ТОРҒАЙДАН ШЫҚҚАН ЗИЯЛЫЛАР

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

І. ХІХ ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ МЕН ХХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН
1.1 XIX ғ. екінші жартысындағы Қазақстан мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 1905.1907 жылдардағы орыс революциясына Қазақстан халқының қатысуы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.3 XX ғасыр басындағы Қазақстан мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.4 Торғай көтерілісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
1.5 Қазақстан азамат соғысы жылдарында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18

ІІ. ТОРҒАЙДАҒЫ ЗИЯЛЫЛАРДЫҢ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНДА АЛАТЫН ОРНЫ
2.1 Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24
2.2 Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық идеясы тәрбие үлгісі ретінде ... ... .25
2.3 Ахмет Байтұрсынұлының саяси қызметі және Алаш Орда идеясы ... ... ... ...32
2.4 Міржақып Дулатұлы және Алаш тұлғалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
2.5 Торғай зиялылары және Алаш Орда құрылтайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44

ІІІ. АЛАШ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ ЖӘНЕ ҰЛТ МӘСЕЛЕСІ
3.1 Алаш қайраткерлері және қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50
3.2 Алаш тағылымы және қазіргі қазақ руханияты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55
3.3 Алаш жолындағы Тәуелсіз Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...75
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .78
КІРІСПЕ


Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі таңда егемендігімізді алып, тәуелсіз елге айналған шағымызда өз билігіміз өзімізге дара тиіп, төл тарихымызға деп қойылып, ақтаңдықтар ашылуда, жаңа тарихтар жазылуда. Сол жаңа тарих ортамызға қазақ халқының Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев, сынды азаттық үшін күрескен кемеңгер азаматтарын қайта оралып, елімен қауыштырды. Тарихшылар көтерер жүк өте ауыр. Олардың алдынан құм жұтқан қазақтың қалаларының тарихын зерттеу міндеті түскен жоқ.
Ресей патшаларының қай қайсысы болмасын қазақ даласын отарлауды басшы мақсат еткені тарихтан белгілі Ресей пастшасының 1732 жылы берген уәдесі далада қалып, қазақ жері бөлшектенуге түсті, орыс отарлаушылары Жайық бойымен ішке қарай 744 шақырым, жоғарғы Жайыққа дейін 561,5 шақырым, жоғары Жайықтан үйге дейін 753 шақырым, Үйден Омбыға дейін 641 шақырым, Омбыдан Өскемен –Ертіске дейін 950, барлығы 3590 шақырымдық орыс пайдасы үшін желі тартылды. Оңтүстік жағын Сырдария – Жетісу жерлері мен түйсіктіріп, қазақ даласын түгел әскери күшпен қоршауға алды». Әскери отарлаушылар қазақ жерін шарлап, үлкен 3 бөлікке бөліп тастады. Олар Шығыс, Орта және Батыс бөлік болып аталады. Торғай даласы осы үш бөліктің шығысына қарады, 1845 жылы Торғай өзенінің оң жағасына бекіністің іргесі қаланып, оған Орынбор қазақтарының бірнеше отбасы көшіріліп әкелінді. Оларды жерсіндіріп тұрақтандыру үшін әскери міндеттен, салықтан босатты. Оларды жергілікті халық шабылуынан қорғау үшін 2 рота солдат ұстады. 1868 жылы патша әкімшілігінің шешімімен қазіргі Арқалық қаласынан 289 шақырым қашықтықтағы Торғай бекінісі қала болып аталады. Ресей отарлаушылары көздеген мақсатына жету үшін қазақ даласына басқару жүйесін күн сайын жақындатуды көздеген. Сөйтіп, 1868 жылы 21 қазанда орынбор даласындағы және Сібір ведомствасына қарайтын қазақтарды қиындықтан құтқару үшін деген желеумен жаңа Ереже шығарды. Бұл Ереже бойынша Торғай, Орал, Ақмола облыстары құрылды. Бұрынғы Орынбор облыстық басқармасы таратылып, орнына Торғай облыстық басқармасы құрылды. Торғай облысы солтүстігінде Орынбор губерниясымен, батысында Орал, оңтүстігінде Сырдария, шығысында Ақмола облыстары мен шектесті. Торғай облысы Торғай, Ырғыз, Елек, Николаев деген төрт уезге бөлінді. Жаңа ереже қазақтардың қалыптасқан басқару жүйесін быт-шыт қылды. Аға сұлтандық билік жаратылды. Сұлтандар, ел билеуші ру басшылары мен билердің, дін иелерінің ісіне шек қойылды. Сот құрылымы өзгеріп олардың бәрінің орнына ауылдық, болыстық, уездік жүйе құрылды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:


1 “Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
2 «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
3 «Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
4 Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2
5 Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 ж., 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
6 Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: “Аң арыс” баспасы, 2009
7 “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
8 Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9
9 Н.Ә. Назарбаев. Тарих толқынында.-Алматы, 1999, 172-173 бб.
10 Назарбаев Н.Ә. Елдіктің белгісі - Елорда. Астана қаласының 10 жылдық мерейтойында сөйлеген сөзі. // Егемен Қазақстан. 14 шілде 2008 жыл.
11 Мәмбет Қойгелдиев, «Алаш қозғалысының ұлт тағдырындағы орны жөнінде»,«Алаш қозғалысы идеясының Еуразия кеңістігіндегі ықпалы: тарих және қазіргі кезең» халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары, Семей, 2008 жыл, 26 б.
12 Х.Әбжанов, Алаш қозғалысындағы ұлттық идея эволюциясы, «Алаш қозғалысы идеясының Еуразия кеңістігіндегі ықпалы: тарих және қазіргі кезең» халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары, Семей, 2008 жыл, 9 б.
13 Фрадлин Е.М. Принципы формирования патриотизма. – М., 2002.
14 Кенжалин Ж. Ұлт рухын ұлықтаған ұрпақпыз. – Алматы, 2005. 46-47 бб.
15 Абсаттаров Р.Б. Воспитание казахстанского народа: вопросы теории и практики // Актуальные вопросы общественной жизни. Сборник статей. –Алматы,1994. - С.71.
16 Ұлттық бірлік – біздің стратегиялық таңдауымыз. Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқы Ассамблеясының XV сессиясында сөйлеген сөзі //Егемен Қазақстан. 2009 жыл, 27 қазан.
17 Мустафин Т. Патриотизм и идеология //Казахстанский патриотизм: проблемы становления. Материалы науч.-прак. конф. – А.,1997. – С.40-44.
18 Абдыгалиев Б. Этнические факторы формирования казахстанского патриотизма //Казахстанский патриотизм: проблемы становления. Материалы науч.-прак. конф. – А.,1997. – С.88-92.
19 Кенжалин Ж. Ұлт рухын ұлықтаған ұрпақпыз. – Алматы: «Өлке» баспасы, 2005. – 160 б.
20 Борбасов С.М. Қазақстандағы ұлттық процестер және ұлт саясаты. Монография. – Семей: Семей пед-қ инс-ы, 1995. – 180 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................4
І. ХІХ ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ МЕН ХХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН
1.1 XIX ғ. екінші жартысындағы Қазақстан
мәдениеті...........................................7
1.2 1905–1907 жылдардағы орыс революциясына Қазақстан халқының ... XX ... ... ... Торғай
көтерілісі..................................................................
................................13
1.5 Қазақстан азамат соғысы
жылдарында.............................................................18
ІІ. ТОРҒАЙДАҒЫ ЗИЯЛЫЛАРДЫҢ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНДА АЛАТЫН ОРНЫ
2.1 ... ... ... ... ... ... ... тәрбие үлгісі
ретінде.........25
2.3 Ахмет Байтұрсынұлының саяси қызметі және Алаш Орда
идеясы...............32
2.4 ... ... және ... ... ... және Алаш Орда ... АЛАШ ... ЖӘНЕ ҰЛТ МӘСЕЛЕСІ
3.1 Алаш қайраткерлері және қазақ
тілі..................................................................50
3.2 Алаш тағылымы және қазіргі ... Алаш ... ... ... ... Бүгінгі таңда егемендігімізді алып, тәуелсіз
елге айналған шағымызда өз билігіміз өзімізге дара тиіп, төл ... ... ... ... жаңа ... жазылуда. Сол жаңа тарих
ортамызға қазақ халқының Ахмет Байтұрсынов, Міржақып ... ... ... ... үшін күрескен кемеңгер азаматтарын қайта оралып,
елімен қауыштырды. Тарихшылар көтерер жүк өте ауыр. ... ... ... ... қалаларының тарихын зерттеу міндеті түскен жоқ.
Ресей патшаларының қай қайсысы болмасын қазақ даласын отарлауды басшы
мақсат еткені ... ... ... ... 1732 жылы ... ... қалып, қазақ жері бөлшектенуге түсті, орыс отарлаушылары Жайық
бойымен ішке қарай 744 ... ... ... ... 561,5 ... ... үйге ... 753 шақырым, Үйден Омбыға дейін 641 ... ... ... ... 950, ... 3590 шақырымдық орыс пайдасы үшін желі
тартылды. Оңтүстік ... ...... ... мен ... ... түгел әскери күшпен қоршауға алды». Әскери отарлаушылар қазақ ... ... 3 ... ... ... Олар ... Орта және Батыс бөлік
болып аталады. Торғай даласы осы үш ... ... ... 1845 ... ... оң жағасына бекіністің іргесі қаланып, оған ... ... ... ... ... ... жерсіндіріп
тұрақтандыру үшін әскери міндеттен, ... ... ... ... шабылуынан қорғау үшін 2 рота солдат ұстады. 1868 жылы патша
әкімшілігінің ... ... ... қаласынан 289 шақырым қашықтықтағы
Торғай бекінісі қала болып аталады. Ресей отарлаушылары көздеген мақсатына
жету үшін ... ... ... ... күн ... ... ... 1868 жылы 21 қазанда орынбор даласындағы және Сібір ведомствасына
қарайтын қазақтарды қиындықтан ... үшін ... ... жаңа ... Бұл ... бойынша Торғай, Орал, Ақмола облыстары құрылды. Бұрынғы
Орынбор облыстық басқармасы таратылып, ... ... ... ... Торғай облысы солтүстігінде Орынбор губерниясымен, батысында Орал,
оңтүстігінде Сырдария, шығысында ... ... мен ... ... ... Ырғыз, Елек, Николаев деген төрт уезге бөлінді. Жаңа ереже
қазақтардың қалыптасқан басқару жүйесін быт-шыт қылды. Аға ... ... ... ел билеуші ру басшылары мен билердің, дін иелерінің
ісіне шек қойылды. Сот құрылымы өзгеріп олардың ... ... ... ... жүйе ... күн көрісінің негізгі – малдық өрісі, шабындағы халық жер-жерде
көтерілістер жасап жаты. Олар: ... ... ... ... ... ... жаңа ережесіне қарсы көтеріліс жасады. «Жаңа Ереже ... ... ... ... бұрынғыға қарағанда билік жүргізуге
оңай, «ықшам» - деп ... уезд ... ... 1888 жылғы есебінде
«Торғай облысына орыс қарашекпенділері ХІХ ... ... ... ... ... 1882 ... ... бойынша Торғай 501 келімсек болса, 1901 жылы
оның саны бірнеше есеге ... ... саны ... ... ... сайы ... халқының да мінез-құлқы, дәстүр –салты ... ... Амал не, ол ... оң ... емес ... ... онымен қатар Торғай өңірінде де отаршыларға қарсы
жекелеп күресу, қарсылық көрсету нәтижесіз ... ... ... ... ... да күш біріктіріп, жаппай жұмыла қарсы күрес ... Бұл ... ... ... әділ ... ... «Қазақ» газетіне
1913 жылғы 23 қарашадағы №39 сонында жазды.
Торғай өңірі халқының өмірі жыл сайын құлдырап бара жатқандығы жөнінде
«Тургайская ... ... ... ... ... ... ... кешеңгер Ахмет Байтұрсынов: «Қазақтар жылма жыл ... ... ... ... ... қаражаттары жоқ. Сондай-
ақ, құнарлы жерлерді переселендер иеленіп келіп жатыр» деп ... ... еді. Сол ... ... ... ара ... қазақ зиялылары
бірен-саран болса да болды. 1941 ... 23 ... ... ... ... ... ... жылдарда Есіл өзені бойындағы ата-бабаларымыздан бері мекен етіп
атқарған қыстаулық, жаздық, егіндік жерлерімізді мұжықтарға ... ... ... ... ... ... ... ол жерде малымызға жайылым
болмай, арық болып қыстан ... ... - деп ... Мақалада орыстардың
қарсылық көрсеткен қазақтарды заңсыз өлтіргенін де жазады.
Бұл 1941 жылғы жағдай болғанмен орыс отаршыларының қазақ ... ... ... ... ... ... тағдыры таразыға түскен қиын-қыстау күндерде Торғайдың
тонжарған ... ... ... ... ... ... қаным мен сенікі,
пайдалан шаруаңа жараса, Алаш» деп жария салды. «Оян, қазақ» кітабында.
Торғай елі, көпке томырақ шаша ... ... ... ... пен ... ... тартты. Оның үстіне ... ... ... ... мемлекетіне жылу жинауға отырған Торғай
халқына патша үкіметіне 1916 жылғы 25 маусымдағы қазақтарды майданның қара
жұмысына алу ... ... ... ... ... ... ... жарлық
шыққан кейін бес күн өткенде Қостанайдың Қарабалық болысында ... бұрқ ... Ол ... ... ... ... Кейкі,
Амангелді сияқты батырлар басқарды. Торғай өңірінде, ... ... ... ... ... ... патша әскеріне
қарсы, ірі шайқастар өтті.
Қылыш ұстаған сарбаздар жан ... ... ... 1916 ... ... ... ... яғни сәуірдің 24 күні Ахмет Байтұрсынов:
«Оқушының көбі ... ... біз ... ... ... ... ... заман ағымын ескерткен екен. Оның үстіне 25 ... ... ... ... ... « ... қазақ шын қарсылық қылатын болса, елге
отряд ... ... ... бұзылады» - деп халықты сабырлыққа шақырып, ақыл
кеңестерін айтты.
Көтерілісті патша жендеттері асқан қатыгездікпен басты. ... ... ... не бір ... жасап, елдің мол мүмкін тонады. Ашу-ызадан
ғана тұрған көтеріліс, ықпалды пікірлер, ... ... ... ... басылып жаншылып қалды. Бірақ «көшпенділер көне
береді» деген ... ... ... ... ... ... өз ... дәлелдеді.
Кеңес үкіметі, Торғай уезінде 1917 жылдық желтоқсан айының аяғында
құрылды. Осы аласапыран кезінде ... ... 4 ... ... 45 – ... ... келер зиян-тынышсыздық. Олар
мемлекет қалпына лайық істердің бәрін аздырды, бүлдірді, жайды ... ... ... бәрі ... ...» деп ... ... елге айқындап берді. Ақыры большевиктер қазақ даласын қанға бояп,
дегеніне жетті Ресейге әбден тәуелді Қазақ ... ... ... ... ... ... ... даласы тағы да қанды майдан ... ... ... де, ... да, ... ... салып бақты. Ел
тонаудан, жылаудан көз ашпады. Торғай даласы талай-талай бөлістерге түсіп,
дағдылы шаруашылық, әлеуметтік қалпынан ... ... ... есін жиғызбау мақсатында коммунистік партия 1936-1938 жылдарда
тағы да қасырет ... ... ... ... ғана емес бүкіл қазақ
халқының кемеңгері атанған ... ... ... талай
азаматтар осы қасірет құйынына ілікті, Торғай топырағында- -адам жазықсыз
жазаланып, «халық жауы ... ... ... ... ... ... ... арнаған, сол үшін өмірлерін де қия алатын азаматтар сондай
атақ алды.
Дипломдық ... ... ... ... ... ... зерттеу нысаны: Торғайдағы зиялылардың Қазақстан
тарихындағы орны.
Дипломдық ... ... ... ... ... ... анықтау.
Дипломдық жұмыстың міндеттері:
- ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың ... ... ... ... сипаттама беру;
- Торғайдан шыққан зиялылардың өмірі мен қызметіне, ... үшін ... шолу ... ... зиялылардың Қазақстан тарихындағы орнын анықтап беру.
Дипломдық жұмыстың құрылымы кіріспеден, үш бөлімнен, ... ... ... ... тұрады.
І. ХІХ ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ МЕН ХХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН
1.1 XIX ғ. екінші жартысындағы Қазақстан мәдениеті
1905–1907 жылдардағы революция жеңілгеннен кейін Ресейде ... ... 1907 жылы ... Екінші мемлекеттік Думаның таратылғаны,
Үшінші мемлекеттік Дума сайлауы туралы ережеге өзгерістер ... ... ... ... Заң бойынша қазақтар мен өлкені мекендеген
басқа шағын халықтар ... ... ... ... ... ... мен ... қатысқандарды сотсыз және
тергеусіз жазалайтын тәртіп енгізілді.
Патша өкіметі тек қана қудалау жасаумен ғана ... ... ... ... ... ыдырату саясатын жүргізе бастады. 1906 жылы ... ... ... ... хуторға бөлу туралы жаңа жер ... ... А. ... ... жылдары Министрлер Кеңесінің төрағасы болған
кезде өзінің аграрлық реформаларын әзірледі. Оның бірінші шар­ты шаруаны
жердің иесі етіп ... ... П. А. ... ... ... мәні
үш заң актісінде көрсетілді. Бұл Сенаттың ... ... 1906 ... ... «Шаруалардың жер иеленуіне және жер пайдалануына қатысты
қолданылып ... ... ... ... ... туралы» жарлық. Ол
III-Мемлекеттік Думада 1910 жылы 14 маусымдағы «Шаруалардың жер иеленуі
жайлы кейбір ... ... мен ... туралы» заң етіп қайта
қаралып толықтырылды.
1911 жылғы 29-мамырда «Жерге ... ... заң ... ... бойынша шараларды жүргізу оның барысында шаруалардың
көшіп-қонуына еркіндік берілді, нәтижесінде олардың шет аймақтарға, соның
ішінде ... ... ... ... ... жж. жаңа экономикалық өрлеуге байланысты Қазақстанда
ереуілдік ... ... ... 1911 жылы мамыр айында Перовск және
Түркістан ... ... ... жұмысшылары, «Атбасар мыс
рудалары» акционерлік қоғамы рудниктеріндегі кеншілер ереуілге шықты.
1912 жылы Ресейдің ... ... жаңа ... ... Сол ... ... ... Спасск мыс қорыту за­уытында
басталған ереуіл 1913 жылдың ... ... ... ... 1913 ... Торғай уезінің Шоқпаркөл көмір кендерінде болған жұмысшылардың
толқуы 1914 жылдың бірінші жартысында Ембі ... ... Жаңа ... ... кезінде Қазақстанның жұмысшы табы жалақыны
арттыруға, қожайындардың айыптарды көбейтуден бас тартуына қол жеткізді.
Өлке ... ... ... өкіметіне қарсы шаруалар толқуларының
артуына, ұлт-азаттық қозғалысының дамуына ... ... ... ... орыс революциясына Қазақстан халқының қатысуы.
Қазақстан еңбекшілерінің 1905–1907 жылдардағы ереуілдері орыс ... ... ... байланысты еді.
1905 жылы ақпанда Орал, Перовск, Түркістан, Шалқар теміржолшылары
өздерінің экономикалық жағдайларын жақсарту талабын ... ... ... жылы пайда болған Сібір социал-демократиялық одағы, оның ... ... ... ... ... революциялық жұмысты күшейте
түсті.
1905 жыл Қазан айындағы Бүкілресейлік ереуілдің әсерімен Қазақстанның
барлық қалаларында ... ... мен ... ... өтті.
Перовскідегі, Оралдағы, Қарқаралыдағы, Павлодардағы манифестациялар
неғұрлым ірі ... ... ... арасынан және қазақтардан ... ... ... ... 1905 ... 15 ... ... митингке қазақтардан, та­тарлардан, орыстардан және
басқаларынан ... ... адам ... Олар ... ... ... талаптар қойды, отаршы­лық әкімшілікке қарсы күресуге шақырды.
Кейіннен Қарқаралы оқиғасының басшылары ... ... А. ... Ж. ... ... жер ... ... 1905 жылы 17 қазанда елдегі революциялық қозғалысты басу
мақсатында арнайы манифест қабылдады. Бірақ бұл жоғары мәртебелі манифест
жұмысшы ... ... жоқ, ... ... жерлерде күшейте түсті.
Қазақ жұмысшылары мен шаруалары патша өкіметіне орыс жұмысшыларымен
және қоныстанған шаруалармен қол ... ... ... ... ... шаруалары
ең алдымен жер, су үшін, теңдік, ... пен ... үшін ... жылы ... Семей, Торғай және Орал облыстарында жер үшін ... ... ... көтерілісінің әсерімен 1905 жыл 11
желтоқсанда Успен руднигіндегі жұмысшылардың ірі ... ... ... орыс ... Петр ... мен қазақ жұмысшысы Әлімжан
Байшағыров басқарған «Орыс-қырғыз одағы» құрылды. ... ... ... ... ... ... ... рудник басшысы Н.
Фелльге тапсырды. Оның бірде-бір пункті қабылданбағандықтан «Орыс-қырғыз
одағының» шақыруымен рудникте ереуіл басталды. ... ... ... ... көтерілді. Успен руднигі жұмысшыларының ереуілі 1905–1907 ... ... ... қозғалыс тарихында көрнекті орын алады.
Яғни, ол өлкеде революциялық қозғалыстың ең жоғарғы ... кезі ... жылы 6 ... ... ... жарлығымен Ақмола және Семей
облыстарының бүкіл аумағына соғыс жағдайы енгізілді. Солтүстік Қазақстанға
Меллер-Закомельскийдің жазалау экспедициясы ... жж. ... ... ... байланысты Қазақстан
жұмысшыларының кәсіподақ ұйымдары бой көтерді. Алғашқылардың бірі ... ... ... (1905 ж. ... ... оған ... Н. А. Покатилов және Н. И. Ульянов басшылық жасады. 1905–1906 жж.
Орынбор-Ташкент ... ... ең ірі ұйым ... саналды.
Оның 6 мың мүшесі болған.
1905 жылы желтоқсан айында I Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... оған Қазақстаннан 9 депутат, оның ішінде 4 қазақ
сайланды. Олар: Ә. Бөкейханов, А. ... А. ... Б. ... жылы ... ... II Мемлекеттік Дума шақырылды. Оған Қазақстаннан 14
депутат сайланды, оның алтауы қазақ ... ... ... ... ... – Ақмола облысынан, Х. Нұрекенов – Семей облысынан, Б. Қаратаев –
Орал облысынан, А. Бірімжанов – ... ... Т. ...
Сырдария облысынан, М. Тынышбаев – Жетісу облысынан.
Ұлттық қозғалыстың Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов бастаған жетекшілері
халықтың азаттық қозғалысын конституциялық ... ... ... жүргізу үшін күреске бағыттағысы келді. 1905 жылы қазанда ұлттық
интеллигенция ... ... бес ... ... ... ... онда олардың ұлттық мүддесін қорғауға тиісті Ресейдің
конституциялық-демократиялық партиясының ... ... ... 1906 ... ... ... қазақтардың екінші съезі болып өтті.
Қазақ еңбекші бұқарасының 1905–1907 жылдардағы ұлт-азаттық қозғалысы
көп жағдайда ұйымдаспаған түрде өтті.
1.3 XX ... ... ... ... ... ісі. XIX ғ. аяғы – XX ғ. басында Ресей империясының халыққа
білім беру ісі мен мектеп жүйесіндегі өзіндік ... ... ... беру ісі мен ... ... ... көп дәрежеде өз ықпалын
жасады. Оқу ағарту ісі айқын ... ... ... оның ... ... ... орай жүргізілді. Ұлттық мектептер туралы
1870 жылы ... ... ... ... ... ... ... туралы» заң ұлттық ... және ... ... ... ... ... 1) әлі аз ... үшін, 2)
орыстары көп жерде тұратындар үшін, 3) ... ... ... деп, 3 ... ... ... асыру нәтижесінде Қазақстанда әр түрлі облыстарда әр алуан
үлгідегі мектептер құрыла ... ... ... және ... ... ... мен ауыл шаруашылық бастауыш училищелері, Торғай мен
Оралда – ауылдық мектептер, болыстық (бір сыныпты), екі сыныпты ... мен ...... ... ... Ішкі ... (Бөкей
Ордасында) старшындық және учаскелік училищелер құрылды. Олардың бәрі Халық
ағарту министрлігіне бағынды.
Халыққа білім беру ... ... ... ... 1906 жылы
тамызда болып өткен III жалпымұсылмандық съезі ... ... беру ... ... ... ... Съезд шешімдерінде былай деп белгіленді:
барлық қоныстарда балалар мен қыздарға міндетті бастауыш білім беретін
мектептер ашылсын;
оқыту бір бағдарлама бойынша және араб ... ... ана ... тиіс ... ... ... қала ... қарауында, ал басқару
мен бақылау мұсылмандардың өз қолында болуға тиіс;
мұғалімдер мен ... ... ... орыс ... және ... ... тиіс болды.
1907 жылы Ресей империясында жалпы білім ... ... ... ... онда бастауыш мектептер желісін құру көзделді. Жоба бойынша
білім беру ісі 7–11 жастағы балаларды қамтуға тиіс ... ... ... 10 жыл ішінде енгізу жорамалданды.
Нақ осы жылдарда бастауыш ... беру ... ... ... ... (1908) және 1909 жылы Халық ағарту министрлігі ... ... құру ... заң ... Бұл заң ... мектепте білім беру
жүйесін кеңейтті, халыққа білім беру ісінің, соның ішінде ... ... ... ... (ол ... құжаттарда – орыс-
қырғыз және орыс-туземдік) кең желісін құруға кейбір ... ... ... XX ... ... ... Қазақстанда ұлттық қазақ
зиялыларының қалыптасу үрдісі жүріп жатты, олардың бір бөлігі ... ... еді. ... жылдардағы революциядан кейін Ресейдегі
мұсылмандардың, соның ішінде түрік халықтарының қозғалысы жаңа қарқын ... ... ... ... мен ... капитализмнің, тауар-ақша
қатынастарының, көлік пен байла­ныстың дамуы да, өлкені одан әрі отарлау да
себепші болды. Туып келе ... ... ... ... етуші орыс
буржуазиясымен бәсекесі, шетел капиталының енуі ... ... ... және
байланыс жүйесі реформасының қажеттігін туғызды.
Қазақ тіліндегі мерзімді баспасөздің алғашқы басылымдары «Түркістан
уәлаятының ... ... ... ... ... ... ... генерал-губернаторлығының ресми органы болды, ал екіншісін Омбыда
Дала генерал-губернаторлығы шығарды (1902 жылдан кейін олар Ақмола ... ... ... ... ... шығарылды. Сондай-ақ
бұл басылымдар ақпараттық-анықтамалық сипатта ... ... ... газет
ұйымдарына империяның қамқорлығындағы ... ... ... ... ... ... Осы мақсатпен ресми емес бөлімде түркі
халықтарының тарихы, этнографиясы мен ... ... ... ... баспасөзінің дамуы. Ресми емес ... ... ... XX ғасырдың басындағы жалпы азаттық қозғалыс­пен
тығыз байланысты. Ол 1905–1907 ... ... ... ғана туды.
Алайда бұл басылымдар дүниеге ... ... ... 1907 ... ... II ... Думаның депутаты ... ... ... ... ... ... «Серке» газетінің бірінші
нөмірі шықты. Ш. ... ... ... 3–4 ... ... оны қауіпті деп тауып, га­зет жабылып қалған. 1907 жылғы наурызда
Троицкіде «Қазақ» газетінің бірінші (әрі соңғы) нөмірі ... ... ... ... ... баспасөз ұйымын құру
жөніндегі ынтасы күшейе берді. 1911 ... 16 ... Орал ... ... орыс ... ... көлемді «Қазақстан» газеті шықты. 1913 жылы
қыркүйектен желтоқсанға дейін Петропавлда ... ... ... ... ... ... шектеулі бұл газеттер орасан ... ... ... ... талап-тілегін қанағаттандыра алмады. ... ... ... құру ... ... ... ... қала
берді.
«Айқап» журналы. 1911 жылғы 10 қаңтарда ... ... ... ... «Айқап» ұлттық журналының бірінші нөмірі шықты.
Ұйымдастырушы және баспагер, идеялық ... және ... М. ... ... ... және журналистік қыз­метпен айналысқан, сол
кезге қарай белгілі ақын, әдебиетші, қоғам қайраткері ... ... 1911 ... ... 1915 ... қыркүйекке дейін
әуелгіде айына бір рет, ал сонан соң екі рет шығып ... ... 88 ... ... 1000 ... дейін жетті. «Айқап» журналы ағарту ісі мен
мәдениеттің жаршысы болды.
М. Сералин «Айқап» ... ... ... кітабының
мазмұнын ыңғайлы, түсінікті нысанда баяндауға ... ... ... ... ... журналының қазақ фольклорын
зерттеудегі, абайтануды ... орыс және ... ... ... ... насихаттауда атқарған рөлі зор.
Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы жағдайында едәуір шиеленіскен
зор қаржы қиындықтары, зиялылардың бір ... сол ... ... ... ... ... әдеби тілін түлетуімен, стилінің
сындарлылығымен және ең ... ... ... жалпыұлттық проблемаларды
қоюымен әйгілі болған «Қазақ» газеті жағына шығуы 1915 жылдың ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ» газеті апталық басылым болып шықты. 1913 жылғы
ақпаннан 1918 жылғы қаңтарға дейінгі кезең ішінде 3000 дана ... ... ... көрді. Жекелеген нөмірлері 8000 данаға ... ... ... ... алқа 1914 жылғы жаңа жылдық 45-нөмірінде
газетті 10 облыстың қазақтары жаздырып ... ... ... қоса ... Уфа, ... ... ... Томск қалаларындағы, басқа да
бірқатар қалалардағы, сондай-ақ Түркия мен ... ... алып ... ... ... ... айдауда жүрген кезінде сол кезге
қарай ағартушылық ... ... ... ... аса көрнекті ақын,
көсемсөзші, түркі тілінің маманы, ой-өрісі кең және ұлт дамуының жолдарын
көре білген жалынды ... ... ... ... болды. 1914 жылғы 19
мамырда Баспасөз істері жөніндегі бас басқарманың кеңсесі М. ... ... ... ... ... ... атқаруға рұқсат етті.
«Қазақ» газеті 1918 жылы (№№261 – 265) Жанұзақ Жәнібековтың редакциялауымен
шықты.
XX ғасырдың басындағы демократияшыл қазақ ... ... ... ... бұл ... де жетекші бағытын белгілеуде қазақ халқының
бостандығы жолындағы аса көрнекті күрескер, саясатшы, экономист, тарихшы,
этнограф, әдебиеттанушы, ... ... ... ғұлама Ә. Бөкейханов зор рөл атқарды.
Біртұтас болып біріккен ... – А. ... М. ... ... ... ... елінің мүддесін білдіріп, оның шамшырағы болған
ғасыр­дың ... ... құра ... оның ... ... ... деп ... Халықтың өз атын
қалпына келтіріп, олар сол ... ... ... ... қарауға қарсы наразылық білдірді, қазақтар арасына ұлтжандылық
мақтаныш және бірлік идеясын ... шын ... ... ... ... Ол ... ... түрде талдау жасап, ондағы Ресейдің рөлін анықтап ... ... ... демографиялық жағдайды ашып көрсетіп, бүкіл ... ... ... ... қадағалады. Газет Мемлекеттік
Думаның жұмысына, оның мінберінен қазақ халқының ... ... ... ... ... ... Ресейдегі XX ғасырдың басындағы революциялық қозғалыс
ұлттық шет аймақтардың, ... ... ... да жағдайына әсерін
тигізді. Саны аз ұлттық зиялылар осы жағдайды пайдаланып, тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... ояту үшін, қос езгіден:
патша өкіметінің отаршылдық бұғауынан және ... ... ... үшін ... бастады. Зиялылар халықты тәуелсіздік
жолына шығарды, білімді, ғылымды, өнерді меңгеруге шақырды.
XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті ... ... оның ... ... байланысы болып табылады. Тарихи жағдай қоғамдық-
экономикалық байланыстардың күшеюіне себепші болып қана ... ... ... ... үрдісін жандандыра түсті. XX ғасырдың
басындағы қазақ әдебиеті сол тарихи ... ... ... шындығы туралы
көркем шежіре болды.
1.4 Торғай көтерілісі
XIX ғасыр Қазақстан үшін Ресей империясына тұтастай бодандыққа көшуімен
ерекшеленеді. XXғасырдың ... ол ... ... әрі сауда рыногы
болып танылған отарлы өлке санатында ... ... ... бөлігіне айналады.
Капиталистік қатынастарға ерте көшкен елдер дамуы ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы легін құрды. Ресей
капиталистік экономика жолына кеш түссе де, жедел ... ... ... ... өзін нық ... ... ... Латын Америкасының баяу
дамыған елдеріне қысым жасады, олардың олардың ішкі ... ... мен ... ... де Азия ... көз ... өңірледі өзінің отарына-шикізат, тұрақты нарық көзіне айналдырды.
Ресейдің алға шығуына негізгі кедергі-феодализм қалдықтары:биліктің
патшалық болмысы, ... ... ... жер ... халық бұқарасының саяси биліктен шеттетілуі болатын.
Шаруалардың жерінің аздығы, олардың меншікке ... ... ... ... ... халықтың кедейлене түсуі, ... ... ... ... ... ... факторлар да Ресейді ... ... ... ... арасындағы қайшылықтар күшейе
түсті. Дамыған мемлекеттер бөлшектеніп кеткен отарларды ... ... ... ... ... көзі ... ... топ құрып одақтасқан
бәсекелес әскери-саяси ... Одақ ... ... пен
Антанта (Франция, Англия, Ресей) тартысы 38 ... ... ... ... ... ... ... XXғасырдың басында күрделене түсті. Ресей
Азиялық Шығысты отарлауды жедел қарқынмен жүргізді. 1907-1912ж-дың өзінде
елдің ... ... 2млн мың 400 мың адам ... қоныстандырылды.
Қазақтар шұрайлы жерінен айырылды.Сонау Столыпин реформасының бас кезінде
-ақ ... ... ... ... мүддесі
қырғыздарды құрбан етуді талап етсе,әрине,бұған қарсы шығудың ... ... ... болатын.
Өлкені талан-таражға салу бірінші дүниежүзілік соғыс ... да ... ... ... ... ... ... даласынан
арзан бағамен орасан көп мөлшерде мал сатып алынды.Патша армиясы үшін
киіз үй мен ... ... ... ... соғыс салығы енгізілді,
мемлекттік заемдар таратылды, ... ... ... соғысқа ... ... ... мәжбүрболды.
Көтерілістің себептері және басталуы. Қазақ даласынан ... ... мен түйе ... ... отбасыларына
көмек көрсетуді желеу етіп, ... ... ... ... ... ... тартты. 1916жылы патша әкімшілігі
ресейлік ... үшін ... ... ... ... ... 1913 жылдың өзінде: "Қазақ ұлтының өмір сүруінің өзі
проблемаға айналды", - деп жазған еді.
Көтерілістіңнегізгі ... ... және ... ... ... қайнататын деңгейге жетуінен болды. Отаршылдық болмысқа,туған елдің
талануына, кіндік қаны тамған жерден ... ... ... ... ... жаппай күреске шықты. Қазақтан қара жұмысқа алу ... ... ... ... ... ... ... жылғы 25 маусымдағыпатша Жарлығы бойынша, қара жұмысқа 19-дан 43
жасқа ... ... ... ... ер ... ... тиіс ... патша үкіметікөптеген орыс солдаттарымен жұмысшыларыннеғұрлым
көбіс және ... ... күші ... ... ... ... ... құрылыстары мен басқа да тыл жұмыстарынан
босатқысы келді. ... мен Дала ... 500 ... ... жігіт
алу көзделді. Бұл жағдай қазақ ... ... ... ... ... " жұрт сеңдей соғылды,түнде ... ... ... ... 23 ... ... ... А.Куропаткиннің құпия
бұйрығымен қара жұмысқа ... ... ... ... ... ... жергілікті бұратаналарданшыққан
төменгі полициялық шенділер; имамдар, молдалар мен ... ... ... ... ... ... бұратаналар; дворян
және ата – бабасынан бастап, сондай –ақ жеке басы ... ... ... ұлт ... ... айла ... қоғамның болмашы бір ... ... ... ... ... мен ... дінбасыларының
бірқатарын жалпыұлттық қозғалыстан бөлшектеп, аман алып қалды да ... тыл ... ... ... үшін олардың балалары қара ... ... ... ... ... келтірді.
Патша жарлығына жауап ретінде орасан ауқымды өңірдің – Қазақстан
мен Түркістанның ... ... ... бір ... ... ... көтерілісші жасақтары құрылып, олар қара жұмысқа ... ... ... ... ... ауылынашабуыл
жасады, борышқорлықжәне салық ... ... ... сату
басқармаларын, болыстардың ауылдарын талқандады. Көтерілісшілердің патша
әскерімен қақтығыстары жиілей түсті.
Көтеріліске ... ... ... кезекте отарлауға дейінгі дәсстүрлі
мемлекеттік басқару жүйелерін қалпына келтірді. Кей жерде дала ... ... ... хан ... ... ... халық күш біріктіру қажет екенін түсінді.
Верный ... ... ... және ... ... ... уездерінің көтерісшілерімен байланыс орнатты.
Көтеріліске ... ... ... қырғыздармен және
дүнгендермен күш біріктіріп ... ... ... ... ... ... анықтамасы бойынша, қазақ даласында біреуі – жұмысшылар
бергісі ... ...... ... ... екі ... Ат ... байлар, ауыл старшындары патша Жарлығын жақтап
шықты.
Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы бастаған ... ... ... ... басқа бағыт ұстанды.Олар ... ... ... перзенті" деп санады. Ахмет ... ... ... жұрт ... ... ... ... қару-жарақ
асынып,мемлекетті қорғауға лайық еді.қатарда жоқ қара жұмысқа байлануын
кемшілік санаймыз", -деп ... ... ... ... қол қоиған үндеуде екі баламаны алға
тартты:"Бірі-барса, ... ... ... аз ... ... қылса, елге зор бүліншілік келеді..."
Қозғалыс басшылары қазақтарды тыл жұмыстарына шақыруды уақытша кейінге
қалдыруды, оны тиісті ... ... соң ... ... ... олар соғыс жеңіспен біткен жағдайда өз халқының ... ж/е ... ... құрудан үміттенді.Олар:"қарусыз халық
үкметтің жазалау шараларының құрбаны болады",-деп жазды олар 1916 ... ... ... ... ... ойшыл
өкілдері отаршыл империямен парасаты ымырластық тәсілін жүргізуді,халықтың
амандығын ж/е оның ... ... ... ... ... ... осы бағыттаң дұрыс блғанын дәлелдеді.
Ұлт-азаттық қозғалысқа ... ... ... ... ... ... Ә.Жангелдин,
Б.Алманов сияқты өкілдері де қатысты.Күрес барысындаәлеуметтік жанжалдарды
шешуде әр түрлі топтардың белгілі бір көзқарастары сынақтан өтті.
Қозғалыстың ... ... ... 1916 ... ... ... Орта Азияны, Сібір мен Кавказдың бір бөлігін қамтыды. Ол
стихиялы түрде ... ж/е ... ... ... ... блған
жоқ.Оған көмір кеніштерінің,мұнай кәсіпшіліктерінің,Ертіс кемшіліктерінің,
Омбы,Орынбор-Ташкент теміржолының ... ... ... ... шаруа қожалықтарымен байланысты қозғалысқа стихиялы шаруалар ... ... ... күші ... ... ... болатын.
Қозғалыстың ауқымды әлеуметтік негізі бар еді. Жалпыұлттық бірігу ж/е
ұлттық тәуелсіздік идеясы қазақ ... мен ... ... қалыптасып келе жатқан ұлттық буржуазия мен даланың ... ұлт ... орыс ж/е ... ... ... ауылдар, болыстар, уездер өздерімен бірге барлық мүліктері мен ... дала ... ... ... ... ... оларға байлар
да қосылуға мәжбүр болды. Басқа "бұратаналар"-дүнген, ұйғыр, қырғыздар да
көтерілісшілерді жақтап шықты.
1916 ... ... ең ірі ... бірі Торғай
обылысында орын алды. ... ... ... ... ... болып, ұзаққа ... ... ... ... ... билік көтерілісшілердің қолын көшті. Торғай
уезіндегі қыпшақ руының ... ... ... Орта жүздің
ықпалды биі Нияздың ... аса ... ... ... ханы етіп ... ... Иман батырдың немересі
Амангелдіні сардарбегі етіп тағайындады.
Торғайдағы ... ... ... бір ... ... қозғалысын басқарудың тәртіпке келтірілген жүйесімен
көзге түсті. Әскери іс ... ... ... баса назар аударып
отырды. 1916 жылғы қыркүйекте ... ... ... ... үлкен жасағын құрып, қару жасаушыларды ұйымдастырды
және көтерілісшілерді әскери өнерге өзі ... ... ... саны
20 мыңға дейін жеткен.Көтерілісшілер ... ... ... ... және ... кеніштерінен, Орынбор-Ташкент
теміржолынан келгн жұмысшылар толықтырды.
Қазан айының ... ... ... ... 15 ... ... ... қоршады.Көтерілісті талқандау үшін патша
үкіметі генерал Лаверентьев ... ... мың ... ... ... жіберді. Торғайға беттеген жолында жазалаушы
отряд қазақ ... ... ... ала алмайтын болғандықтан,
көтерілісшілер қоршауды тоқтатып, Бетпаққара жазығы мен ... ... ірге ... ... ... әдісіне көшті.
Доғал – Үрпек түбіндегі ұрыс ... пен ... ... отырып
ұрыс жүргізген 40 сарбазды жазалаушылар қоршап алды. Сарбаздар ... ... ... тірі ... ... қарай қолына найза алып,
қоян-қолтық айқасқа ... ... ... ... көп ... бой ... бұдан кейінде біраз уақытқа
жалғасты.
Патша үкіметі ... ... кек ... 3000-ға жуық адам
жазаланды. Жүздеген ауылдар өртеліп, көптеген бейкүнә ... ... ... өзі ... еткен отаршылдық жүйені жазалау экспедициялары
да, әскери-дала соттары да атып-асуда ... қала ... ... ... ... ... халықтары азаттық күресінің жалпы
тасқынына біржола ... ... ... ... ... және ... ... 1916
жылғы ұлт-азаттық қозғалыс империялизмге, ... ... ... Ол ... ... ... ... маңызды
элементтерінің бірі еді. ... ата ... ... ... арқылы жүргізілген отарлау ... ... ... ... орыс – украин қныстары мен ... ... ... ... көтеріліс орыстарға қарсы сипат алды.
Орыс шаруаларының бір ... ... ... ... қатысқандарды жасырып қалды, оларға көмектесті.
Ұлт-азаттық қозғалысты басып – жаныштау ... ... ... дала ... жүзеге асыры. Түркістан өлкесі генерал –
губернаторының айтуы бойынша, ... мен ... ... ... ... ... болатын. 1916 жылы Қазақстан
жеріндегі қазақтардың саны ... ... жуық ... жеңіліс табуының басты ... ... ... жеткіліксіздігінен, арақатынастың
тұрақты болмауынан еді. Шын ... өте ... ... ... сол ... ... ... пайдаланған
империяның тұрақты армисы соғысты. Патша ... ... ... жүргізіліп жатқан өңірлерде орыс ... ... ... өзбек диқандары арасындағы қайшылық тарды
пайдалана білді.
Ұлттық – ... ... ... ... ... Кейбір
бай – феодалдар , хандар көтерлісшілердің ... ... ... ... ... тез арада көтерлісшілерді ... ... ... ... басшыларының бірі ... ... ... жұрт ... ... ... ... көтерліс
жетекшілерінің бірі Жәменке Мәмбетов ... ... ... ... ... ... өлтірілді.
Көтеріліс қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... қарсы қарулы күрес
мектебінен өтті. Отаршылдық езгінің ұзақ ... ... олар ... ... ... рет ұғынды, белсенді ... ... өзін ... ... ... экспанциясына қарсы күрес
жүргізе алатын күш деп ... ... ... ... ... ... күштер,
басқару аппараты құрылды. Ауқымдылығы мен қатысушыларды ... ... ... ... ол ... құрамындағы отаршылдық
құлдықтың бүкіл кезеңіндегі азаттық күресінің шырқау шыңы ... ... ... ... ... деп жазды: “Қазақ-қырғыз осы
көтерілісте көп адамын ... ... ... де, ... ел ... ... Алыспаған, жұлыспаған бостандық ... ... ... ері ... әйелі күндіктен шықпайды,
малына да, басына да ие ... Шын ... 1916 ... ғасырдың
соңында қазақ халқының қолы жеткен саяси ... мен ... үшін ... бір ... ... ... өз ... алды.
1.5 Қазақстан азамат соғысы жылдарында
1914 жылы басталған дүниежүзілік соғыстың салдарынан ... ... ... ұшырады: бірінші – экономикалық , екінші – саяси
дағдарыс.
Соғыстың салдарынан елдің шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы күйреді. Бұл ... мен ... ... ... үлкен наразылығын туғызды.
Патша өкіметі бұл дағдарыстан шығудың жолын таба алмады, сөйтіп ... ... ... болды.
Осы аталған дағдарыс патша өкіметінің 1917ж. ақпан айында құлауына
себеп болды. Оны Ақпан төңкетісі деп ... Осы ... ... ... - ... мен ... кеңесі және буржуазиялық Уақытша
өкімет құрылды.
Патша өкіметі құлатылғаннан кейін бүкіл Ресейдегі сияқты Қазақстанда ... ... ... ... патша шенеуліктері, эсерлер, ... ... ... ... ... буржуазиялық Уақытша өкі- мет
органдарымен қатар ... ... жаңа ... шаруалар
және солдат депутаттарынң кеңестері құрылды.
Жергілікті жерлерде Уақытша өкіметті ... ... ... ... ... басқарған қазақтардың ұлттық облыстық
және уездік комитеттері ұйымдастырлды. Оларға комиссарлар ... ... ... атап ... ... ... Әлихан Бөкейханов
Жетісу облысында Мұхамеджан Тынышпаев, Түркістанда Мұстафа ... ... ... ... еңбекшілері саяси және ұлттық
азат алудың бастамасы ретінде қабылдады. Бұл жеңіс өлкедегі ... ... ... ... ... ... қазақ
жастарының 20 шақты үйірмелері мен топтары пайда болды. Олар халық арасында
листовкалар, сол күндердің көкейтесті мәселелеріне арналған ... ... ... ... ... ... революцияшыл одағы
деген ұйым құрды. Оның құрамына қазақ халқының орташа және ... ... ... ... ... енді
Буржуазиялық уақытша өкіметке үміт артқан қазақ зиялылары өз халқын
еркіндікке жеткізуді, отарлаудан құтылуды арман ... Осы ... ... олар ... ұлттық саяси партиясын құру жолын іздеді. Олар «Қазақ»
газеті арқылы қазақ халқына арнайы үндеу ... 1917ж. 21-26 ... ... ... ... Алаш партиясы қалыптасып, басшы
органдарын сайлады. Оның құрамына ... ... ... ... ... ... ... Мұхаметжан Тынышпаев т.б. кірді. Бұл
партияның сол жылы 5-13 желтоқ- санда ... ... ... ... Қазақ
автономиясы Алашорда үкіметі – ұлт ... ... ... ... ... Ол ... 10 бөліммнен тұрады. Олар: 1) Ресей
демократиялық федерация болып жариялану туралы; 2) ... ... ... ... құру; 3) Халықтар арасында тең құқықтық орнату; 4) ... ... ... ... ... 5) ... билік және сот туралы;
6) Елді қорғау, әскер және халықтық милиция құру; 7) ... ... ... ... 8) ... ... 9) ... және білім туралы; 10) Жер
мәселесі.
Жаңа құрылған үкіметтің құрамына 15 адам ... оның ... ... ... ... ... ... басталғанда Алашорда үкіметі
екіге бөлінді: оның ... ... ... ... Жанша
Досмұхамедовтар, Шығыстағы бөлігін Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов
т.б. басқарды. ... ... ... ... де ұзақ болмады. 1917 ж. ... ... ... ... оның ... ... басқарған Кеңес
өкіметі орнады. Бұл жұмысшылар мен шаруалардың билігі орнаған өкіметі еді.
Оның мақсаты – ... ... ... ... Ресейде жаңа қоғам
– социализмді орнату.
Бұл оқиға бүкіл әлемді дүр сілкіндірді, себебі ... жол ... ... ... төңкерісі елді экономикалық және саяси ... ... ... ... бастған большевиктер партиясы осы дағдарыстан шығудың сара
жолы – Ресейдің империалистік соғысты ... ... ... көшу ... ... ... ең ... болып бірінші дүниежүзілік соғыстан
шығады.
Кеңес өкіметі әуелі орталықта Петроградта ... да, одан әрі тез ... шет ... ... ... қол астында болып келген орыс емес басқа халықтардың еңбекші
бұқарасы Қазан төңкерісінен кейін ... ... ... ... ... босанып, тәуелсіздік алатын шығармыз
деп үміттенді. ... ... ... мен ... халықтардың
теңдігі мен бостандығын, азаттығын жариялай отырып, оларды төңкеріс ... ... ... ... ... да ... бастады. 1917 ж. қазаннан 1918ж.
наурызға дейін Қазақстанның көптеген ... ... ... ... ... ... ... жері Перовск (Қызылорда) қаласы болды.
Мұнда жұмысшылар мен солдаттар өкімет билігін 1917 ж. 30 қазанда өз ... ... ... ... ... ... еді және темір жол
станцясы болатын.
1917ж. қараша айының орта ... ... ... ... ... жеңді. Қараша – желтоқсан айларында Кеңес өкіметі Әулиеатада
(Тараз), Түркістанда, Қазалыда, Арал поселкесінде және Сырдария ... ... да ірі елді ... қан ... ... жылмен орнады. Петропавл
қаласында жаңа өкімет 10 қарашада орнады.
1917 ж. ... – 1918 ж. ... ... Кеңес өкіметі Торғай
облысының орталығы және Қостанай, Ақтөбе қалалары мен басқа да ірі ... ... ... ... ... ... ... қолына 1918 ж.
ақпанның орта кезінде көшті.
Жетісуда Кеңес өкіметін орнату жылындағы күрес 1918 ж. көктеміне ... ... ... ... ... күштері басым болды. Верный
қаласы Жетісу қазақ-орыс әскерлерінің ... ... ал ... ... ... ... өкіметі 1917 ж. наурыз айында Жаркентас, Сергиопльда (Аягөз),
Талдықорғанда, сәуірдің бас кезінде Лепсіде орнады.
Кеңес ... ең ... ... ... – Орал ... ... онда жаңа
өкіметтің билігі наурыз айында жұмысшылардың қолына ... 1917 ... ... айынан бастап 1918ж. наурыз айына дейін Кеңес
өкіметі. Қазақстанның көп жерінде жеңіске жетті.
Сонымен Қазан төңкерісін ... ... ... ... ... ... ... жағына түгелдей шықты. Мұндай жағдай Қазақ-
станның Солтүстік-Шығыс ... ... ... ... ... ... орын ... Бірақ төңкеріс қарсыластарының күштері көбірек
шоғырланғыан Орынбор, Орал, Жетісу облыстарында өкімет билігі ... ... ... ... көрсеткендерді талқандау арқылы көшті.
Қазан төңкерісінен кейін Қазақстанда ... ... құру ... саласында алғашқы өзгерістер енгізіле басталды. Ол қандай
шаралар:
-ескі мекмелер, ... ... ... ... ... ... әкімшілік қоныстандыру басқармасы, бұрынғы сот жүйелері жойылып,
өкімет билігі жұмысшы, солдат депутаттары кеңестерінің қолына өте бастады;
Ескі мемлекеттік аппараты қирату отарлау ... ... ... ... Ол ... ... жұмысына белсене қатысуына жағдай жасады;
-шіркеу мемлекеттен, мектеп шіркеуден ажыратылды;
-ерлер мен әйелдер теңдігі іске асырылды, адамдардың сословиеге ... ... мен ... ... ... ... милиция
құрылды;
-кеңестердің жанынан еңбек, ағарту, денсаулық сақтау т.б. бөлімдер
ашылды;
-заңдар, жарлықтар тек қана орыс тілінде ғана ... ... ... ... болды;
-кеңес қызметкерлерін даярлайтын курстар жұмыс істей бастады;
-облыстық кеңестер жанынан ... ... ... құрылды;
-жерге жеке иелік ету жйылып, Қазақстандағы шіркеу мен монастірлердің,
помещиктердің, бай қазақ-орстардың, патша шенеуіктерінің иелігінде ... ... ... ... ... жерлер еңбекшілердің пайдалануына
берілді.
1918 ж. Көктемде Түркістан ... ... ... құрылды. Оның құрамында Қазақстанның оңтүстігіндегі Жетісу,
Сырдария облыстары кірді. ... ... ... ... Омбы қаласы
болған Батыс Сібір өлкесіне, Торғай, Орал облыстары Орынбор губерниясына,
Бөкей ... ... ... ... ... ... кейін көп уақыт өтпей-ақ елде азамат соғысы мен
шетел басқыншылығының ... ... ... ... ... ... тап өкілдерінің қарсылығын тудырды.
1918 ж. 23 наурызда Орал казак-орыстары Гурьевте бүлік шығарды.
Сол жылдың 28-29 наурызында ақ казактар ... ... ... ... ... ... соғысының өрістеуіне Антанта елдері дем берді де,
олардың көмегімен Сібірдегі Чехословак корпусының әскерлері бүлік ... ... ... ... ... солтүстіктегі қалалары
Петропавл, Ақмола, Атбасар, Қостанай, ... ... ... ... ... қамауға алды.
1918 ж. жазында Кеңес елі үшін ең басты майдан – ... ... ... ... ... 4-ші армия ұрыс жүргізді. Осы жылдың жазында қазақ
ұлттық әскери бөлімдер ұйымдаса ... Олар ... ... одан ... мен Орал ... ... Бөкей ордасында қазақ атты әскер
полкі Қызыл армияның құрамдас ... ... ж. аяғы мен 1918 ж. ... Әліби Жангелдин мен Амангелді
ИмановпенТорғайда екі атты әскер эскадронын, ... оқу және ... ... атты ... ... ... 1918 ж. ... Жагельдин бастаған экспедиция Мәскеудан
көп қару-жарақ пен оқ-дәрі жеткізді. Ақтөбе майданының қарулы күштері 1919
ж. 22 қаңтарында Орынборды, 26 ... Орал ... азат ... Қазақстан
мен Түркістан аудандары мен Орталық Ресей арасындағы ... ... ж. ... Фрунзе бастаған қызыл әскер отрядтары ... ... ... ... қарсы күрес жүргізді. Қазақстанда
Колчактың тәртібіне қарсы ірі көтеріліс Қостанай уезінде болды. Ақмола,
Семей облыстарында партизандық ... ... ... ... ... ... майданы 1918ж. тамыз және 1919 ж. қазанның орта
кезіне дейін ақ ... ... ... ... жүргізді. Осы аймақтағы
қорғаныс орталығы болған Черкасское селосын ... ... ж. орта ... ... ... шабуылдарының нәтижесінде Колчак
әскерлері екіге бөлінді. Олардың бір бөлігі Сібірге, ... ... ... ... ... ... 1919ж. ... айының екінші жартысында
Колчактың «Оңтүстік армиясын» біржолата ... ... ... ... ... бөлімдері Солтүстік Жетісуға жеткізліп, мұндағы
қарсылықты тезірек басуға мүмкіндік берді. Сөйтіп, 1920 ж. наурызда азамат
соғысының Қазақстандағы ең ... ... тік ... ... ... жылдарында Кеңес өкіметі «соғыс коммунизмі» ... ... Оның ... мәні-кеңес елінің басқа да аудандары сияқты
Қазақстанда да азық-түлік салғырты жүргізіледі. Ол бойынша шаруалардың ... ... ... ... мен ... ... ... үшін ешбір өтеусіз алынды.. Бұл ... ... ... ... Әсіресе, ауқатты шаруалар қатты наразы болды. Кеңес
өкіметінің осы саясатына наразы шаруалар көтеріліске де ... ... ... ... ... ... соғысы.
Азамат соғысы аяқталғаннан кейін ... ... ... ... ... ... жұмыстары жүргізілді. Сол жылдары
алғашқы ауыл шаруашылық артельдері, коммуналар, совхоздар ... ... ... аяғында 999 колхоз, оның ішінде 132 коммуна, 778 артель, жерді бірлесіп
өңдейтін 28 серіктестік (ТОЗ) ... ж. 10 ... ... ... Комиссарлар Кеңесі «Қырғыз (Қазақ)
өлкесін басқару жөніндегі төңкерістік комитет ... ... ... ... ... мемлекетінің жер аумағы анықталды.
1920 ж. 30 сәуірде РК/б/П Орталық ... ... ... ... ... ... ... өкіметін, мемлекеттік құрылысты одан
әрі нығайту жұмысы жүргізіле бастады. Сол жылғы 17 тамызда РКФСР ... ... ... ... ... Декрет жобасын мақұлдады. 26
тамызда БОАК пен РКФСР ... ... ... ... «Қырғыз (Қазақ)
Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын құру туралы» ... ... ... ... ... ... астанасы болды.
ІІ. ТОРҒАЙДАҒЫ ЗИЯЛЫЛАРДЫҢ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНДА АЛАТЫН ОРНЫ
2.1 Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық қызметі
Ыбырай ... ... ... ... обл. ... ауд. -
30.7.1889, Қостанай) -ағартушы, педагог, жазушы, этнограф, фольклоршы,
қоғам қайраткері. Ыбырайдың өз ... ... ерте ... ... ... ... ... тәрбиесінде өскен. Балғожа бк немересін 1850 ж.
Орынбор шекара ... осы ... ... ... үшін ашқан
жетіжылдық мектебіне оқуға береді. Ресей үкіметінің көз-дегені осывдай
мектептер ... ... ... ... ... өз ... ... еді. Мектеп оқушыдары отаршылдық саясат рухында
тәрбиеленуге тиісті болды. Бірак жасынан зерек А. бұл ... оқу ... ... дүние жүзі әдебиеті мен орыс әдебиеті классиктерінің ... ... ... нәр ... ... бітіргеннен кейін, 1857 — 59
ж. аралығында Алтынсарин атасы Балғожа бидің хатшысы болды. Кейін ... ... кіші ... ... ... 1860 ж. Алтынсаринге
обл. баскарма Орынбор бекінісінде (Торғайда) ... ... үшін ... ... ... ... ... оны осы мектепке орыс тілінің
мүғалімі етіп белгіледі. ... ... ... ... ... ... ... Шалғай түпкірде мектеп ашу жүмысының
қиыншылықтарына қарамастан, ағартушылық идеяларымен қанағттанған Алтынсарин
көздеген мақсатын орындауға құлшына кірісті. Ауыл – ... ... ... ... ... мен ... түсіндірді. Алтынсаринның талабы мен
қадамын халық қуаттады. Халықтан жиналған қаражатқа мектеп үйін ... ... ... 1864 ж. 8 ... ... ... ... үлкен той
болып, сол күні мектепке 14 бала ... ... ... ... ... ... жүзі педагогикалық классиктерінің ... ... ... оларды қазақ даласында оку ағарту практикасына ... ... ... (1860 —79 ж. ... ) ... ... қызметінен қатар аратірлік басқа да қызметтер ... 1868 -
74 ж. ... ...... ... тапсыруы бойынша төрт рет
Торғайдың уездік судьясы, 1876 — 79 ж. А. ... ... ... ... болды. Институт – мектептер ашуды қолға алды. Кейін ... ... ... ... ... екі кластық орыс – ... ... ... ... де ... ... зор ... Осыдан кейін болыстық бастауыш мектептер ашу ісін қолға алды. Бұл
үшін ол "Болысть ... ... ... ... ... Мұнда ол тек қазақ
даласының ғана емес Ресейдің жартылай көшпелі аймақтарының өмір тіршілігіне
бейім, жазда көшіп жүретін, қыста бір ... ... ... мектептің жаңа
түрін ұсынып, халық ағар жүйесіне елеулі үлес қосты. Болыстың ұсынысы
бойынша 1888 ж. 10 ... ... ... ... үшін ... ... ... мүғалімдер мектебі ашылды. Оған Торғай, Ырғыз қ-
ларындағы орыс-кырғыз ... ... ... ... ... қазақ жастары арасынан экономикалық салаларына кажетті мамандар
әзірлеу ісіне ерекше мән беріп, қолөнер, а. ш. училищелерін ... көп ... ... ... ... ... ... болар алдында
Қостанайда ашылғалы отырған а.ш училещесіне өзінің ... ... ... ... ... Алтынсарин Ырғызда қазақ ... ... ... бар ... аштырды. Мұның өзі қазак халқының тарихындағы
маңызды оқиға болды. Ол патша ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруды өтінді. Алайда рұқсат ол
қайтыс болған соң, екі жыл ... ... ... (1891), ... Қарабұтакта (1895), Актөбеде (1896) жанында интернаттары бар қыздар
училищелері ашылды.
2.2 Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық идеясы тәрбие үлгісі ретінде
Ы.Алтынсарин аса ... ... ... ... ... тамаша
ақын, көрнекті қоғам қайраткері Ыбырай Алтынсарин қазақ қоғамының мәдениет
пен экономика жағынан мешеу кезінде өмір сүріп, ... ... мен ... бір ... ... жаңадан өсіп өркендеуіне айқын
жол ашып, баянды негіз жасады.
Жан-жақты ... иесі ... ... ... ... ... ... өз халқымен бірге жасасып келеді. Оның өмірі өз ... ... ... бүкіл жан тәнімен қызмет етудің тамаша үлгілерінің бірі ... ... ... мен ... биік ... бір ... қандай
жарқын да жанды қасиеттерімен көрініп, қазақ мәдениетінің тарихында айқын
іздерін қалдырса, қазірде сол асыл да ... ... өз ... ... ... өзі ... да еді. Өйткені әрбір ұлы адамзатпен бірге
жасайтын ... ... ... иделарды көтереді. Сондықтан олар арада
бірнеше ұрпақтың өткеніне қарамастан, әрбір жаңа ұрпақ, жас қауымға ... ... «жол ... ... тұрғандай болады, уақыт өткен сайын биіктей,
мән-маңызы қадір-қасиеті арта түседі. ... ... дәл ... ... ... бірі ... еді. Ол ... шығармашылық өмірін бір ұлы мақсатқа арнады. Ол ... ... ... бойы езіп ... ... пен қараңғылықтың шырмауынан босатып,
өнер-білімді, мәдениетті елдердің қатарына қосу еді.
Заманымыздың заңғар жазушысы Мұқтар Омарханұлы Әуезов ... ... ... ... ... орыстың мәдениет мектебін танымаса, Ушинский
бастаған ... ... ... ... ... ... ... нәрінен қорек алмаса, Ыбырай болмас
еді… Ыбырай да сол бір ... ... ... өмірі, еңбек еткен ... ... ... ... ... да, ... да
ұқсамайды. Ыбырай жаңағы екеуінің де ісін өз өмірінде еңбегіне түйістіріп,
қоса білді. Сөйтіп, ол екеуі де істеген тың ... ұзақ ... бар, ... бар істердің үлгісін өз қолымен орнатты. Әрі ол жаңа ... әрі сол ... ... ... ... ... «бұратана» елдер үшін
тың үлгідегі мектеп ашушы. Қазақтың ең алғашқы мәдениетті мектебін жасаумен
қатар, жазушылық пен оқытушылықты ол аса ... ... ... ... ... ха ... болашақ дағдырын орыс мәдениетімен бірлікте
алып қараған ... Абай және ... ... ұлы ... өшпестей із қалдырды.
Осы орайда Ыбырай Алтынсариннің қосқан үлесі мен ... ... ... халқының талантты ұлдарының бірі Ыбырай Алтынсарин – аса көрнекті
ағартушы-педагог, этнограф ғалым, ақын әрі жазушы, ... ... ... сан салалы қызметі мен өмірі жайлы сақталған деректер
мен материалдар өте көп, олардың дені ағартушының өз ... ... ... 1841 жылы қазанның 20-шы жұлдызында Орта жүздің
қыпшақ руында дүниеге келген (Қостанай ... ... ... Әкесі
1844 жылы Кенесары шапқыншылығы кезінде қаза табады да, жас ... ... би ... Шаңбыршыұлы тәрбиелейді.
Балғожа би көзі ашық, көңілі жарқын, заманының алдыңғы қатарлы адамы
еді: ол өз ... ... тез ... ... үміт ... ... ... жаңада екенін, Ресей өкіметінің саясатына ... ... азық ... ... ... ... ... екінші жартысынан бастап, патша өкіметі қазақ даласын
бағындырудың, билеп-төстеудің тағы бір жаңа әдісін ... ... ... арнап мектептер ашуға кірісті. Патша өкіметінің бұл мектептерді
ашқандағы мақсаты мектеп туралы ... ашық ... ... ... ...... басқару ісін атқара алатын адамдарды сұлтан – ... ... ... ... ісін жүргізе білетін және айрықша
қызметтерді атқара алатын ... ... деп ... бұл ... 1850 жылы 22 ... күні ... ... ашылды,
оған қазақтың 30 баласы алынды, солардың бірі тоғыз жасар Ыбырай болды.
Ыбырай бұл ... жеті жыл ... 1857 жылы ... ... ... ... ... болған.
Орынбор қаласында оқып жүрген кезінде және сонда қызмет етіп ... ... ... ... ... төрағасы болып қызмет
атқарған белгілі шығыстанушы ғалым, профессор В.В.Григорьевпен ... ... және ... ... ... да, оның бай ... еркін
пайдаланады. Соның арқасында ол орыс және ... ... ... ... ... ... мол ... небәрі жетіжылдық мектепті бітіріп шыққан Ыбырай өздігінен ... ... ... ... ... арқасында жан-жақты мол білімі ... ... өте кең, ... адам ... ... мұнда жүрсең нетер едің?
Қолыңа құрық алып кетер ... екі ... ... не ... ... ... - деп, атасы Балғожа би айтқандай,
Ыбырай өз атасы тәрізді тек ауыл ... ғана ... ... бір ... ... ... жұлдызы болып, қазақ мәдениетінің көгіне жарқырап
шыға келді.
Ы.Алтынсарин 1860 жылдардан бастап жергілікті жерлерден ... ... ... Сол ... қазақ балаларына арналған алғашқы ... ... 8 ... ... ... ... Ыбырайдың өзі соған
мұғалім болады. Сөйтіп Ы.Алтынсарин 1864 жылдан 1889 жылға дейін ... ... ... ... ... ... ... ашу, оларды оқыту, тәрбиелеу,
оларға арнап ... оқу ... және ... кітаптар жазу
жұмысына сарп етеді. Осы жылдардың ішінде ол қазақ қыздары үшін ... ауыл ... және ... ... аштырды. Өйткені
ағартушы ғалым, әрі өз халқының ұлы патриоты ... ... ... тек оқу-ағарту ісімен, білім-ғылыммен, сол білім-ғылымды ел ... ... ... ... ... да ол: ... – қазақтарға білім берудің басты тұтқасы… Үміт
мектепте, қазақ халқының келешегі мектеппен байланысты», - деп ... ... ... ... ... ... ... онда қызмет
істейтін, балаларды ... ... ... атап ... ... аса зор мән ... Ол мектептегі ең басты тұлға –
мұғалім деп есептеген. Жақсылап ... ... үйі, ... мүмкін, тамаша
жазылған оқу құралдарын да табуға болады. Бірақ бұлардың жақсы ... ... деп ... ... үшін ең ... оқытушы. Тамаша жақсы педагогика
құралдары да, ең жақсы өкімет бұйрықтары да, әбден мұқият түрде ... ... да ... тең келе ... ... да мен жақсы
оқытушыны дүниедегі заттың бәрінен де қымбат көремін»,-деп жоғары балады.
Ыбырай Алтынсарин орыс ... ... ... ... ... педагогикалық мектебінің жаңалықтарын ... ... ... ... ... білім таратушы, мектеп ашушы,
жастарды тәрбиелеуші мұғалім болды. Ол өз ісінде ... ... ... көптеген педагогикалық мұралар қалдырды. ... ... ... ... мен ... бар. ... ол – ең алдымен ағартушы педагог.
Ал оның ақындығы мен жазушылығы оның негізгі ... – сол ... ... ... ... мен өлеңдерін балалар тәрбиесіне
арнап, оқу құралдары мен ... үшін ... ... өміріндегі тәжірибесін Ушинскийдің, Толстойдың
педагогикалық озат ... тағы ... да ... ... ... – «Қазақ хрестоматиясы» (1879 жылы) мен «Қазақтарға ... ... ... ... ... ... екі ... жазды. Бұл
еңбектер кезінде қазақ халқының мәдениетінің тарихында аса зор оқиға, үлкен
ғылыми табыс ... ... ... өз кезінде қазақ халқы үшін ... ... ... ... ... ... және ... жүйесімен
Ресейде құрылған бастауыш халық мектептерінің тәжірибесінің жемісті ықпалы
болды. Ы.Алтынсарин оқу жоспарларын және бағдарламаларын жасауда ... ... ... және ... ... ... оның пайдалы
тәжірибелерін пайдаланды.
Ы.Алтынсарин өзінің оқу құралдарын жасауда өзінің идеялық бағыттылығы
жағынан халықтың қағидаларға қызмет ... және ... өз ... рухта тәрбиелеуге ұмтылды. Сондықтан да орыс педагогтары мен
жазушыларының шығармаларымен ... ол ... ... ауыз әдебиетінің
үлгілерін енгізді.
«Қазақ хрестоматиясымен» жұмыс істеу ... ... ... көзқарасы мен оның «Балалар әлемі», сонымен
қатар Л.Н.Толстойдың, И.И.Паульсонның, Н.А:Карфтің және ... ... ... ... орасан зор болды.
Ы.Алтынсарин Қазақстанда әйелдерге білім ... ... ... 1887 жылы Ырғызда бірінші қазақ қыздар ... ... ... ... кәсіптік-техникалық білім беру
ісінің ... ... ... ... училище ашылды,
содан кейін Қостанайда ауыл ... ... ... өзі ... ... еткен жылдары Орынбор, Қазан, Уфа, Петербург
қалаларындағы сол кездегі Шығысты зерттеуші ... ... ... ... Яковлев, Караулов, Плотников т.б.тығыз
байланыста, достық қарым-қатынаста ... ... ... ... ... ... Қ.Насыри, С.Кукляшев, әсіресе, Петербург
университетінің ... ... ... белгілі татар ағартушысы
Хұсин Файызхановпен де танысып, достасады. Олармен хат алысып, хат жазысып
тұрады. Оқу ... ... ... ... ... да, Ы.Алтынсаринге көп
көмегі тиген.
Әрине, Ыбырай олармен істес, қызметтес, достас болып жүргенмен, қазақ
халқының тағдыры, ... ... ... ... жөнінде үнемі
пікірлес бола білмеген. Кейбір күрделі, ... ... ... өз ... келіспей қалатын кездері де аз болмаған.
Мәселен, ол Н.И.Ильминский, А.Алектронов, А.Бессонов, ... ... ... ... Ы.Алтынсарин сол кездегі қазақ
жазуын (яғни, араб ... ... ... ... орыс ... ... ... болған. Бұл туралы жоғары орындарға бірнеше рет ... арыз ... ... ... ... ол 1871 ... 31 тамызда
Н.И.Ильминскийге жазған хатында былай ... ... ... ... Сіз бұл ... қазақ арасына орыс алфавитін енгізу жөнінде
пікір айтқан екенсіз. Бұл талассыз пайдалы пікір ғой. Дегенмен, оны ... ... ... ... ... Орыс ... жазылған кітаптар
қазақ арасына, тап біздің ойлағанымыздай жеңіл және тез сіңе ... ... ... ... ... ... орыс ... көзі
үйренбегендіктен, оның таныс еместігінен, оның үстіне, елімізде тарап
отырған татар жазуының әсерінен… Кітаптарды ... өз ... ... ... ... шығара алу керек. Міне, менің шын пікірім осы».
Алайда, Ы.Алтынсариннің өз заманы үшін бұл ... ... де, сол ... оқу ... ... ... ... бірге кейбір миссионерлердің оқушы ... ... ... ... қарсы шыққан. Бұл жөнінде тиісті
орындарға шағым жазып, ... ... ... ... ... беру ісі де ... есімімен тығыз
байланысты. Аса маңызды бұл бастамада ол ... ... ... ... В.В.Катаринскийге жазған бір ... ... ... ... қыздарына арнап ашылмақ табысты боларына губернатордың
күдігі бар… ал ... ... істі ... ешқашан да ештеме де болмайды
ғой. Бұл істің ... оңға ... мен ... ... ... ұзамай бұл араманы жүзеге асады. Ырғыз қаласында қазақ қыздарына
интернаты бар ... ... ... ... бұл ... халықының
өмірінде болған аса үлкен оқиға еді. Аса маңызды бұл ... ... ... аса ... Ол ... ... Торғай облысының
барлық уездерінде қыздар училищелерін, 1891 жылы Торғай ... ... ... 1895 жылы ... және 1896 жылы ... ... рұхсат
етілді.
Алайда, Алтынсарин аталмыш мектептерді ағарту ісінің ... ... ... ... ... ... ... оқыту жүйесі бойынша:
мектеп, ең алдымен халықтық мектеп болуы керек, халықтың тұрмысына ыңғайлы,
шаруашылығына қолайлы болып ... ... Ауыл ... ауыл өміріне,
болыстық мектеп – болыстағы ... сай ... ... Ауыл мектептері
үлгілі, тәртіпті, көрнекті, мәдениетті, ауылдағы бүкіл ... ... ... ... негізгі буыны» болуға тиіс.
Ыбырай мектептерінде өтетін сабақтардың бәрі де орыс тілін жақсы біліп
шығуға арналды, сабақтың көпшілігі орыс ... ... ... жөнінде өте жоғары пікірде болды. Ол ағартушылық
жолына түскен күннен бастап, қазақ ... ана ... ... ... даярлау ісіне белсенді кірісті. Патша өкіметі Ыбырайдың
бұл тілегін қабылдамады. Керісінше, Ыбырайды қудалай бастады. Ыбырай ... бір ... ... ... училище ашуға талпынамын деп басыма
пәле іздеп ... ... ... маған теріс қарай бастады, «жер»
аударылуға ... ... деп ... ... ... ... жағдайында өте күрделі мәселелердің бірі ... ... ... бар ... ... жетіспеуі Ыбырай ол
мәселені екі жолмен шешуді ... ... ... өз ішінен
мұғалім даярлайтын қазақ мұғалімдер мектебін ашу арқылы, екіншіден, жаңадан
ашылып жатқан орыс-қазақ мектептеріне ... ... ... ... ... жас мұғалімдерді жұмысқа шақыру арқылы мақсатты ... ... ... ... инспекторы болып жұмыс істеп жүргенде Қазан
мүғалімдер семинариясының директоры Н.И.Ильминскийге жаңадан ашылып жатқан
екі сыныптық ... ... үшін ... кадрларымен көмектесуді
сұрап әлденеше рет хат жазған болатынды. Бұл ... ... ... Қазан, Орынбор округтары ұлт мектептері үшін мұғалім кадрларын
бірден бір оқу орны еді.
Ыбырай ... ... ... ... қазақ жастары үшін
педагогикалық оқу ... ... ... ... күн тәртібіне
қойды.
1883 жылы бітіріп шықты. Оның ... ... ... ... түкпір-
түкпірлерінде жемісті еңбек етті.
Ыбырай Орскіде ашылған педагогикалық мектептің оқу жұмысын жетілдіріп
отырды. Ыбырай Алтынсарин Қазақстанда педагогикалық білім ... ... және ... ... роль ... ... да біз Ыбырайды
Қазақстанда педагогикалық білім берудің негізін салушы «Ұстаздардың ұстазы»
ретінде бағалауға тиіспіз.
Ы.Алтынсариннің енді бір топ шығармалары халқымыздың ... ... ... этнопедагогикалық мәнде келеді. Мұның бірі ... ... және оған ас беру және той ... ... ... баяндайды.
Халқымыздың салт-дәстүрлерін және әдет-ғұрыптарын жетік болатын жан-
жақты ғылым ... ... ... Осы ... ұлы ағартушының оқулық,
хрестоматияларынан да айқын аңғарылады.
Ыбырайдың ... ... ... жазған «Қазақ хрестоматиясы» атты оқу
құралына енген материалдарға зер салып қарасақ, оның ... ... мен ... ... сәйкес құрылғанын көреміз. Осы
талаптарға орай айтылар ойдың дәлдігі мен ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ осы мақсатта автордың халық
ауыз әдебиеті асыл үлгілері мен мақал-мәтелдерді, небір көркем шешендік сөз
нұсқауларын таңдап-талғап енгізу де өте ... ... оқу ... ... үндегенде құрғақ насихатқа ұрынбайды,
қайта өз ойын нақтылықпен дәлелдеуге ... және ... жас ... ... ... шақыруда
Ыбырайдың ұран салып, ту етіп көтерген, ... ... ... оқыған сайын сүйсіндіріп ... ... ... «Өнер-білім бар ... ... ... ... ... ... ... алдыңнан
Іздемей-ақ табылар.
Кел, балалар, оқылық,
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!»-деп ұран ... ... бұл ... ... ашу, ... мәселесін бірінші орынға қояды, баланы оқыту барысында
тәрбиелеу керектігін түсіндіреді. Оның ... мен ... ... болмасын балаға тәртіпті, үлгілі, өнегелі кісі болуды ... ... ... шығаратын жастар, тек ғана жастар деген
қорытындыға келді. Әсіресе, оның келешекке ... мол ... ... өзі ... ... ... жастар орындайды деп білді.
«Біз болмасақ сіз барсыз,
Үміт еткен достарым,
Сендерге бердім батамды!»-деп, ол өз халқының келешек ... ... еді. ... сол ұрпақ Ыбырай арманының жүзеге асқанын бұл күнде айқын
көріп отыр.
Ыбырайдың сол ... ... ... ... тарихи
шектеукшілік пен кейбір кемшіліктер болды. Қоғамдағы кемшіліктерді көре
тұрып, оны өзгертудің негізгі жолы ... ... ... ... ... жолымен емес, реформа арқылы ... ... ... ... ... оның ... ... кемшілігі еді. Ол табиғатты
тануда материалист бола тұра қоғамдық құбылыстарды ... ... аса ... ... 1889 ... 17 шілдеде, Қостанай қаласынан үш
шақырымдай жердегі «Инспектор көлінің» жағасында салынған ... ... ... ... ... үш ай және үш күн қалғанда дүниеден өтті.
Қазақ педагогикасының ұлы классигі Ы.Алтынсариннің 150 жылдық ... 1991 жылы ... ... ... ... ... атап өтілді. Мерей тойды өткізу барысында ұлы ағартушының туған
топырағы «Инспектор көлінің» ... ... ... кесене іске
қосылды, Қостанайда Ыбырай Алтынсарин көшесінің ... ... үйі» ... университетінде республикалық ғылыми-практикалық конференция
өткізіліп, оған республиканың белгілі Ыбырайтанушы ғалымдар, ... оқу ... ... ... мұғалімдері, Ыбырайдың ұрпақтары
қатысқан болатынды.
Туған халқының талантты перзенті ұлтының рухани мақтанышы, ... ... ... ... ... мен ... ... үлес қосумен қатар өзінен кейінгі ... ... бай ... ... Байтұрсынұлының саяси қызметі және Алаш Орда идеясы
Ахмет Байтұрсынұлы (15.1.1872, қазіргі Қостанай облысы, Жангелді ауданы
Сарытүбек ауылы – 8.12.1937, Алматы ...... ... 20 ... ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі, мемлекет қайраткері,
ақын, публицист, қазақ тіл білімі мен ... ... ... ... ... ... реформаторы, ағартушы. Атасы Шошақ немересі
Ахмет өмірге келгенде ауыл ақсақалдарынан бата алып, азан ... ... ... ... ... Ахметті Торғайдағы 2 сыныптық орыс-қазақ
мектебіне береді. Оны 1891 жылы ... ... 4 ... ... түседі. 1895–1909 жылы Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі орыс-
қазақ мектептерінде оқытушы, ... ... ... ... ... ... ... қызмет жолына түсуі 1905 жылға тұс
келеді. 1905 жылы Қоянды жәрмеңкесінде ... 14500 адам қол ... ... (арыз-тілегі) авторларының бірі Байтұрсынұлы болды.
Қарқаралы петициясында жергілікті басқару, сот, халыққа білім беру ... ... ... сәйкес өзгерістер енгізу, ар-ождан бостандығы, дін
ұстану еркіндігі, цензурасыз ... ... және ... ... ... ... өткен Дала ережесін қазақ елінің ... сай ... ... ... Онда қазақ даласына орыс шаруаларын қоныс аударуды
үзілді-кесілді ... ... ... ... Сол ... ... бақылауға алынған Байтұрсынұлы 1909 жылы 1 шілдеде губернатор
Тройницкийдің бұйрығымен тұтқындалып, Семей түрмесіне ... ... ... ... ... 1910 жылы 19 ... ... қазақ облыстарынан тыс
жерге жер аудару жөнінде шешім қабылдады. Осы шешімге сәйкес ... 1910 жылы 9 ... ... 1917 ... ... дейін сонда тұрды.
Байтұрсынұлы өмірінің Орынбор кезеңі оның қоғамдық-саяси қызметінің аса
құнарлы шағы болды. Ол осы ... ... жылы ... ең жақын сенімді
достары ... ... ... ... ... ... ... сүйеніп, тұңғыш жалпыұлттық «Қазақ» газетін шығарып
тұрды. Газет қазақ халқын өнер, білімді игеруге ... ... ... мен қызметі Ресей үкіметінің қатаң жандармдық бақылауында
болды. Ол ... ... ... жала ... ... ... ... 1917 жылы рев. өзгерістер арнасында өмірге келіп, қазақ
тарихында терең із қалдырған Қазақ съездері мен Қазақ к-ттері ... ... ... ... ... ... ... араласып, «Қазақ газеті»
арқылы саяси теориялық ... ... ... ... ... ... даярлаған шағын топтың құрамында болды. Байтұрсынов
пен Дулатов қазақ арасында бұрыннан келе жатқан ру – жүзаралық ... Алаш Орда ... ... ... ... ... қалды, бірақ
олардың қазақ ұлттық мемлекеттік идеясын жасаушы топтың ... ... ... ... ... Алаш Орда ... бекіткен 2-
жалпықазақ съезі Оқу-ағарту комиссиясын құрып, оның ... ... ... 1919 жылы ... ... Алашорда үкіметінің Торғай
облысы бөлімінің мүшесі болды. Байтұрсынұлы 1919 жылы ... ... ... Мәскеуге Кеңес үкіметімен келіссөзге аттанды, осы жылғы
шілдеде ... ... ... Кеңесі мен Қазақ ... ... ... ... ... Байтұрсыновтың ықпалымен сәуірде
Алашорда басшылары мен мүшелеріне Кеңес үкіметінің кешірімі жарияланды.
Байтұрсынұлы бұл ... ... ... ... отырғаннан,
социалистердің босағасында өлгенім артық» ... ... ... (ҚР ... ... 6-т., 44-п). 1920 жылы ... үкіметінің Қазақстанды
басқару ісіндегі алғашқы қадамын қатал сынға ... ... ... Қазревком
мүшесі ретінде Қазақстанның Ресеймен шекарасының қалыптасу ісіне белсенді
түрде араласты. [2]
Бүкілресейлік ... 1919 ж. 27 ... ... ... Челябинск
облысына қосу туралы шешіміне қарсы Б-тың жазған ... ... ... ... ... қайтаруға негіз болды. Ол 1920 ж. тамызда құрылған
Қазақ АКСР-і ... ... ... 1920–1921 жылы Қазақ АКСР-і ... ... ... ... 1922 жылы ... ... комиссариаты
жанындағы Академиялық орталықтың, 1922–1925 жылы Халық ағарту комиссариаты
ғылыми-әдеби комиссиясының, Қазақ өлкесін зерттеу қоғамының төрағасы болып
қызмет ... ... ... ... ... ат ... ... бір мезгілде өзінің жаны сүйген оқытушылық-ұстаздық ... ... ... ... жылы Орынбордағы, 1926–1928 жылы Ташкенттегі Қазақ
халық ... ... ... тілі мен ... ... ... ... берді. 1928 жылы Алматыда Қазақ мемлекеттік ... ... ... ректордың шақыруымен осы оқу ... ... ... 1929 жылы 2 ... 43 Алаш ... ... ол ... тұтқынға алынып, осы жылдың соңына қарай
тергеу үшін Мәскеудегі Бутырка абақтысына ... КСРО ... ... ... ОГПУ ... 1930 ж. 4 ... шешіміне
сәйкес Байтұрсынұлы ату жазасына кесілді. Бұл ... ... ... ... 1931 жылы ... 10 жылға концлагерьге ауыстырылса,
1932 ж. қарашада 3 жылға Архангельскіге жер аударылсын деп ... ... ... ... ... ... байланысты қалған мерзімді Батыс
Сібірде айдауда жүрген отбасымен (әйелі мен қызы) бірге өткізуге ... 1934 жылы ... ... ... ... отбасымен мерзімінен бұрын босатылып, Алматыға оралады. Бұл
жерде тұрақты жұмысқа ... ... ... ... ... атқарады. 1937 жылы 8 қазанда тағы да қамауға алынып, екі айдан
соң, яғни 8 ... ... ... ... төл басы ... ... кітабы – «Қырық мысал» 1909 жылы жарық көрді. Ол ... ... ... ... ... ... халін
жұмбақтап, тұспалдап жеткізді. Байтұрсынұлы мысал жанрының қызықты формасы,
ұғымды идеясы, уытты тілі ... ... ... ... ықпал етті. Ақынның
азаматтық арман-мақсаты, ой-толғамдары ... ... ... ... жеке ... ... ... көрді (1911). «Масаның» негізгі идеялық қазығы
– жұртшылықты оқуға, өнер-білімге шақыру, мәдениетті уағыздау, еңбек етуге
үндеу. Ақын ... ... ... ... ... сияқты
кемшіліктерден арылуға шақырды. Абайдың ағартушылық, сыншылдық дәстүрін
жаңарта ... ... 20 ғ. ... ... ... төңкерісшіл-
демократтық дәрежеге көтерді. Сондай-ақ Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... ... аударды. Бұл
аудармалар Байтұрсыновтың тақырыпты, идеялық-көркемдік деңгейі жоғары
туындылар. Ел ... ... ... ақын көп ... ... ... ... жастарының рухани көсемі болды. ... бас ... ... ... мақаласы – әдебиеттану ғылымындағы
алғашқы зерттеу еңбектердің бірі. ... ұлы ақын ... ... ... ... ... ұлттық сөз өнеріндегі маңызы,
көркемдік-эстетик. сипаты баяндалды. Ол Абай өлеңдерінің даралығын, ... ... көп, ... ... ұғындырды. Байтұрсыновтың
Абайдың ақындық шеберлігі, поэзияға деген ... ... ... ... ... ... жалғасын тапты. Оның «Әдебиет
танытқыш» деген зерттеуі (1926) қазақ ... ... ... ... ... ... әдебиет тарихына, теориясы мен сынына,
методологиясына тұңғыш рет тиянақты анықтама ... ... ... ... ... ... ... бай қоры көзінен мағынасы терең,
ұғымдық аясы кең ... ... етіп ... ... ... ... ... жанрлық формаларын топтап, жіктеп берді. Мысалы, сөз
өнері, ... ауыз ... ... т.б. ... ... ... ең ... мазмұны мен мағынасы терең шығармаларын мысал
ретінде пайдаланды. Сөз өнері жайында ... ... ... ең ... ... отырып, әдебиеттанудағы ұғым, термин, категориялардың
соны ұлттық үлгілерін жасады. Мысалы, меңзеу, ... ... ... ... шендестіру, үдету, түйдектеу, ... ... ... ... ... ... ... психологиясы, шабыт
стихиясына ғылыми тұжырым берілді. ... ... ... ... ... бунақ, буын, ұйқас, т.б. ұғымдарға анықтама берді. Байтұрсынұлы
қазақ әдебиетінің даму ... ... ... ... берген. «Әдебиет
танытқыш» – сан-салалы әдебиет ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы «Әдебиет танытқышымен» қазақ әдебиеттану
ғылымының негізін салды. ... ол – ... ... мұрасын, ауыз
әдебиеті үлгілерін жинаған зерттеуші ... ... ... «Ер ... (1923) мен ... ... төрт жүз ... қамтитын «23 жоқтау» жинағын
(1926) кітап етіп шығарды. Халық ... ... ... ... Ахмет
Байтұрсынұлы «әдебиет тіліне негіз етіп ел аузындағы тіл ... ... ... айтты. Байтұрсынұлы – қазақ кәсіби журналистикасын
қалыптастырған ірі қайраткер. Ол қазақ ... ... ... газеттің
қоғамдық қызметін ұғындырып, баспасөздің өркениетті, ... елге ... ... екенін жанкешті іс-әрекетімен көрсетті. Байтұрсынұлы
ұйымдастырып, бас редактор ... ... ... қоғамдық ойға ірі
қозғалыс, рухани санаға ... ... ... ... ... ... ірі құбылысқа айналды. Байтұрсынұлы – әлеум. ... ... ... ... ... Оның ... ... өткір ойларымен сол кезеңнің шындығынан хабар береді. Абайдың
қоғам өмірінің демокр. құрылысы туралы ойларын ... ... ... ... ... туралы мәселелерді қозғады.
Қазақ зиялыларының жан-жақты білімдар әрі ... ... ... ... ... публицист, баспасөз ұйымдастырушы ретіндегі
еңбегі ұшантеңіз. Ол – қазақ ... ... ... әліпби жасап, жаңа
үлгі ұсынған ... ... ... ... ... табиғатына бейімделген араб жазуы
негізінде жасалды. Ол Қазақ білімпаздарының ... ... ... ... ... 1926) араб ... әліпбидің қажеттілігін,
құндылығын жан-жақты тұжырыммен дәлелдеген ғылыми баяндама жасады. Бұл
әліпби ұлттық жазудың қалыптасуындағы ірі ... ... ... ... халыққа ғылым-білімнің қажеттілігін түсіндірумен ғана шектелмей, білім
беру ісін жолға қоюға күш салды. Орыс, татар мектептерінен оқып ... ... өз ... ... ... ... «[[Әр жұрттың
түрінде, тұтынған жолында, ... ... ... ... ... де
сондай басқалық болады. Біздің жасынан не ... не ... ... ... ... ... нағыз қазақша келтіріп жаза алмайды не
жазса да қиындықпен жазады, себебі, жасынан қазақша жазып дағдыланбағандық»
деп жазды. Байтұрсыновтың «Оқу ... (1912) – ... ... тұңғыш
әліппелердің бірі. Бұл әліппе оқытудың жаңа әдістері тұрғысынан өңделіп,
1925 жылға ... ... рет ... басылды. «Оқу құралы» қазіргі әдістеме
тұрғысынан әлі ... ... ... оқулық ретінде бағаланады. Байтұрсынұлы
қазақ тілінің тазалығын сақтау үшін қам қылды. Өзі ... ... ... ... кейін, ең алдымен, қазақ тілінің дыбыстық
жүйесі мен грамматикалық құрылысын зерттеуге кірістім; одан ... ... мен ... ... ... жеңілдету жолында жұмыс істедім,
үшіншіден, қазақтың жазба тілін бөтен тілдерден келген ... ... ... ... өзге ... жат ... ... төртіншіден, қазақ прозасын жасанды кітаби сипаттан арылтып,
халықтық сөйлеу тәжірибесіне ыңғайластыру үшін ... ... ... ... Б. ... ... мұқтаждығын өтеу
мақсатында қазақ тілін пән ретінде үйрететін тұңғыш ... ... ... ... ... «Тіл – ... атты ... фонетикаға арналған
бөлімі 1915 жылы, морфологияға арналған бөлімі 1914 ж., ... ... ... ... ... ... «Тіл – ... – қазақ тілінің тұңғыш
оқулығы. Оқулық қазіргі қазақ тілі ... ... ... қаланды. «Тіл
– құрал» қазақ тіл ... ... ... ... ... негізін салған зерттеу. Оның тілдік ұғымдарға берген анықтамаларының
ғылыми ... ... ... ... үшін өте ... Ол тұңғыш төл
граммат. терминдерді ... ... зат ... сын есім, етістік,
есімдік, одағай, үстеу, ... ... ... ... ... сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз, т.б. ... ... ... Сондай-ақ Байтұрсынұлы практикалық құрал ретінде «Тіл
жұмсар», мұғалімдерге ... ... ... ... кітаптар жазды.
Ол – қазақ тілін оқыту әдістемесінің іргетасын қалаған ... ... ... категорияларды ұғындыру мақсатында
енгізген «сынау», «дағдыландыру» деген ... ... ... ... ... үшін де өз ... жойған жоқ. Байтұрсыновтың ақын,
аудармашы, ғалым-тілші, ... ... ... еңбегі өз
дәуірінде зор бағаға ие болды. 1923 жылы ... 50 ... ... ... ... ... ... аталды. С.Сәдуақасов,
С.Сейфуллин, М.Әуезов, М.Дулатов, Е.Омаров сияқты ... ... ... ... ... халқына сіңірген еңбегін өте
жоғары бағалады. Өмірі мен қызметіне, ... ... ... ... ... Ахмет туралы «Ақаңның елу ... ... ... ... ... дейін бәріміз жетегінде келгенбіз.
Қаламынан туған ... ... әлі ... ... жоқ. ... ... өр ... қарсы салған ұраны, ойымызға салған пікірі ... ... ... ... ... бесігіміздей көзімізге жылы ... ... ... деп ... 1929 ж. ... «Әдебиет
энциклопедиясында]]» (Мәскеу) Байтұрсынұлы тұлғасына «аса ... ... ... және ... Ол ... тілі емлесінің реформаторы және
қазақ әдебиеті ... ... ... деген ғылыми әділ баға берілді.
1933 жылы шыққан М.Баталов пен М.С.Сильченко|Сильченконың «Қазақ фольклоры
мен қазақ ... ... ... ... ... негізгі бағыты
қазақ халқының қоғамдық-мәдени оянуына ықпал ету болды» деп ... ... ... ... ... ... Б. ... ауызға
алуға көп жылдар бойы тыйым салып, ол туралы сыңаржақ пікірлер айтылды.
Саяси ... ... ... ... түркітанушы, академиг А.Н.Кононов
«Отандық түркітанушылардың биобиблиографиялық ... ... ... ... толық өмірбаянын беріп, әлеум.-қоғамдық қызметін,
басты еңбектерін нақты айтты. Оның қазақ әліппесінің авторы екендігі, қазақ
тілінің ... ... ... ... ... мен ... оқулықтарын жазғандығы көрсетілді. 1988 жылдан кейін ... ... ... ... есімі берілді. Тіл білімі институты,
Қостанай университеті Байтұрсыновтың есімімен аталды. 1998 жылы ... 125 жыл ... ... ... атап ... ... ... ғылыми конференция өткізілді, Байтұрсыновтың
мұражай-үйі мен ескерткіші ... ... ... ... ... әр жас ... жүрегінде
Ахмет Байтұрсынұлы мұрасы, тарихтағы орны ғалымдық, ақындық, публицистік,
қайраткерлік істері аса ... ... Өз ... аласапыран
құбылыстарын бағалау болашақ алыс өрістерді көруге ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлының әуелі
тарихтағы орнына тоқталып өткен жөн. Ақан ... ... ... ... ана ... Ақан ... ... елшілдік ұраны, «Қырық мысал»,
«Маса» еңбегі, «Қазақ газетінің» 1916 жылдағы қан жылаған қазақ ... ... ... саясат жолындағы қажымаған қайраты, ... да, ... ... ... болатын. Оны жұрттың бәрі де біледі.
Бұның шындығына ешкім дауласпайды деп ұлы данышпанымыз Абай ... ... ... ... Омарханұлы Әуезов айтқан болатын. Ахмет атамыздың
тарихтағы орнын, ... ... ... ... өз ... дұрыс көрсетіп, әділін айтқан адамдардың бірі ... ... Ол ... ... ... өз мақаласында былай деген
екен: «А.Байтұрсынұлы қарапайым кісі емес, оқыған кісі. ... ... өз ... ... арам ... ... ... түскен халықтың намысын жыртып, дауысын шығарған кісі.
Өзге оқыған мырзалар шен ... ... ... ... ... көніп
ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттың арын ... ... ... ... еді. Қазақтың ол уақыттағы кейбір оқығандары
губернатор, соттарға күшін ... ... ... арларын сатып, ұлықтық
істеп жүргенде, Ахмет қазақ ұлтына жанын аямай, қызметтерін ... ... да, ... аз ... ... ... ... жарлыларына оқу хәм тіл
құралдарымен қылған қызметі таудай». Ахмет ... ... ... ... болсақ, қалайда халықты ояту, оның санасына, жүрегіне,
сезіміне әсер ету ... ... ақын ұлы Абай ... ... ... ... ұсынады. Бұрынғы ескі ертегі, хикая үлгілері емес, енді
жаңа өлеңдік форма – мысал арқылы көшпелі ... ... ... ... ... ... алынған шығармалар арқылы әлеуметтік ойға ықпал ету
мақсатымен Иван Андреевич Крыловтың туындыларын ... ... ... атпен 1909 жылы Петербургте бастырып шығарды. Бір жағынан қызықты
форма, екінші жағынан ұғымды идея, ... ... ... ... ... ... келіп, бұл өлеңдерді төл дүниесіндей етіп ... ... ... ... ... ... беріп, ишара тұжырым жасалады.
Адамдардың мінезі, өмір ағысы, тағдыр ... ... ... қатысты
көптеген жайттарды әсіресе патша отаршылардың зорлық-зомбылығы, ... ... ... ... байланысты сарындарды А.Байтұрсынұлы
жұмбақтап, тұспалдап ... ... ашық дәл ... ойлары да
кездеседі. Алуан-алуан ойға жетелейтін «Қайырымды түлкі», «Ала қойлар»,
«Үлес», ... ... ... бен ... «Ат пен ... ... жағдайларды меңзейтін оқиғалар, адамдар психологиясымен
сарындас әуездер, тағылымды, ғибратты тұжырымдар мол орын алады. Аудармашы
негізгі түп нұсқа мәтініне ... ... ойға ой, ... ... ... ... жаңа сарын-әуез қосып отырады. Ақын аудармаларында
сюжет сақталғанмен еркіндік басым, қазақ тұрмысына жақын ... ... ... жаңа ойлар айтылады. Түп ... ... ... аудармасы ұзақ болып келеді. Мысалы, «Өгіз бен бақа» ... ... жол, ... мен ... ... ... ... мен қозы» орысшада - 37, қазақшада-68 жол. ... біз ... ... ... төл ... ... көреміз.
1911 жылы Орынбор қаласында «Маса» жинағы жарыққа шығады. ... өз ... ... ... күндер, ауыр жолдар, қуғын-сүргін,
жетімдік-жоқтық бір талай өлеңдерге арқау болады. Ел тағдыры, халық қамы,
бостандық арманы ... ... ... енген өлеңдерде жеке бастың ... ... ... ... ... ... ойлар, азаматтық идеялар
айтылады. Өзін-өзі күйттеген, байлық үшін, мансап үшін ... ... өз ... ... «бос ... ... туған боз бала», «бір
тойғанын ар қылмаған шалдар», «қайырсыз кеще ... ... ... ... хат», «Қазақ қалпы», «Жұртыма» ... ұлы ... еске ... сарындар, ойлар, образдар бар. «Анама хат», «Жауға
түскен жөн сөзі» - қорлық-зорлыққа мойымаған, бостандық, еркіндік ... ... ... ... ... ... ... Қарқаралы
тұтқынынан Семейге айдалған ... ... ... ... ... Қош, сау бол, Қарқаралы, жуылмаған, Айдай бер қалса адамың
қуылмаған. Әдепті, сыпайы елдің ... жоқ, ... ... шықты
шуылдаған. Бүркеніп арсыздардың шайнауына, Жем тапты пісірмеген, қуырмаған.
Шыққан соң талғамайтын доңыздардың Қасыңа қиын болар жуу ... ...... ... ... ... ... жаңа тақырыптармен,
идеялармен, ойлармен ... ... ... ақындық дәстүрі ілгері
жалғасты заман талабына сай жігерлі поэзия туды.
А.Байтұрсынұлының қазақша әліппе ... ... ... ... тілі ... ... ... жұртымыздың образды
ойлау мүмкіндігімен сабақтастырып, өз топырағымыздан тауып, ... ... ... ... ... ... сөз ... (морфология),
сөйлем жүйесін (грамматика) қалыптастырып шығарған ұлы еңбегі өз кезінде ... ... ... ... төңкерісіне шейін қазақ халқын ояту
ретінде көп еңбегі сіңді. Қазақ мектебі, қазақ тілі сықылды орындарда ... ... Әр ... ... ... ... ... қазақ тілінен
кітап жазған, қазақ тілінің негізін жасап, қазақ мектебінің іргесін қалаған
алғашқы адам – ... ... бұл ... ... ... ... емес.
Мұны пролетариат та бағалайды», - деп жазды ... ... ... ... де осымен сабақтас: «Бір кезде сары маса боп ызыңдап оятқан Ахметті
қазақ еңбекшілері де қадірлей біледі, ... оқып ... ... ... ... тюрколог, дарынды ақын-аудармашы
Ахмет Байтұрсынұлының есімі бүгінгі таңда әр жас ... ... ... есте ... ... ... ... өлең жазудан бастаған. Онда ол
еңбекші халықтың ауыр ... ... ... ... ... ... ... биіктікке, адамгершілікке,
мәдениетті көтеруге, еңбек етуге шақырады. ... ... ... ... ... ... құлдық ұрған шенеуніктердің
опасыздығын сынады.[6]
Ақынның алғашқы өлеңдері «Қырық мысал» атты аударма жинағында 1909 ... ... ... Бұл ... ... ... ұйқыда жатқан
қараңғы елге жар ... ... ... оятуға бар жігер-қайратын,
білімін жұмсайды. Ақын әрбір аудармасының соңына ... ... ... ... ... ... халқымыздың сол кездегі тұрмыс-тіршілігіне,
мінезіне, психологиясына сәйкес қосып отырған.
Байтұрсынұлының екінші кітабы — ... (1911). Бұл ... ... ақын ... надандық, шаруаға енжарлық, кәсіпке марғаулық
сияқты кемшіліктерді сынады. Көптеген өлеңдері сол ... ... ... ... Ол Шоқан, Абай, Ыбырай қалыптастырған дәстүрлерді,
гуманистік, ... ... ... ... ... ... көрінді. Қоршаған ортаға ойлана, сын көзімен қарайды, қоғам ... ... ... ... ... ... «Досыма хат», «Жиған-
терген», «Тілек батам», «Жауға түскен жан сөзі», ... т.б. ... ... ... ... ішкі сазы мен ой өрнек, сөз орамы қазақ
поэзиясына тән өзіндік жаңалық, ... ... ... ... қазақ әліппесі мен қазақ тілі оқулықтарын жазуды
1910 жылдардан бастап ... ... ... қоса ... ... жасауға
кіріседі. Қазақ графикасының негізіне ... ... ... көп
ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі халықтарды да пайдаланып отырғандықтан,
туыстық, ... ... бар араб ... ... Оны ... фонетикасына
икемдейді, ол үшін қазақ дыбыстары жоқ ... ... ... ... жоқ ... таңба қосады, қазақ тілінің ... ... ... сай жазуға ыңғайлы дәйекші ... ... 24 ... ... өзі ... жазуы» деп, өзгелер «Байтұрсынов
жазуы» деп атаған қазақтың ... ... ... Одан осы жазуды
үйрететін әліппе жазады. Сөйтіп, оқу- ағарту идеясына сол ... ... ... ... ... ... ... халқына қара танытып,
сауатын ашуды, ол әрекетті ... ... ... ... ... Сол 1911-1912 жылдары жасалып, Уфа, ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлының [7] әліппесі «Оқу құралы»
деген атпен 1912-1925 жылдары арасында 7 рет қайта ... ... ... әрі кең пайдаланылды. 1926 жылы ғалым «Әліп-бидің» жаңа түрін ... ... ... тілінің табиғатын, құрылымын танып-танытудағы
қызметі енді мектепте қазақ тілін пән ретінде үйрететін ... ... Осы ... оның атақты «Тіл – құрал» атты үш бөлімнен тұратын, үш
шағын кітап болып жарияланған оқулықтар ... ... тек ... басы ... ... ... ана ... танудың басы болды,
қазіргі қазақ тілі атты ғылым ... ... ... ... ... тіл білімін қалыптастырып, зерттеп, ... ... ... «Оқу құралы» мен «Тіл құралдарының» орны айрықша. Қазақ тіл
білімінің ана тіліміздегі іргетас қалаудағы Ахметтің тағы бір зор еңбегі ... осы ... ... ... ... қазақ тілі грамматикасына
қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша атау ... Осы ... ... зат ... сын ... ... есімдік, одағай, үстеу,
шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, ... ... ... сөз ... сан ... ... ... баршасы Ахмет Байтұрсынұлынікі.
Бұлар не бұрынғы қарапайым сөздің мағынасын ... ... не ... сөз ... ... дүниеге келген соны сөздер, сәтті шыққан атаулар
екенің олардың күні ... ... ... келе ... ауыз ... ... жинап жарыққа шығаруда Байтұрсынұлы
зор еңбек ... ... ... ... ... деп оның «Қазақ»
газетінің 1913 жылғы үш ... ... ... бас ... деген көлемді
мақаласын атауға болады. Онда қазақ халқының рухани ... ... ... тұлға екені, өмірбаяны, шығармаларының мазмұн тереңдігі, ақындық
шеберлігі, поэтикасы, орыс әдебиеттерімен ... ... ойлы ... ақын ... ... ... ашылған. Қазақтың
эпостық жыры «Ер Сайында» алғы сөз бен түсініктемелер жазып, оны 1923 ... ... ауыз ... молынан сақталған жоқтау-жырларын арнайы
жүйелеп, сұрыптап, 1926 ж. «23 ... ... ... жеке ... ... ... қазақ әдебиеттану ғылымы мен әдебиет тарихы
жөніндегі ... ... ...... ... (1926). Мұнда көркем
сөз өнерінің табиғаты, ... ... ... ... жаңа
терминдер, ұғымдар жайлы жан-жақты зерттеулер, тұжырымдар сөз болды. Бұл
еңбегінде ... ауыз ... мен ... ... ... ... ... гөрі адамгершілік, эстетикалық әсемдік әуенін
талдауға көбірек көңіл бөлген. Сондай-ақ мұнда жазба әдебиеттегі ағымдар,
әдістер ... ... ... Кітаптың бірінші бөлімі «Сөз өнерінің
ғылымы» деп аталады да, онда көркем сөздің ... ... қыры мен ... мен тармақтар, тіл әуезділігінің қыруар шарттары, «сөздің өлең
болатын мәнісі», өлең айшықтары, ... ... ... ... ... «ұйқастығы» т.б. сөз етіледі.
Екінші бөлімі «Қара сөз бен дарынды сөз жүйесі» деп аталады да, ... сөз ... оның ...... ... хат, ... ... әңгіме, «әліптеме, әліптеу тәртібі — мәнді ... ... жол ... ... ... әдістері, түрлері —
пән, сын, шешен сөз, оның ... ... ... ... ... ... сөзі,
уағыз көркем сөз» деп жүйелеп келіп, әңгіме, романға сипаттама ... ... ... онда шығарма түрлері» атты тарауы өте маныз-ды.
Онда сыншыл реализм ... ... ... ... ... ... Еуропа жұртындағы сындар әдебиетінің бай ... бет ... ... ... сөз ... ... ... айтады. Байтұрсынұлы әдебиет зерттеушісі ретінде
қазақ әдебиетінің даму процесін жеке дара ... ... ... ... ... ... ... талдауға тырысады.
Байтұрсынұлының жыраулардың мұрасын жетік білетінін осы еңбегінен айқын
көреміз. Сөз өнерінің көне дәуірдегі үлгілері, 15-17 ... ... ... ақын ... ... Асан Қайғы, Нысанбай жырау,
Бұдабай ақын, Наурызбай би, ... ... ... ... ... ... Шортанбай, Байтоқ, Сүгір ақын, Мұрат, Досжан, Орынбай, Шернияз т,
б. ақын-жазушылар шығармаларынан үзінділер бар.
Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... ... ... жайы, терминдер, қазақ тілін оқыту ... ... ... ж, ... ... ... Бүкілодақтық 1-съезіне қатысып,
«Түркі тілдеріндегі терминология жайлы» деген тақырыпта ... ... ... ... ана ... ... ... көп күш жұмсады.
Осы мақсатта «Оқу құралы» (1912), «Тіл құралы» (1914); ересектердің сауатын
ашуға ... ... (1924), ... ... (1926) атты ... мен ... ұсынды. Қазақ грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына
қазақша ғылыми термин жасап, морфологиялық тұлға-тәсілдерді жаңаша ... ... ... ... фонетикасы мен грамматикасын талдауда
тілдің типологиялық ерекшеліктері мен өзіндік даму барысын ... ... ... тілі білімін 20 ғасырдың бас кезінде қалыптастырып,
оның ірге тасын қалады. Араб ... ... ... ... болды.[8][9]
2.4 Міржақып Дулатұлы және Алаш тұлғалары
Міржақып Дулатов (1885–1935) — Ахмет Байтұрсыновтың халық бостандығы
жолындағы күрес жылдарында да, ... ... да ... қатар жүрген
серігі. Оның «Оян, қазақ!» (Уфа,1909) ...... ... ... ... ... ... бірі.
«Оян, қазақ!» жарыққа шыққан кезінен бастап отаршылдыққа ... ... ... ... оның ... ... ... ал
авторы қуғынға ұшырап, талай рет түрмеге қамалды. ... бұл ... ол ... ... қызметін сол күйінде бел­сенді түрде
жалғастыра берді. Бұл кезеңде ол «Бақытсыз Жамал» романын ... ... ... 1913), ... ... 1915) деген жинақтарын
шығарады. 1913 жылдан бастап Орынборда тұрақты ... ... ... ... ... ... ... орыс және шетел классиктерінің (Пушкин, Лермонтов, Шиллер,
Тоқай) бірқатар туындыларын ... ... ... ... ... ... үлесі баға жеткісіз.
XX ғасыр басында алаш зиялыларын маңына топтастырып, бүкіл халыктың
жоқшысы, жанашыры бола білген басылымнын бірі — ... ... Ол ... ... 1918 ... соңына дейін Орынбор қаласында шығып тұрған.
Ал ... ол ... ... түрік халықтарының саяси-мәдени және рухани
орталығы ретінде Қазан қаласынан кейін екінші орынды иеленетін.
Ахмет Байтұрсынов 1909 ... 1910 ... ... дейін Семей
қаласында абақтыда ... ... ... ... айғақтар
болмағандықтан, патша жандармериясы оны босатып, бір ... ... ... ... үш жыл бойы ... ... сырт жерде тұруға үкім
шығарады. Сөйтіп Ахмет Байтұрсынов ежелден ... және ... ... ... ... азаматтары шоғырланған Орынбор қаласына 1910 жылдың наурыз
айында келеді де, онда 1918 ... ... ... ... ... ... ... Н. А. Сухомлинов Ресей Ішкі істер министріне:
«Байтұрсынов өз қалауы бойынша тұруға-Торғай ... таяу ... ... ... алып, әуелде көшпенділер басқармасына қызметке
кіріп, содан соң ... ... ... ... ... ... ... Ал Орынбор Губерниялық жандарм ... ... ... ... жандарм басқармасына берегн иқұпия ... ... ... ... ... былай деп берген: «Ахмет
айтұрсынов... Орынборға 1910 жылы 10- ... ... көп ... ... ... ... Орал көшпенділер партиясында 60 сомдық айлықпен
кеңсе ісін жүргізуші болып орналасты»
Ахмет Байтұрсынов «Қазақ» газетіне редактор болып ... ... ... ... ... ... ... мекемеде қызмет атқарғаны анық.
Ол осы уақытты белгілі бір дәрежеде газет шығару жұмысына ... ... ... ... ... газетті ашу қаншалықты қиын болса, оны
патша үкіметінің қатаң бақылау ... ұзақ ... бойы ... ... азапқа түскен. Ахаң азапқа белшеден батып ... 1913 ... ... ... ... ... үшін ... алады. Газеттің алғашқы
санының шыққаны туралы құжатта былай делінген: «Қазақтың» ... саны ... ... яғни ... күні ... көрді. Басып шығарған Орынбордағы
«Каримов. Хусайнов және К. серіктестігінің ... ... ... ... мен ... ... ыстық еді. «Қазақ» газетіне бір жыл
толғанда редакцияға жан-жақтан, әсіресе, ... ... ... кұттықтау жедел хаттар ағылып келген. Мысалы,
«Қазақтың таң сәулесі жылға ... ... хәм ... ... ... жұрт ... көргенін тілейміз». Қазақ студенттері, 2-
ақпан.
«Жас қазақтың толған жылын құттықтаймыз, хәм ... ... ... ... ... ... болып, көп жылдар қызмет етуін тілейміз».
Жас қазақтар, 2-ақпан. Петербург.
«Қазақ» газеті бетінде басылған ... ... ... ... жарияланымдар ел билеушілердің озбырлығын, әділетсіздігін
аямай әшкерелеген. Мұндай мақалалар ресми орындардың ... ... ... редакциясын үнемі бақылауға алып, тінтулер жүргізіп ... ... ... рет ... ... айып ... абақтыға да
отырғызған. Осы шараларга ... ... ... өз ... ... алған. Себебі жалғыз өзі көптеғен басылымның
міндетін қатар атқарып отырғаны анық. «Қазақ» газетінің ... ... ... сан ... ... ұрпақ үшін ол сонысымен де құнды. ... ... ... ... ... ... ... кездестіреміз. Олар
— «Туған жер», М. Жұмабаев, 1913 жыл, 5-сан, «Жұт», М. Дулатов, 1913 жыл, ... ... М. ... 1914 жыл, ... ... ... ... айдарымен тұрақты жарияланып тұрған. Олар басылымның ... ... ... ... төмен жағына карай орналасқан. Себебі, газеттің
бірінші бетінде ... ... ... ... мен ... орын ... ... өз аттарын толық жарияласа, кейде бүркеншік атпен
қатысқан. Мәселен, ... ... Н. ... ... — Қыр ... «Көркем проза» үлгілері, «Оқшау сөз» ... ... ... Ал ... ... ... еңбектердің өзін бірнеше салаға бөліп
қарастыруға болады. Мысалы, ... ... Е. ... ... ... ... және Ж. ... «Денсаулық жайынан» атты көлемді
еңбегі (1913 жылы №№ № 9, 19, 20-сандарда) жарық ... ... ... тек ... денсаулығына ғана көңіл бөліп қоймай, қазақтың ата
кәсібі мал шаруашылығы болғандықтан мал ... ... ... ... де ... ... ... 1913 жылы 10-санында «Мал
індеті», сол жылы 27-санында «Сиыр малы тұқымын асылдандыру» атты еңбектер
шыққан.
Сондай-ақ ... ... ... ... ... да ... ... отырған. Мысалы, «Соғыстағы машина-лар»
газеттің 1914 жылы 91-санында, «Аспанда ұшып жүретін машиналар хәм Европа
соғысы» 1914 жылы ... ... ... өзі ... тұрған жылдары қоғамдық-саяси, әлеуметтік-
экономикалық және рухани өмірдің өзекті мәселелерін ... ... ... ... сан ... ... істейді. Қалың жұртшылық
көшпелі және ... ... ... ауылы өмірінің барлық мәселесінен осы
басылым арқылы хабардар болған. Мәселен, көшпелі ... ... ... ... қызу ... тудырады. Мұнымен қатар, «Қазақ»
газеті ақпарат тарату ұйымына айналып, ішкі және ... ... ... ... отырады. Осыған байланысты Ахмет Байтұрсынов
былай дейді: «дүниеде болып жатқан істер сөйлеп жатқан сөздер кімге пайдалы
кімге залалды ... күні ... ... ... ... ... сақтанып тұрды».
Басылым бетінен статистикалық еңбектер, жарнамалар, әр түрлі мерзімді
басылымдарға шолулар, қаражаты тапшыларға, мұқтаж ... ... ... Торғай зиялылары және Алаш Орда құрылтайы
1917 ж. желтоқсанның 5—13 ... 2-ші ... ... құрылтайы
өткізілді.
Құрылтайдың күн тәртібіне 10 мәселе ... ... ... ... ... ... жариялау, милиция һәм Ұлт кеңесі
(Үкімет) құру мәселелері болды.
Құрылтай делегаттары ... ... ... ... қазақтардың
өмір сүруінің өзін күрделендіріп жіберген анархия (тәртіпсіздік) жағдайында
елді аман сақтау үшін, «уақытша Ұлт ... ... ... ... ... ... ... деген атау беру (төрағасы Ә. Бөкейханов, Ұлт Кеңесі
құрамына 25 адам ... ... ... жасақтау туралы қаулы қабылдады.
Алаш астанасы — Семей (кейін Алаш-қала атауын алды) қаласы ... ... ... Ә. ... (1919 ж. ... 11) былай деп
мәлімдейді: «съездің бұл ... ... ... ... ... өлкеде большевизмнің дамуына (яғни қазақтар үшін жат-таптық
жіктелу) жол ... ... ... Үкімет төрағалығына үш
қайраткер — Бөкейханов, Құлманов және Тұрлыбаев ұсынылды. Көп дауыс ... ... ... ... А. ... соғысы жылдарында Кеңес
құрылысына жау күштер жағында болды. Нәтижесінде азамат соғысында жеңіске
жеткен Кеңес өкіметі Алаш ... мен А. ... ... ... ... пен А-ны Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінен аластауда алдау мен
арбау әдісін де, қару жұмсап, ... ... да ... ... (1919, 1920
ж.) Кеңес өкіметі Алаш қозғалысына белсене қатысқандардың барлығына кешірім
жасағанына қарамастан, олар түгелге ... ... ... ... ... Сол ... Ресейде орын алған жағдайда
қазақтардың жарияланған автономиясын жүзеге асыру мүмкін емес еді. Кезекте
бостандықтың жауы — ... ... ... қолға алған шараларын іске асыру жолында Алашорда үкіметіне
Кеңестерге қарсы жақпен бірігуге тура келді. ... ... ... ... автономияларды ғана қолдап, ... ал ... ... ... басқаша болды. Соңғыларының қолдауына сүйене
отырып, қазақ халқы, ... ... ... ... зиялылар тобы
белгілі бір деңгейде дербестікке жетуге болады деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... бұл бағыттағы алғашқы байланысы, 1918 жылы 8-
ақпанда большевиктер тұтқындаған Сібір облыстық ... ... ... Сібір үкіметімен болды. Алаш Орда жетекшілері атаман Дутовпен,
Самардағы Құрылтай жиналысы ... ... ... ... Уақытша
Сібір үкіметімен де байланыс жасады. Басталып кеткен азамат соғысы Алаш
Орданың ұстанар ... ... ... ... ... ... аутономиясы
өлкеде әлеуметтік-саяси негізі жоқ Кеңес үкіметіне қарсы ... ... ... мәжбүр болды.
Уақытша Сібір үкіметі бастан-ақ қазақтарға ұлыдержавалық пиғыл ... Алаш ... ел ... ... ... ... жүзеге
асыруға мәселен, қажет кездерде әскер күшін жасақтау, соғыстың бүкіл
салмағын халық ... арту т.б. ... ... ... ... ... белгілі бір үкімет органы ... ... ... ... ... ... ... деректері, Сібір үкіметінің мүддесін
жүзеге асырушы эмиссарларға Алашорданың батыл қарсылық ... ... ... соңы ... ... өзін ресми тану ... ... ... «нағыз сепаратизмнің белгісі» ... ... ... ... ... биліктен үміткер тағы бір үкімет ... ... ... ... ... ... қарым-қатынаста
болды. 1918 жылы 8 маусымда өмірге келген негізінен эсерлер басқарған бұл
үкімет, демократиялық ... ... ... ... Бұл
олардың Алашордаға көзқарасынан-ақ байқалады. Тамыз айында Комуч құрылып
жатқан ... ... ... Алаш Орданы да мойындайтындығын
мәлімдеді. ... ... — Ә. ... А. ... Ж. және Х.
Досмұхамедовтер, А. Бірімжанов, М. Тынышбаев, М. Шоқай және т.б. ... бұл ... та ... ... ... ... ... Комуч ұйымдастыруымен 1918
жылдың 8-23 қыркүйегінде Уфа ... ... ... ... аталған
қайраткерлер қатынасты. Бұратана халықтар атынан сөйлеген Ә. ... ... ... екендігін, демократиялық-федеративтік
Ресеймен біртұтас екендігін айтты.
Кеңес жүріп жатқан кезде 11-қыркүйекте Ә. Бөкейхановтың төрағалығымен
Х. және Ж. ... М. ... У. ... Ә. Ермеков, А.
Бірімжанов қатысқан Алашорданың төтенше мәжілісі ... Онда ... ... бір өзі ... ал ... ... Қазақстандағы саяси жағдайға байланысты уақытша құрылған Ойыл уәлаяты
таратылатыны шешілді. Оның онына жол қатынасы ... ... ... ... ... ... ... Бұл болашақта шақырылатын
Бүкілресейлік Құрылтай ... ... ... құрылған автономия
бар екенін Кеңеске қатысушыларға көрсету болатын.
23-қыркүйектегі Кеңестің соңғы күнінде Уақытша Бүкілресейлік үкімет ... ... ... бұл ... өзі ... аз ғана ... 4-
қарашада шыққан бұйрығымен, бөлінбейтін Ресейді қалпына келтіру үшін барлық
облыстық ... ... ... ... ... ... ... уездік ұйымдарын ғана қалдырды. Орнына ... ... Бас ... ... енгізді.
Бас Уәкілдік мәселесі 18-қарашада Омбыдағы төңкеріс ... ... ... деп жариялаған адмирал Колчак кезінде қаралды. «Николайдың
заманы мен тәртібі келген уақытта да» қазақ зиялылары ... ... ... Бас ... ... ... ... талқылап, оған
керекті материал жинау үшін қазақ ... өз ... ... ... ... Ішкі ... ... өкілі Г. Малахов, аталған
мекеменің Алашорда тағдыры туралы жоспарын бір топ ... ... жылы ... А. ... М. Тынышбаев, Р. Мәрсеков, А.
Қозбағаров, С. Дүйсембинов, Х. Ғаббасов өлкені басқару туралы жаңа ... ... ... Ішкі ... министрлігінің «Бұратаналар» бөліміне
Семейден хат жолдайды. Онда ... ... құру ... ... ІІ жалпықазақ сьезі, 1917 жылдың өн бойында өткен ... ... ... сол ... шешіміне қарай қажетті
жағдайларда әрекет ... ... ... ... ... үшін
Кеңес үкіметіне қарсы ортақ күреске ... ... да ... ... ... ... ... келтіруге кедергі келтірмес үшін
ұлттық мүддені қоя тұрып, Уақытша Бүкілресейлік ... 1918 ... ... ... ... отырғандарын, бірақ бұл жарлықтағы қазақ өлкесін
басқаратын арнайы органның құрылуы туралы ереженің кешігуі, қазақ ... ... ... әрі ... бұл мәселені шешуді жолсапарға өз өкілдерін ... ... ... үкіметпен келіссөз жүргізіп жатқан Алашорда өкілдері
пікіріне жүгіну жолымен шешу дұрыс болатыны ... ... ... ... ... ... ... Малахов әкелген жоспар-жобаға байланысты
өздерінің мынадай ұсыныстарын да көрсетті:
1) Бас уәкілдік туралы. Алаш ... ... ... ... Бас ... жекелеген бір министрлік өкілдігі болмауы керек, ... ... ... ... ... ... тиіс. Сондықтан Бас уәкілдік Ішкі
Істер министріне тәуелсіз болып, тек Министрлер Кеңесіне ғана ... ... ... Бас уәкілдіктің жанында жолдастарымен ... ... ... ... ... ... ... туралы. Бұл басқару ұлттық принципке
негізделіп, облыстық әкімшілік және ... ... ... ... ... бағынсын. Ол үшін облыс-уез, болыстарда тікелей Бас уәкілдікке
бағынатын ерекше органдар құрылуы қажет. ... ... ... ойлайтын,
өзін-өзі басқару органдарына келсек, қазіргі ... ... ... ... ... сол күйінде қалып, ал болыстық земстволар ... ... ... салт-дәстүрлерінің өзара айырмашылығы жер мен ... ... орыс ... ... ... жөн. ... ... земство мекемелеріне қосылып, оның міндеті земствоның бір
мүшесіне жүктелсін.
3) Жекелеген мәселелер туралы. Діни істермен ... ... — Бас ... ... ... ... ол діни лауазымдары бар
адамдармен толықтырылып ... Орыс ... ... ... ... ... ... істеріне қазақ ұлттық басқармасынан да
адам қатыстырылуы қажет деп санаймыз.
Колчактың қазақ даласын басқаратын Бас ... ... ... жаңа
Ережені жаңғыртқан әрекеті алайда жүзеге асқан жоқ. ... ... ... күннен-күнге жеңіліске ұшырап жатқан Ақ Армиядағы сәтсіздіктер
болса, екінші ... ... ... ... ... ... тән қасиетті бойына сіңірген Колчак билігінің өзінен болды.
Алашорда сонымен бірге Кеңес үкіметімен байланыс жасауға тырысты. ... ... ... Ленин, Сталинмен, сондай-ақ Халел Ғаббасов ұлт
ісі жөніндегі халық ... ... ... ... ... ... ... мәдени мұқтажына орталықтың көмегі, бүкілқазақтық құрылтайды
шақыру, өлкеде азаматтық бітімге келу ... ... ... ... ... ... Атқару комитетінің 1919
жылғы 4 сәуірдегі және 1920 жылғы 15 ... ... ... да, Кеңес үкіметі күшіне мінгеннен кейін, олардың ... ... да, ... де ... жоқ. Түрлі әдіспен бүркеленген қудалау
ақыры, Алаш ... ... ... ... Бұл ... аман ... ... зиялы қазақ, өмірлерінің соңына ... ... ... назарынан тыс қалмады. Ал атылғандардың үрім-бұтақтары
да соңғыларының ... ... ... ... саяси тарихы бәрімізге белгілі. Алдымен 1920
жылы құрылған Қазақ Кеңестік ... ... ... 1936 жылы ... ... ... ... болған тұсында
қазақтар отаршылдық қамытынан қол үзген жоқ. Қазақ халқы өз тілін, дінін,
әдет-ғұрпын, саяси санасын жоғалту ... ... Өз ... ... ... ... ... пайда болды.[1]
Алаш Орда тізімі
1. Бөкей Ордасынан — Танашев Уәлитхан (1887—1968), ... Орал ...... ... ... ... дәрігер;
3. Ақмола облысынан — Тұрлыбаев Айдархан ... 1937 ... ... ... ... — Бірімжанов Ахмет (1871—1927), заңгер;
5. Семей облысынан — Ғаббасов Халел (1888—? 1931 ж. тұтқындалған),
физик-математик;
6. Жетісу облысынан — ... ... ... ... ... облысынан — Шоқаев Мұстафа (1890—1941), заңгер.
Облыстардан тысқары:
8. Бөкейханов Әлихан ...... ... Алаш ... ... ... ... (1887—?, 1930 жж. ұсталынған) — Орал облысынан,
заңгер;
10. ... ... ...... ... ... Мұхаметжан (1879—1937) — Жетісу облысынан, инженер;
12. Құлманов Бақтыкерей (1859—1919) — Бөкей Ордасынан, ... ... ... ... — Арқадан, заңгер;
14. Мәметов Базарбай (1888—1946) — ... ... ... ... ... ... (1873—1918) — Шығыс Қазақстаннан, ағартушы-мұғалім.
Мүшелікке кандидаттар:
1. Қашқынбаев Иса ...... ... ... ... (1890—1932) — Жетісу облысынан, дәрігер;
3. Итбаев Ережеп (1873—?, 1930 жж. ұсталынған) — Шығыс Қазақстаннан,
заңгер;
4. Сабатаев Сатылған (1874—1921) — ... ... ... ... ... ... — Текеден, дәрігер;
6. Ниязов Батырқайыр (1872—1924) — Бөкей Ордасынан, заңгер;
7. Боштаев Мұқыш (1888—1921) — Баянауылдан, заңгер;
8. Жанайдаров Сейілбек (1884—1929) — ... ... ... ... ... — Бөкей Ордасынан, заңгер;
10. Алмасов Өмір (? —1922) — ... ... ... ... ... ... — Торғайдан, заңгер;
12. Кенжин Аспандияр (1887—1938) — Гурьевтен, халық мұғалімі;
13. Бекімов Молданияз (1882—?, 1930 жж. соң ...... ... ... Есен (? — ?) — ... ... ... (құжаттарда — Жанеке, Жапеке) (1878—1938) — Жетісу
облысынан, ... мал ... ... оқу ... ... ... ... (1872—1937) — Торғайдан, Орынбор қазақ мұғалімдер
мектебін бітірген (1895);
2. ... ... ... — Қызылжардан, Омбы оқытушылар
семинариясын бітірген (1917);
3. Омаров Елдес (1892—1937) — Қостанайдан, ... ... ... ... Сәрсенов Биахмет (1885—1921) — Шығыс Қазақстаннан, Семей мұғалімдер
семинариясын бітірген (1939);
5. Шонанов Телжан (1894—1938) — Ырғыздан, ... ... ... ... (1916).
ІІІ. АЛАШ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ ЖӘНЕ ҰЛТ МӘСЕЛЕСІ
3.1 Алаш қайраткерлері және қазақ тілі
Қазақ халқының тарихында Алаш қайраткерлерінің алар орны ... ... ... ... ... басын бәйгеге тіккен, туған елін
отаршылдықтың бұғауынан босатып, ... ... құру үшін ... ... ... ... еді. Жалпы, қазақ халқының ... ... өз ... ... ... ... тұлғалар аз емес. Әйтсе де,
Алаш қайраткерлерінің олардан бір ... ... мен ... бар.
Бұған дейінгі бостандық үшін ... ... ... ұлы ... ... ақ ... ұшымен, алмас қылыштың жүзімен жүзеге ... Алаш ... ... ... ... күресті партия
құрып саяси жолмен жүргізді.
Соның нәтижесінде Алаш ... ... ... ... рет қағазға
түскен қаулы-шешім негізінде бекітілген үкімет құрды. Мемлекетті ... елін ... ... жаңа ... сай сауатты, жүйелі
жоспар-бағдарлама жасады. ... ... ... мемлекетті басқару мен
үкімет құрамын ... ... нақ ... ... ... бір ... ретке келтірілген жоспар-бағдарламасы болды деп айту қиын. Яғни,
Алаш қайраткерлері осыдан сексен-тоқсан жыл бұрын ... ... ... ... ... елді ... ... қайтіп дамыту керек, ішкі-
сыртқы саясатты қандай жолмен жүргізген дұрыс, көрші ... ... ... ... ... ... нақты көрсетіп, белгілеп
берген болатын. Өкінішке қарай, Алаш ... осы ... ... ... біз әлі күнге жете оқып, зерттеп, оны қазіргі
заманға ойдағыдай пайдалана алмай жүрміз. Тіпті, ... ... ... ұлт үшін қызмет етуді мақсат тұтқан азаматтардың ... ... Алаш ... еңбегін жүйелеп оқып, оны күнделікті
өмірге қолданып жүр деп айту ... Алаш ... ... мен ... ... практикалық тұрғыдан тиімді пайдаланудың ... мен ... ... жөн. ... мен өз басым сонау тоқсаныншы
жылдардың басында белгілі қазақ тарихшылары Әбу ... пен ... ... ... Шоқайдың «1917 жыл естеліктерінен» атты
кітабы Ыстамбул қаласына апарып, баспадан шығарып ... Бұл ... ... Қазақстан ерте ме, кеш пе әйтеуір тәуелсіздік алатынына кәміл
сенген және тәуелсіздік ... ... ... не ... ... қандай
саясат жүргізу қажет дегенді жан-жақты талдап, атап көрсетіп берген. Тағы
бір таңқаларлығы, Мұстафа ... сол ... ... ... мен ... тәуелсіздік алған Қазақстанның Тұңғыш Президентінің жүргізіп отырған
саясаты мен ұстанымдары бір-біріне өте ... ... еді. ... ... ... ... ... кейін Ресеймен қандай қарым-қатынаста
болу керек; Қазақстандағы орыстар және басқа да ұлт ... ... ... ұстанған дұрыс дегенді тайға таңба басқандай етіп көрсеткен.
Ал Мұстафа Шоқайдың сол айтқандары Қазақстанда қазір айна-қатесіз ... асып ... Тіл ... ... да ... ... ... алғаннан бергі кезеңде елімізде қазақ тіліне байланысты
үлкенді-кішілі іс-шаралар ... ... Көп ... ... та, ... ... Міне осылардың басым көпшілігі біз ойлап тапқан жаңалықтар емес.
Мұның бәрі – кезінде Алаш қайраткерлері ... ... ... ... асыра алмай кеткен мәселелер. Соған орай, біз бұл ... ... ... табамыз деп шаршап-шалдықпай-ақ, сол Алаш қайраткерлерінің
көрсетіп ... ... ... ... тіл ... ... қазіргіден әлдеқайда тез, әлдеқайда жемісті шешілер еді.
Осыған орай мына мәселені де ашып айта кеткеніміз жөн. ... ... ... ... екі ... ... бар. Оның біріншісі – тәуелсіздік
алғаннан кейін тіл мәселесі ... ... ... ... ... қаржы
бөлініп, басқа да іс-шаралар қолға алынуда, соған орай ... ... ... ... ештеңе жоқ дегенге саяды. Екіншісі, ... ... ... өз ана ... білмейді, сондықтан қазақ тілінің
жағдайы барынша мүшкіл, ол құруға айналған дегенге тіреледі.
Осы екі пікірдің ... ... ... ашып ... мен өз басым
қазақ тілі құрып кетеді дегенге ... ... Рас, ... ... ... ... ... халқының ұлт ретінде жойылып кету қаупіне
ұшырағаны жасырын ... ... ... ... ... жетпісінші, сексенінші
жылдарында болған. Мен кезінде сол туралы «Қызыл кітапқа кіретін ... ... ... жазып, оларды «Қазақ әдебиеті» газетіне, басқа да
басылымдарға жарияладым. Бірақ сол ... осы ... екен ... бір ... ... ... қазіргі тіл жанашырларының басым көпшілігі де ... ... ... ... ... мен ол кезде мұндай
мәселелерді керемет ұлтжанды қайраткер, төтенше тіл ... ... деп ... ... Мен тек ... ... сезініп-
түйсінгендерімді ғана қағазға түсірдім. Дәлірек айтқанда, мұндай мәселерді
жазуға менің күнделікті жұмысым, істеген ... ... ... ... ... жылдарының басынан бастап журналист болып,
түрлі басылымдарда қызмет атқардым. Міне, сол ... жыл ... ... ... жазылу науқанын жүргізу үшін түрлі облыстарға іссапармен
шығып, жұртшылықпен кездесу өткізетінбіз. Сондағы ... ... әлі ... ... ауырады. Өйткені ол кезде ... ... ... және шығыс облыстардағы қазақтардың өз ана тілінен
жаппай безінгенін аяқ аттап басқан ... ... ... ... ... ... ... да қазақ мектептерін жауып тастаған. «Ау, ағайындар,
бұларыңыз қалай, балаларыңызды неге өз ана ... ... ... ... бәле ... ... ... Тіпті, «Ойбай-ау, мыналар бізге
дұшпан болып шықты ғой, балаларымыз қазақша оқып, сосын кейін нан тауып ... қор ... ... ... деп тұр ғой ... дегенді мен
қазақтардың аузынан өз құлағыммен бір ... ... рет ... Ал қазір
сол қазақтар қазақ тілі ... ... риза ... қол шапалақтап,
төбелеріне көтереді. Жасыратыны жоқ, біз сол қиын кездерде ... өз ... ... рухани құндылықтарын әспеттейтін халыққа айналса екен деп
армандадық. Қазір біздің сол ... ... ... Бүгінде
қазақ халқының өзіне тән ұлттық салт-санасы, мәдениеті, әдебиеті бар ... ... ... бастады. Ұлттың ұлт ретіндегі бедері сақталып ... ... ... ... бар. Оны ... ... Бұл
жерде менің айтарым, қазақтың мұңын, уайымын сөз ... ... ... заңға сүйеніп сөйлеген жөн. Бізде, керісінше, қызыл сөзге иек
артып, тіл мен ... ... ... ... ... ... ... тазалықтан
ада» деген ешқандай мәліметсіз, дәйексіз жылаңқы пікірлерге жиі ... ... ... ... ... 60 пайызы өз тілінде
сөйлей алмайды ... ... ... жүр. Бұл қайдан шыққан дерек сонда?!
Бұған айқын дәлел қайда? Менің өз басым ... ... өте ... ... ... ... айту үшін нақты статистикалық
мәліметтерге сүйенген жөн. Мысалы, ең болмаса, әр облыста ... ... ... балаларының қаншасы қазақ мектебінде, қаншасы орыс мектебінде оқиды
деген ... ... ... ... ... дұрыс емес пе? Бірақ
мұндай нақты мәліметтер ... ... ... ... орай бір мысал
айтайын. Алматыдан шығып, пойызбен сонау Ақтөбеге, оның ар жағындағы ... ... ... жүріп көріңіз. Осыншама ұлан-ғайыр жерден қазіргі таңда
өз ана тілін білмейтін қазақты ... ... ... таба ... ... ... облысына барып қайттым. Зайсанды, Күршімды
былай қойғанда Өскемен қаласының өзінде де қазақтардың басым көпшілігі ... ... ... бет ... ... тура отыз жеті жыл ... қаласына іссапармен барып, көшеде қазақша сөйлейтін бір қазақ
таба алмай, түңіліп едім, енді ... ... осы ... қазақтар алпыс
пайызға жеткен және басым ... ... ... ... ... ... да ... айтуға болады.
Егер саралап қарайтын болсақ, қазақтың 43 пайызы ауылды ... ... дені ана ... ... ... ... ... тұратын қазақтың
көрсеткіші де жыл сайын артып келеді. Сонда қалайша қазақтың 60 ... ... ... ... Міне, осының астарына үңіліп, сараптап зерттегім
келгендіктен, мен «Қазақстанның этнографиялық картасы» деген кітапты қолыма
алуыма тура ... Бұл ... ... ... үлес ... ... Мысалы, Оңтүстік Қазақстан облысында қазақтар 70 пайыз,
өзбектер он ... ... ал ... алты жарым пайызды құрайды. ... көп ... өз ана ... ұлттық қадір-қасиетінен қалай
айырылады?! Ол мүмкін емес қой. Басқа ... да ... ... ... мен ... ... 95 пайыз, Жамбыл облысында ... ... 85 ... ... 77 ... Шығыс Қазақстанда 53 пайыз,
Алматы облысында 64 пайыз, Батыс Қазақстан облысында 70 пайызды құрайды.
Қазіргі кезде ... үлес ... тек ... ... ... бар ... 33 пайыз. Ал теріскейдегі басқа облыстарда қазақтардың үлес
салмағы өзге ұлттармен салыстырғанда әлдеқайда көп. ... ... ... жыл ... біздің түсімізге де кірмейтін. Сол кезде құрымаған
қазақ ... ... ... өсіп- өркендеп отырғанда қалайша құрып
кетеді?!. Ең бастысы, аманшылық болса енді он бес-жиырма ... ... ... ... да ... өседі.
Жыл өткен сайын қазақ мектептерінің саны да, сапасы да көбейіп, нығайып
келеді. ... биыл ... ... ... ... оқу ... ... көпшілігі қазақ мектебін бітіргендер. Бұл – жалғыз ... жайт ... ... біз ұлттың мәдениетін, дінін, салт-дәстүрін сөз
еткенде келсін-келмесін ізденусіз, зерттеусіз, деректер ... ... Ал ... ... ... қателікке ұрыну – сол ұлттың
болашағына зиянын тигізбек. Осыған орай тағы бір ... айта ... ... ... мәселелерге қатысты жұмыстарды жүзеге асыру екі
бөліктен тұрады: ...... ... ... ... бұл
жөнінде түрлі үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу; екіншісі – сол мәселелерді
шешуге қажетті іс-шараларды ... ... ... ... ... ... осы екі мәселенің біріншісі ерекше дамыған. Бұл, ... ... ... ... көрінеді. Мысалы, тілдің бүгіні мен ... ... ... мен ... ... ... ... ұсыныс
білдіріп, ауызша жанашырлық танытушылар өте мол. Баспасөз ... ... ... ... ... ... ... белсенділік көрсетушілер
де аз емес. Ал бірақ, осы ұсынастар мен мақсат-міндеттерді күш ... ... ... атқаруға қызу кірісуге ынталы азаматтар өте сирек.
Баяғы тоқсаныншы жылдардың басында ... ... ... ... қоғамдары жаппай құрылып, ... бәрі ... ... ... ... еді. ... ... сияқты қалаларда жаңадан ашылатын
мектептерге үй жағалап, үгіт-насихат жүргізіп, бала жинаған ... ... ... осы ... ұмыт болуға айналды. Оның есесіне ... ... ... ақыл айтып, жөн көрсетуі жаппай етек алған. Ана
тіліміздің қазіргі жағдайын, оның ең ... ... ... ... ... да ... халқының қазіргі ұлттық жағдайын,
проблемалары мен болашақтағы даму мүмкіндіктерін зерттеп, талдап, ... бір ... өте ... ... біз ... қандай ауылдары
мен аудан орталықтарында қазақ ... жоқ ... ... ... өте ... Ал ... ... мектептері жоқ елді мекендер әлі де
жетіп артылады. Осыдан екі-үш жыл ... мен ... ... ... жоқ ... ... ... жаздым. Осы Ақмола облысына қарайтын ... бір ... ... жуық ... отырып, әлі күнге балаларын өз
ана тілінде оқытатын мектеп ашпаған. Тіпті ... ... ... да жоқ. ... ... ... орыс отбасы болса да орыс мектептерін ашып беріп
отырмыз. Ендеше жиырма-отыз қазақ отбасы болса да ол ... ... ... ... ашылу керек. Ол мәселені сол ... ... ... ... ... ... Ақмола облысында Сандықтау деген аудан бар. ... аты ... ... Енді ... ... ... ... ояттық деп ауданның
атын Сандықтау деп өзгерткен. Бірақ ... атын ... ... әлі ... ... мектебі жоқ. Ал сонда ауданның ... не ... Бұл ... ... ... не ойлайды?!
Аудандық оқу бөлімінің ... не үшін ... ... ... ... азаматтар қайда қарап жүр?!.
Мұндай мысалдарды Қазақстанның түкпір-түкпірінен ондап, жүздеп табуға
болады. ... ... ... тіл ... ең ... жұмысымыздың бір саласы
осындай мәселелерді зерттеуге, оны жолға қою үшін нақты іс-шараларды қолға
алуға арналуы ... Бұл ... Тіл ... мен ... ... ... ... жұмыстарды қолға алғандары жөн. Олар өздеріне
қарасты территорияның қай елді мекендерінде қазақ мектептері жоқ ... ... ... анықтап, тіпті оның картасын да жасап, содан кейін
оның себептерін зерттеп, ол мәселелерді шешудің нақты ... ... ... іске ... ... ... бөлінген қаржының белгілі бір бөлігі осындай ... ... ... ... тиіс. Сондай-ақ тіл мәселесін
жоғарыдан бастауды да қолға ... жөн. Біз осы ... ... ... ... ... бейімдеуді балабақша мен мектептен, яғни
төменнен бастадық. Бұл үрдіс өте ... ... ... ... біздің
жастарымыздың басым бөлігі – қазақтың тілін, дінін, ... ... ... Ал енді тіл ... ... яғни үкіметте, түрлі
министрліктерде дұрыс жүргізуді қолға алғанымыз жөн. ... ... ... ... саны ... ... пайыздан
асады. Бірақ сол көп қазақ күнделікті жұмыста, қызмет бабында бір-бірімен
орысша сөйлеседі. Неге ... ... ... ... ... ... ... деп атап айтса да бұл мәселе алға жылжыр емес. Біз осы
уақытқа дейін Парламентімізді қазақшыландыра алмай отырмыз. Ал ... ... бойы ... ... сонау Кеңес одағының өзінде-ақ
түгелдей өз тілдерінде сөйлейтін еді. Ал біз жеке, тәуелсіз мемлекет ... он жеті жыл бойы бұл ... шеше ... келе ... ... ... нақты қолға алынуы тиіс.
Міне осы айтылған мәселелер ескерілсе, тіл жөнінде шешілмейтін ... ... жоқ. Біз бұл ... ... ... ... ... сенеміз.
3.2 Алаш тағылымы және қазіргі қазақ руханияты
Ұлт тарихы тек қана саяси, әлеуметтік, қоғамдық оқиғалардан ғана ... ... ... ... ... ... ... да
белгілі. Сол игі дәстүрлерден тағылым ала отырып, мемлекет, әлеумет, жеке
адам көшін ... ... ... ... ... ... ұзақ ... күндеріне көз салсақ, тарих ата жадына ... ... ... ... ... ... ... осындай белесті асуларының бірі – Алаш
қозғалысы. ... ... ... ... ... ... бұл ұлы
қозғалыстың тарихы мен тағылымы уақыт өткен сайын айқындалып келеді. Алаш
қайраткерлері ... ұлт ... ... ... ... жолға салғаны
белгілі. Сол зиялы қауым көтерген іргелі мәселенің бірі – тіл мәселесі.
Алаш ... ... ... мәселелер бүгінгі Қазақстанның
тәуелсіздік мұраттарымен сабақтасып жатыр дегенде, ... тіл ... ... ... де ... ... ... болады. Қазақ
тіліндегі басылымдар, ана тілінде білім алу, тілдің қоғамдағы мәртебесі,
ана тілінде тәрбие ... ... ... ... ... ... ... Х.Досмұхамедұлы, М.Шоқай, М.Дулатов, Ж.Аймауытов,
М.Жұмабаев, Т.Шонанұлы тағы да басқалардың істері мен еңбектерінен көрініс
тауып жатты.
Алаш қайраткерлерінің сонау ХХ ... ... тіл ... ... ... ХХІ ... ... өмір сүріп отырған қазақ қоғамы үшін де
маңызды болуы – ... бұл ... ... ... ... ... ... қоғамымыз тіл саласында әлі де Алаш зиялылары көтерген
мәселелер деңгейінде ... ... да ... ... ... ... ойларын басшылыққа алып, бірқатар жұмыстар
атқаруға тиістіміз. Айталық, бүгінгі мектеп, ондағы қазақ тілінің ... ... ... бола ... ... ... оқып, орысша білім
алуы және ондай қазақ ... ... ... он мыңдап саналуы. Қазақ
баласының орысша білім алуы деген сөз оның орысша тәрбие алуы ... ... ... қадір-қасиетімізді қалпына келтіру жолында орасан істер
атқарған Алаш зиялылары бұдан бір ғасыр ... ... ... де, ... ... тырысқан.
Қазіргі кезде Қазақстанның ақпараттық ... ... ... ие бола ... ... ... ақпарат заманында тілдік қолданыстың
зор кеңістігі ақпаратпен байланысты екендігін білесіздер. ... орыс ... ... соң, ... де, кіші де сол ... ... айналдырған. Өз тілін біле тұрып, өзге тілге үйір болудың
үлкен бір сыры да осында. Алаш ардақтыларының бірі ... ... ... біліп тұрып, бөтенше жақсы сөйлесең, бұл – сүйініш. Ана тілін ... ... ... ... бұл – ... ... ... Республикасындағы мемлекеттік тіл қазақ тілі екендігін айта
бастасаң, тілдердің үштұғырлығын алдыға ... ... ... ... ... ... мидай араласқан заманда көп тіл білу ... ... ... ... өз тіліміздің көсегесін көгерткен дұрыс
екендігін біразымыз түсінбей жүрміз. Бұл ... ... ... ... ... ... Ол кісі ... кездесуінде: «Қазақ тілі үш
тілдің біреуі болып ... Үш ... ... ... ... бола ... деп, мемлекеттік тілді елегісі келмей, орыс тілі мен
ағылшын тілінің қосағына көгендеп жібергісі келгендерге ... ... ... ... айқындап берді. Баршамыз, тіл саласының
қызметкерлері де, тіл ... да, ... да ... ... мәртебесін, яғни еліміздегі басымдығын ... ... ... ... басқалардан ерекшелендіріп тұратын маңызды рухани
табиғатын түсінген Алаш қайраткерлері ... тіл ... ... бөліп
қарамаған. Мәселен, А.Байтұрсынұлы «Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да
себеп болатын нәрсенің ең ... – тіл. Сөзі ... ... өзі де
жоғалады. Өз ұлтына басқа жұртты қосамын дегендер, әуелі сол ... ... ... ... біз ... ... ұлт болып тұруды тілесек қарнымыз
ашпас қамын ойлағанда, тіліміздің де ... ... ... ... ... М.Шоқай «Ұлттық рухтың негізі – ұлттық тіл», М.Жұмабаев «Ұлттың ұлт
болуына бірінші шарт – тіл. Ұлт үшін ... ... ... жоқ» деп ... Ұлы тұлғалардың сөзінде ұлт ... ... ... ... ... да ... Біздің заманымыз үшін бұл пікірлердің
бағалылығы да ... ... те, ... ат жалын тартқан азамат
жасына жетсе де, осыны ... ... ... ... түйсіне алмай
жүргені шындық. Біздің басты ... ... ... қауымының жұмысы
қазаққа қазақша сөйле, балаңды қазақша оқыт, жұмысыңды қазақша атқар ... ... ... ... ... Бүгінгі халықаралық басқосудың да
мақсатының бірі осындай шаруамен орайлас. Бұл ... ... Алаш ... ... ... ... тәуелсіздігімізді тұғырлы етеміз десек,
оны орындауға міндеттіміз. Бұл жөнінде елбасымыз Н.Назарбаев ... ... ... ... арыстары бізге мемлекеттілік
идеясын ту етіп көтеруді табыстап кетті... Алаштың асыл ... ... ... ... тілмен айтсақ, қазақы қалпымызды
қасиеттеп сақтауға міндеттейді. Алаштың асыл ... ... ... деп ... ... болатын. Ұлттық бірегейлігімізді
сақтауда Қазақстанның ғана емес, бүкіл ... ... ... сақтауға ұмтылуымыз қажет. Өйткені еуропалық өмір салтына
көше бастаған қазіргі заманда ұлттық бірегейліктің бастысы – ана тілі ... ... да тіл ... ең ... біріктіруші факторға айналуы тиіс.
Бұны баршамыз неғұрлым ... ... осы ... ... ... ... тиіс.
Еліміздің бас қаласы – Астанада қазақы рух, ұлттық нышан қалыптасуы
үшін көптеген ... ... ... Ұлт болашағы ... ... ... ... бері 20 ... ... ... саны көпшілікке айналып, алпыс пайыз шамасына жетті. Күні кеше
бір ғана қазақ мектебінің болғанын, қандастарымыздың жиырма ... ... ... ... ... ... бастағанына толық көз
жеткізесіз. Үстіміздегі жылы қаламыздың даңғылдары мен көшелеріне үш жүзден
астам ... ... ... ... ... ұлтымыздың тарихында айрықша
орынға ие болған тұлғалардың ... ... әр ... ... ... қамтылды. Олардың ішінде Алаш қайраткерлерінің барлығының
дерлік есімдері бар. Біз ... ... ... ... ... ... ... деп отырғанымыз жоқ, бұл бағытта атқарылар шаруа әлі де шаш
етектен. Біздің ойымызша, ең ... ... ... ана ... ... баршамыз ықпал жасауымыз қажет. Олай болмайынша ертең ержеткен,
бойжеткенге, бүрсүгіні ... ... өз ... ... тағы ... Мұны ... Алаш зиялылары уақытында аңғарған. Ұлт ұстазы Ахаң,
Ахмет Байтұрсынұлы: «Орысша ... орыс ... ... дағдаланып
үйренген, ноғайша оқығанда ноғай сөзінің ... ... ... ... ... орыс я ... жүйесімен тізсе, әрине, ол нағыз қазақша
болып шықпайды. Сондай кемшілік болмас үшін әр жұрт ... ... ... оқытып, өз тілінде жазу-сызу үйретіп, өз тілінің жүйесін білдіріп,
жолын танытып, балалар әбден дағдыландығын кейін ... ... ... де ... ... ... тілесек, өзгелерше әуелі ана тілімізбен
оқытып, сонан соң басқаша оқытуға ... деп ... ... ... ... айтса, Халел Досмұхамедұлы: «Баспа мен мектепте қолданған
тіл елге ... ... ... ... пен ... тілі ... ... елдің тілін көркейтіп, байытып, гүлдендіреді; мектеп пен баспада
қолданған тіл шатасқан тіл ... ол ел – ... ел, ... ... тілі
бұзылмай қалмайды» деп тілдің сақталуы мен дамуындағы мектептің ... атап ... Бұл ... ... ... және ... министрлігі
мақсатты жұмыстар жүргізуі тиіс деп ойлаймыз. Балабақшаға, мектепке баратын
бүлдіршіндердің ата-аналарымен насихат жұмыстарын ... ... ... ... ... ... ... білу керек. Күні ертең
қазақ тілінің нағыз мемлекеттік тілге айналатынына оларды сендіру қажет. Ол
үшін қазақ ... ... ... ... ... білім
берудің сапасын арттыра беру мақсатында ойлы, орайлы ... ... ... ... Осыдан барып балаларға арналған кітаптар шығару, уақыт
талабына сай ... ... ... ... ... ... ... балаларымызды заманауи жаңалықтардан
кенже қалдырмауымыз керек. Бұл салада мемлекет тарапынан жоспарлы жұмыстар
жүргізілуі керек екендігі бесенеден белгілі. ... ... ... ... ... пайдаланып, осындай қажетті өнімдер
шығаруды ойлағандары дұрыс. Алаш қайраткерлері өз ... сол ... ... ... тудырды, ақпарат құралдарын шығарды. Ал біз ХХІ
ғасыр жетістіктерін пайдаланып, ... ... ... тіліндегі
үлгілеріне бет бұруымыз керек.
Алаш қозғалысының 90 ... ... ... ... ... жылы ... Біз бұл ... мерейтойды өткізуде, әсіресе, жастарға ден қойдық.
Атап айтқанда, жоспарлы түрде Мұстафа Шоқайды еске алу кеші ... ... ... ... еске алу кеші ... Хайретдин Болғанбаевты еске алу кеші Еуразия гуманитарлық
институтында, Б.Күлеевті еске алу кеші ... ... және ... ... ... маңызын, оның қайраткерлерінің өмір ... ... ... шаралар жоғарғы оқу орындары мен арнаулы оқу
орындарында, мектептердің көпшілігінде өткізілді. ... ... ... 7-8 ... ... және ... атты ... өткіздік. Оған шетелдегі Алаш рухты азамат Хасан Оралтай,
көрнекті алаштанушы Мәмбет ... ... тіл ... ... пен ... ... Өзбекстандағы алаштанушы ғалым Махамбет Жүсіпов
тағы да басқа да танымал қайраткерлер мен ... ... ... конференция күндері Қ.Қуанышбаев атындағы Қазақ музыкалық драма театры
әртістері дайындаған «Алаш ақиқаты» қойылымы Еуразия ... ... Заң ... ... ... ... оқу ... кездесулер, халықаралық конференция, «Алаш
ақиқаты» қойылымы қала жастарының ұлттық санасына ... әсер ... соң ... ... ... ... Ендігі жерде жастардың өзі
мәселе көтере бастады. Айталық, «Жастар және мемлекеттік тіл» ... ... ... ... ... отырған депутаттарға тіл
мәселесі, ұлттық рух, ұлттық намыс жөнінде өткір ... мен ... Яғни Алаш ... ... ... ... ... деген
сезімін оятты, ойларын өрістетті.
«Әлем қазақтарының рухани сұхбаты: тіл, мәдениет және Алаш ... ... ... ... ... – мемлекеттік
тілімізді тұғырлы етумен байланысты. Алаш ... ... ... ... ұлт ... ... ... бүгінгі
Қазақстанның рухани тәуелсіздігі жөнінде мақсатты шаруалар атқаруға
міндеттіміз. Өйткені ... рух, сана ... ... ... ... ... – ана тіліміз, ... ... ... ... ... іргетасы, ұлттық болмысымыздың айнасы, ... ... ... ... ... Алаш ... Тәуелсіз Қазақстан
Қазақтың сан ғасырлық ... ең ... ... ... ...... айрықша құбылыс ретінде ұлтымыздың мәдени-рухани
даму жолын жаңа арнаға бұрғаны сөзсіз. Өйткені, ол қазақ ... ... ... көтерілгендігін айғақтай отырып, ендігі жерде ұлт ретінде
дербес өмір сүруге, өзге ... ... тең ... ретінде азат күн
кешуге болатындығына әлеуметті ... ... ... ... ... қарқындылығы мен жаңашылдығы – қазақ қоғамы үшін ... бір ... ... ... ... салып, іс жүзінде бытыраңқылық пен
мемлекеттік институттар қалыптаспаған сахара төсінде ... ... ... бел ... ... еді. ... кезеңде амал тауып,
халқының басын қосып, ... ... ... ұлы топ ... дейін
болмағаны тарихтан белгілі. Олар сол тұста кездескен қиындықтардың ... ... ... ... жету ... қандай да болмасын, замана сауалының
оңтайлы шешімдерін таба білді. Алаш қозғалысы совет өкіметі ... оның ... ... ... ... мен санасында
өмір сүріп келді. Оның жарқын әрі бұлтартпас ...... Алаш ... ... жаңа ... ... Ес жиып, етек
жапқан бүгінгі күнде алаштық идея саналы қазақ баласын, ... ... ... баурап алу үстінде. Мұның басты себебі, Алаш ... ұлы ...... ... ... құру ... ... еді. ХХ ғасырдың басында ұлтының теңдігі үшін ... ... де, ... де ... ... Алаш ... ... Алаш баласының есінен еш кетпек емес. Оның ...... ... ... ... зиялы қауымының ісіндегі, ойындағы
алашшылдық ... Бұл ... сана ... жылжыған сайын қазіргі қазақ
қоғамында тереңдей түссе, халқымыздың ұлттық ... де ... ... Алаш
зиялыларының қазақ даласында ұлттық идеяны негіздегені жөнінде ... ... ... ... ... «Алаш мұрасы және осы
заман» атты тарауында: «ХХ ғасырдың басында ұлттық бірлікті ... ... ... ... игі ... қазақтың ұлттық идеясын жасау
міндетін өз мойнына алды. Олар қоғамның түрлі ... ... әрі ... ... дала ақсүйектерінің өкілдері еді. ХХ ғасырдың басындағы
қазақ қоғамында зиялы қауым қалыптасуының ұрпақтар эстафетасы сияқты ... атап ... ... – деп ... ... алған жылдардан бері қазақ қоғамында ұлттық идея жөнінде
әңгіме басталып, ол толастар емес. Бұл ... да. ... ... ... ... отарлық құрсауында қамалған, егемендігін енді орнықтырған, жаһандану
алдында тұрған халықтың есті ... ... ... идея іздемек. Бұл
жөнінде қазіргі қоғамда әрқилы көзқарастар өріс алып отырғаны мәлім. Осы
орайда бұл ... ... ... ... ... мына ... келтіре кеткен жөн. ... ... деп ... ... ... деңгейде қорытындылап, жалпыұлттық деңгейде игерілген, яғни
ұлттық дүниетаным мен ұстанымның іргетасы ... ... ... ... Ал Алаш ... сол ... тарихтың өзегі. Өйткені Алаш –
халқымызды бесігінде тербетіп, есейіп ат жалын тартып мінгенде бойына ... және ... ... ... идея. Алаш – ұлттың өзін бөлінбес тұтас жер,
яғни ... ... ... Алаш – ... ... асты, жер үстінде өз
орны бар ел ретінде өз еншісі мен үлесін анықтау харакеті». Әлбетте, ... ... мен ... ... ... ерекшеліктері бар екендігін
жақсы түсінеміз. Айтпағымыз, Алаш қайраткерлері ту ... ... ... одан ... ... тілі мен ... ... мен мәдениетін
қазақ ұрпағының бойына сіңіру сияқты іргелі мәселеде Алаш зиялыларының сан-
салалы мұрасынан, олардың ерен ... алар ... мол. ... Алаш ... өткен дәуірдің тарихы ретінде ғана қарамай, оны ... ... ... ... ... ретінде бағалап, яғни
бүгінгі тәуелсіздік мұраттарымен сабақтасып жатқандығына мән беріп, ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік деңгейде
де, зиялы қауым тарапынан да ерекше көңіл ... тиіс деп ... ... Алаш ... ... ... ... еңбек сіңірген, тіпті оның
дүниеге келуіне атсалысқан бірқатар тұлғалардың есімдері арагідік ... ... ... да, бағаланбай да келе жатқанына назар аударуымыз
қажет. Өйткені, Алаш қозғалысы дегенде, көбінесе, ... ... ... ... ғана ... Алаш ... ... мәселен, оның
көрнекті қайраткерлері Уәлитхан Танашевтың, ... ... ... ... ... ... ... Тел
Жаманмұрыновтың, Аспандияр Кенжиннің, ... ... ... ... ... Садық Аманжоловтың, Мұқыш Боштаевтың,
Дәулетше Күсепқалиевтің, ... ... ... ... ... ... ... Әзімхан Кенесариннің, Сейдәзім
Қадырбаевтардың да ұлт пен тарих алдындағы еңбектеріне ... баға ... ... – біздің тарихи жадымыздың беріктігі мен ... ... ... Есімдері аталмаған қаншама азаматтар ХХ ғасыр
басындағы отаршылдық қамытындағы халқы үшін бастарын бәйгеге тікті. Олар
сол ерен ... ... ... ... жеке ... ... ... алды.
Советтің зымиян саясаты бастапқыда ыдырату мақсатында Алаш қайраткерлерін
бауырына ... ... ... ... ... ... Алаштың атымен ұлы іс бастаған оның қай тұлғасы да ... ... ... ... ... ... бен ... белгісі –
олардың ұлт алдындағы еңбектерін бағалау, оны ұрпақтың ... ... Бұл, ... ... ... ұлттық санамызды қалыптастыру,
ел алдындағы перзенттік парызымызды орындау, ұрпағымызға ұлағат дарыту
болмақ.
Еліміздің тәуелсіздігі ... ... ... болмысымызды
бүтіндеуге кең мүмкіндік ашып отырған қазіргі кезеңде ұлт ретінде ... ... ... ... ... ... зерделеу барынша
терең ғылыми ізденістерді қажет етуде. ... бұл Алаш ... де ... ... ... ... тек саяси-қоғамдық тұрғыдан
ғана баға беру тарлық етеді. Қозғалыстың өз ... ... ... ... дей отырып, оның рухани жаңғырығының ... ... мол. ... оны аса ірі ... құбылыс ретінде кешенді
түрде қарастырып, осы құбылыстың әлеуметке, жеке ... ... ... жолдарын қарастырғанымыз абзал. Ең алдымен, Алаш қозғалысының
қазақ баласына, адамға, тұлғаға, содан ... ... ... көзқарасын
дәйектеуіміз керек. Алаш қайраткерлерінің, қаламгерлерінің еңбектерімен
танысқанда, олардың ой-пікірлеріндегі ... ... ... ... ... соң, ... өзі – ... ұлтқа деген жанашырлықтан
туған гуманистік ... ... ... мен ... оны құрайтын жеке
адамдардың бақыты мен теңдігі ұранын көтерген қозғалыс – білімі кемел, ой-
өрісі кең, ... ... адам мен ... ... ... ... ғана емес, гуманист азаматтардың белсенділігінен туғанына күмән
келтірмесек, онда бұл ... ... ...... ... ... шүбә ... жөн. Алаш ... ... ... ... ... ана тақырыбы, әйел теңдігі
мәселесі – басты тақырыптардың біріне айналды. Ізгілік пен адамгершілікке
құрылған осы туындыларда гуманистік ... ... ой ... қатарға
шығып, ұлттың адамсүйгіштік қасиеттері бейнеленді.
Қандай да болмасын халықтың ұзына бойғы ... ... ... ... ... қатарға шығып, ұлттың жаңғыру дәуірін ... Бұл ... ... ... ... ... ... Оны Еуропада
«Ренессанс» деп атап, азаматтық тарихта да, әдебиет, ... ... да ... тарау ретінде зерттеудің тұрақты нысанына айналған. ХІҮ
ғасырда Италияда, ХҮ-ХҮІ ғасырларда Испанияда, Францияда, ... т.б. ... ... кең ... ... ... ... жарық
пен шуаққа қарай тартты.
Қазақ ғылымында «Ренессанс» мәселесі жүйелі түрде зерттелінген ... ... ... ... ... ... қазақ топырағындағы болмысы
жөніндегі пікірлерде, біздің пайымдауымызша, осы құбылыстың туу негіздері,
өрістеу арналары, ... ... ... ... ... жекелеген тұлғаларға сыйлау жағы басым болып отыр. ... ... адам ... ... ... ол – ... шоғыр еңбегінің табысты
нәтижесі. Қазақ Ренессансының басы Абай екендігі ... ... ... ... сипаты» атты мақаласында ғылыми тереңдікпен
дәлелденген. Ең данышпан қазақ бастауында тұрған ұлы ... ... ... ... ... ... – Алаш қайраткерлері. Қазақ
баласына Абайды ең алғаш таныстырған да Алаш ... ... ... ... Елі мен ... ... жолында іздене отырып, сол
күрес жолында Алаш ... ... де, өз ... да, ... де ... жағынан да, қаламгерлік жағынан да дайындады,
жетілдірді деуге болады. Алаштың ренессанстық сипаты Ұлы ... ... ... алатын Әлихан, Ахмет, Міржақып, Мұстафа, Халел, Мұхаметжан,
Жанша, ... ... т.б. ... ... ... ... сияқты алып талант иелерін ... Бұл ... ... ... ой мен іске ... ... болатын. Яғни, Алаш қайраткерлерінің ұлтшылдығы өз дәуірі
туғызған, қазақ ұлтының ... сол ... өзі ... ... ... де, ... барысында да берген жауабы еді. Бұл ... ... ... деп осы ... ... ... ... алған: «Қазақ
қатарға кіріп жұрт болсын деген кісі тәрбиенің жолынан айрылмасқа ... ... ... кім ... адамшылық құқығын білдіруге, онан соң
жақын ағайын, туғандарын сүйгізіп, міндетсіз ... ... онан ... ... ... көргізуге, ұлт жұмысы, жұрт намысы деген сөзді тоқып
көңіліне кіргізуге, сонан соң ... ... адам ... ... ... ... адамды сүйгіш қылуға ... ... ... ... ... бас ... басқаны ойына алмаған, дін
хұқымі шариғатқа бас иіп іске асырмаған, әдебиеттен жырақ ... ... ... ... ... ... ... әуелі ұлтшыл қылу керек». Осы
тұста жазылған көркемдік бағыты жағынан ағартушылық, ... ... ... ... ... ... мен ... әңгімелер,
алғашқы қазақ романдары Абайдың «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп...» деген
ұлы гуманистік декларациясын жалғастырған, оны жаңа ... ... ... ... ... ... негізгі арқауында адамның ішкі
жан ... ... ... оның ... рақыммен қараған шынайы
адамсүйгіштік пафос жатты. Алаш ... ...... ... де ... еді. ... ... болмаса, олар ұлт
тағдыры жолындағы жанкештілік әрекеттерге де бармас еді. ... осы ... ұлт ... ... ... мен ... шынайы әрі терең көрсеткен «Қалам қайраткерлері жайынан»
мақаласында ... ... ... ... былай деп жазады:
«...қазақ қалам қайраткерлері қаламын ұлтының ... ... ... ... жұмсамасқа мүмкін емес: кемшілік көрген жұрттан ... ... ... ... ылғи сол ... жұмыс қылған қазақ қалам
қайраткерлері жұртшыл, ұлтшыл, яғни халқына жаны ... ... ... жаны ... ... ... ... тағы мүмкін емес».
Ахаңның айтып отырғаны адам баласының өз ... ... ... ... ... Осыны советтің оспадар саясаты бейнебір адамға
тән емес теріс әрекет ретінде ... Ар ... ... ... ... диқаншысы» болған Ахаңдар тобының ұлы гуманизмін көруге
советтік саяз саясаттың өресі де ... ... да ... ...... ... ... болғандығын, оның елім
деген, жұртым деген азаматтардың басын қосқандығымен де дәлелдеуге болады.
Абылай заманында сыртқы ... ... басы ... ... ... Абай ... ... би болған» қазақ Алаш
тұсында бас біріктірді, ой ... ... ... Оның ... сол ... ұрпағына деген ұлы жанашырлық жатты. Бұл ... ... ... ... еді. Алаш қозғалысының ... ... бұл ... ... ... адам ғана
келіспейді. Алаш қозғалысын Ренессанс ету – біздің қалауымыз бен ... ... ... Алаш ... ренессанстық құбылыс ретінде профессор
Д.Қамзабекұлы «Алаш және әдебиет» монографиясында қарастырған болатын.
Қазіргі ... Алаш ... ... ... ... ... ... мәселеге айналуы тиіс деп ойлаймыз.
Алаш қозғалысына, одан туындаған Алаш партиясына, Алашорда үкіметіне
баға бергенде біз мына ... де ... ... ... сияқты. Патшалық
Ресейдің үш генерал-губернаторлығына, қазақтың үш жүзіне бөлініп өмір ... алып ... ... ... ұлт ... ... рет тізе қосып,
бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, туған жұртының азаттығы үшін саяси
жолда бас ... ... ... ... ... ... дейінгі,
солтүстігі Омбыдан оңтүстігі Ташкенге ... ... ... ерекше
сүйетін, оған шын жаны ашитын қазақтар Алаш ұранының астынан табылды.
Мұндай саяси-қоғамдық ... ұлы істе ...... ... тіпті берідегі Шоқан мен Абай заманында да болған ... ... ... дәуірі – қазақтың ұлт ретінде бірігу, тұтасу, етене араласу
дәуірі болды. Бұл – ... ... ие ... ... ... ... төрт түкпірінің барлығын қамтыған облыстық, уездік, болыстық
қазақ сиездері, Алаш бағытын қолдаған ірілі-ұсақты басқосулар, ... ... ... мен ... ... ... тұтастыру үдерісі қиындықпен жүрді. Алаш ... ... ... 1867-1868 жылдардағы жаңа низамнан кейін бүкіл
қазақ даласында отаршылдардың бөліп алып билеу саясатының әбден күш ... еді. Оған ... ... орыс ... ... бір ... ... бөліп, болыстыққа таластыруы, ең шұрайлы
жерлерге келімсектерді орналастыруы сияқты ұлттың ұйысуына кедергі келтірер
отаршылдардың жоспарланған ... ... ... ... ... саясат, бір жағынан, Алаш қозғалысының өзін соған қарсылық ... ... ... ... оның ... ... де үлкен бөгесін
болып келді. Бұл Алаш қозғалысының басында тұрған ... ... ерен ... ... қайратты талап етті. Алаш қайраткерлері осы
үлкен сынды абыроймен орындай алды. Өз заманының мүмкіндіктері ... ... ... ту ... ... ... Алаш рухына бөледі. Кешегі
Кенесары заманында басылған кеуде мен еңсені ... ... ... елді ... ... елді ... ... халықты
еркіндікке сендіре алды. Бұл нағыз ұлттық ... ... ұлы ... ... жетекшілерінің ұлт-азаттық ұрандары сол дәуірдің оқыған талапты,
талантты жастарын баурап алды. Туған халқының халін ... ... ... жас буын ... ұлт-азаттық қозғалысы қайраткерлерінің идеяларын
қолдап, солармен бірге қимыл жасады. Қозғалысқа қатысты ... ... ... іске ... ... жерінде тиісті тапсырмалар
беріп отырғандығын байқауға болады. Алаш қозғалысына қатысқан 17-25 жас
аралығындағы ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар шыққаны ... ... ... М.Әуезов, С.Қожанов, С.Сәдуақасов, Қ.Сәтпаев сияқты ... ... ... шығармашылық тұлғасы Алаш қозғалысы тұсында
қалыптасқаны белгілі.
Алаш қозғалысы – бір жылдың немесе екі-үш жылдың жемісі емес, ... ... 1917 ... ... ... ... ішкі эволюциялық жолы
бар дайындалған, пісіп-жетілген ұлы ... еді. Оны Алаш ... ... ... ... ... жүр. Алаш ... басталу кезеңі
жөнінде әңгіме болғанда, көбінесе, 1905 жылы ... ... ... Қарқаралы құзырхаты айтылады. Біздің ойымызша да, Алаш қозғалысының
өріс алуы осы тұстан басталады. Оның ... ... ... ең
алдымен, осы тарихи кезеңде ұлт мәселесін көтере алатын, оны қалың бұқараға
жеткізе алатын ... ... ... ... ... айтамыз.
Сондай-ақ оған Ресейдегі буржуазиялық төңкерісті, патша манифесін ... ... Ал ... ... ... қосу, сол үшін сиез ашу, белгілі бір
ұйым құру мәселесіне келсек, онда бұл мәселеде қазақ өкілдері ... ... ... ... бірінші-үшінші мұсылман сиездерін, 1906-1907
жылдары Ресейдің бірінші-екінші мемлекеттік думаларына ... ... ... ... ... т.б. ... сайланғандығын айтуға
болады. Міне, осы топ және оған қосылған алдыңғы қатарлы ... ... ... ... ... шоғырланды. Осы арада 1905 жылдың
желтоқсан айында Орал ... ... ... Б.Қаратаев,
Б.Сыртанов, Х.Досмұхамедұлы, М.Тынышбаевтардың қатысуымен болған бес ... ... ... өткен жөн. Әрине, бұл сиез, кейінірек өткен
сиездер сияқты, іргелі мәселелер ... де, ... ... топтаса
алатын мүмкіндігін көрсете алған ең алғашқы басқосу болатын. Ал ... ... ... мұң-мұқтажын айтуға тиісті және оны ... ... сиез ашу ... ... 1913 ... бастап жүйелі түрде
көтеріле бастағандығын байқаймыз. Тарихи деректерге ... ... ... ... сиез ... ... ретінде
Жанша Сейдалин, Райымжан Марсеков, ... ... ... ... ... ... құжатта сиезді ұйымдастырушы ретінде Жанша
Сейдалиннің есімі жиі кездеседі. 1913 жылы «Айқап» ... сиез ... ... ... ... не амал бар?» атты үндеу іспетті
хатын жариялайды. Бұл хатта сиез ... ... ... ... А.Байтұрсынұлынан, Р.Марсековтен,
М.Тынышбаевтан, ... ... ... ... ... ... ... Ж.Ақпаевтан хат күтетінін жазады. Ж.Сейдалиннің бұл ... ашық хат ... ... ... Ол ... ... Жиһанша
мырза хат жазып отыр. Қазақ баласы бас қосса, қазақ жұмысы ... ... еді ... ... ... бас қосып, шаруа, жұрт пайдасын сөйлеп, ... ... ... қазақ баласы ілгері басуға басқыш табылар еді
деп біз де ойлаймыз» – деп ... ... ... ... ... болсам, хан баласында қазақтың хақысы бар еді, қазаққа ... ... ... ... ... ... ... Міне, осы жылдан бастап
пікір жүзінде көтеріле бастаған жалпықазақ сиезін ашу мәселесі 1917 ... ... ... ... ... ... ... саясаты қазақ
зиялыларының бұл мақсатын іске асырмай келді. Оны ... ... ... ... ... ғана ... ... Орыс патшасы тағынан түскен
төңкерістен кейін Қазақстанның әр ... ... ... ... ... Оның ... ... Уақытша үкімет комиссарларының оң
ықпалы тиді. Мәселен, Ә.Бөкейханның Уақытша ... ... ... ... М.Тынышбаевтың Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінің
мүшесі болуы. Аталған жылдың сәуір-мамыр айларында Торғай, ... ... ... қалаларында облыстық қазақ сиездері өтті. Бұл облыстық ... ... ... ... ... ете отырып, шілде айында өткен
бірінші жалпықазақ сиезін дайындады. 1917 жылдың 21-26 ... ... бұл сиез ... ... ... ... Құрылтай жиналысына,
Мұсылмандар кеңесіне депутаттар сайлау, партия бағдарламасын дайындау
мәселелерін көтерді. Біздің ... ... ... ...... ... барша қазақтың бас көтерер көрнекті тұлғаларын біріктіріп,
ірі елдік ... ... ... ... ... ... сенім шарасы болуында да еді.
1917 жылдың 5-13 желтоқсанында өткен екінші сиез қазақ ... ... ... ... ... ... ... баламалы жолмен Әлихан Бөкейхан сайланды. Алаш қозғалысы,
ендігі ... ... ... қолында билігі бар үкіметке айналды. Бұл аз ... да ... ... шыққан халықтың өз мемлекеттілігін
қалыптастыруға жасаған тарихи қадамы болатын. Осы ... ... ... ... ... ... қоғамының Алаш идеясына
тартылғанын, Алаш үкіметін қолдағанын аңғаруға болады.
Қозғалыстың өрістеуіне ислам дінінің ... ... ... ... Алаш қайраткерлерінің имандылығы мен кісілік қасиеттері
– олардың мұсылманша тәрбие, білім алғанынан дарыған ... ... ... ... ішінде ислам дінінің көптеген ірі өкілдері болды. Сондай-
ақ, ... ... ... ... бас ... ... Мұсылман фракциясының, «Шура-и-ислам» сияқты қоғамдық-саяси
ұйымның рөлдері айрықша ... ... ... ... ... ... күн ... басты мәселелердің бірі болды. «Алаш»
партиясы бағдарламасына дін ісі жеке ... ... ... болатын.
Сонымен бірге, дін бірлігі сол тұста қазақ, ... ... ... т.б. ... ... ... ... ортақ мүдде
тұрғысынан серіктесіп, өзара ... ... ұлт ... ... ... айтулы ықпал жасады.
Алаш құбылысы – сол тұстағы қазақ қоғамының ... ... ... ... ... Бұл ... ... қазақ өмірінің өткенін
безбендеуге ден қойған, бүгінгісін таразыға салған және болашаққа бағыт
айқындаған, ... ғана ... ... қасиетті құбылыс. Алаш қозғалысы
сол тұстағы қазақтың саясат, әдебиет, өнер қайраткерлерін, дінбасыларын,
оқымыстыларын, ... ... ... ... ауыл ... заң, ... салалардағы мамандарын топтастыра отырып, өздері
өмір сүрген тарихи-қоғамдық ... ... ... ... ... ... мен ... жеткілікті, бағдарламасы айқын, мақсаты зор қозғалыс
болатын.
Алаш қозғалысының көпжылдық тарихында және ... ... ... үкіметінің жұмысында үнемі басты назарда болған
мәселенің бірі – жер ... Оны Алаш ... өте ... түсінген
болатын. Айталық, сол дәуірде Ә.Бөкейхан: «Жер мәселесі – өмір ... ең ... ... болатын. Бірінші жалпықазақ сиезінің қаулысында:
«Қазақ халқы өзіне еншілі жерге орнығып ... ... жері ... ... бұл «Алаш» партиясының бағдарламасында: «Учредительное
собрание негізгі закон жасағанда жер сыбағасы алдымен ... ... деу; ... жер сыбағасын отырған жерлерден алып орнасқанша, қазақ
жеріне ауған мұжық ... ... ... ... ... ... жариялай отырып, оның бірінші бабында: «Бөкей елі, Орал, Торғай,
Ақмола, Семей, Жетісу, ... ... ... ... һәм ... ... ... уездері, Закаспий
облысындағы һәм Алтай губерниясындағы іргелес облыстардың жері ... ... ... ... ... тілі бір ... өз алдына
ұлттық, жерлі автономия құруға...» деп жер ... ... ... ... Алашорда үкіметі 1918 жылы 24 ... ... ... жер ... ... Уақытша Ереже» өзінің мазмұны мен пәрмені
жағынан маңызды құжаттардың бірі болды. 11 ... ... бұл ... жерді
пайдаланудың негізгі тәртібі көрсетілді. Алаш ... ... аса ірі ... ... қазақ жерін сақтап ... Осы ... ... ... ... ... мен ... Алаш қайраткерлерінің орасан зор ... ... ... ... басшыларымен келіссөздері, әсіресе, А.Байтұрсынұлының осы
бағыттағы ... ... ... Қазақ автономиялық советтік социалистік
республикасын құру ... осы ... ... белгілеуде шешуші
маңызға ие болды.
Қозғалыстың өрістеуіне ақын-жазушылардың қаламгерлік те, қайраткерлік
те үлестері ... ... ... ... Алаш қозғалысы дәуірі – ұлттық
жазба әдебиетінің тарихындағы ерекше жылдар. Қазақтың жазба ... ... ... кезеңі Абай заманымен байланысты болғанымен, оның
буыны бекіп, бұғанасы қатуы ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... жазба әдебиетке Ыбырай Алтынсарин, Абай,
Шәкәрім, Мәшһүр-Жүсіп ... ... ... т.б. ... ... өкілдерінің шығармашылығы мысал бола алса, келесі
ғасырдың басында жазба ... ... саны ... ... ... жарық көретін қалыптары – баспасөз, кітап басу ... ... ... ... түсті. Ендігі жерде әдебиет оқырманға ... ... ... ... т.б. ... көркем ойды мыңдаған
оқырманға жеткізушіге айналды. Үшіншіден, көркем проза, драма, әдеби ... туып ... ... ... ... оның ... әдеби
мұраға, әдеби процеске баға беруі – жазба ... ... ... ... Абай ... ... жинағының жарық көруі – жазба
әдебиеттің ... игі ... ... Міржақыптың «Оян, қазағы!», Ахаңның
«Масасы» әдебиеттегі ұлтшылдық, елшілдік ұрандарды ... ... ... ... ... Мағжан, Сұлтанмахмұт, Мұхтар, Бейімбет секілді
жас дарындар соны көркемдік сапада, тың қырынан жалғастырып ... ... ... ... ... қазақтың тұңғыш романдары мен
драмалық ... ... ... ... дүниеге келтірді.
Қазақтың сөз өнерін жанрлық ... да, ... ... ... ... әдебиетін қалыптастырды. Шамасы он-он бес жылдың ішінде Алаш
қаламгерлерінің ерен ... ... ... ерекше махаббаты, туған
жұртының бүгінгісіне көңілі толмаған ... мен азат ... ... ... үлгі боларлық әдеби туындыларды өмірге әкелді. Алаш
ұранды әдебиеттің беті мен ... ... мен ... Ахаң ... қазақ
ақын-жазушыларының ұсталып кеткен ... ... яғни 1920 ... ... ... Сол ... сол бет, сол бағыт қашанда ұлтына
перзенттік сүйіспеншілігі мен ... ... ... баяу ... да қан ... ... ... жатты.
Алаштық саралы жолдан ауытқыған ... ... ... ... ... ... ... емес, саясатқа қолбалалық, құлдық сапарын айғай-
шумен, беттен алумен ... бір ... ... ғана өмір ... ... ... көркем, әуелден адамға, ұлтқа деген жанашырлық пен
ізгілікке, шуақ пен мейірімге толы «Алаш ... ... алып ... ... ... тұқымдарын шаша бастады. Ендігі жерде қазақ баласы
жасағанынша жасайтын оның байтақ та ... ... ... сапары
басталды.
Қандай ұлттың болмасын мәдени деңгейін ... ... бірі ... ... ... ... мәлім. Бұл жолда да Алаш зиялылары
«тұңғыш деген» ... ие. ... ... ... ... ... ... шығармаларын жазса, М.Әуезовтің «Еңлік-Кебегі»
тұңғыш театрлық қойылым болғаны белгілі. Ал, ... ... ... ... ұлт ... тұңғыш шымылдығын ашқан болатын.
Жалпы өз заманында Алаш өкілдері ұлт мәдениетін, ... ... ... ... тағылымды шаралар атқарды.
Алаш қайраткерлерінің тіл саласындағы тағылымын биік бір асқарға
теңесе болғандай. Сол ... ... Алаш ... ... тілін
дамытудағы еңбектерін ерекше бөле-жара айтуға болады. Алаш зиялыларының
дербес ... ... ... ... ... туралы да
ойлар менмұндалап тұрды. Оны олардың сол ... ... ... ... С.Сәдуақасұлының Оқу комиссариатында басшылық еткен
кезіндегі іс-қимылдарынан аңғаруға болады. Тіл – ұлт руханиятының ... ... де Алаш ... ... ... және ... ... жатты. Тілдің қоғамдағы орны мен рөлі ... ... Ахаң ... ... ... ... ... туған тіл тақырыбы ұлтты ұйыстырушы, халықтың төл болмысын
айқындаушы фактор ... ... ... әсіресе, М.Жұмабаев,
С.Торайғыров өлеңдерінде ерекше леппен жырлана бастады.
Абай заманында өмірге келіп, өркен жая бастаған ... ... ... Алаш ... ... ... болды. А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов,
Ғ.Қараш, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, С.Торайғыров, М.Әуезов, Қ.Кемеңгерұлы,
Б.Күлеев т.б. Алаш қозғалысының белді, ... ... ... ... тақырыптық-идеялық, жанрлық, көркемдік тұрғыдан байытты, кеңітті.
Яғни, негізінен ауызша ... ... ... ... сөз ... хатқа
түсіп, жазу түрінде газет, кітап беттеріне көше бастады. Бұл ... ... ... ... ғана ... ... ең ... жазудың
мәдениетін арттырды. ... ойды ... ... ... ... ... орай жаңа ... түрлер пайда болды, тың сөз
тіркестері мен сөйлемдер ... ... ... ... дайындықпен,
қажетті материалдар жинаумен, ұзақ ... ... ... ... ұлт тілінің барлық байлығы мен бейнелілігін сарқа
пайдалануға зор мүмкіншіліктер туды. Туған ... осы ... ... ... ұлы ... ... Алаш ... ұтымды
пайдалана алды. Сөйтіп, қандай да бір қасаңдықтан ада, адами құндылықтарды
ту еткен, халқының ... ... ... ... ой, адал ... ... туындылар дүниеге келді. Бұл ... ... ... жаңа әдеби дәуірдің бастапқы ... ... ... ... шамамен жас дарындар Ж.Аймауытов,
М.Жұмабаев, М.Әуезовтердің шығармалары жазыла, жарық көре бастаған ... ... ... ... дүниелер бой көрсете бастады. Осы эволюциялық
жол – Алаш әдебиетінің тез ... ... ... ілгерілегенін
көрсетеді. Оның мысалы, «Оян, қазақ!» пен «Батыр Баян», «Қорғансыздың
күні», «Ақбілек» аралықтары.
Қазақтың жазба ... ... ... ... ... ... ... баспасөз құралдарының ... ... ... Осы ... ... ... тіліміздегі
публицистикалық стильдің қалыптаса бастағанын көреміз. «Қазақ», «Сарыарқа»,
«Бірлік туы», «Алаш», «Жас азамат» газеттерінен және «Айқап» ... ... ... қазақ сөзінің қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... ... ие бола ... Осы баспасөз беттерінде саяси-қоғамдық ... ... жаңа ... салтанатты стильдің де ерекше үлгілерін аңғарамыз.
Алаш қозғалысы қазақтың ... ... ... ... де ... ... түзді. Айталық, уездік, облыстық, жалпықазақ сиездерінің
хаттамалары, қаулылары, «Алаш» партиясының ... ... ... ... жаңа ... лексикасын қалыптастырды. Бұған қоса, Алаш
қозғалысы дәуірінде эпистолярлық жанрдың қауырт дамығанын әбден ... ... ... ... М.Тынышбаевтың,
Ж.Сейдалиннің, Х.Досмұхамедұлының, М.Дулатовтың т.б. хаттары осы ... ... ... ... ... алаштық кезеңді зерттеуде қазақ
лексикасының зор мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... беру, тың сөз тіркестерін жасау – олардың ұлттық ойлау
жүйесін, сондай-ақ ... пен ... ... ... ... Алаш ... мен ... бұл жоралы жолы із-түссіз
кеткен жоқ. Оның тамаша дәстүрлері өзінен соңғы ... ... ... ... ... Бұл да ... қалап тұрған үлкен тақырыптың бірі.
Алаш қозғалысын қазақ руханиятындағы ... ... ... ... ... бір ...... әдеби тілінің жаңа сатыға көтерілуімен
сабақтас.
Қазақ қоғамының оянуына, сілкінуіне сол ... ... ... үлес ... Бұл қатарда ұлттық қозғалыстың серпінді ... ... зор ... ... «Қазақ» газеті алдымен аталады. Ахаң
басында тұрған бұл ұлы басылым Алаш идеясын қазақ ... ... ... зор ... абыроймен орындады. «Қазақтан» кейінгі алаштық идеяны
Х.Ғаббасов пен ... ... ... ... ... ... ... «Бірлік туы» газеті өрістетіп отырды. Бұл газеттер қазақ
баласының бойына ... ... ... ... мен ... сіңірді.
Қазақ ғылымының тууына Алаш ... ... ... тигені
бәрімізге белгілі. Қазақ тіл білімі мен әдебиеттануының басында Ахаң, Ахмет
Байтұрсынұлы тұрса, ... ... ... ... ... М.Дулатов пен Ә.Ермеков, психологиядан
Ж.Аймауытов, педагогикадан ... ауыл ... ... арнайы еңбектер жазды. Қазақ жазуының, ұлт грамматикасының
дүниеге келуіндегі Ахаңның ... ... ... ... ... ... ашқан қазақ мектебі, Ахаң түрлеген ана тілі, Ахаң ... ... ...... ... ... ... газетінің 1916
жылдағы қан жылаған қазақ баласына істеген ... ... ... ... ... біз ... та, ... ұмытпайтын істер
болатын». Алаш ... ... ... ... ... оның
терминологиясын да жасағанын және оның өміршең болғанын да атап өткеніміз
дұрыс.
Алаш қозғалысы қазақтың тарих ғылымын ... ... ... ... ... даму ... ... өткізу сияқты еңбектер – ұлттың есейе
бастағандығының белгісі. Өткенге көз салу, оны ... ... – оқуы мен ... өскен елдің белгісі. Міне осындай ұлттық
рухани жаңғырудың басында Алаш ... ... ... Шәкәрімнің,
Ә.Бөкейханның, М.Тынышбаевтың, ... ... ... куә. ... өткен тарихына үңілгенде олар
ең алдымен Абылай, Шоқан, Абайдың ... ... Ал өз ... ... ... ... көзімен қарағанда Әлиханды Семей
жұртшылығының қарсы алуы, Ахаңның елу ... ... ... ... ... өтуі – Алаш қайраткерлерінің жаңа өркениеттік жолға бет ... ... ... Алаш қозғалысы дәуірінің – ... ... өз ... зерделеудің ұлт тарихындағы алғашқы кезеңі болды деп
тұжырым жасауға мүмкіндік ... ... ... үкіметінің құрылуы мемлекет үшін қажетті
саяси, әлеуметтік, экономикалық және құқықтық атрибуттарды қалыптастыруды
қажет етті. Алаш қайраткерлері бұл ... да ... ... ... Олардың
қазақ ұлтын ұйыстырудағы, оятудағы бірнеше жылдық пәрменді ... ... ... ... жатты. Мемлекеттің іргесін қалау
мәселелері Ә.Бөкейханның, М.Шоқайдың, Ж.Досмұхамедұлының, М.Дулатовтың,
Б.Құлмановтың, Ғ.Бірімжановтың, Ж.Ақбаевтың, М.Тынышбаевтың, ... ... ... ... т.б. ... мен ... ... айқын аңғарылып жатты. ... ... ... сиездер мен комитеттерді, жалпықазақ
сиездерін ұйымдастыруы, сол тұстағы Уақытша ... ... ... ... ...... қаншалықты
дәрежеде саяси өте сауатты қайраткер ... ... ... сол тұстағы шаруашылық жайын саралай отырып, соған ... ... ... ... да ... Бір қызығы, сол кезеңде
олар Қазақстанның астанасы жөнінде де орынды мәселе көтерді. Айталық, 1917
жылы Семейді ... ... деп ... оған ... ... атау ... мен ... мұхтарияты жетекшілері арасындағы мәселеде
олардың арасында бірлік болмады немесе әрқайсысы өздерінше дербес ... өмір ... ... ... реті келіңкіремейді. ... олар ... ... ... ... бір бағыт ұстанды,
екіншіден, олар ортақ мүдде ... ... ... Оған ... т.б. Түркістан қайраткерлерінің Алаш сиездеріне қатысуы,
М.Дулатов, Т.Құнанбаев сияқты Алаш ... ... ... ... ... ... ... ақпан төңкерісінен соң Ә.Бөкейхан,
М.Шоқай, М.Дулатов бірлесіп үндеу жариялауы т.б. ірілі-ұсақты ... ... Алаш пен ... ... бірлігін айғақтайды. Үшіншіден,
егер кеңестік билік қазақ даласында ... ... ... ... ... ... қалайда бірігіп, туған елінің
тәуелсіздігін ту ... ... ... құрар еді. Бұлайша ой қорытуымызға
пікірімізге сол дәуірдегі сыртқы саяси жағдайлар да, ... ... ... ... ... ... ... да тарих жүзінде оларды
дербес нысан ретінде қарағанымызбен, өткен ғасырдың басында ең ұлы идея –
ұлт ... ... екі ірі ... ... мен ... ... әсте болмайды.
Ұлт тағдырына қатысты кез-келген өміршең идеяның із-түзсіз жоғалып
кетпейтіні сияқты ... идея да ... ... ... жүрді.
М.Шоқайдың эммиграцияда жүргендегі еңбектері, М.Әуезовтің шығармашылығы,
тарихшы Е.Бекмахановтың зерттеулері, І.Есенберлиннің, ... ... ... ... ... т.б. ... ... туындылары,
Қытайдағы, Еуропадағы қазақ ... ... ... идеялар,
Желтоқсан көтерілісі сияқты көрнекті мысалдар Алаш идеясының, азаттық
идеясының ... ... ... келе ... ... қозғалысының тарихы – отандық ғылым үшін қазақпен бірге жасайтын
мәңгілік тарих. Ұлтының мәңгілігін ойлаған ұлы ... ... ... ... ... еңбектерін бағалау – есі бар ... ... ... ... деп ... Бұл ... осы уақытқа дейін
бірқатар үлкенді-кішілі ізденістер ... ... ... Р.Нұрғалидың, М.Қойгелдиевтің, ... ... ... ... ... ... М.Тәж-Мұраттың,
А.Ісмақованың, Ә.Қараның, Д.Аманжолованың, А.Махаеваның, Д.Сүлейменованың,
К.Ілиясованың, Қ.Сақтың т.б. еңбектері – алаштануға қосылған ... ... ... ... сан тарапты зерттеулерді қажет етеді десек те, біздің
ойымызша, қазіргі кезеңде Алаш қозғалысының ... ... ... ...... қоғамы үшін аса көкейкесті мәселелердің бірі. Өйткені, Алаш
қозғалысының идеялары – ұлтымыз үшін ең ... ең ... ... ... ... сабақтасып жатыр.
Ата-бабаларымыздың қазақ елінің тәуелсіздігі мен азаттығы жолындағы
күрестері, істері, ұрандары – бүгінгі ... үлгі һәм ... ... қол
жеткен еркін шағымызды баянды ету үшін біз азаттық жолы ... ... ... ... ... болуды борышқа айналдыруымыз қажет. Ал бүкіл қазақ
даласын ... бір ... ... ... Алаш рухына бөлеген ұлы қазақтар
аманатының жөні бөлек. Біздің ата рухы алдындағы адалдығымыз бен перзенттік
парызымыз Алаштың ... ... ... ... лайық еңбек ету, өткенге
құрмет көрсету. Ал құрметтің көкесі – Алаш ... ... ... ... ... – ұлтты біріктіруші, тұтастырушы идея ретінде қашан да қазақпен
бірге ... ... онда сол ... мақсатты орындау үшін қазақтың тілі
мен мәдениеті, өнері мен ... ... мен ... ... ... ел ететін, мемлекет ететін рухани олжасы Қазақстанда
айрықша ... ие болу ... ... ғана ... әлемге әйгілейтін,
жасампаздығымызды жаһанға жариялайтын тұрпатымыз бен тұлғамыз айқын
көрінбек. ... істі ... ... қабылдау – алаш баласының әуелгі
қасиеті, дәстүрлі жоралғысы десек, ... ... Алаш ... ... ... жаңғырту сапары – бүгінгі тәуелсіздігімізді
тұғырлы етер берік ұстындардың ... ... ... ... елді алға ... ... идея. Тіпті бүгінгі
әлем ұлт пен мемлекет ұғымдары ... ... ... ... ... ... ... түсінікте ұлттық идея әсіре ... Бұл қай ... ... та ... сыйымсыз еді. Расында,
қасаң да ... ... ... идея ...... елдік
мүдде идеясы деген мағына беретіні ұмытылды.
Алаш идеясы – қазақтың ұлттық идеясы болатын. ... Алаш ... да ... ... «Керегеміз – ағаш, ұранымыз – Алаш». Кереге
– мемлекет құрылысы, Алаш – идеология. ... ... Алаш – жаңа ... ... ... ... ... сол тұстағы қайраткерлеріміздің көздегені жүзеге асқанда, қазір
біздің еліміздің қосалқы аты Алаш ... ... Алаш ... ... болатындығына иманымыз кәміл. Осы ретте бәзбіреулер ... ... ... ... бе?» деп ... қоюы ... Бұған «әрин, жеріген
жоқ» деп жауап береміз.
Ұлт лидерлері (серкелері) шықты: Әлихан Бөкейхан, Мұстафа Шоқай, ... ... ... Халел Досмұхамедұлы, Жаһанша Досмұхамедұлы,
Міржақып Дулатұлы, Халел ... ... ... ... алдыңғы толқыны болып есептелетін осынау ... ... ... ... ... ... ... Президенттей еді.
Осындай қиындықтарға қарамай, Алаш зиялылары «сабақты ине сәтімен»
большевиктік ағарту жұмысын өз ыңғайларына қарай бұра білді. 1920 жылдан
мемлекеттік ... ... ... ... ... жаңа ... бастады. 1922 жылы Мәскеуде ашылған «Күншығыс» баспасының жұмысын да
Әлихан мен Нәзір (Төреқұл) ел игілігіне айналдырды.
20-жылдардың ... ... алаш ... ... ... ... кейін оларды әрқилы жаламен тұтқындау процесі жүрді. Ал 1937-1938
жылға дейін олардың 99 пайызын атты. Осы ... ... ... ... ... ... Адамдар санасына жаңа кеңестік идея сіңірілді.
Ал зиялылардың қалған бір пайызымен (Ә.Марғұлан, М.Әуезов, ... ... ... ... ... отаншылдығынан там-тұмдап ұлттық идея
құру оңайға түскен жоқ. 90-жылдары ... ... оның ... Біз оны енді жаңа ... ... өркендетуге, өрістетуге
тиіспіз. Бұл іс Алаш атын жиі қолданумен немесе бос кеуде қағумен бітпейді.
Әлихан ... «өз ... ... ... апарсақ» болғаны.
2007 жыл – Алаштың жылы. Әрине, бұл жылды осылай деп ешкім жариялаған
жоқ. Алайда, ... ... 1917 жылы Алаш ... ... болды,
Алаш үкіметі құрылды. Бұл ұлттық қозғалыста қазақтың мен деген азаматтары
елдің ертеңін ойлап ... ... ... 90 ... бері ... Алаш идеясы
толғандырып келеді. Оны даттаған кез де болды, аңсаған кез де ... ... ... ... жанкүйері ғана емес, нағыз жанашыры екенін дәлелдеуі
тиіс. Бұл – оның ... ... ... ... ... ... әлі ... күйінде қалып отырған мемлекеттік тіл – қазақ руханияты мәселесінің
оң шешілуі, жалпы мемлекетшілдік пен елшілдіктің дұрыс ... дәл ... ... ... деп білеміз.
Алаш тағылымы бізден барлық іске кешенді және елдік мүдде тұрғысынан
қарауды талап етеді. Осы орайда жаңарған Қазақстанда ... мен ... ... ... даярлап, қабылдау міндеті тұр. Өкінішке
қарай, бізде мұндай концепцияның ... ... ... кейінге
қалдырылып келеді. Сірә объективті жағдайлар себеп болса керек. Марқұм экс-
министр Ш.Шаяхметовтен ... ... ... ... барарын болжап біле алмады
ғой. Қым-қуыт ... ... ... Енді білім және ғылым ... ... ... нені ... ... баратынымызды,
нені басшылыққа алатынымызды, қандай нәтижеге қол жеткізуді ... ... ... ... Мұны ... ... ... білетін күштерді топтастыруымыз керек.
12 жылдық мектеп мәселесінде ескеретін жайт та аз емес. Білім ардагері
К.Нәрібаев айтып ... ... ... барлық буынындағы сабақтастықты
ескеруіміз қажет. Мысалы тіл, тарих секілді қоғамдық ... ... ... ... ... 12 ... ... меңгертіп бітуіміз
керек. ЖОО-да мемлекеттік тіл қазақ бөлімінің статусына сәйкес ... ... ... ... ... т.б.). 12 ... оқулықтары мен
оқу құралдары сала-саласына сәйкес арнайы комиссияларда ... ... ... ... ақша ... қажет және оның төрағасы мен
мүшелерінің жауапкершілігін арттыру керек ... ... ... деп ... ... беделін көтеру де – ... ... ... ... ... өте аз. Әлеуметтік жеңілдігі де жоқ. Меніңше, қалалық
жердегі ... ... ... ... ... ... алып ... жөн. Ал ауылдық мұғалімдерге ... ... ... және оның ... тең ... жағдай туғызу қажет
(көлік, коммуналдық жеңілдікті қоса есептегенде).
Әр ... ... ... ... ... ... ... келешегіне елеулі әлеует әкелер едік. Ғылыми есептеуге қарағанда,
қоғамның 10 пайызға дейінгі бөлігі ... ... ... болса, ол
қоғамға қауіп аз. Сондықтан әр ... ... ... ... ... ... керек. Мұндағы мұғалімнің жалақысы 1,75 болсын. Ұятымызға
қарай, соңғы жылдары осындай мектептің рөлін қазақ-түрік ... ... ... бастап мектеп директорына дейін балаларын ... ... ... ... ... бұл ... екі артықшылығын
көрсетеді: 1) ағылшынша жақсы береді және түрікшеге баулиды; 2) тәртіпке
үйретеді. Енді осыны әр ... ... ... шеше ... ба?! ... ... 1 ... қазақ мектебін қалыптастыра алмасақ, елдігімізге
сын емес пе? ... ... ... ... ... ... мектептің
70 мұғалімі үшін 70 муниципалдық пәтер алып, республикалық байқау жариялау
қажет. Осы акция өз нәтижесін береді деп ... ... мен ... шығармашылыққа тарту да – Алаш
мирасымен ... іс. ... ... ... қажет. Оны
мұғалімдердің өзі ... ... ... көп ... ... ... ... пәндердің мұғалімдері әзірлеп, аудан, қала
күшімен кітапша етіп шығарса, ... ... ... ... ... әр мектептің ғылыми және әдістемелік ізденістерін жинақ ... да ... Ал ... ... ... ... әр ... газетін, журналын шығаруына болады ғой (99 данаға дейін таралымы бар
газет-журнал тіркелмейді). Ресейдің бір ... ... ... ... жаңалықтарын» шығарған жағдайы бар. Сондай-ақ
бізде топтап-топтап әр мектептің өз ... ... ... ... сын) шығаруға да мүмкіндік бар. Алаш тарихына қарасақ, Уфадағы
Ғалия медресесі шәкірттерінің «Садақ» ... Омбы ... ... (екеуі де қлжазба) шығаруы жалпы қазақ ... ... ... олжа ... жоқ па!
Әр мектептің бір немесе бірнеше қайраткермен, ғалыммен, ақын-жазушымен
байланыс ... ... де ... ... ... ... ... керек. Мұның пайдасы көп. Бұл Елбасының ұсынысын қолдау ... Әр ... ... шақыра ма, жоқ басқаны шақыра ма – өзі біледі.
Келу-кету шығынын аудан, облыс көтерсе де, қонақтың өзі ... де – ... ... ... ... жасау да – керек шараның ... ... ... ... көп ... керек. Үлкен ұлттық
компаниялар ауыл мектептеріне «Мәдени мұра» ... ... ... ... ... ... жарасымды! Ақын-жазушылар мен ғалымдар да
жаңа шыққан кітабын немесе жеке ... бір ... ... ... ... ... облысы (Омбы) халық ағарту бөліміне
жарты кітапханасын сыйлағанын ескергеніміз ... ... ... ...... қайнауын, қоғам өресін аңғартатын
сала. Сондықтан отандық ... жаңа даму ... ... ... ... ... істерді күтеді. Осы ретте Алаш қайраткерлерінің іргелі
ізденістері, баянды бастамалары бүгін өз жалғасын ... ... ... ... ... әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.»
ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
2. «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
3. «Батыс ... ... ... Алматы, 2002;
4. Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік ... ... ... мен ... ... ... ... Б. Сужикова
А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2
5. Қазақ ... ... ... ... Республикасы Білім,
мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты,
1998 ж., 509 бет. ISBN ... ... ... Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева
Қайырниса - Алматы: “Аң арыс” баспасы, ... ... ... ... ... Ә. Нысанбаев – Алматы
Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
8. ... ... ... тарихы: Жалпы білім беретін мектептің ... ... ... 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын
басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. ... 2009. ISBN ... Н.Ә. ... ... ... 1999, 172-173 ... Назарбаев Н.Ә. Елдіктің белгісі - Елорда. Астана қаласының 10 жылдық
мерейтойында ... ... // ... ... 14 ... 2008 ... ... Қойгелдиев, «Алаш қозғалысының ұлт тағдырындағы орны
жөнінде»,«Алаш ... ... ... ... ... және ... кезең» халықаралық ғылыми-практикалық конференция
материалдары, Семей, 2008 жыл, 26 б.
12. Х.Әбжанов, Алаш қозғалысындағы ... идея ... ... ... ... ... ... тарих және қазіргі кезең»
халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары, Семей, ... 9 ... ... Е.М. Принципы формирования патриотизма. – М., 2002.
14. Кенжалин Ж. Ұлт рухын ұлықтаған ұрпақпыз. – Алматы, 2005. 46-47 ... ... Р.Б. ... казахстанского народа: вопросы теории и
практики // ... ... ... жизни. Сборник статей.
–Алматы,1994. - С.71.
16. Ұлттық бірлік – ... ... ... ... ... ... ... Ассамблеясының XV сессиясында сөйлеген
сөзі //Егемен Қазақстан. 2009 жыл, 27 қазан.
17. Мустафин Т. Патриотизм и ... ... ... ... ... науч.-прак. конф. – А.,1997. – С.40-
44.
18. Абдыгалиев Б. ... ... ... ... //Казахстанский патриотизм: проблемы становления.
Материалы науч.-прак. конф. – ...... ... Ж. Ұлт ... ... ...... «Өлке» баспасы,
2005. – 160 б.
20. ... С.М. ... ... ... және ұлт ...... ... пед-қ инс-ы, 1995. – 180 б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алашорда10 бет
Белинский төңкерісшіл демократтардың көш бастаушысы5 бет
Көмекші мектептің жоғарғы сынып оқуышыларын халық ауыз әдебиеті арқылы сөз қорын молайту5 бет
Міржақып Дулатов шығармаларындағы елдік рух8 бет
С.сейфуллиннің "тар жол, тайғақ кешу" романы5 бет
Терминтанудың тарихы тереңде9 бет
Түркістан өлкесіндегі ұлттық баспасөз дамуының проблемалары48 бет
Файзолла ақын және алаш қайраткерлері9 бет
Қазақ терминографиясының тарихындағы Алаш кезеңі10 бет
Әдеби байланыс. Хасен Оралтай және Қажығұмар Шабданұлы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь