тағайындалды. Байтұрсыновтың ... ... ... ... мен ... ... үкіметінің кешірімі жарияланды. Байтұрсынұлы бұл тарихи кезеңде деген пікірде болды (ҚР ҰҚК архиві, 78754-іс, 6-т., 44-п). 1920 жылы ... ... ... ... ... ... ... қатал сынға алған хатын жолдады. Қазревком мүшесі ретінде Қазақстанның Ресеймен шекарасының қалыптасу ісіне белсенді түрде араласты.
Бүкілресейлік ... 1919 ж. 27 ... ... ... ... ... қосу туралы шешіміне қарсы Б-тың жазған саяси наразылығы Қостанай уезін Қазақстан құрамына қайтаруға негіз ... Ол 1920 ж. ... ... ... ... үкіметінің құрамына еніп, 1920 - 1921 жылы Қазақ АКСР-і халық ... ... ... болды. 1922 жылы Өлкелік халық комиссариаты жанындағы Академиялық орталықтың, 1922 - 1925 жылы Халық ағарту комиссариаты ғылыми-әдеби комиссиясының, ... ... ... ... төрағасы болып қызмет атқарды. Байтұрсынұлы түрлі мемлекеттік қызметке ат салыса жүріп, сонымен бір мезгілде өзінің жаны ... ... ... да қол ... 1921 - 1925 жылы Орынбордағы, 1926 - 1928 жылы Ташкенттегі Қазақ халық ағарту институттарында қазақ тілі мен әдебиеті, ... ... ... ... ... 1928 жылы ... ... мемлекеттік педагогикалық институтының ашылуына байланысты ректордың шақыруымен осы оқу орнына профессор қызметіне ауысты. 1929 жылы 2 маусымда 43 Алаш ... ... ... ол Алматыда тұтқынға алынып, осы жылдың соңына қарай тергеу үшін Мәскеудегі Бутырка абақтысына жөнелтілді. КСРО Халық комиссарлар кеңесі жанындағы ОГПУ 1930 ж. 4 ... ... ... ... ату ... ... Бұл шешім бірнеше рет өзгерістерге ұшырады: 1931 жылы қаңтарда 10 ... ... ... 1932 ж. ... 3 ... ... жер ... деп ұйғарылды. 1933 жылы мамырда денсаулығы нашарлап кетуіне байланысты қалған мерзімді Батыс Сібірде айдауда жүрген ... ... мен ... ... өткізуге рұқсат беріледі. 1934 жылы М.Горькийдің жұбайы Е.П.Пашкованың көмегімен Б. отбасымен мерзімінен бұрын босатылып, Алматыға оралады. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... қызметтер атқарды. 1937 жылы 8 қазанда тағы да қамауға алынып, екі айдан соң, яғни 8 желтоқсанда атылды. Тұтас буынның төл басы ... ... ... кітабы - 1909 жылы ... ... Ол бұл ... Ресей отаршыларының зорлық-зомбылығын, елдің тұралаған халін жұмбақтап, тұспалдап жеткізді. Байтұрсынұлы мысал жанрының қызықты формасы, ұғымды ... ... тілі ... ... ... ... ... етті. Ақынның азаматтық арман-мақсаты, ой-толғамдары кестеленген өлеңдері деген атпен жеке кітап ... ... ... (1911). ... идеялық қазығы - жұртшылықты оқуға, өнер-білімге шақыру, мәдениетті уағыздау, еңбек етуге үндеу. Ақын ... ... ... ... ... сияқты кемшіліктерден арылуға шақырды. Абайдың ағартушылық, сыншылдық дәстүрін жаңарта отырып, Байтұрсынұлы 20 ғ. ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ Байтұрсынұлы қазақ тіліне А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, Ф.Вольтер, С.Я.Надсон өлеңдерін аударды. Бұл аудармалар Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... Ел ... ... алаңдаулы ақын көп қырлы ісімен, даналық саясатымен қазақ жастарының рухани көсемі болды. Байтұрсыновтың деген көлемді мақаласы - ... ... ... ... ... ... ... ұлы ақын Абайдың тарихи миссиясы, рухани болмысы, өлеңдерінің ұлттық сөз өнеріндегі маңызы, көркемдік-эстетик. сипаты баяндалды. Ол Абай өлеңдерінің даралығын, , ... ... ... Абайдың ақындық шеберлігі, поэзияға деген көзқарасы туралы ғылыми тұжырымдары қазақ әдебиеттану ғылымында жалғасын тапты. Оның деген зерттеуі (1926) ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы әдебиет тарихына, теориясы мен сынына, методологиясына тұңғыш рет тиянақты анықтама беріп, қазақ әдебиеттану ғылымының жүйесін жасады. Халық ... бай қоры ... ... ... ... аясы кең сөздерді термин етіп алып, соның негізінде қазақ әдебиетінің барлық ... ... ... ... ... ... сөз ... шығарма, ауыз әдебиеті, толғау, т.б. ғылыми-теориялық еңбекке қазақ ... ең ... ... мен ... ... ... мысал ретінде пайдаланды. Сөз өнері жайында жазылған әлемдік ғылымның ең үздік үлгілерін пайдалана отырып, әдебиеттанудағы ұғым, термин, ... соны ... ... ... Мысалы, меңзеу, теңеу, ауыстыру, кейіптеу, әсірелеу, алмастыру, ... ... ... ... т.б. ... ... ... шығарм. психологиясы, шабыт стихиясына ғылыми тұжырым берілді. Өлеңге жан-жақты зерттеу жасап, шумақ, тармақ, бунақ, буын, ұйқас, т.б. ... ... ... ... ... ... даму кезеңдерін ғылыми негізде топтап берген. Мыс., діндар дәуір, сындар дәуір. - ... ... ... ... ... ... ... зерт. Байтұрсынұлы қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салды. ... ол - ... ... ... ауыз ... ... ... зерттеуші ғалым. Көркемдігі айрықша жыры (1923) мен қазақ тарихының төрт жүз жылын ... ... (1926) ... етіп ... ... ... үлкен жанашырлықпен қараған Б. айтты. Байтұрсынұлы - қазақ кәсіби журналистикасын қалыптастырған ірі ... Ол ... ... ... қауымға газеттің қоғамдық қызметін ұғындырып, баспасөздің өркениетті, тәуелсіз елге аса қажет нәрсе екенін жанкешті іс-әрекетімен көрсетті. Байтұрсынұлы ұйымдастырып, бас ... ... ... қоғамдық ойға ірі қозғалыс, рухани санаға сілкініс әкелді. ... ... ... сергіткен ірі құбылысқа айналды. Байтұрсынұлы - әлеум. мәселелерге, қоғамдық ой-пікірге ықпал жасаған публицист. Оның ... ... ... өткір ойларымен сол кезеңнің шындығынан хабар береді. Абайдың қоғам өмірінің демокр. құрылысы туралы ... ... ... жағдай, оқу-ағарту, халықтың тұрмыс-тіршілігі туралы мәселелерді қозғады. Қазақ зиялыларының жан-жақты білімдар әрі саяси күресте шыңдалған легін қалыптастыруда Б-тың публицист, баспасөз ... ... ... ... Ол - ... ... ... ұлттық әліпби жасап, жаңа үлгі ұсынған реформатор.
Байтұрсынұлы әліпбиі қазақ тілінің табиғатына бейімделген араб ... ... ... Ол ... ... ... съезінде (Орынбор, 1924), құрылтайында (Баку, 1926) араб жазуындағы әліпбидің қажеттілігін, ... ... ... ... ... ... ... Бұл әліпби ұлттық жазудың қалыптасуындағы ірі мәдени жетістік болып табылады. Ол халыққа ғылым-білімнің қажеттілігін түсіндірумен ғана шектелмей, білім беру ісін ... ... күш ... Орыс, татар мектептерінен оқып шыққан ұлт мамандарының өз тілін қолданудағы кемшіліктерін көріп: деп жазды. Байтұрсыновтың (1912) - ... ... ... ... ... Бұл ... оқытудың жаңа әдістері тұрғысынан өңделіп, 1925 жылға ... ... рет ... ... ... ... ... әлі күнге дейін маңызды оқулық ретінде бағаланады. Байтұрсынұлы қазақ тілінің тазалығын сақтау үшін қам қылды. Өзі жазған (1929): ... Б. ... ... ... өтеу ... қазақ тілін пән ретінде үйрететін тұңғыш оқулықтар жазды. Оның үш бөлімнен тұратын атты ... ... ... ... 1915 ... ... ... бөлімі 1914 ж., синтаксис бөлімі 1916 жылдан бастап жарық көрді. - ... ... ... ... ... ... қазақ тілі оқулықтарының негізі болып қаланды. қазақ тіл білімінің тарау-тарау салаларының құрылымын жүйелеп, ғылыми ... ... ... Оның ... ... берген анықтамаларының ғылыми тереңдігі, дәлдігі қазіргі ғылым үшін өте маңызды. Ол ... төл ... ... ... ... зат ... сын ... етістік, есімдік, одағай, үстеу, бастауыш, баяндауыш, пысықтауыш, шылау, сөз ... ... ... ... ... сөз, т.б. ... ұлттық терминдерді түзді. Сондай-ақ Байтұрсынұлы практикалық құрал ретінде , мұғалімдерге арналған деген әдістемелік ... ... Ол - ... ... ... ... іргетасын қалаған ғалым-ағартушы. Байтұрсынұлы оқулығындағы тілдік категорияларды ұғындыру мақсатында енгізген , деген ... ... ... заманғы әдістеме ғылымы үшін де өз маңызын жойған жоқ. Б-тың ... ... ... ... ... ... ... өз дәуірінде зор бағаға ие болды. 1923 жылы ... 50 ... ... ... Ташкент қ-ларында салтанатты түрде аталды. С.Сәдуақасов, С.Сейфуллин, М.Әуезов, Дулатов, Е.Омаров сияқты замандастары баспасөзде ... ... ... ... ... сіңірген еңбегін өте жоғары бағалады. Өмірі мен қызметіне, ... ... ... айтылды. Әуезов Б. туралы деген мақаласында деп жазды. 1929 ж. шыққан (Мәскеу) Байтұрсынұлы тұлғасына ... ... әділ баға ... 1933 жылы ... ... пен ... деген кітапшасында: деп Б-тың қоғамдық қызметін қорытындылады. Кейінгі коммунистік идеология Б. ... ... ... көп ... бойы ... ... ол ... сыңаржақ пікірлер айтылды. Саяси қысымның қаупіне қарамастан белгілі түркітанушы, академиг А.Н.Кононов деген еңбегінде (1974) Байтұрсыновтың толық өмірбаянын ... ... ... ... ... ... айтты. Оның қазақ әліппесінің авторы екендігі, қазақ тілінің фонетикасы, синтаксисі, этимологиясы, әдебиет теориясы мен мәдениет тарихы оқулықтарын жазғандығы ... 1988 ... ... ... ... ... мектептерге Байтұрсын есімі берілді. Тіл білімі институты, Қостанай университеті Байтұрсыновтың ... ... 1998 жылы оның ... 125 жыл толған мерейтойы салтанатпен атап өтіліп Алматы қаласынданда республика ғылыми ... ... ... ... мен ескерткіші ашылды.
Хронология
Туған жері -- бұрынғы Торғай уезінің Тосын болысы (қазіргі Қостанай облысының Жангелдин ауданындағы ... ... -- 84 жж. ауыл ... ... ж. Торғайдағы екі кластық, орыс-қазақ училищесін, 1895 ж. Орынбордағы мұғалімдер мектебін бітірген.1895 -- 1909 ж. Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі ... мен ... ... ... ... ... ж. патша үкіметінің саясатына наразылық білдіргені үшін Семей түрмесіне жабылып, 1910 ж. жер ... ж. ... ... ... 1917 ... аяғына дейін оның редакторы болды. Патша үкіметі құлатылғаннан кейін ... ... ... жж. ... қатарында болады.1919 ж. маусымның 24 Қазақ өлкесін басқаратын Әскери-революциялық комитеттің мүшелігіне тағайындалады.1922-25 жж. Қазақстан Халық ағарту комиссариаты жанындағы ғылыми-әдеби ... ... ... ... комиссары, Бүкілресейлік ОАК-ның, ҚР ОАК-нің мүшесі, Түркістан Компартиясы ОК-нің ... ... ... ж. ... халық ағарту институтында (Ташкент) және ҚазПИ-де оқытушы болды.1929 ж. маусымында қамауға ... өзі ... ... жер ... ал ... мен қызы ... жіберілген. 1934 ж. Қызыл Крест комиссиясында қызмет еткен Е. Пешкованың ... ... ... ... ... ... босатылған. Сол кезде ол жанұясымен бірге Алматыға қайта оралған. 1937 ж. қазан айында Ахмет Байтұрсынұлы тағы да қамауға алынған, екі ... соң, ... 8 ... атылған.
Сәкен Сейфуллин баға беріп, Ахмет Байтұрсынұлы туралы былай депті:
...Өзге оқыған мырзалар шен іздеп жүргенде, қорлыққа шыдап, құлдыққа көніп, ұйқы ... ... ... ұлт ... ... ... арын ... патша заманында жалғыз-ақ Ахмет еді. Қазақтың ол уақыттағы кейбір оқығандары уез, губерния соттарына күш салып, тілмәш болып, кейбірі арын ... ... ... жүргенде, Ахмет қазақ ұлтына жанын аямай қызмет ... ... арын ... өзінің ойға алған ісі үшін бір басын бәйгеге тікті.
Мұхтар Әуезов былай депті:
Ахаң ашқан қазақ ... Ахаң ... ана ... Ахаң ... ... ... ... - , ; ... қан ... ... ... істеген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған қайраты, біз ұмытсақ та, тарих ұмытпайтын істер ... ... ... ... ... ... ... бұл ақиқатты теріске шығарып, оның есімін де, еңбегін де ... ... ... ... Оны бар ... адал қызмет етуге арнаған туған халқына жау етіп көрсетіп, ... ... ... ... атқызды, атын атағандарды қуғынға салды. Бәрібір олар мақсатына жете алмады. Жала - ... ... - күн ... ... ... ... шындықтың шұғыласы өз нұрын төкті. Ұлтын сүйген ... ... ... ... өз халқымен қайта табысты.
Шығармалары
Байтұрсынұлы шығармашылық жұмысын өлең жазудан бастаған. Онда ол еңбекші халықтың ауыр ... ... ... ... ... оқуға, білім-ғылымға, рухани биіктікке, адамгершілікке, мәдениетті көтеруге, еңбек етуге шақырады. Патшалық Ресейдің қанаушылық-отаршылдық ... ... ... ... ... ... ... сынады.
Ақынның алғашқы өлеңдері атты аударма жинағында 1909 ж. ... ... ... Бұл ... арқылы қалың ұйқыда жатқан қараңғы елге жар ... ... ... ... бар ... ... жұмсайды. Ақын әрбір аудармасының соңына өзінің негізгі ойын, айтайын деген түйінді мәселесін халқымыздың сол кездегі тұрмыс-тіршілігіне, мінезіне, ... ... ... ... ... ... -- (1911). Бұл ... енген өлеңдерінде ақын қараңғылық, надандық, шаруаға енжарлық, кәсіпке марғаулық сияқты кемшіліктерді сынады. Көптеген өлеңдері сол кездегі ағартушылық бағытпен үндес ... Ол ... ... ... ... ... ... демократиялық бағыттағы өрісті ойларды өзінше жалғастырушы ретінде көрінді. Қоршаған ортаға ойлана, сын ... ... ... ... ... толмайды. , , , , , , т.б. өлеңдерінің мазмұны осыны танытады. Кітаптың ішкі сазы мен ой өрнек, сөз ... ... ... тән ... ... ерекше өзгеріс әкелді.
Әдебиеттану
Халық ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап жарыққа шығаруда Байтұрсынұлы зор еңбек сіңірді. Әдебиет саласындағы ... ... деп оның ... 1913 жылғы үш санында шыққан деген көлемді ... ... ... Онда ... ... ... ... Абайдың аса ірі тұлға екені, өмірбаяны, шығармаларының мазмұн тереңдігі, ақындық шеберлігі, поэтикасы, орыс әдебиеттерімен байланысы ... ойлы ... ... ақын ... ... ... ашылған. Қазақтың эпостық жыры алғы сөз бен ... ... оны 1923 ж. ... ... ауыз ... ... ... жоқтау-жырларын арнайы жүйелеп, сұрыптап, 1926 ж. деген атпен жеке кітап етіп жариялады. Байтұрсынұлының қазақ әдебиеттану ғылымы мен ... ... ... тұңғыш көлемді еңбегі -- (1926). Мұнда көркем сөз өнерінің табиғаты, сыры, мазмұны, ерекшеліктері, жанрлары, жаңа терминдер, ... ... ... ... ... сөз ... Бұл ... Байтұрсынұлы ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінің әлеуметтік, қоғамдық мән-маңызын ашудан гөрі адамгершілік, эстетикалық әсемдік әуенін ... ... ... бөлген. Сондай-ақ мұнда жазба әдебиеттегі ағымдар, әдістер туралы ой-түйіндер айтылған. Кітаптың бірінші бөлімі деп аталады да, онда ... ... ... ... қыры мен ... тараулар мен тармақтар, тіл әуезділігінің қыруар шарттары, , өлең айшықтары, , , , т.б. сөз ... ... деп ... да, ... қара сөз ... оның тараулары -- шежіре, заман хат, ... , ... ... деп ... ... ... романға сипаттама береді. Еңбектің атты тарауы өте маныз-ды. Онда сыншыл реализм туралы алғашқы пікірлер нышанын кездестіруге болады.
Байтұрсынұлы ... ... ... ... бай ... ... бет ... қазақ көркем сөз ізденістерінде сәйкестік, үйлесімділік тапқанын айтады. Байтұрсынұлы әдебиет зерттеушісі ретінде қазақ әдебиетінің даму процесін жеке дара ... ... ... ... әдебиетіне ортақ сипаттармен ұштастыра талдауға тырысады.
Байтұрсынұлының жыраулардың мұрасын жетік білетінін осы еңбегінен айқын көреміз. Сөз өнерінің көне дәуірдегі үлгілері, 15-17 ... ... ... ... ақын ... ... Асан Қайғы, Нысанбай жырау, Бұдабай ақын, Наурызбай би, Құбыла ақын, Жарылғап ақын, Алтыбас, ... ... ... ... Сүгір ақын, Мұрат, Досжан, Орынбай, Шернияз т, б. ақын-жазушылар шығармаларынан үзінділер ... ... бай ... тағы бір ... -- ... ... Ол орыс классиктерінің шығармаларын қазақ тіліне аударып, көркем ... бұл ... ... мол үлес ... И.А. ... ... бір тобын қазақ тіліне аударып, деген ... жеке ... ... ... И.И. ... ,А. ... , , , шығармаларын, орыстың белгілі лирик ... С.Я. ... ... ... ... аударды.Түркітану
Байтұрсынұлы тілші-ғалым ретінде қазақ тілінің табиғаты, өзгешеліктері, араб әліпбиінің жайы, терминдер, қазақ тілін оқыту ... ... ... ... ж, ... болған түркітанушылардың Бүкілодақтық 1-съезіне қатысып, деген тақырыпта баяндама жасады. Байтұрсынұлы қазақ балаларының ана тілінде сауатын ашуына көп күш ... Осы ... (1912), (1914); ... сауатын ашуға арнап (1924), (1926) атты оқулықтар мен тың еңбектер ұсынды. Қазақ грамматикасына ... ... ... ... ... ... жасап, морфологиялық тұлға-тәсілдерді жаңаша талдау, жаңаша анықтамалар берді. Қазақ фонетикасы мен грамматикасын талдауда тілдің типологиялық ерекшеліктері мен өзіндік даму ... ... ... ... ... тілі білімін 20 ғасырдың бас кезінде қалыптастырып, оның ірге тасын қалады. Араб ... ... ... ... реформаторы болды.Фильмдер
1994 -- Алашорда режиссері: Қ.Умаров Жанр: "Деректі фильм" Өндіріс: "Қазақтелефильм" 2009 -- ... ... ... "Деректі фильм" Өндіріс: "Қазақфильм" Шәкен Айманов атындағы
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... бастау алады. Ең алғаш қазақ тілінде әліппе ... ... ... еді. ... ... көзі ашық, сауатты азамат болып шығуға септігін тигізген. Қазақ тіліндегі әліп-би осы сөздердің бәріне дәлел. Тек қана кітап ... ... ... ... белгілі жазушыларының белгілі жазушыларының белгілі еңбектерін ана тілімізге аударып, өзінің халыққа, ... ... ... ... ... білімді болуына, сауатын ашуға көп көмек көрсеткен. Бұрынғы қарапайым қара сөздерді жаңғыртып, халық санасына қалыптастыру басты мақсаттарының бірі. Көкейіндегі түйілген ойды ана ... ... ... ... ... ... Өлеңдеріндегі сөздердің өзі адам көңіліне талпыныс, алға қарай жол бастап, көш артында қалып қоймауға себепші болған. Қазақ ... ... ... дамыта түскен қалпында, басқа тілдерден биігірек ұстап, тазалығын сақтауға демеу болды. ... ... ... ... ... қызметі қазіргі мектептерде қазақ тілін пән ретінде үйрететін оқулықтар жазумен ұласады. Ахмет қалыптастырған әдеби-теориялық терминдер осы ... ... ... ... ... ... ... Ахметтің қымбат, алтын, гауһардай асыл сөздері мен тәлім- тәрбиеге толы, адамдық қасиеттерді сипаттап жазған өлеңдері бәрі- бәрі ... ... ... ... ... болатын түзу жол емес пе?! Қазақ тілін әсем сөздермен әшекейлей білген ... өз ... ... да елдерге танымал бола білді. Өзі де басқа халық ақындары мен жазушыларының жақсы деген ... мен ... өз ана ... ... кетті. Артына өшпес із қалдырды.
Ахмет қазақ әліпбиінің атасы, түркі тілтану ғылымының ағартушысы. Ахметтің мұрағаты жаңа уақыт, жаңа заманға, халқына ... ... ... ... -- әлі ... ... ... Ахмет Байтұрсыновтың ұлтым деп соққан жүрегі, үлгі-өнегесі -- қазіргі жаңа заманға өте керек.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ балаларын ел ... ... ... ... 1896 ... көңіл бөле бастады. 1905 жылдары Ресей ... ... ... ... ... ... оның бетінде мәселелер көтеруінен, қазақ балаларын ана тілінде ... әрі ана ... ... үшін жүргізген күресінен, ең соңғысы сол ана тілінде оқытатын оқулықтар жазуынан, халық ағарту кадрларын дайындап, жас қазақ интелегенциясы өкілдерін баулуынан ... ... ... ... ... ... ... қауымы көшінің рухани басшысы етіп танытқан - оның ... ... ... қосу үшін ... ... және сол күресте ұстанған бір қаруы -- ағартушылық идеясы болды.
Оқу-ағарту идеясы - Ахмет ... ... ... ... азаматтық борышының негізі, идеологиялық платформасының тіреуі. Бұл плдтформаны мықтап ұстауға итермелеген- оның туған ... ... ... қам- ... ... басындағы қазақ қоғамы жатқан отар ел болатын.Халқы үшін сол кезде бебеу қаққан ойшылдардың көзімен көріп, сөзімен ... бұл ... ... ... ... еді. ... халқын әлеуметтік теңдікке, азаматтық мәдениетке жеткізетін, амал- әрекеттің бастысы сауатты етіп, көзін ашу, ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы қазақ балаларының әйтеуір көзі ашылып, сауатты болуын, ғана емес, тек ана тілінде сауаттануын, содан соң барып өзге ұлт ... ... қол ... принципті талап етті. 1913 жылдың өзінде ол газеті мінбесін пайдаланып, ... ... оқу- ... ... ... ... тұрмыс жағдайымен байланыстырып дәллдейді. Ахмет бұдан 80 жылдай бұрын байқап- түйгендері, айтқан пікірлері дәл ... күні ... ... мәселелерімізбен үндес келеді. деп жазды газетінде. Надандық деп отырғаны -- ... ... ... ... келе ... ... ... үлкен себеп -- қазақ жерінде мектептер аз, сол аз ... ... ... ... ұлт ... даярлайтын орындар жоқ дейді. Демек, қазақ халқы қараңғы дегенде, кінә халықта емес, сол қараңғылықтан ... ... ... екендігін деп бейнелі түрдегі тілмен білдіреді.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен ... тілі ... ... 1910 ... бастап қолға алады. Онымен қоса қазақ графикасын жасауға кіріседі. Қазақ графикасының негізіне ... ... ... көп ... дәстүрі бар, өзге түркі халықтарды да пайдаланып отырғандықтан, туыстық, жақындық сипаты бар араб таңбаларын алады. Оны қазақ фонетикасына икемдейді, ол үшін ... ... жоқ ... ... ... ... ... жоқ дыбыстарына таңба қосады, қазақ тілінің жуанды- жіңішкелі үндестік зааңына сай жазуға ыңғайлы дәйекші ... ... ... 24 ... ... өзі деп, ... деп ... қазақтың ұлттық графикасын түзеді. Одан осы жазуды үйрететін әліппе жазады. Сөйтіп, оқу- ағарту идеясына сол кезіндегі интелегенциясы жаппай ... ... ... зиялы азамат халқына қара танытып, сауатын ашуды, ол әрекетті ... ... ... ... ... Сол ... жылдары жасалып, Уфа, Орынбор қалаларының баспаха- наларында жарық көрген. Ахмет ... ... ... ... ... ... ... 7 рет қайта басылып, оқыту ісінде ұзақ әрі кең пайдаланылды. 1926 жылы ғалым жаңа түрін ... ... ... ... ... ... ... қызметі енді мектепте қазақ тілін пән ретінде үйрететін оқулықтар жазумен ұласады. Осы тұста оның ... атты үш ... ... үш ... кітап болып жарияланған оқулықтар жазылды.
тек мектеп оқулықтарының басы емес, қазақ тілін ана тілімізде ... басы ... ... ... тілі атты ... ... ... болып қаланды. Жалпы қазақ тіл білімін қалыптастырып, зерттеп, танып-білу тарихымызда Ахмет Байтұрсынұлының мен орны ... тіл ... ана ... іргетас қалаудағы Ахметтің тағы бір зор еңбегі -- ғылымының осы саласының терминдерін жасауы. Ғалым қазақ тілі грамматикасына қатысты ... ... ... атау ... Осы күні қолданылып жүрген зат есім, сын ... ... ... ... үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз деген сияқты сан алуан лингвистикалық атаулардың баршасы Ахмет ... ... не ... ... сөздің мағынасын жанғырту арқылы, не жаңа тұлғадағы сөз жасау арқылы дүниеге келген соны сөздер, сәтті шыққан атаулар екенің олардың күні ... ... ... келе ... ... 1928 жылы ... жарық көрген екі бөлімнен тұратын екі кітапты деген еңбегі белгілі.
Ол ... ... 1910 ... бастап 1927-1928 жылдарға дейін бірнеше материалдар жинаған. Жазу таңбаларын үйрету ... ... атты ... 1912 жылы ... ... ... сауат аштыру әдістерінің жөн-жобасын атты методикалық еңбегінде тағы ... ... ... ... ... тілі методикасына арналған бірнеше мақала жариялайды.
Қазақ тілін ана тілімізде тұңғыш ... ... ... ... ... ... ... қойғанға ұқсайды:ол әуелі қазақтың ұлттық жазуын (графикасын) жасауды мақсат еткен, бұл үшін араб ... ... ... ... ... ... ... аштыруды ойлаған, бұл үшін атты әліппе оқулығын жазған, одан соң қазақ тілінің граматикалық құрылымын ана ... ... беру ... ... бұл үшін ... ... ... жасауы, араб жазуына кіргізген реформасы, қазақ тіл білімінің негізгі терминдерін жұртымыздың ... ... ... сабақтастырып өз топырағымыздан тауып, оларға тұңғыш анықтама бергені, дыбыс ... ... сөз ... ... сөйлем жүйесін (синтаксис) қалыптастырып шығарған ұлы еңбегі өз ... де ... ... -, деп ... Сәбит Мұқанов, 1929 жылы 5 мамырда Ахмет Байтұрсыновтың өз қолымен жасап берген газет және журналдарда жарияланғаннан басқа ғылыми, ... ... ... ... құжат ҚазПУ архивінде сақталған.
Ғалым бұрын айтқан пікірін тағы келтіріп, үдетіп беру машығынан таймайды. Ахмет ... ... ... ... ... зор ... ... ХХ ғасырдың о жақ, бұ жағындағы қоғам дамуы мен оның қайшылықтары, ұлт аймақтарындағы езгінің күшеюі, сол ... ... ... ... ... ой ... ... қазақ балаларын ел қатарына қосылып, білім алуына 1896 жылдары көңіл бөле бастады. 1905 ... ... ... ... ... ... ... шығарып, оның бетінде мәселелер көтеруінен, қазақ балаларын ана ... ... әрі ана ... ... үшін ... ... ең соңғысы сол ана тілінде оқытатын оқулықтар ... ... ... кадрларын дайындап, жас қазақ интелегенциясы өкілдерін баулуынан ... ... ... ... ... ... араб ... кіргізген реформасы, қазақ тіл білімінің негізгі терминдерін жұртымыздың образды ойлау мүмкіндігімен сабақтастырып өз топырағымыздан тауып, оларға ... ... ... дыбыс жүйесін (грамматика) қалыптастырып шығарған ұлы еңбегі өз кезінде де айтылған болатын.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынұлы (1873-1938 жыл)26 бет
Ғалым, ағартушы, тілші ахмет14 бет
Арыстан баб13 бет
Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау12 бет
Хадис туралы19 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби және оның жасампаздығы жайында.8 бет
Шарль де голль7 бет
А. Байтұрсынұлы8 бет
А. Байтұрсынұлы және ХХ ғасыр басындағы орыс тілші ғалымдары53 бет
А.Байтұрсынұлы және терминология мәселелері75 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь