XIX-XX ғғ. Қазақстан мәдениеті

Жоспары:
1. Халық ағарту ісі және Қазақстандағы ғылыми зерттеу
2. Қазақ баспасөзі мен әдебиеті және музыкасы
3. Пайданылған әдебиеттер
Халық ағарту ісі және Қазақстандағы ғылыми зерттеу.
XIX ғасырдың басында Қазакстан жерінде халыкка білім беру екі бағытта: діни және жай азаматтық бағытта жүргізілді. Ел ішіндегі болыстар мен ауылдардағы қазақ балалары әдетте мұсылман мектептерінде оқыды. Оларға оқу араб алфавиті бойынша жүрді. Мұндағы діни мектептерде сабақ беретін негізінен ауыл молалары еді. Олардың белгілі оқу жоспарлары, сабақ жүргізуде методикалықк тәжірибелері болмады. Көбіне балаларды араб тіліндегі құран сүрелерін жаттаттыруымен ғана айналысты. Осының салдарынан діни мектептегі шәкірттер ғылыми негізде тиянақты білім ала алмады. Бұл кездегі діни білім беру жүйесінде медресенің рөлі едәуір жоғары дәрежеде болды. Ондағы оқу мерзімі төрт жылға дейін созылды. Медресе шәкірттері ислам дінін үйренумен қатар, философия, тарих, тіл білімі, астрономия, медицина, математика пәндері бойынша мағлұматтар алды. Қазақ даласында бұл кезде жергілікті халықтың балаларын оқытуға арналған азаматтық бағыттағы мектептердің саны өте аз болды. Мұндай оқу орындары Қазақстанда тек Ресейге қосылғаннан кейін ғана ашыла бастады. Атап айтқанда, 1786 жылы Омбы қаласында Азиаттық мектеп, 1789 жылы Орынбор қаласының айырбас сарайы жанынан үкіметтік мектеп ашылды. Бұл оқу орындарында балалар, соның ішінде қазақ балалары тілмәштік, песірлік (кеңсе хатшысы) кызметтерге дайындалды. Әскери мамандары мен әкімшілік шенеуніктерін 1825 жылы Орынбор қаласында ашылған Неплюев кадет корпусы және 1846 жылы негізі қаланған Омск кадет корпусы даярлады. Азаматтық тұңғыш қазақ мектебі Бөкей Ордасында 1841 жылы ашылды. Бұл мектептің оқушылары орыс тілін, математиканы, географияны, шығыс тілдерін, сондай-ақ ислам дінін оқып үйренді. Қазақ балаларына арналған келесі оқу орны Орынбор қаласындағы Шекаралық комиссия жанынан ашылған жеті жылдық мектеп болды. 1857 жылы бұл мектепті Ыбырай Алтынсарин алтын медальмен бітіріп шыкты. 1865 жылы Омбыда қазақ балаларына арналган тағы бір мектеп ашылды, ал 1869 жылы Орынбор гимназиясы жанынан шығыс тілдерінің тілмәштарын және әскери округтердің хатшыларын даярлайтын бөлімше кұрылды.

Қазақстанда XIX ғасырдың 60-шы жылдарында бастауыш мектептердің ашылуы аса көрнекті ағартушы, коғам қайраткері, жаңашыл педагог, этнограф-ғалым, казақтың жазба әдебиетінің және тілінің негізін салушылардың бірі – Ыбырай Алтынсариннің (1841-1889) есімімен тығыз байланысты. Ыбырай орыс графикасына негіздеп қазақ әліпбиін жасады. Осы әліпби бойынша жүргізілген сабақтар ол ұйымдастырған қолөнер және ауыл шаруашылығы училищелерінде қазақ балаларының дүниеге көзін ашты. Ол қазақ
Пайданылған әдебиеттер:
Х. Маданов. Қазақ мәдениетінің қалыптасу кезеңдері. Алматы: 1995.
Межуев В.М. Мәдениет және тарих. – М., 1997.
Қозыбаев М.К.«Өркениет және ұлт». А, 2001
        
        XIX және XX ғасыр басындағы Қазақстан мәдениеті.
Жоспары:
1. Халық ағарту ісі және Қазақстандағы ғылыми зерттеу
2. Қазақ баспасөзі мен әдебиеті және ... ... ... ... ісі және Қазақстандағы ғылыми зерттеу.
XIX ғасырдың басында Қазакстан жерінде халыкка ... беру ... ... ... Ел ... ... ... қазақ балалары әдетте мұсылман мектептерінде оқыды. Оларға
оқу араб алфавиті бойынша жүрді. Мұндағы діни ... ... ... ауыл молалары еді. Олардың ... оқу ... ... ... ... ... Көбіне балаларды араб
тіліндегі құран сүрелерін жаттаттыруымен ғана айналысты. Осының ... ... ... ... ... тиянақты білім ала алмады. ... діни ... беру ... ... рөлі ... ... дәрежеде
болды. Ондағы оқу мерзімі төрт жылға дейін созылды. Медресе шәкірттері
ислам дінін үйренумен ... ... ... тіл ... астрономия,
медицина, математика пәндері бойынша мағлұматтар алды. Қазақ даласында бұл
кезде ... ... ... ... ... азаматтық бағыттағы
мектептердің саны өте аз болды. Мұндай оқу орындары Қазақстанда тек Ресейге
қосылғаннан кейін ғана ... ... Атап ... 1786 жылы ... ... ... 1789 жылы ... қаласының айырбас сарайы
жанынан үкіметтік мектеп ашылды. Бұл оқу орындарында ... ... ... ... ... ... (кеңсе хатшысы) кызметтерге дайындалды.
Әскери мамандары мен әкімшілік шенеуніктерін 1825 жылы Орынбор қаласында
ашылған Неплюев ... ... және 1846 жылы ... ... Омск кадет
корпусы даярлады. Азаматтық тұңғыш қазақ мектебі Бөкей Ордасында 1841 ... Бұл ... ... орыс ... ... ... тілдерін, сондай-ақ ислам дінін оқып үйренді. ... ... ... оқу орны Орынбор қаласындағы Шекаралық комиссия жанынан
ашылған жеті ... ... ... 1857 жылы бұл ... ... ... ... бітіріп шыкты. 1865 жылы Омбыда қазақ балаларына арналган
тағы бір мектеп ашылды, ал 1869 жылы ... ... ... ... ... және ... округтердің хатшыларын даярлайтын
бөлімше кұрылды.
Қазақстанда XIX ғасырдың 60-шы ... ... ... аса ... ... коғам қайраткері, жаңашыл педагог, этнограф-
ғалым, казақтың жазба әдебиетінің және тілінің негізін салушылардың бірі –
Ыбырай Алтынсариннің ... ... ... байланысты. Ыбырай орыс
графикасына негіздеп қазақ әліпбиін жасады. Осы әліпби бойынша ... ол ... ... және ауыл ... ... балаларының дүниеге көзін ашты. Ол қазақ кыздарын өнер-білімге
кеңінен тартты. Осы ... ... ... мектеп-интернаты 1888 жылы
Ырғызда, 1891 жылы Торғайда, 1893 жылы Қазалыда, 1895 жылы ... жылы ... ... істей бастады. Оны бітірген қыздар ... ... ... ... ... Ыбырай Орынбордағы ғылыми-жағрафиялық
қоғамның тілші мүшесі болып сайланды.
XIX ғасырдың ... ... ... қалалық училищелер, шіркеулік
училищелер, кәсіптік гимназиялар, орыс-қазақ училищелері мен мектептері,
ауыл және бастапқы сауат ашу ... ... Олар ... ... және ... оқу орындарының рөлін аткарды. 1898 жылдан
1914 жылға дейін Қазақстандағы бастауыш ... саны ... ... ал ... ... саны 29 ... 101 мың ... дейін өсті.
Өлкедегі патша әкімшілігі қазақ ... ... ... ... білім
берумен, немесе орыс жазуын, әсіресе ауызша ... ... ... алғашкы төрт амалын үйретумен ғана шектелу жеткілікті деп
санады. Ресей ... ... ... саясатының нәтижесінде
Қазақстандағы орта білім беретін оку орындарының, соның ... ... ер- мен ... гимназияларының саны баяу артты. 1914 жылы
олардың жалпы саны 12 ғана ... ... 4 мың ... ... алды. 1917
жылға дейін өлкеде халык санының өсуімен және ... ... ... ... орта ... ... оқу орындарының қатары өсіп, ... ... ... 17 орта ... 4 ... ... 4 ерлер және 9
қыздар гимназиясы, 13 ... ... ... мен ... училищесі
жұмыс істеді. Мектептік білім жүйесі деңгейінің өсуі және казақ қоғамының
әлеуметтік-экономикалык ... ... ... ... ... қай ... болсын өткір қойды. Міне, осымен байланысты 1879
жылы Түркістан мұғалімдер семинариясы, 1833 жылы Орынбор ... ... ... ... мұғалімдер семинариялары Актөбеде, Верныйда,
Семейде, Оралда ашылды. Бұл оқу орындары 1917 жылға дейін ... 300 ... ... Бұл Қазақстан мектептерін оқытушы кадрларымен
жеткілікті камтамасыз ете алмады. Бір ... ... ... жәйт, 1928
жылға дейін бүкіл өлкеде жоғары білім беретін ... бір ... ... ... мемлекеті Қазакстанды өзіне қосып алғаннан кейін, оның табиғи
байлыктарын игеру, кен ... ... ... ден қоя ... ... өлке ... ғылыми іздену экспедицияларын жіберіп, казақ ... ... ... ... ... ... кірісті. 1769 жылы Қазақстанға жасалған ... ... ... П. С. ... ... ... ... Елек, Орск, Гурьев, Жайык, Уфа қалалары аймақтарын аралады. Оның
қорытындысы бойынша П. С. ... 1773 жылы ... ... ... ... шет ... бойынша саяхат» -деген еңбегін жариялады. 1769-1772
жылдары Н. Рычков патша өскерлерінің кұрамында Қара ... ... ... ... ... ... ... төңірегінде қазак
өлкесі жөнінде мәліметтер ... ... ... ... ... Н. ... 1771 жылғы қырғыз-қайсак даласына саяхатының күнделік
жазбалары» - ... ... ... ... ... тарихы мен
этнографиясын, географиясын зерттеп, бір ... ... ... ... ... қайраткері А. И. Левшинның (1797-1879) ... ... ... ... ... ... ... зор маңы-зы
болды. Сондай-ақ өлкені жан-жакты зерттеу көрнекті орыс ғалымдары П. П.
Семенов-Тяньшаньский ... Н. А. ... ... И. ... ... В. В. ... /1837-1918/ жөне басқалардың есімдерімен
тығыз байланысты. Олар өздерінің зерттеулерімен ... ... ... үлес қосты.
Орыс ғалымдары қазақ халқының тарихын, тұрмысын, мәдениеті мен
тілін зерттеуде көп ... ... ... ... ... В. ... А. И. Доб-ромысловтың, украин ақыны Т. Г. Шевченконың
т. б. есімдерін атап өтуге ... ... мен ... ... ... ... ғалымы, аса көрнекті демократ зерттеуші Ш. Ш. Уәлиханов /1835-1865/
кұрметті орын алады. Оның қоғамдык-саяси, ғылыми жөне ... ... ... ... ... тарауына үлкен жол ашты. Шокан 1856-1857
жылдары ... ... ... ... ... ... шекті. Осы
сапарда ол қырғыз эпосы «Манастың» жекелеген бөлімдерін жазып алды. 1858-
1859 жылдарда ... ... ... ... ... тарихы мен
этнографиясына, сондай-ақ осы сапарда қырғыз елінің тарихына ... ... ... соның негізінде көптеген еңбектер жазды. Оньщ қазак
халқының ... ... ... шығыстану ғылымына зор үлес болып
қосылды. Ол орыстың атақты жазушы-философы Ф. Достоевскиймен өте ... ... Оның ... ретіндегі көзқарасының қалыптасуына орыстың
прогресшіл революционер-демократтары Н. Г. Чернышевский, Н. А. ... ... ... ... ғылыми-жағрафиялық қоғамының толық ... ... ... ... ... өмір ... ... қаламгер,
этнограф тарихшы Мұхамбет ... ... ... жж./ ... өлкеге кеңінен мәлім. Орынбордағы кадет корпусын үздік
бітірген ол қазақтардың мәдениет, ... ... ... қолдап, казақтың
тарихына, тұрмыс-тіршілігіне, Орал казак-орыстарының зорлық-зомбылығына
байланыстыры туралы негізгі ... ... ... ... қатар
Семей бөлімшесінде Ж. Ақбаевтың, Ө. Бөкейхановтың еңбектері басылып ... ... Орыс ... қоғамы Батыс Сібір бөлімінің белсенді
қайраткерлерінің бірі жөне Басқарушы комитетінің мүшесі болып сайланды.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... XIX ғ.
екінші жартысында өлкенің облыстарында ... ... ... рөл ... Статистика комитеттері 1878 жылы Ақмола, 1879 жылы
Жетісу, 1887 жылы Сырдария, 1895 жылы Торғай, 1896 жылы Орал ... ... ... ... ... ... революциялык
қызметтері үшін айдалып ... ... ... араласып, көп күш
жұмсады. Статистика комитеттерінің басылымдарында облыс бойынша өндіргіш
күштер, халық ... ... ... ... ... тұрғындар
жөне олардың кәсіптері, алым-салықтар, оқу-ағарту жөне т. б. туралы егжей-
тегжейлі мәліметтер жинақталған шолулар ерекше орын ... ... мен ... және ... ... қазақтың ұлттык баспасөзі дүниеге келді. 1870-1882
жылдарда Ташкентте «Түркістан ... ... ... жылдары Омбыда
«Дала уәлаятының газеті» ... ... ... ... ... ... органы болды, ал екіншісін Дала губернаторлығы
шығарды. Патша үкіметінің ... ... ... ... бұл
басылымдар Орта Азия мен Қазақстан жерінде отарлық басып ... ... ... рухани жағынан бағындыру саясатын насихаттады. Осы
мақсатпен газет беттерінде ... ... ... ... ... ... ... жарияланды, ғылым мен техника саласындағы
жетістіктер туралы ақпарат аударылып ... ... ... ... тәжірибесі қорытылды. Жергілікті халықтар арасында бұл газеттердің
танымал болуына шығыс әдебиеті ... ... - ... «Мың бір түн» және т. б. жариялау үлкен ... ... ... ... 1870 жылы ... рет қазақ тілінде Шоқан
Уәлиханов туралы, Маңғыстау қазақтарының ... жөне ... да ... ... ... Орыс ... Ы. ... А.
Құнанбаевтың орыс тіліне аударылып ... ... ... бұл ... ... ... Ресей империясының отаршылық
саясатын жүргізушілер болды. Оған дәлел ... ... ... 323 ... ... 633 ... үштен бір бөлігі
Ресейдің көрші мемлекеттермен ... ... ... ... арналғанын айтса да жеткілікті.
Бұл кезде қазақ ... ... ... ... ... ... Ташкентте Абай Құнанбаевтың, Шоқан
Уәлихановтың, Ыбырай Алтынсаринның, Ахмет ... ... ... ... және ... да ... шығармалары
басылып шықты. 1912 жылы ... ... ... ... ... ... ... істеді. 1917 жылға дейін қазақ тілінде шамамен
700 атаулы кітап басып шығарылды.
XX ғасырдың ... ... ... ... ... байланысты ресми емес қазақ мерзімді ... ... ... 1911 ... 10 ... Тройцкіде бірінші казак журналы «Айкап»
жарық көрді. Журналдың ұйымдастырушы-баспагері жөне ... ... ... жж) ... Ол демократияшыл зиялыларды либерал-
революциялык ниеттегі студент-жастарды топтастырып, олардың ... ... ... ... ... бағыттады. «Айқап» журналы 1911
жылғы қаңтардан 1915 жылғы қыркүйекке дейін алғашқы кезде айына бір рет, ... екі рет ... ... Барлығы 88 нөмірі шығып, таралымы бір мың данаға
дейін жетті. «Айқап» жер ... зор ... ... ... ... ... орыс және ... шаруаларын өлке жеріне көптеп қоныстандыру
мақсатында қазақтардың құнарлы ... ... ... ... өрістетті,
арнайы «қоныс аудару қорын «кұрды. Журнал ағарту ісі мен ... ... ... өздерінің жазған мақаларарында еңбекші бұқараның
бытыраңқылық және стихиялы арман-тілектері мен ... ... ... ... ... дейін кетерілді. Сондай-ақ «Айкап»
журналының қазақ фольклорын зерттеудегі, абайтануды қалыптастырудағы, орыс
және ... ... ... ... ... ... ... істер атқарды. Журналдың жұмысына Ж. Сей-далин, Б. Қаратаев, С.
Сейфуллин, Б. Майлин, Қ. Кеменгеров, М. Ж. ... және ... ... ... алғашқы ширегінде Қазақстан қоғамы өмірінің барлық
жақтарын қамтып жазуда ... ... ... ... ролі зор ... 1913 ... ақпаннан 1918 жылғы қаңтарға дейін 3 мың дана
таралыммен 265 ... ... ... ... ... 8 мың ... дейін
жетті. «Қазақ» газетінің редакторы аса көрнекті ақын, ... ... ... ... қоғам қайраткері Ахмет Байтұрсынов болды. Газеттің негізгі
идеалық-теориялық салмағын біртұтас болып біріккен ғажайып ... ... М. ... Ө. ... көтерді. Олар «Қазақ» газетінде
жарияланған материалдардың жартысынан астамын өздері жазды. Тек ... өзі ... үшін ... ... ... Ал А. ... бағдарламалық мақаласында газет «ұлттың көзі, кұлағы және тілі» -
деп жоғары бағалады. ... ... ... ... ... стратегиясын анықтап ... ... ... олар ... ... ... түрік дүниесі тарихында
алатын орнын анықтап көрсетті. Бұқара ... ... оның ... жөне ... ... ... ұлттық мемлекетін қайта құру
мәселесі газет қызметінің өзегіне айналды. «Қазақ» ... ... ... ... ... ... мәнін, қазақ
шаруаларының құнарлы жерлерін алып қою және қоныс ... қоры ... ... ... қалу ... ашып керсетілді. Газет
қазақтардың отырыкшылықты өмір сүруге кешуін, ... ... ... ... ... ... ... қатар әйел жене ұлт мәселелерін
батыл көтерді, дәрігерлік, ... ... ... ... дінді
мемлекет пен мектептен бөлуді жақтап, діни ... ... ... Газет
Бүкілқазақстандық съез шақыру идеясын қолдады. «Қазақ» басылымының жұмысына
Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев, Ғ. Қарашев, С. М. Торайғыров, Ж. ... ... X. ... С. ... М. ... М. ... жөне ... да көптеген көрнекті қазақ зиялылары белсене қатысты.
XVIIғ аяғы - XIX ғ. бірінші ... ... ... әдебиетінің
дамуында жаңа дәуір басталды. Бұл кезде қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ... оның ... жеке поэтикалык
шығармашылык басты. Ақындар ... ... мен ... ... ... үніліп тануға, жеке көзқарастарын еркін білдіруге тырысты, осымен
байланысты ақындардың шығармашылығы дамып, жеке толғаныстарында көркемдік
шеберлікке жетудің ... ... ... нәтижесінде қазақ әдебиеті
ұлттык дарынды тұлғалардың көптігімен, бір-біріне мүлдем ұқсамайтын дара
туындылардың сан қырлы ... ... ... ... ... зор ... ... салма, импровизаторлар дараланып шықты. Солардың
арасынан жауынгер акын Махамбет Өтемісовтың ... ... ... ... жөн. Оның көптеген шығармалары ... ... ... бастаған халық-азаттық көтерілісіне арналды. Махамбет -
көтерілістің жалынды жыршысы ғана ... ... ... Исатайдың адал
серігі, даңқты батыр ретінде көтерілісті ұйымдастыруға белсене ... ... ұран ... ... ... ... ... беріп отырды. Сондықтан Махамбеттің өлеңдері халық-азаттық
көтерілісінің ... ... және ... ... табылды.
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... ... түскен, әміршіл-әкімшіл заманның
кұрбаны болып аттары ұзақ ... бойы ... ... ... Байтұрсынов /1873-
1938/, Мағжан Жұмабаев /1893-1938/, ... ... ... Дулатов /1885-1935/ сияқты алыптардың мұраларымен қазақ халқы
кейінгі кезде ғана танысуға мүмкіндік ... ... ... мен ... ... ... көп ... Солардың арасында 1992 жылы «Жалын»
баспасы шығарған «Бес арыс» жинағын атауға болады.
Ахмет Байтұрсынов ... ... ... ... ... ... үлкен жолдан етіп, қазақтың тіл білімін дамытуға зор үлес қосты. Оның
аудармасында Крыловтың «Қырық мысалы» ... ... ... ... деген
атпен өлеңдер жинағы жарық көрді. Саясатка, мәдениетке байланысты орасан
көп шығармалар ... ... ... ... партиясын
ұйымдастырушылардың бірі. Ол ... адам ... ... ... ... Оның ... дені тілге байланысты, сондықтан да Қазақтың
ұлттық академиясының Тіл институтына Ахмет Байтұрсынов есімі берілген.
Пайданылған әдебиеттер:
Х. Маданов. Қазақ мәдениетінің ... ... ... ... В.М. ... және ... – М., 1997.
Қозыбаев М.К.«Өркениет және ұлт». А, 2001

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIX ғасырының мәдениеті5 бет
XVI-XIX Қазақстан мәдениеті12 бет
XVIII - XIX ғғ. Қазақстанның мәдениетi140 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
XVIII – XIX ғ.ғ. Қазақстан мәдениеті13 бет
XVIII – XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның мәдениеті43 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы3 бет
Ағартушылық ғасырының мәдениеті (XVIII ғасыр)20 бет
Біржан Сал- тарихи этнографиялық тұлға5 бет
Бөкей ордасының тарихи сипаттамалары26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь