Лактация және оны қамтамасыз етудегі ас қоырту жүйесінің рөлі

Жоспар.
1. Сүттену жайлы жалпы түсінік Сүттену кезеңі
2. Желіннің өсіп.дамуы(маммогенез)
3.Желіннің жалпы құрылым принципі
4. Сүттің құрамы мен қасиеттері
5. Сүттің түзілуі
6. Сүт түзу процесінің реттелуі
7. Сүт бөлу және оның механизмі
1.Сүттену жайлы жалпы түсінік. Сүттену кезеңі
Сүттену (лактация) деп сүттің түзілуін, жиналуын жөне желіннен мезгіл-мезгіл бөлінуін айтады. Лактация деген латын сөзі, қазақ тіліне аударғанда сүт бөлу, емізу деген мағына береді. Бүл процесс желіннің күрделі қызметінің арқасында атқарылады, сондықтан желін сүт қоректі жануарлардың негізгі белгілерінің бірі. Онда жаңа туған төлдің жалғыз ғана қорегі болып табылатын сүйық зат — сүт түзіледі. Сүттің қүрамында организмнің өсіп-дамуына қажетті қоректік заттардың барлығы болады, сондықтан ол адам үшін де таптырмайтын тағам болып саналады.
Сүттену — күрделі физиологиялық процесс. Ол бүкіл организмнің көптеген функционалдық жүйелерінің (ас қорыту, қан айналым, тыныс алу т.б.) үйлесімді әрекетінің нәтижесінде атқарылады. Осымен байланысты малдың сүттілігі тек желінмен ғана емес, басқа да функционалдық жүйелердің даму деңгейімен байланысты. Мәселен, 1 л сүт түзілу үшін желін тамырларынан 500 л қан өту керек.
Аналық сүт қоректілерде төлдегеннен кейін желін қызметінің бастальп, сүт түзу процесі тоқтағанға дейінгі мерзім аралығын сүттену (лак¬тация) кезеңі деп атайды. Жабайы аңдарда сүттену кезеңі ұзаққа созылмай, төлді емізу мерзімімен шектеледі. Жануарларда оның ұзақтығы әртүрлі. Мысалы, майда кемірушілерде бұл кезең 10—20 күнге созылса, кашолоттарда 25 айға жетеді. Малда сүттену кезеңінің ұзақтығы төлді өсірумен ғана байланысты емес, ол шаруашылық талаптарына сәйкес қальптасады. Мәселен, сиырда сүттену кезеңінің оптимальды ұзақтығы жылына 305, ешкіде 240-300, түйеде 300, қойда 120-150, биеде 180-210, мегежінде 60 күн. Қолдан сұрыптау, мақсатты селекциялық жүмыстар арқылы малдың сүттілігін арттырып, мол өнімді мал тұқымдарын өсіруге мүмкіндік бар. Казіргі кезде ірі қараның көптеген тұқымдарының сүттілігі бүзаудың сүтке деген мұқтаждығын толығымен қамтамасыз етіп қана қоймай, адамға қажетті маңызды өнім береді. Осымен байланысты сүттену физиологиясын негізінен сиыр организмінде жүретін процестерге сүйене отырып баяндаймыз.
Сиырларда сүттенудің 10-айынан кейін сауылатын сүт мөлшері күрт төмендейді, сондықтан оларды саууды тоқтатады. Мал жаңа басталған буаздық әсерінен организмнің гормондық статусының өзгеруімен байланысты суалады. Жаңа басталған буаздықтың 2-4 айынан бастап малдың сүттілігі төмендей бастайды. Ал малдың суалуы желіннің қызметінің толастап, кері даму (инволюция) процесінің жүруінің белгісі. Бұл кезде альвеолалар кішірейіп, кейбір майда сүт өзектері семеді де, желінді май баса бастайды. Желіннің секрециялау қызметін тоқтатуда нейтрофильдердің химиялық факторлары ерекше орын алады. Нейтрофильдер ферменттері без альвеолалары торшаларьн ерітеді, тамыр маңында орналасқан ұлпа торшаларын біріктіретін табақшаларды ажыратып, альвеола торшаларына қайтымды тежеуші әсер ететін миелопероксидаза ферментін бөледі (И. И. Грачев). Аталған өзгерістер жаңа жыныс айналымымен байланысты тиылады да, келесі буаздық кезінде желін қайта дами бастайды.
Пайдаланылған әдебиет

1.АДАМ және жануарлар физиологиясы. Т. Несіпбаев
2.Жануарлар физиологиясы. Т. Несіпбаев
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ                      ... ... ... ... Н.О. Базанова  атындағы  физиология, морфология  және  ... ... ... және оны ... ... ас ... ... рөлі
Орындаған: Тексерген:
Алматы 2012ж
Жоспар.
1. Сүттену жайлы жалпы түсінік Сүттену кезеңі
2. Желіннің ... ... ... ... Сүттің құрамы мен қасиеттері
5. Сүттің түзілуі
6. Сүт түзу процесінің реттелуі
7. Сүт бөлу және оның ... ... ... жалпы түсінік. Сүттену кезеңі
Сүттену (лактация) деп сүттің түзілуін, жиналуын жөне желіннен мезгіл-мезгіл бөлінуін айтады. ... ... ... сөзі, қазақ тіліне аударғанда сүт бөлу, емізу деген ... ... Бүл ... ... ... қызметінің арқасында атқарылады, сондықтан желін сүт қоректі жануарлардың негізгі белгілерінің бірі. Онда жаңа туған төлдің жалғыз ғана қорегі ... ... ... зат -- сүт ... ... қүрамында организмнің өсіп-дамуына қажетті қоректік заттардың барлығы болады, сондықтан ол адам үшін де таптырмайтын тағам ... ... -- ... ... ... Ол бүкіл организмнің көптеген функционалдық жүйелерінің (ас қорыту, қан айналым, тыныс алу т.б.) үйлесімді әрекетінің ... ... ... ... ... ... тек ... ғана емес, басқа да функционалдық жүйелердің даму деңгейімен байланысты. Мәселен, 1 л сүт түзілу үшін желін тамырларынан 500 л қан өту ... сүт ... ... ... ... ... бастальп, сүт түзу процесі тоқтағанға дейінгі мерзім аралығын сүттену (лак - тация) кезеңі деп атайды. Жабайы аңдарда сүттену кезеңі ұзаққа ... ... ... ... ... ... оның ... әртүрлі. Мысалы, майда кемірушілерде бұл кезең 10 -- 20 күнге созылса, кашолоттарда 25 айға жетеді. Малда ... ... ... ... ... ғана байланысты емес, ол шаруашылық талаптарына сәйкес қальптасады. Мәселен, сиырда сүттену кезеңінің оптимальды ұзақтығы жылына 305, ешкіде 240-300, ... 300, ... 120-150, ... 180-210, ... 60 күн. ... ... ... селекциялық жүмыстар арқылы малдың сүттілігін арттырып, мол өнімді мал тұқымдарын өсіруге мүмкіндік бар. Казіргі кезде ірі ... ... ... ... ... сүтке деген мұқтаждығын толығымен қамтамасыз етіп қана қоймай, адамға ... ... өнім ... Осымен байланысты сүттену физиологиясын негізінен сиыр организмінде жүретін процестерге сүйене отырып ... ... ... ... сауылатын сүт мөлшері күрт төмендейді, сондықтан оларды саууды тоқтатады. Мал жаңа басталған буаздық әсерінен ... ... ... ... ... ... Жаңа ... буаздықтың 2-4 айынан бастап малдың сүттілігі төмендей бастайды. Ал малдың суалуы желіннің қызметінің толастап, кері даму ... ... ... ... Бұл ... ... ... кейбір майда сүт өзектері семеді де, желінді май баса бастайды. Желіннің секрециялау қызметін тоқтатуда нейтрофильдердің химиялық факторлары ерекше орын ... ... ... без ... ... ерітеді, тамыр маңында орналасқан ұлпа торшаларын біріктіретін табақшаларды ажыратып, альвеола торшаларына ... ... әсер ... ... ... бөледі (И. И. Грачев). Аталған өзгерістер жаңа жыныс айналымымен байланысты тиылады да, келесі буаздық кезінде желін қайта дами бастайды. ... ... ... ... орналасқан орган. Ол тері туындысы болып саналады. Мегежінде, ... ... пен ... сүт бездері үйректің (реу сызығының) екі жағында, құрсақтың астыңғы бетінде орын ... ... ... ... ... ... ... кұрсақтың астыңғы жағында, шаптың арасында орналасады. Сүт ... ... ... ... даму ... ... болады. Без екі жыныс өкілдерінде де эктодермадан (ұрықтың сыртқы ... ... ... ... орындары білініп, соңынан сүт төмпегі, болашақ бездің алғашқы құрылымдарының ны - шандары (бөлімшелер, өзекшелер жүйесі, ... мен ем) ... ... Осыдан кейін еркек дарақты ұрықтарда бездің дамуы тоқтап, ұрғашы іштөлдерде кейінірек өзектерге айналатын бастапқы сүт желісі пайда болады. Баяндалған ... ... ... ... сипаттайды.Постнаталъдық; маммогенез. Туар алдында ұрғашы бұзаулардың сүт бездерінде өзектер мен цистерналар (қуыстар) анық байқалады. Болашақ паренхима орнында май ... ... ... Бұл ... ... ... мен бөлім аралық перделер анық біліне бастай - ды. Жыныстық жетілуге дейін без айтарлықтай ... тек қана оның ... май мен ... ... ... жинақталуы нәтижесінде аз ғана үлкейеді. Бүл кезде без өзектері көп тармақталмайды.
Жыныстық жетілумен байланысты желіннің дамуы ... оның ... және сүт ... ... өсе ... Бұл ... ... - олалар мен бөлімшелер жүйелері дами қоймайды, дегенмен әрбір жы - ныс ... бұл ... ... ... түседі. 10-12 айлық таналар желінінде өзектер мен қуыстар маңында топтасқан өзекшелер салалары, без паренхимасының аралшықтары, оны толыс-тырып тұратын май ... ... ... ... ... ұлпасы буаздықпен байл анысты қарқынды дамибастайды. Буаздықгың алғашқы жартысында өзектер жүйесі менкүрделі түтікше бездердің дамып, жетілуі; аяқталады. Буаздықтың5-7 айы ... ... ... қүрылымы (безді парен-химасы) қалыптасады, ал буаздықгын 6-8 айлығы арасында миоэпи-телийлік торшалар пайда болады (144-сурет, В, Г). Төлдерден 2-3 айбұрын ... ... ... мен түиіршектері бар сек-рет түзе бастайды. Әрине, бұл уыз да, ... ... ... тек мал ... ғана ... ... бездерінің дамуына эстрогендер зор ықпал етеді. Олар без өзектерінің өсуін, альвеолалар мен без ... ... ... Сары дене ... - ... без ... өсуін күшейтіп, пролактин гормонының түзілуін бөгейді (онсыз сүт түзу процесі жүрмейді). Желіннің өзектік жүйелері жыныстық ... ал ... ... - буаздықпен, сары дене қызметімен байланысты дамиды. Мал төлдеп, шу түскен соң қан құрамында жолдастан бөлінетін эстроген және прогестерон мөлшері күрт ... де, ... ... тежеуші әсері тиылып, гипофиз пролактин гормонын бөле бастайды. Осы ... ... ... ... ... жүреді. Пролактинмен қатар желіннің дамуын қамтамасыз етуде соматотропин гормоны да қатысады. Бұл гормон пролактинсіз-ақ сүттену процесін тудыра алады және эстрогендер мен ... ... ... ... ... сүт ... екі түрлі жолмен - аденогипофиз гормондарының (СТГ АКТГ, ПРЛ) бөлінуін
күшейту ... ... ... әсер етеді.
Кез келген мүше сияқты, желін де өзінің қалыпты қызметін орталық жүйке жүйесі мен вегетативтік жүйкелер ... ... ... өте ... ... органға жатады. Оған келетін жүйкелерді қиып тастаса, желіннің өсіп-даму процестері бұзылып, ... мен ... ... ... ... аль-веолаларда қуыс пайда болмайды, сүт өзектерінің пішіні өзгереді және олар түлеген эпителий торшаларымен толады. Демек, жүйке жүйесінің нәрлендіруші ... ... ... ... мен ... ... ... Желіннің жалпы құрылым принципі
Желін сүттің түзілуін және бөлінуін қамтамасыз ететін көпіршікті -- түгікше безді орган. Сырт жағынан ол жүқа ... ... ... ... май жөне тер ... ... түгі жоқ ... қапталған емдермен бітеді. Терінің астынан желінді қүрсақтың сыртқы ... ... ... ... ... ... (фасция) қаптайды да, желіннің төменгі жағында ол терең шандырға (дәнекер ұлпалы жүқа қабыққа) айналады. Желіннің оң және сол ... ... ... ... ... екі ... ... тұратын аралық аспа байлам болады. Желіннің астыңғы жағында ол ішкі фасцияға айналып ... ... ... ... ... ... ... аралық аспа байламмен көптеген дәнекер үлпалық перделер жалғастырады. Бұл перделер желіңді белгілі бір пішінде ұстайды. Аралық аспа ... ... ... ... ... (145-сурет).
Барлық малда желіннің құрылым принципі бірдей. Желіннің безді ұлпасы ... ... ... ... ... олар сопақша құрылым. Альвеолалар негіздік мембрана бетінде орналасқан ... ... бір ... ... ... Олардың іші қуыс, сыртынан дәнекер ұлпалы кабықпен қапталған.
Альвеолалар топтаса келіп бөлімдер, ал олар өз ... ... ... ... ... ... Аталған құрылымдар нәзік дәнекер ұлпамен қапталады. Альвеолалардан жалпақ эпителиймен астарланған жіңішке бірінші ... ... ... Бұл ... ... келе желін бөліктерінің өзектерін, олар - желін бөліктерінің арнасын (сүт ... ... ... диаметрі бірте-бірте кеңейе береді. Сүт арналарының бірігуі ... сүт ... пай - да ... 5-20 сүт ... ... төменгі жағында орналасқан куысқа -- желін цистернасына, ашылады.
Қуыс желіндік және емдік болып бөлінеді. Сиыр желіні қуысының сиымдылығы 2 ... ал ем ... ... ... ... ... сиырда ол 50 мл жетеді. Ем қуысы ... ... ... ... ... Сүт жолдары мен желін қуысы екі қабат цилиндр тәрізді эпителийден құралған кілегей қабықпен астарланған. ... ... ... ... қатпарлар болады.
145-сурет. Сиыр желінінің көлденең қиындысының бейнесі: 1 - ішперде; 2 - ... тіке ... -- ... сары ... 4 -- май ... 5 -- ... байлам; 6 -- тері; 7а -- вена тамыры; 76 -- артерия тамыры; 8 -- ... 9 -- сүт ... 10 -- ... (куыс); 11 -- қуыстың емдікбөлігі; 12 -- ... ... көп ... ... ... астарланған ем арнасымен жалғасады. Оның үзындығы сиырда 0,5 -- 1,4 см шамасында. Бүл арнаның ем ұшында ашылған ... үрпі деп ... Ем ... ... ... ... ... жатады.
Желін альвеолалары сыртжағынан миоэпителийлік торша-лармен қапталған. Миоэпи-телийлік торшалар сүт өзек-терінің ... да ... ... ... ... бойлай орналасқан бірыңғай салалы ет талшықтары, ал кеңірек өзектер қабырғасында бойлай жөне көлденең орналасқан ет талшықтары болады. Сүт ... ... ... ... ... ... ... ет талшықтары қысқыш (сфинк - тер) тәрізді буылтық құрайды.Ем бойында да көлденең, сәулелі және аралас ... ... ... салалы ет қабаттары болады. Көлденең бағытта орналасқан ет талшықтары ем арнасы тұсында жақсы ... да, ... ... ... ширегі құрылысының схемасы: 1 - бөлімшелер, 2 -- ... 3 -- ... ... 4 - сүт ... 5 - ... сүт ... 6 - ірі сүт ... 7 - желін қуысы, 8 - ем қуысы, 9 - ... ... ... ... 1 -- ... 2 -- сүт ... 3 -- ... сүт жолы; 4 -- ірі сүт жолы
Жалқы немесе егіз төлдейтін жануарларда (сиыр, ... ... бие) ... ... 1-2 жұп без ғана ... Ал көп ... жану - арларда (шошқа, ит, мысық, кемірушілер) 10-16 без дамиды да, олар жұп құрап үйектің екі жағын ала тізбектеле орналасады.
Ем саны без ... ... ... ... ... 4 без және ... ... 4 ем болады, қой мен ешкіде - 2 без, 2 ем, ... -12-16 без дәл ... ем. ... бүл ... ... да ... Мәселен, биеде 4 без дамығанымен 2 ем болады, ... әр без ... сол ... ... ... да, әр емде екіден үрпі болады.
Сиыр желіні үш жұп ... ... ... ... ... Ол ... тек ... екеуі ғана өсіп-жетіледі де, артқы жұбы дамымай қалады. Желіннің артқы екі бөлігінің сиымдылығы алдыңғы бөліктерінің сиымдылығынан көбірек болады. Желінде сүт ем ... ... ... ... ет көмегімен сақталады. Сүттің желінде сақталуына сүт өзектерінің құрылым ерекшеліктері де олардың ... ... мен ... ... тұратын дәнекер ұлпалы перделердің орналасу жағдайына байланысты ... ... ... ... ... ... ... және аралықтық артериялар көптеген қан тамырлар тармағын түзеді. Желін альвеолалары мен жіңішке өзекшелер сыртында артериолалар, капиллярлар және лимфа капиллярларының торы ... ... ... ... ... Желін жүйкелері: 1 -- бірінші бел омыртқа; 2 -- қүйымшақ омыртқалар; 3 - мықын - ... ... ... ... ... 5 -- шап асты жүйкесі; 6,7 -- сыртқы ұрықтық жүйкенің төменгі және жоғарғы тармақтары; 8 -- ... ... 9 -- ... ... ... ... ... де, олар өзара көпіршелермен жалғасады. Ем ... да ... ... ... қаны желіннен екі жолмен -- сыртқы жыныстық және қүрсақтың тері ... ... ... ағады. Желін ұлпасынан сөл ішкі лимфа тамырлары, ал желін ... мен ... - ... ... ... ... ... Сүтті сиырларда вена жүйесі өте жақсы дамиды.
Желіннің безді ұлпасы сыртқы ұрықтық және мықын-шаптық ... ... ... ... ... ... көпшілігі сезімтал түйіндерге осы сыртқы үрықтық жүйке арқылы өтеді. Желінге баратын симпатикалық жүйкелер бел мен ... ... ... Олар аталған сыртқы үрықтық жөне мықын-шаптық жүйкелер қүрамына енеді. Ем түбінде сезімтал жүйке талшықтары үлкен ... ... жөне осы ... көптеген биологиялық, белсенді нүктелер (ББН) пайда болады. Соңғы құрылымдардың маңызы әлі анықталған жоқ.Биологиялық ... ... қан ... - ры мен жүйке ұштарынан құралған. ББН-ге ауырсынту әсеріне сезімталдық, оттегіні көп сіңіргіштік, жақсы электр өткізгіштік қасиеттері тән. ББН-лер аймағында ... ... ... рөл атқаратын шырлы торшалар топтасады. Бүл торшалар гепарин, гистамин, гиалурон қышқылы, серотонин түзу нәтижесінде зат алмасу процесіне, ... ... ... ... ... ... қызметін атқарады. ББН-дің бұл қасиеттерін желіннің түрлі ауруларын, соның ішінде жемсауды емдеуде пайдалануға болады (М. Г. Якубов).
4. Сүттің құрамы мен ... ... өте ... Онда 100-ден астам әр түрлі заттар болады. Сүт кұрамында белоктар мен 20 амин ... ... мен ... ... май ... әртүрлі көмірсулардан басқа 17 дәрмендәрі, ондаған ферменттер 40-қа жуық әртүрлі мине - ... ... т.б. ... Олардың бір бөлігі (ферменттер - лактопероксидаза, каталаза, ... ... ... ... ... т.б., амин ... жекелеген май қышқылдары, глюкоза, минералды заттар, дәрмендәрілер, су) ... ... еш ... ... процесі нәтижесінде өтеді.
Желінде синтездеу жөне сүзілу процестерімен қатар кейбір заттардың кері сорылуы орын алады. Реабсорбция процесіне амин ... ... ... ... ... минералды заттардың біраз мөлшері ұшырайды.
Сүттің түзілу қарқынына малдың тұқымы, қоректену, ас қорыту және зат ... ... ... ... ... ... ... (күндіз сүт көбірек түзіледі), сауу жиілігі т.б. әсер етеді.
Сүт құрамындағы заттардың мөлшері ... ... ... ... ... ... Әр түлік мал сүтінің құрамында майлар 1-500 г/л, ... - 100-200 г/л, ... 0 - 100 г/л ... ... ... (39-табл). Суда тіршілік ететін сүт қоректілер сүтінде майдың мөлшері өте жоғары: китте 40 %, ... 44 %, ит ... 53 %. ... ... ... өсу ... ... құрамына, әсіресе ондағы белок пен құрғақ қалдық мөлшеріне байланысты деген болжам бар. Сүттің қоректік құндылығын мына ... ... ... ... ... амин ... кальцийге, фосфорға, көптеген микроэлементтерге де - ген тәуліктік мұқтаждығының жартысын, А, С, Д ... ... 1/3, ... ... 1/4 ... 1 л сиыр сүті ... ... сүгтегі мөлшері
Төл салмағының екі есе өсетін мерзімі, күн
Құрғақ ... ... ... ... қүрамы мен төлдің өсу қарқыны
Сүттің физикалық-химиялық; қасиеттері. Сүт плазмадан жөне ... ... ... тұратын дисперсиялық жүйе. Сүт құрамында қант пен минералды тұздар ерітінді түрінде, белоктар мен органикалық тұздар коллоид жағдайында, ал май - ірі ... ... ... ... ... сүт ақ немесе сарғыш түсті, дәмі тәтті биологиялық сүйық. Оның түсінің ақ болуы ... ... ... және казеиннің калъцийлі тұзы болуымен байланысты. Сүт кұрамында каротиноид бояғыштары көбейсе, онда ол сарғыштанады. Жаңа сауылған ... ... ... ал рН-ы 6,5-6,7 ... Сүт ... ... ... жөне цитраттық буферлік жүйе болады, сондықтан оның әрекетшіл ортасы түрақтылығымен ... ... ... қоры ... ... оның қышқылдық қорынан жоғарырақ, түтқырлығы су түтқырлығынан 1,6-2,2 есе ... ал ... ... орта ... 50 ... ... судың беттік керілісінен төмен (суда 70 дин/см). Сүт тұтқырлығы оның құрамындағы белоктардың коллоидтық күйімен байланысты. Сүттің қату ... ... ... ... 6,6 атм, ... олар қан ... ... Сүттің осмостық қысымын оның құрамындағы лактоза, натрий, хлор концентрациясы қалыптастырады. Сүт ... ... ... ... ... ... байланысты оған бактерицидтік қасиет тән.
Сүттің химиялық құрамы өте күрделі. Онда белоктар, липидтер, көмірсулар, ... ... және көп ... су ... ... құндылығы жағынан сүт басқа азықтардан әлдеқайда бағалы. Оның кұрамындағы казеин және лактоза сияқты ... ... ... ... ... ... және сүт сарысуының белоктарына бөлінеді. Казеин жалпы белок мөлшерінің 82 %-ін құрайды. Сиыр сүті сары-суының белоктары альфа-лактоальбумин (3 %), бета-лактоглобулин (10 %), ... (2 %), ... ... қан сарысуы альбуминіне ұқсас альбумин (1 %), альбумозопептондық фрак - ция (2 %) ... ... ... жагынан бір-біріне ұқсас, бірақ электрофорездік қасиеттері мен амин қышқылдық құрамына қарай ерекшеленетін бірнеше ... ... Оның ... ... 19000 -- 30000. ... альфа-, бета-, гамма- және каппа-казеин болып бөлінеді. Жалпы казеин мөлшерінен бұл фракциялар тиісінше 50, 30, 5 және 15 % ... ... және ... ... ... қалдық түрінде көп мөлшерде фосфаттар болады. Казеин кальций казеинатын түзу арқылы кальцийді қосып алады. Демек, ... үшін өте ... екі ... - фосфор мен кальций казеинмен қосылыс түрінде кездеседі. Сүт құрамында ерігіш казеинат - кальций -фосфаттық комплекс орташа диаметрі 100 нм ... ... ...
-- ...
-- ... -
6,0
1,1
1,21
9,3
Каншық ит
21,1
8,6
7,1
4,0
4,1
1,3
1,021
6,9
Қоян
30,5
10,5
15,5
-
2,0
1,0
1,19
8,7
Бұга
33,8
18,7
10,0
8,7
3,6
1,4
1,4
12,0
Дельфин
51,2
43,7
5,6
1.4
0,9
0,9
12,0
Кит
54,3
40,0
12,0

1,2
1,2
- ::
40. Әр түрлі жануарлар сүтінің химиялық құрамы, %
пішінді мицелла ... ... ... ... деңгейлік құрылым құрмайды, сондықтан ас қорыту сөлдерінің ... ... ... тез қорытылып, алмастырылмайтын амин қышқылдарының көзі ретінде пайдаланылады.
Күйісті мал ұлтабарында ... ... ... әсерімен каппа -- казеиннен гликопептид бөлінеді де, параказеин ... зат ... Ол ... ... ерімейтін кеуекті ірітінділер түзеді де, ұлтабарда пепсин әрекетімен ... ... JgM, JgA) ... плазмалық торшаларында түзіледі. Сүт құрамында олар аз, ал уыз ... өте көп ... ... Уыз ... жас төлдерде енжар (пассивті) иммунитет қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.
Алъфа-лактоалъбумин құрамында күкірті бар белок. Ол лактоза түзу үшін ... екі ... ... ... ... ... ... әрекеттесіп ол лактоза түзу процесін катализдейтін лактатсинтетазаны түзеді. Сүт құрамында бұл белоктың мөлшері 0,62 %, ал уызда 10-12 ... ... ... ... Оның ... еркін сульфгидрильді топ болатын А жөне В түрлері ... Бұл ... ... мал ... ұшырасады және ол алмастырылмайтын амин қышқылдарының көзі болып табылады. Сүт кұрамында оның мөлшері 0,1-0,2 %, ал уызда - 8-15 % ... пен уыз ... ... жататын лактоферрин де кездеседі. Ол бактериялардың өсуін тежейді, ... ... ... ... болып табылады.
Сутте көп мөлшерде липаза, протеиназа, лактопероксидаза, сілтілік фосфатаза, каталаза, альфа-амилаза, алъдолаза т.б. ... жөне ... ... гормондар болады. Белокқа жатпайтын азотты қосылыстардан сүт құрамында несепнәр, зәр ... ... ... ... және ... ... күрамына лактоза дисахариді және аз мөлшерде олигоысахаридтер мен гексозаминдер кіреді. Сиыр сүтінде лактоза мөлшері 5 %, бие сүтінде 6 % ... Суда ... ... сүт ... ... ... ... болмайды.
Лактоза -- сүттегі негізгі энергия көзі. Сүттің куаттық құндылығының 30 ... ... ... ... ... ... ... тәтті дәм береді,сүт қышқылының негізгі көзі болып ... ... ... оңай қорытылып, тез сіңеді. Ішекте лактоза лактаза ферментінің әсерімен глюкоза мен галактозаға ыдырайды да, ... ... ... зат ... ... ... ... жүйке жүйесінің күрылымы мен қызметінде маңызды орын алатын галакто-зидтер кұрамына кіреді. Лактоза ащы ішектен фосфордың, кальцийдің, магнийдің сорылуын ... Д ... ... ... ... 2,5 -- 6 % май ... Сүт майы ... липидтік құрамалар -- үшглицеридтер, диглицеридтер, моноглицеридтер, еркін май қышқылдары, фосфолипидтер мен ... ... бо - лып ... ... көп ... (85 %) үшглицеридтер құрайды. Фосфолипидтік кабықпен қапталған майда глобулаларға (ұсақ шарларға) дисперсияланады. Жаңа сауылған немесе жылытылған сүтте үшглицеридтер эмульсия түзіп, ... ... ... (диаметрі 0,5-1,0 мкм түйіршіктерге) айналады.
Құрамалар
Уыз
Сүг
су
72
87
Құрғақ зат
28
13
Белок (жалпы мөлшері)
20
3,3
Оның ішінде: иммуноглобулиндер
11
0,1
Казеин
5,0
2,7
Лактоза
2,5
5,0
Сүт ... ... Сиыр уызы мен ... ... ... ... ... майы құрамында 60-тан аса әртүрлі май қышқылдары болады. Олардың ара қатынасы ... ... ... ... ... Сиыр сүті майының құрамына көміртегі атомының жұп саны бар ... ... ... май ... ... ... бастап стеарин қышқылына дейін) енеді.
Басқа маймен салыстырғанда сүт ... ... ... ... қысқа тізбекті (С4-С10 май қышқылдары - майлы, кап - рон, ... ... ... ... (9 % ... ... Осы қышқылдар сүт майының еру нүктесін төмендетеді (30-40 °С). Қаныққан қышқылдардан ... ... және ... қышқылдары көп кездеседі. Сүтте тетрадекен, гексадекен және ... ... ... ... және ... ... ... полиқанықпаған (екі-үш қос байланысты) май қышқылдары да кездеседі. Сүт майы құрамында үлесі жағынан басымырақ қыш-қыддар олеин (СІ8:І) - 30 %, ... (С|б0) - 24 %, ... (С18Л) -13 %, ... (С14:0) - 9 % ... ... Сүт майы ... ... және қаныққан май қышқылдарының арақатынасы 0,4 -- 0,5 шамасында. Сүтте полиқанықпаған май қышқылдарының (линол, арахидон) мөлшері де шамалы (4 %). ... және жаз ... ... сиыр сүтінің кұрамында моно- жөне полиқа-ныққан май қышқылдарының мөлшері көбейеді. Мұндай сүттен сапалы май өндіріледі. ... ... сүт майы өте ... ... 98 %). Оның биологиялық құндылығын құрамындагы фосфо-липидтер, токоферолдар, майда еритін дәрмендәрілер жоғарылатады,
Сүт ... ... ... оның ... көтеріп, дәмін жақсартады, сүт белоктарының физикалық қасиеттерін, тұрақ-тылығын нығайтады. Сүтте кальций, фосфор, калий, натрий, күкірт, магний, темір, мыс, ... т.б. ... ... Олар ... ... немесе металды органикалық қосылыстар түрінде кездеседі. Сүт құрамында рацион түрімен байланысты йод, фтор, се - лен, молибден, кобальт, мыс деңгейі ... ... ... ... де өте бай. Оның ... көп мөлшерде рибофлавин, биотин, холин және Втобындағы дәрмендәрілер ... ... А, Е, Д ... ... азық ... каротин, токоферол, эргостерин деңгейіне қарай өзгеріп отыра - ды, ал В ... ... ... күйісті мал мес қарны микроорганизмдерінің тіршілік әрекетімен байланысты.
Сүттің химиялық ... ... ... ... түрі, малды азықтандыру деңгейі, сүттену кезеңінің сатысы т.б. әсер етеді (40-табл).
Уыздың ... мен ... ... туар ... пайда бо - лып, мал төлдегеннен соң алғашқы 5 -- 7 күн бойына бөлінетін ... уыз деп ... ... құрамында каротин көп болғандықтан ол сарғыш-қоңыр немесе бозғылт ақ сары түсті келеді. Уыз қоймалжың, кермек дәмді, құрамында құрғақ зат көп (25 %) ... Оның ... ... салыстырғанда белоктар, каротин, натрий, хлоридтер, темір, А,Е дәрмендәрілері, рибофилавин, никотин көбірек те, лактоза мен калий - азырақ (41-таб.). Минералды ... ... ... ... көп ... ... ... іш жүргізетін қасиет тән, сондықтан ол ішекті тоңғақтан тазарады. Уыз құрамында лейкоциттер ("уыз түйіршіктері") мен иммундық денелер қөп. Уыз ... ... ... ... ... бөгде заттарды, сонымен қатар микробторды жұтады, залалсыздандырады, жояды. Нейтрофилдер 6,6 ... ... ... ... ... қышқылдық және сілтілік фосфатаза, рибонуклеаза, протеаза, анти - бактериялық заттар - фагоцитин, лизоцим болады. Сондықган бұл торшалар жаңа туған ... ... ... ... өлі ... жояды, ал эозинофилдер - гистамин мен кининдерді бейта-раптайды. Базофилдер фагоцитоз жүргізеді жөне ... ге - ... мен ... ... ... қан ... кеңей-теді. Белоктық күрамы жағынан уыз қанға жақын, онда альбуминдер мен глобулиндер көп ... ... ... ... трипсин басытқысы сияқты заттар да кездеседі. Соңғы аталған зат уыз анти-денелерін ас ... ... ... ... ферменттерінің әсерінен қорғайды.
Уыздағы антиденелер ас қорыту жолынан еш өзгеріссіз сорылады. Мысалы, төл организміне ... ... уыз ... ... 50 %, ... ... соң - 15 %, ал 1,5 ... соң аз ғана мөлшері сіңеді. Әрбір келесі сауында антиденелер мөлшері азая түседі, сондықтан төлдің алғашқы ... тоя ... ... өткен сайын біртіндеп уыз құрамы өзгереді де, ондағы белоктардың, минералды түздардың мөлшері төмендеп, қант ... ... ... ... 7-12 күн ... ... сүт бөліне бастайды.
Сүттің морфологиялық, кұрылымы. Сүт құрамында әртүрлі химиялық заттармен қатар, түрлі торшалар жиынтығы және торша жар-қыншақтары кездеседі. ... ... көп ... ... ор - таша және ірі эпителийлік торшалар.
Майда эпителийлік торшалар сүт өзектері ... ... ... 7-12 мкм. ... ... қарай олар кеуекті және кеуексіз болып бөлінеді. Бұл торшалар ядроларының пішіні сопақша не дөңгелек келеді. Орташа эпителийлік ... ... ... уыз ... немесе макрофагтар -- липо-фагтар деп атайды. Олар сопақша келеді, мөлшері 15-40 мкм. Бұл торшалар да кеуекті және ... ... ... Олардың ядрола-ры да сопақша, кейде кеуекті келеді. Ядро мөлшері 5-20 мкм. Ірі эпителийлік торшалар көп ядролы құрылым - ... ... бола - ... Олар өте ... кездесетін, сопақша, 2-3 ядролы торшалар. Олардың мөлшері 40-100 мкм, ... ... 5-20 ... ... ... үлкен тобын лейкоциттерге ұқсас тор - шалар құрайды. Оларға мөлшері 7-15 мкм ... ... ... ... ... ... ... басқа сүт қүрамында сүт денешіктері деп аталған дөңгелек немесе сопақша майда құрылымдар кездеседі. Сыртынан олар ірі май шарларына ... ... ... ... ... ... ... бейнесі анық байқалады. Бұл торша - лар мөлшері 6-200 мкм, олардың ішінде көбінесе май шарлары, май қышқылдарының кристалдары ... Осы ... ... ... ... сүт ... жеке ... жазық эпителий тор шалары, лимфоцитгер, моноциттер, май қышқылдарының кристалдары ... ... буаз ... ... ... ... майда эпителийлік торшалар, нейтрофильдер, лимфоциттер жөне жеке ... ... ... мал ... ... жағындысында аталған торшалармен қатар көп ядролы эпителийлік торшалар пайда болады. Жаңа бұзаулаған сиыр уызының 1 мл-де торшалар саны 1,5 -- , 5,4 млн ... де, бес ... ... олар 0,5 ... ... ... Сүттену кезеңінің 1-айының соңында 1 мл сүт құрамындағы торша - лар саны 50 мың ... ... ... ... ... ... ... сүттену кезеңін 3 сатыға бөледі: уыз бөлу сатысы, аралық саты және сүт бөлу сатысы. Уыз бөлу кезеңінде ... көп ... ... ... да, эпителийлік торшалар кездеспейді. Сүттің торшалық құрамын зерттеудің ... ... ... ... ... ... маңызы зор.
5. Сүттің түзілуі
Сүт күрделі процестер нәтижесінде пайда болатын биологиялық сұйық. Бұл процесс бірнеше сатыда өтеді:
1). ... ... тән ... ... түзу; 2). Сүт қүрамына енетін заттарды қаннан сүзу; 3). Түзілген заттардың біраз мөлшерін кері copy.
Сүттің өзіне тән құрамалары -- ... май, ... төрт ... процесс нәтижесінде түзіледі: а) желін альвеолаларының безді торшаларының қан қүрамындағы сүт ... алғы ... ... б) альвеолалардың секрециялық торшаларында сүттің өзіне тән заттардың түзілуі; в) түзілген заттардың сол торшаның апикальдық ... ... ... г) ... без ... ... альвеолалары қуысына шығарылуы.
Альвеолалар эпителийі торшаларының синтездеу қабілеті өте ... ... сиыр әр ... 0,6 г. ... 0,82 г. қант және 0,7 г май түзе ... Сүт түзу ... без ... қан құрамындағы кейбір заттарды сіңіріп, жинақтайды да, біраз заттарды өзіне өткізбейді, демек оларға ... ... ... сүт ... қан ... алғы ... түзілгенімен, қан мен сүт құрамында көп айырмашылық байқалады (17-схема). Қан плазмасымен салыстырғанда сүт ... қант 90-95 есе, май -- 26, ... -- 14, ... -- 9 есе көп те, белоктар -- 2 есе, натрий -- 7 есе аз. Қан ... алғы ... без ... мембранасынан не сүзілу жолымен, не белсенді тасымалдану арқылы өтеді.
Сүт кұрамына енетін белоктар, майлар, көмірсулар химиялық құрамы мен физика-химиялық ... ... қан ... ... бірдей емес. Мәселен, қан плазмасында казеин, бета-лактоглобулин, альфа-лактоальбумин, лактоза кездеспейді, ал сүт майы ... ... ... ... мен үлпа ... ұқсамайды. Осы баяндалған жайлар сүттің желін бездерінің талғамды әрекетінің нәтижесінде түзілетінінің дәлелі.
Сүт түзуде эндоплазмалық тор мен Гольджи торлы кешені маңызды рөл ... ... ... аралық өнімдер ядро мебранасына ығысады. Бүл процестерді митохондриялар АТФ-ті АТФ-аза ферментімен ыдырату арқылы энергиямен қамтамасыз етеді. АТФ-аза ... ... ... ... шығару (экструзиялау) процесіне де қатысады.
Без торшаларынан альвеолаларға өткен сүт ферменттер мен гормондар әсерімен альвеолалар қуысында жетіле ... Оның ... ... ... ферменттер әсерімен ыдырап, қанға кері сорылады. Бұл құбылыс сүттің әрі қарай түзілуін жандандыра түседі. Малды сауған ... ... ... реабсорбция үдейді. Желіндегі реабсорбция және секреция процестері бірін-бірі жандандырып отырады. Реабсорбция бұзылса, секреция да жүрмей қалады. Реабсорбция торшалардың ... ... ... ... мен ... ... ... қабығындағы бүрлер мен қатпарлар арқылы жүреді.
Сүттің әрбір компонентінің түзілу ерекшеліктері бар.
Сүг белоктарының түзілуі. Желінде альфа- жене ... аль - фа- және ... ... ... түзу үшін қан ... еркін амин қышқылдар, пептидтер, плазма белоктары пайдаланылады. Сүт құрамындағы белоктардың ... ... (76-86 %) ... ... Белоктар рибосомаларда, ядрода, митохондрияларда және басқа субторшалық кұрылымдарда көптеген ферменттердің катысуымен синтезделеді. Сүт белогы құрамында барлық алмастырылмайтьн және алмастырылатын амин ... ... Амин ... ... ... ... ... арқылы түзіледі.
Торшаның эндоплазмалық тор рибосомдарында (полисомдарында) түзілген белоктар ... ... ... ... ... ... Осы ... түйіршіктер қабықпен қапталып, көпіршіктер түзіледі, олардың ішінде казеин фосфорланып, мицеллалар (жіпшумақтар) пайда болады. Одан әрі көпіршіктер ... ... ... ... ... ... да, мембранамен бірігіп кетеді. Осы жерде тесік пайда болады да, көпіршік ішіндегі заттар альвеола қуысына ... ... ... және бөліну мерзімі бір сағатқа жуық уақыт алады.
Сүт липидтерін (майын) түзу. Сүт майларының түзілуі желіннің альвеола аралық ұлпасында май ... мен ... ... ... ... ... Май түзу үшін қан құрамындағы май қышқылдары, ... ... ... қышқылы және бета-оксибутарат пайдаланылады. Альвеолалар без торшаларының негіздік бөлігінде, желін ұлпасында пайда болған май ... мен ... ... сіңірілген үшглицеридтердің май қышқылдарынан, сірке қышқылы және бета-оксибутираттан ұсақ май түйіршіктері ... сүт ... ... Желінде майдың түзілуі кезінде қан құрамындағы стеарин қышқылы олеин ... ... май ... қанықпаған май қышқылдарына, сірке қышқылы мен бета-оксибутират кіші молекулалы май ... ... - ды. Ірі ... ... май ... (миристин, стеарин, пальмитин, олеин) қандағы бета-липопротеидтерден түзіледі. Сүт майының құрамына аз мөлшерде фосфатидтер, фосфолипидтер, стериндер, холестерин мен оның эфирлері, ... май ... ... ... ... т.б. енеді. Үш глицеридтер құрамында 30-дан астам май ... ... ... ... ... -- ... ... миристин, қаныққан төменгі молекулалы қышқылдар -- майлы, капрон, каприл, каприн, лаурин, қанықпаған -- олеин ... т.б.) ... ... ... сүт ... ... механизмі әлі толық анықталмаған. Үшглицеридтер алдымен капиллярлар эндотелийінде липаза ферментінің әсерімен ыдырап, май қышқылдары бөлінеді деген болжам бар. Одан әрі ... май ... аль - ... ... сіңіріп, оларды сүт үшглицеридтеріне айналдырады.
4
149-сурет. Альвеолалық жөне миоэпителийлік ... ... 1 -- ... эндоплазмалық тор; 2 -- ядро; 3 -- Гольджи аппараты; 4 -- май ... 5 -- ... ... 6 -- ... 7 -- дәнекер ұлпа; 8 -- капилляр кабырғасы; 9 -- базальдық мембрана
Альвеола торшаларының ... ... ... ... ... Олар да ... ... торында түзіледі. Торша мембранасына жанасқаннан кейін май тамшысы оны альвеола қуысына қарай томпайтады. Осы жерде мембрана қатпарлары жазылып, ол ... ... ... ... де, ... ... мойнақ пайда болады. Бірте-бірте мойнақ қылталанып, мембранамен қапталған май тамшысы альвеола ... ... ... ... ... кезде онымен бірге альвеолалық торша цитоплазмасының біраз жарқыншағы да бөлінеді (экструзия).
Сүт көмірсуларының синтезделуі. Сүт құрамындағы ... ... -- ... деп ... Ол ... мен ... ... дисахарид. Лактоза альвеолалардың без торшаларында желінге қанмен келген глюкозадан, пропион және сірке қышқылдарынан, глицериннен түзіледі.
Лактоза биосинтезі екі кезеңде өтеді: ... ... және оның ... ... Оны ... ... былай бейнелеуге болады. Глюкоза -- глюкозалы-6-фосфат -- глюкозалы-1 -- фосфат -- УДФ -- глюкоза -- ... УДФ -- ... + ... -- ... - за + УДФ ... ... ... гексокиназа, фосфоглюкомутаза т.б. ферменттермен жанданады. Ал лактоза биосинтезінің соңғы кезеңін лактатсинтетаза өршітеді. ... ... ... ... ... ... әсерімен глюкозадан түзіледі. Бұл ферменттің құрамында түйіршікті эндоплазмалық торда түзіліп, Гольджи аппаратына өтетін альфа-лактоальбумин ... Осы аппа - рат ... ... ... ... -- ... да байланысқан. Аталған екі кұраманың қосылуымен лактозаның синтезі аяқталады да, түзілген қант ... ... ... ... қуысына бөлінеді.
Секрециялық процестің цитофизиологиясы өте күрделі. Цитофизиологиялық процесс деп жеке субторшалық құрылымдардың сүт құрамаларын түзу, оларды торша ішінде ... және ... ... - на бөлу ... ... ... ... айтады.
Сүт түзу әрі ұзақ, әрі күрделі процесс. Орта есеппен желін ... әр ... ... 1 мл сүт түзеді.
Желін альвеолалары торшаларында түзілген белоктар, майлар, көмірсулар альвеолалар қуысына ... ... ... ... ... ... плазмалық мембрана жарқын-шақтарымен бөлінуі -- экстурзия) жолдармен бөлінеді. Желінде негізі-нен мерокриндік және леммокриндік секреция типтері басымырақ.
Секрециялық торшалардан синтезделген ... бөлу үшін мол қуат ... Оны ... ... ... көп ... жинақталатын митохондрий мен фосфатазалар қамтамасыз етеді.
Желіннің сиымдылық ... ... ... ... сүт алдымен альвеолалар мен майда сүт өзектеріне, содан кейін орташа және үлкен өзектерге, ең соңында қуыстарға жиналады. ... ... ... ... сиымдылық (жинақтау) жүйесі деп атайды. Ол тола келе желіндегі қысым с.б. 50-70 мм-ге дейін көтеріледі де, бірыңғай салалы еттердің тонусы ... Төл ... ... мал ... ... ... ... бірыңғай салалы ет талшықтары жиырылып, желіннің ішіндегі қысым жоғарылайды.
Мал сауылып болғаннан соң қысым нөлге дейін төмендейді де, сүт ... келе ол ... ... ... ... мама ... ... қысым 40 -- 60 мм-ден артып кетсе, сүт үрпіден алдымен тамшылап, соңынан сорғалап ағады. Желіндегі қысым тым жоғарылап ... ... ... тежейді.
Малдың сүттілігі желіннің сиымдылығына байланысты. Биелер үшін желін сиымдылығының тиімді мөлшері 1 -- 1,5 л, ал оның ең ... ... -- 2,5 л. ... желін сиымдылығы 18 -- 25 л., ал өте сүтті ... -- 40 -- 50 л ... Сүт түзу ... реттелуі
Буаздықтың соңында мал желіндеп, сүт түзуге дайын жағдайға келеді. Бірақ бұл кезде сүт бездерінде секрециялық процесс әлі қалыптаса қоймайды. Ол тек мал ... соң ... ... ... ... ... ... екі процесті ажырату керек. Олар уыздану (лактогенез) және сүттену (лактопоэз). Уыздану деп ... соңы мен мал ... ... ... күндерде сүт бездерінде секрециялық процестің басталуын айтады. Осы ... ... ... ... ... ... ... дейді. Аталған күрделі физиологиялық құбылыстар желінде жүретін морфо-функционалдық, био-химиялық процестердің нейро-гуморальдық ... ... ... ... нәтижесінде атқарылады.
Сүттену процесін қамтамасыз ететін жүйені іске қосатын аф-ференттік (орталыққа тепкіш) буынды ем мен желіннің жанасуды, қысымды, температураны қабылдайтын ... ем ... сүт ... мен ... ... барорецепторлары, есту, көру, иіс жене дәм анализаторлары ... ... ... ... ... ... -- ми қыртысы; 2 -- сопақша ми; 3 -- жұлын; 4 -- ... ... 5 -- ... ... 6 -- гипофиз; 7 -- желін; 8 -- желін альвеоласы;
9 -- афференттік жүйкелер;
* -- ... ... -- сүт ... ... ... ... ... 12 -- қан тамырлары;
Сүттену орталығы ми қыртысында, лимбикалық жүйеде, гипоталамусте, таламусте, ... ... ... ми мен ... ... жекеленген құрылымдардың біртұтас морфофункционалдық бірлестігі болып табылады. Бүл орталық ас қорыту, тыныс алу, тамыр қозғағыш, жыныстық т.б. орталықтармен ... ... ... ... ... енетін өр құрылым өзіне тән қызмет атқарады. Жұлынның қатысуымен желіннен сүт бөлуді қамтамасыз ететін кұрылымдардың әрекеті реттелсе, ... ми ... ... ... үйлестіреді. Аралық ми құрылымдары (гипоталамустың суп-раоптикалық және паравентрикулярлық ядролары) желіндегі күрделі процестерді нейрогуморальдық реттеуде маңызды рөл атқарады.
Аталған ... ... ... ... мықын-құрсақтық, мықын-шаптық, жыныстық жөне аралықтық жүйке құрамындағы орталықтан тепкіш жүйке талшықгарынан құралған эфференттік буын қамтамасыз етеді.
Желінді жүйкелейтін жүйке талшықтары ... ... ... ... ... беткей және желін бөлімдері арасында орналас-қан ішкі торламалар құрады. Соңғы құрылымнан жүйке талшықтары қан тамырларына, сүт өзектеріне, без паренхимасына, желін ... ... ... ... ... Жүйке торлама-лары альвеолалардың негіздік мембраналары арқылы без торшаларына өтеді де, олардың ... ... ... тармақты рецеп-торлар құра аяқталады. Торламалар сүт өзектері сыртында, желін қуысының кілегей қабығында да рецепторлар түзеді. Ем мен ем ... ... ем ... де рецепторлар көп болады.
Жинақталған деректерге сүйене отырып, сүт түзу процесі ... ... мына ... ... бойынша реттеледі деп тұжырымдауға болады. Төл емгенде, немесе малды сауғанда тітіркеніс желіннен сезімтал жүйкелер арқылы жұльнға бағытталады да, оның ... ... ... ми ... ... ... Осы жерден тітіркеніс (импульс) үш бағытта тарайды:
1) ми қыртысына; 2) гипофиз сабағы арқылы нейрогипофизге және 3) ... ... ... арқылы желіннің өзіне. Соңғы бағытпен тараған импульстер әсерімен желіндегі қан айналым деңгейі ... түзу ... ... ... ... ... импульстердің маңызы зор. Олардың әсерімен гипоталамустың супраоптикалық және паравентрикулярлық ядроларынан нейросекреттер бөлініп, олар нейрогипофизге өтеді де, ... ... ... Өз кезегінде бұл гормон желіннің секрециялық бездерінің қызметін күшейтетін пролактин, СТГ, ТТГ, АКТГ бөлінуін үдетеді.
Пролактин -- тек сүт тұзу ... ... қана ... ... ... ... ... торшаларының өсуіне ықпал жасайды. Ол белоктардың, майлардың, көмірсулардың синтезін жандандырады.
Соматотропин - күйісті малдарда сүттің түзілуін реттеуде маңызды рөл атқарады. ... ... бұл ... ... ... жойғанда, ешкінің сүттілігі күрт төмендеген. Сол малға ... ... оның сүт түзу ... ... ... Бүл ... ... секрециялық бездеріне жанама жолмен -- белоктардың, көмірсулардың, майлардың алмасуын күшейту, олардың қан құрамындағы өнімдерін ... ... әсер ... түзілу процесін қалқанша без гормондары да реттейді. Тиреоидты ... ... ... ... ... ... сүт түзу процесін күшейтеді. Тироксиннің әсерімен сүт құрамында иммундық глобулиндер, фосфорлы қосылыстар мен кальций ... ... ... негізгі зат алмасу процесін күшейтіп, қанда сүттің алғы заттарының (глюкоза, бета-оксимай қышқылы, ацетат) ... ... ... ... ... ... ... Қалқанша безді сылып тастаса, малдың сүттілігі төмендеп, сүт құрамында липидтер ... ... түзу ... ... үсті ... мен үйқы безі де әсер етеді. Бүйрек үсті безі ... ... ... ... ... арқылы сүт түзуді жақсартады. Бүл бездер гормондары мРНК транскрипциясын ... ... ... ... тікелей әсер етеді. Безді сылып тастағанда желіннің қызметі бүзылып, сүт түзу процесі тоқтайды. Инсулин гормоны ... ... ... РНК ... және ... эпителийінде белоктардың түзілуіне ықпал етеді. Сүттену кезеңінде инсулин желіннің глюкозаны сіңіруін жақсартып, сүт алғы заттарының желін мен ... ... ... ... ... Сүт бөлу және оның механизмі
Желіннің секрециялық қызметімен оның ию және сүт бөлу ... ... ... ... (моторлық) әрекеттері тығыз байланысты. Желіннің қимыл әрекетін -- ондағы серпінді ұлпалар, альвеолалар мен майда сүт жолдары миоэпителийлері, сүт ... мен ... ... ... ет ... ... етеді.
Сүт толассыз түзіледі де, сауын аралығында ол желіннің жинақтаушы жүйесінде ... ... ... ... ... мен сүт жолдары, соңынан орташа және ірі сүт өзектері мен желін қуысы толады. Желін альвеолалары қуысының 60-70% ... ... соң, сүт ... мен ... бірыңғай салалы еттері босаңсып, сүт желін қуысына ... ... ... ... ... ... өтуін ию деп атайды. Бұл сүт жолдарындағы біріңғай салалы ет талшықтары мен қысқыш еттер тонусының ... ... ... ... ... және ол ... соң 5-6 ... кейін басталады. Егер мал сауылмаса желіндегі қысым ... сүт түзу ... ... Желіннің сиымдылық жүйесіндегі қысым капилляр қысымы деңгейіне (с.б. 35-50 мм) ... соң сүт түзу ... Бүл ... 10 -- 12 ... өткен кезде, желін сүтпен 85 -- 90 %-ға толған жағдайда ... ... ... с.б. 50 мм-ден асқанда, сүт түзу процесі тоқтайды. Оған альвеолаларға ... ... ... ... ... өтетін қан мөлшерінің азаюы, экструзия процесінің қиындауы себеп ... Бұл ... ... мен суда ... ... торшалар мембранасындағы жасушалар арқылы шығарылады да, май глобулалары торша ішінде қалып қояды. Осымен байланысты мал сирек сауылса, сүттің майлылығы төмендейді. ... ... ... ... май ... ... сүт ... және альвеолалық болып бөлінеді. Куыстық сүтті желін қуысы мен ірі сүт ... сүт ... Ол ем ... сүңгі түтік (катетр) еңгізгенде бөлінеді.
Альвеолалар қуысында, майда сүт жолдары мен сүт ... ... ... алъвеолалық сүт деп атайды. Оны шығару үшін сүңгі түтік қойылған емді қуыстық сүт бөлінген соң сарқа сауу керек. Сиыр мен ... бір ... ... ... 40 -- 50 ... ... ал 50 -- 60 пайызы - альвеолалық үлес болып табылады. Бұл көрсеткіштер тиісінше биеде 10 жөне 90 %, түйеде -- 5 жөне 95 % ... ... ... ... ... жиналған сүттің шамамен 15-20 пайызы қалып қояды. Сүттің бүл мөлшерін ... сүт деп ... Оның ... ... ... факторларға байланысты. Қалдық сүт мөлшері кәрі, сүтсіз, ... ... көп ... ... тосын тітіркендіргіштер әсерінен исінген малда қалдық сүт мөлшері көбейеді.
Сүт беру -- күрделі рефлекстік процесс. Ол ... ... мен ... ... ... ... желін мен организмнің басқа да мүшелерінде жүретін функционалдық өзгерістер жиынтығы ... ... Бұл ... екі ... -- таза ... жөне ... -- гуморальдық, өтеді.
Төл емгенде немесе мал сауыла ... ем ... ... болған тітіркеніс сыртқы жыныстық жүйкенің сезімтал талшықтары арқылы жұлынға ... ... ... екі ... ... ... ... белдік бөлігінде тітіркеніс афференттік жолдан эфференттік жолға беріліп, желінге кері ... ... ... ... ... ... ... альвеолалар сығылады да, сүт өзектер мен желін қуысына ығысады. Бүл процесс кезінде сүт ... ... ... қан ... бірыңғай салалы ет талшықтары да жиырылады. Осы құбылысты -- ию деп ... Бүл ... 1 -- 2 ... ... тітіркеніс жұлынның өрлеме жолымен сопакща ми арқылы гапоталамустың супраоптикалық ядросына беріледі. Бүл құры-лымнан тітіркеніс ми қыртысына және нейрогипофизге ... ... ... окситоциннің әрекетімен желін альвеолаларының миоэпителийлік торшалары жиырылады да, альвеолалық сүт бөлінеді.
Сонымен, сүт берудің бірінші -- таза ... ... ... ... ... ... ... буыны жұлынның белдік бөлігінде орналасқан қысқа рефлекстік доға арқылы сүттің ірі сүт өзектері мен желін қуысына бөлінуін қамтамасыз ... Сүт ... ... -- ... ... ... ... тітіркеніске жауап ретінде гапофизден бөлінген окситоциннің әсерімен миоэпителий торшалары жиырылып, альвеолалар қуысы мен майда сүт жолдарындағы сүт бөлінеді. Сауынды ... ... ... ... желінді жуған, уқалаған кезде, төл емгенде, мал сауылғанда қозады.
Биенің сүт беру кезеңдерінің арасында 23-25 с. ... ... ... Шошқада сүт беру рефлексінің өзіне тән ерекшеліктері бола - ды. Сүттену ... ... сүт беру ... кез ... емді ... ... кейінірек бүл рефлексте латенттік кезең пайда болып, сүт тек қана торайлар емген емдерден ғана бөлінеді.
Пайдаланылған әдебиет
1.АДАМ және ... ... Т. ... ... Т. ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы облысындағы түйе сүтiнiң физико-химиялық қасиеттерi21 бет
Лактация10 бет
Сүттің түзілу механизмі10 бет
Түйе сүтінің және шұбаттың липидтері21 бет
Барсакелмес қорығы26 бет
Газ ионды приборлар15 бет
Релятивистік байланыс күйінің массалық спектрін анықтау37 бет
Өндірістің аз қалдықтары және қалдықсыз технологиялар6 бет
Азаматтардың қауіпсіздігі мен қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етудегі мемлекеттік басқару жүйесіндегі ішкі істер органдары81 бет
Азаматтық қорғаныс күштерінің халық өмір қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі рөлі мен міндеттері. Бейбітшілік және соғыс кезіндегі төтенше жағдайлар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь