Өзгергіштік заңдылықтары

Тұқым қуалаушылық сияқты өзгергіштік те барлық тірі организмдерге тән. Өзгергіштік дегеніміз — организмнің бойындағы түрлі белгілер мен қасиеттердің сыртқы орта факторларының әсерінен өзгеруі, соған байланысты ол жаңа белгі-қасиеттерге ие болады немесе өзінің кейбір белгі-қасиеттерін жоғалтады. Өзгергіштіктің екі түрі бар, олар: 1) фенотиптік немесе тұқым қуаламайтын өзгергіштік, бұған модификациялық өзгергіштік жатады; 2) генотиптік немесе тұқым қуалайтын өзгергіштік; бұған мутациялық және комбинативтік өзгергіштіктер жатады.

Модификациялық өзгергіштік

Генотиптері ұқсас, бірақ әр түрлі орта жағдайларында өсіп дамитын организмдердің фенотиптері түрліше болып қалыптасады. Дарақтардың осылайша фенотипті жағынан әр түрлі болып өзгеруін модификациялық өзгергіштік деп атайды. Модификациялық өзгергіштіктің өзі белгілі бір реакция нормасымен шектеледі, яғни организм белгілерінің өзгеруінің белгілі бір шамасы болады. Мысалы, сиырдың үш қасиетін алайық: оның сүттілігі азығы мен күтіміне тығыз байланысты. Дұрыс рацион құрып, қажетті мөлшерде азықтандыра отырып оның сүтін молайтуға болады. Бұл тез және көп өзгеретін қасиет. Ал сүтінің майлылығы сүттілікке қарағанда азық және күтім жағдайларына аз мөлшерде байланысты және ол сиырдың тұқымына тән біршама тұрақты қасиет. Дегенмен, құнарлы азық беру арқылы оны да аздап өзгертуге болады. Анағұрлым аз өзгеретін, тұрақты белгі — сиырдың түсі. Бірақ сиыр жүнінің түсін сыртқы орта жағдайларына мүлдем байланыссыз деуге болмайды, ол да аздап болса өзгереді. Бұдан біз қандай белгі-қасиет болсын сыртқы ортаның әсерінен белгілі бір мөлшерде модификациялық өзгергіштікке ұшырайтындығын көреміз.
Модификациялық өзгергіштік организмнің көбею жолдарына, қандай биологиялық түрге жататындығына және өсу ортасына байланысты. Ол жер бетіндегі барлық тірі организмдерде болады.
Модификациялық өзгергіштік генотиптің өзгеруіне байланысты емес, сондықтан олар тұқым қуаламайды. Бірақ гендердің қызметіне және ферменттердің белсенділігіне әсер
        
        ӨЗГЕРГІШТІК ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ
Тұқым қуалаушылық сияқты өзгергіштік те барлық тірі организмдерге ... ...... ... түрлі белгілер мен
қасиеттердің сыртқы орта факторларының әсерінен өзгеруі, соған байланысты
ол жаңа ... ие ... ... ... ... ... Өзгергіштіктің екі түрі бар, олар: 1) фенотиптік немесе тұқым
қуаламайтын ... ... ... ... ... 2)
генотиптік немесе тұқым қуалайтын өзгергіштік; ... ... ... ... ... ... ... бірақ әр түрлі орта жағдайларында өсіп ... ... ... ... ... ... ... жағынан әр түрлі болып өзгеруін модификациялық өзгергіштік деп
атайды. Модификациялық өзгергіштіктің өзі белгілі бір ... ... яғни ... ... ... белгілі бір шамасы болады.
Мысалы, сиырдың үш қасиетін алайық: оның сүттілігі ... мен ... ... ... ... құрып, қажетті мөлшерде азықтандыра отырып оның
сүтін молайтуға ... Бұл тез және көп ... ... Ал ... ... қарағанда азық және күтім жағдайларына аз мөлшерде
байланысты және ол сиырдың тұқымына тән ... ... ... Дегенмен,
құнарлы азық беру арқылы оны да аздап өзгертуге болады. ... ... ... ... — сиырдың түсі. Бірақ сиыр жүнінің ... ... ... ... ... ... болмайды, ол да аздап болса
өзгереді. Бұдан біз қандай белгі-қасиет болсын сыртқы ... ... бір ... ... өзгергіштікке ұшырайтындығын көреміз.
Модификациялық өзгергіштік организмнің көбею жолдарына, қандай биологиялық
түрге жататындығына және өсу ортасына байланысты. Ол жер ... ... ... ... ... ... өзгеруіне байланысты емес, сондықтан
олар тұқым қуаламайды. Бірақ гендердің қызметіне және ... әсер етуі ... ... ... ... ... ... кемиді. Соған байланысты зат алмасу ... де, ... ... ... Олай болса, сыртқы орта
факторларының әсерінен көптеген физиологиялық, ... ... ... өзгереді. Бірақ бұлар тек фенотиптік қана
өзгерістер. Себебі мұндай жағдайда ... ... ... өзгеріс
байқалмайды.
Тағы да бір айта кететін жай, жоғарыда ... ... ... ... яғни белгі-қасиеттердің өзгеру шамасы
генотип арқылы анықталады.
Модификациялық өзгергіштікті ... ... ... ... ... белгілерінің сыртқы орта жағдайларының әсерінен әр түрлі
мөлшерде өзгеретіндігі туралы ... Енді ... зер ... ... бір ... үзіп ... жапырақтардың ұзындығы мен енін өлшесек,
олардың әр түрлі екендігіне көз жеткіземіз. Бұл жапырақтардың ... ... ... ... қоректік заттар мен судың тамыр ... және т.б. ... әсер ... ... ... Егер ... ұзындығы бойынша ең кішісінен үлкеніне дейін
бір қатарға орналастыратын болсақ, бұл белгінің өзгергіштік қатарын көреміз
(1-сурет).
1-сурет. Лавршие ... ... ... қатары (жапырақ ұзындығы
сан арқылы көрсетілген)
Мұны вариация қатары деп атайды. Ол варианттардан ... ... ...... ... жеке ... Мұндай модификациялық
өзгергіштік статистикалық ... ... ... ... ... бидай
масағындағы масақшалар санының өзгергіштігін қарастырайық. Зерттеу ... 100 ... ... ... әрқайсысындағы масақшалардың санын
есептейміз. Сонда ... ... 14 пен ... аралығында
болатындығын көреміз. Соның ішінде масақшаларының саны 16—18 болып келетін
масақтар жиі, ал сандары ... ... ... болып келетіндері сирек
кездеседі. Ол есептеулердің нәтижесі мынадай:
Кестедегі ... ... ... ... ... орналасқан варианттар қатарын,
ал төменгі цифрлар варианттардың кездесу жиілігін көрсетеді. Бұл ... ... ... ... 100 ... ... келеді. Вариация
қатарында орналасқан жеке варианттардың өзгерісін қисық сызық ... ... ... ... Бидай масағындағы масақшалар санының өзгермелі нұсқа қисық сызығы
Вариациялық қатардың маңызды бір статистикалық көрсеткіші — ... ... ... Оны табу үшін мына ... қолданамыз:
М — орташа шама, Х — вариант, — варианттардың кездесу ... n ... ...... ... ... ... аталған бидай масақшаларының вариация
қатарының орташа ... ... ... ... ... ... шама ... тең болып шықты.
Алайда, орташа арифметикалық шама өзгергіштіктің сипатын анық көрсете
алмайды. Себебі ... ... ... екі ... қатардың өзгергіштігі
әр түрлі болып келуі мүмкін. Белгінің өзгеру деңгейін сипаттайтын келесі
бір көрсеткіш — ол ... ... ... (— ... Оны мына формула
бойынша табамыз: 
Мұнда орташа шамамен әр жеке ... ... ... (n — 1)-ге бөлініп, түбір астынан шығарылады.
Математикалық статистиканың заңдылығы бойынша кез ... ... ... ... ... артыққа ауытқымауы керек. Сондықтан орташа
квадраттық ауытқудың негізінде орташа арифметикалық шаманың қателігі (М ... ... Ол ... ... ... ... осы ... негізінде пайыз бойынша ... ... Оны ... коэффициенті (V) деп атайды. Ол мына
формуламен есептеледі:
Мысалы, бидайды алып, екі белгісінің — масағының ... мен ... ... ... ... Аталған белгілердің
вариация коэффициенттерін салыстыру арқылы олардың өзгеру ... ... ... өзгергіштікке нақты сипаттама беру үшін зерттелетін
объект бойынша алынатын ... саны көп ... ... Сонда ғана
жоғарыда көрсетілген статистикалық әдіс ... оң ... ... ... ... үшін ... зертханалық жұмыс ұсынылып отыр.
Мутациялық өзгергіштік
Мутация дегеніміз — организм генотипінің, яғни ... мен ... ...... ... ... кездейсоқ пайда болатын,
тұқым қуалайтын өзгергіштік. Бұл ұғымды ең алғаш голландиялық ботаник Х. Де
Фриз қалыптастырды. Ол ... ... ... кейбір белгілерінің
қалыпты жағдайдан ауытқитынын және олардың тұқым қуалайтындығын ... ... ... 1901 жылы ... “Мутациялық теория” деп
аталатын еңбегін жариялады. Мутациялық теорияның негізгі ережелері мынадай:
Мутация барлық тірі организмдерге тән қасиет. Ол ... да ... да ... ... көбінесе, жануарлар мен адам үшін зиянды болып келеді. Себебі
эволюциялық даму барысында  организмде қалыптасқан үйлесімділік ... ... орта ... ... ... ... ... мутагендер
деп атайды. Мутагендердің үш түрі кездеседі. Олар: физикалық, ... ... ... ... ... радиоактивті сәулелер,
ультракүлгін сәулелер, лазер сәулелері және т.б. ... ... ... ... никотин қышқылы және т.б. химиялық
қосылыстар жатады. Олардың саны қазір ... ... Өте ... ... ... мен пестицидтер де мутация тудыра
алады. Сондықтан гербицидтер мен пестицидтерді ... тыс ... ... зат ... процесі кезінде түзілетін кейбір ыдырау өнімдері мен
организмге тағам арқылы келіп ... ... ... да ... ... ... т.б.) мутагендік қасиет болады. Оларды
биологиялық  мутагендер дейді.
 Мутациялық процесті табиғи ... ... ... ... ... және
мутагендік факторлармен арнайы әсер етуден пайда болған индукциялық деп
екіге ... ... ... мұндай түрі организмде тұқым қуалайтын
өзгергіштікті қолдан жасауға мүмкіндік туғызды.
Мутациялар организмнің қандай клеткаларында пайда ... ... ... ... және сомалық (дене клеткаларындағы)
болып екіге бөлінеді. Жыныс клеткаларында болатын мутация келесі ... ... Ал ... ... ... жолмен көбейетін организмдерде
айтарлықтай рөл атқармайды. Себебі дене клеткаларында пайда болатын өзгеріс
ұрпаққа берілмейді. ... ... ... ... бұл жағдай
керісінше болады. Сомалық  мутацияны зерттеудің обыр ... ... ... зор. ... ... қалыпты клеткалардың обыр клеткаларына
айналуы ... ... ... жүретіндігі туралы көптеген ғылыми деректер
бар.
Генотиптің өзгеру сипатына қарай мутациялар гендік, хромосомалық, ... ... ... ... ... ... ... түрі жекелеген гендерде болады және жиі
кездеседі. Гендік мутация ДНҚ ... ... ... ... ... ... Мысалы, ДНҚ құрамындағы қатар тұрған
екі нуклеотидтің орын алмастыруы немесе бір ... ... ... ... ... ... код өзгереді де, ... ... ... ... ... ... қасиеті өзгереді. Ол ақыр
аяғында келіп, организм белгісінің ... ... ... ... ... жаңа ... пайда болады. Оның эволюция мен
селекция үшін үлкен маңызы бар. ... ... ... ... ... ... және микроорганизмдердің жаңа түрлерін
алу үшін қажетті материал ретінде пайдаланылады.
Хромосомалық мутация. Хромосомалық мутация ... ... ... ... Бұл жағдайда хромосомалардың құрылымы өзгереді. Ондай
өзгерістер хромосома ішілік және хромосома ... ... ... ... өзгерістерге мыналар жатады: дефишенсия — хромосома  ұштарының
жетіспеушілігі; делеция — ... бір ... ... ... ...... бөлігінің 180Ә-қа бұрылуына ... ... ... ... ...... ... бір бөлігінің
екі еселенуі.
Хромосома аралық өзгерістерге ... бір ... оған ... ... бір ... ... ... жатады, оны транслокация дейді. Сол
сияқты ... ... ... ... ... ... да жатқызуға
болады.
Геномдық мутация. Геномдық мутация дегеніміз — клеткадағы хромосомалар
санының ... ... ... ... ... ... ... хромосомаларда болатын гендердің жиынтығы. Енді осы геномдық
мутацияның пайда болу жолын ... ... ... ... ... ... берілуін қамтамасыз етіп отыратын клетканың
бөліну ...... бен ... ... белгілі. Бірақ кейбір
жағдайда бұл механизмдер бұзылады да, хромосомалар клеткадағы екі полюске
теңдей ажырамайды. ... ... ... саны ... ... болады. Геномдық мутация хромосома  санының гаплоидты жиынтыққа
еселеніп немесе ... ... ... Егер ... ... ... ал ... көбейсе не азайса — анеуплоидия немесе
гетероплоидия деп ... ... ... ... ... ... қарай 3 n —
триплоиды, 4 n — ... 5 n — ... және т.б. ... ... организмнің түрлі белгілерінің өзгеруіне ... ... ол ... мен селекция үшін аса маңызды болып ... орыс ... ... ... ... ... алайық. Қарабидайдың бұл түрі қалыпты диплоидты ... ... ... ... ірі, әрі салмақты болып өзгерген. Бұл әрине
шаруашылық маңызы жағынан ... ... ... нәтижесінде өсімдіктердің жеке мүшелерінің көлемі
ұлғаяды. Ал оның негізінде клетка ... ... ... ... сәйкес
оның құрамындағы белок, көмірсу, майлар, витаминдер және т.б. ... ...... өте сирек кезедсетін құбылыс. Бұл көбінесе
жыныстық көбеюі партеногенез жолымен ... ... ... ... аскариданы, жер құрттарын, ... ... ... ... ... ... бір себебі, олардың
полиплоидия жағдайында ұрпақ бере алмайтындығына ... ... ... зиготаның болатындығы анықталған, бірақ олардың
тіршілік қабілеті болмайды.
Анеуплоидия. Анеуплоидия немесе гетероплоидия хромосома ... ... ... өзгеруінің нәтижесінде пайда болады. Бұл құбылысты ең
алғаш К. Бриджес дрозофила шыбынындағы жыныспен ... ... ... зерттеу барысында байқағандығын өткен тақырыптан білесіңдер. Ол
аналық шыбынның дене клеткасынан ХХУ хромосомалардың (сонда У ... ... ХО ... У жоқ) хромосомаларды тапты. Осыған байланысты
дрозофила ... ... ... (қанаты, көзі және т.б.)
өзгеретіндігі анықталды. Мұндай жағдай өсімдіктер мен ... ... да ... ... ... 21-ші жұп хромосомада 46-ның орнына 47
хромосома болса Даун ауруы пайда болады. Ондай адамның ... кем, ... ... ... ... ... практикалық маңызы да бар. Ол ... ... ... ... арқылы жаңа мол өнімді
түрлерін алу үшін ... ... Бұл ... ... кездесетін
плазмогендердің өзгеруіне байланысты болады. ... ... мен ... болады. Цитоплазмалық мутация да гендік
және т.б. мутациялар ... ... ... ... ... ... ... тыныс алу ... ... ... ... ондай кемістік олардың митохондрияларында болатын
геннің мутацияға ұшырасуына байланысты екендігі белгілі болған. Осы сияқты
пластидтер ... ... ... ... ... ... ... болады.
Тұқым қуалайтын өзгергіштіктегі ұқсас қатарлар ... Орыс ... ... қуалайтын өзгергіштікті зерттеу барысында систематикалық
жағынан бір-біріне жақын тұрған ... мен ... ... ... болып келетіндігін анықтады. Соның негізінде өзінің
“Тұқым қуалайтын өзгергіштіктегі ұқсас қатарлар” деп ... ... ... заң ... шығу тегі жағынан бір-біріне жақын, соған байланысты
морфологиялық, физиологиялық және т.б. ... ... ... ... ... ... де ... болып келеді. Мысалы,
астық тұқымдасына жататын бидай, ... ... ... ... ... дәнінің түсі мен пішіні, ... ... ... төзімділігі және т.б. қасиеттері жөнінен тұқым ... ... ... ... анықталған (6-кесте). Сонда осы
заңдылыққа сәйкес бір түрде болатын мутациялық өзгергіштікті білу ... ... ... мен ... ... өзгергіштіктің болатындығы алдын ала
болжанады.
Николай Иванович Вавилов
(1887–1943)
Ботаник, генетик, географ. ... ... шығу ... анықтады.
Тұқым қуалайтын өзгергіштіктегі ұқсас қатарлар заңын ашып, дүние жүзінің 40-
қа жуық аймағында экспедициялық зерттеу-лер ... ... ... ... ... заңы ... кеңінен
қолданылады. Ол көптеген мутацияның ішінен қажеттілерін дұрыс ... ... ... және бір ... ... мутацияны білу арқылы оған
туыстас екінші түрде де, дәл ... ... ... ... ... Абиссинаға барған сапарында қатты бидайдың қылтанақты түрлерін
тапты. Кейіннен белгілі селекционер А.П.Шехурдин соған ... ... да ... ... ... ... өзгергіштіктің ұқсас қатарлары жануарларда да кездеседі.
Мысалы, альбиностар (түстің ақ болуы) қояндарда, теңіз шошқасында және ... ... да ... Әр ... ... де
тұқым қуалайтын ұқсас биохимиялық өзгерістер байқалған.
Эволюциялық теория
Бұрынғы өткен тақырыптарда ... ... ... пен ... ... Енді олардың органикалық дүниенің эволюциялық
даму процесінде қандай рөл атқаратынын қарастырамыз.
Систематиктердің есебі ... ... ... ... 2 ... ... 500 ... түрі белгілі. Осыншама алуан түрлердің пайда болуы
және сақталуы ... ... пен ... заңдылықтарына
байланысты екені сөзсіз. Организмнің өзін қоршаған сыртқы ортаға бейімделуі
барысында ... ... ... ... жаңа ... пайда болатындығы
туралы тұңғыш рет ағылшын ғалымы Ч.Дарвин түсінік берді. Ол ... күші ... ... үш ... атап ... ... өзгергіштікті және сұрыптауды анықтады.
Түрдің пайда болуы барысында ... ... ... ... ... ... үшін, сол түрлердің шығуына және дамып-
қалыптасуына негіз болып ... ... ... заңдылықтарын
білу қажет.
Популяциялар генетикасы. Популяция деп — ... ... және ... ... де ... бір-бірімен будандасып, ұрпақ бере алатын бір
түрге жататын ... ... ... ... ... ... тұқымдары мен өсімдіктердің сорттары да жеке ... ... ... ең ... статистикалық және генетикалық
әдістерді  қолдана отырып дат ... ... ... Оның 1903 ... және таза ... ... қуалау” деген еңбегі жарық
көрді. Бұл ілімді орыс ... ... әрі ... ... ... ... құрылымын зерттеу үшін объект ретінде
өздігінен тозаңданатын ... ... ... оның ... ... ірілерін бір бөлек, ұсақтарын бір бөлек ... ... ... ... және ... мг ... шыққан. Содан соң ол тұқымдарды бөлек-
бөлек еккен. Олардан өсіп ... ... ... ... ... қайта
өлшегенде ауыр салмақты (ірі) тұқымдардан өсіп шыққан өсімдіктердің дәндері
орта есеппен 618,7 мг, ал ... ... 343,4 мг ... ... бұл
тәжірибенің нәтижесі асбұршақтың сорт ... ... ... ... дарақтардан тұратындығын және оның әрқайсысы таза
линиялардың бастамасы бола ... ... ... ... ... ... өсімдіктер
популяциясының генотиптері және солар арқылы анықталатын белгілері көбінесе
гомозиготалы (АА ... аа) ... ... ... олар ... жіктеле алады.
Ал жануарлар мен айқас тозаңданатын өсімдіктер популяциясының генотиптері
еркін будандасу негізінде қалыптасады. Осыған байланысты олар ... (Аа) ... ... ... ... генетикалық құрылымын
зерттеудің бір жолы — жекелеген ... ... ... ... ... таралу сипатын анықтау.
Мысалы, популяциядағы бір геннің екі түрлі өлшемі ... ... ... аа дарақтары сан жағынан бірдей дейік. Олардан А және а гендері бар
аталық және аналық ... тең ... ... ... гендері бар
дарақтар будандасқанда мынадай нәтиже шығады:
Сонда F1-де доминантты гомозиготаның пайда болу ... ...... рецессивті гомозиготалардікі — 0,25-ке тең.
Ал келесі буында гамета ... ... ... (А) ... ... мөлшері 0,5-ке тең болады. Себебі 0,25-і гетерозиготадан ... сол ... ... (а) ... ... ... де 0,5-ке ... онда да 0,25 гетерозиготадан беріледі. Сөйтіп, бұл мысалдан еркін
будандасу жағдайында әр буын ... ... және ... ... ... ... бір деңгейде, яғни 0,5 А және 0,5 а болатынын көреміз.
Бірақ кейде популяциядағы гомозиготалар ... тең ... ... ... бір ... ... түгі ... түгі жоқ өсімдіктерге қарағанда төрт есе көп ... ... Бұл ... ... ара қатынасы 0,5 А:0,5 а емес, 0,8
А:0,2 а болады. Будандастыру нәтижесінде олардан мынандай ... ... әр жүз ... орта ... 96-сы ... (64 ... 32
гетерозигота), тек төртеуі ғана түксіз болып шығады.
Бұл жағдайда ... ... да “А” ... бар ... мөлшері 0,8
(0,64 гомозигота АА-дан, 0,16 гетерозигота Аа-дан), ал “а” аллелі ... ... 0,2 (0,04 ... ... 0,16 гетерозигота Аа-дан
келеді) болады.
Харди—Вайнберг заңы. 1908 жылы ағылшын математигі Г.Харди мен ... ... ... ... пен ... таралу жиілігін
анықтайтын формула ұсынды. Ол кейіннен Харди—Вайнберг заңы деп аталды. ... ... ... ... ... А ... ... деп, ал рецессивті а-ның мөлшері q деп белгіленеді. Осыдан келіп олардың
ұрпақтарындағы ара ... ... ... ... ... ... формуласы шығады:
Р2АА + 2РqАа + q2аа.
Енді осы келтірілген формуланы қолдануға ... ... ірі ... ... мүйізділері 25% немесе 0,25, ал мүйізсіздер 75% ... ... ... ... А — ... мүйізді белгіні рецессивті а —
гені анықтайды. Гепотип аа-ның мөлшері бұл ... 0,25 ... ... ... ... ... ... былай табамыз:
Доминантты аллель А-ның мөлшері де осы формулаға сәйкес анықталады. p + q ... тең ... Р = 1—q  ... Сонда Р немесе А = 1 — а = 1 — 0,05 ... ... ... популяциядағы доминантты гомозиготан, яғни генотип АА-
ның мөлшері АА = p2 = 0,952 = 0,9025 ... ... және ... ... ... ... ... анықтауға болады. Формула бойынша ол:
Аа = 2pq = 2 ˙ 0,95 ˙ 0,05 = ... ... ... ... ... ... бір фенотиптің
мөлшерін есепке алудың негізінде популяциядағы генотиптің ... ... ... ... ... зор. ... адам ... тұқым қуалайтын аурулардың таралу сипатын анықтауға болады. Алайда
бұл ... ... да ... бір шегі бар. Олар ... ең алдымен
гендердің кездейсоқ үйлесімі болу үшін ... ... ... жаңа ... ... болмауы; өзгеше генотиптері бар, ... ... ... ... ... керек.
Өсімдіктер мен жануарлардың табиғи популяцияларына жүргізілген генетикалық
зерттеулер олардың фенотип жағынан біркелкі болғанымен, түрлі рецессивті
мутацияларға бай ... ... ... ... генотиптері
гетерозиготалы болып тұрғанда фенотип тұрғысынан ешқандай да білінбейді.
Тек будандасу кезінде екі рецессивті аллель кезігіп, ... ... ғана ... ... ... ... тікелей табиғи сұрыптаудың
бақылауына өтеді. Сөйтіп, академик И.И.Шмальгаузеннің ... ... ... түр мен ... өзінде “тұқым қуалайтын өзгергіштіктің
қорын” жинақтаған ... ... жүйе ... ... Ол
популяцияның тіршілік жағдайы өзгергенде ғана табиғи сұрыптау арқылы жүзеге
асырылады. Әр популяцияның өзіне тән ... қоры ... ... ... ...... түрдің немесе систематикалық топтың
гендерінің жиынтығы. Әр ... ... ... ... ... ... ... болады.
Табиғи сұрыптаудың түрлері. Орта жағдайларына байланысты табиғи сұрыптаудың
әсері әр түрлі болады. Айталық, бір қолайлы жағдайда ... ... ... ... тиімді болса, онда сұрыптау белгілі бір бағытта ... ... ... өзгеруіне және өзгергіштіктің реакция нормасының
бір бағытқа қарай ауысуына апарып соғады. ... ... ... ... ... Мысалы, ірі өндіріс орталықтарында түтін мен ыс көп
болғандықтан, сол маңда ... ақ ... ... қоңырқай-күңгірт болып
өзгереді. Соған байланысты қайыңда тіршілік ететін ақшыл көбелектердің
арасында кейде күңгірт  ... ... ... ... Егер ... ... таза ауыл жағдайында болса, сұрыптау арқылы жойылып ... ... ... ... ... ... көбелектер тез көзге түседі.
Сондықтан оларды құстар жеп ... Ал ... ... ... ... көп ... яғни табиғи сұрыптау оларды сақтап қалады.
Сонда мұндай сұрыптауды жүзеге асыратын ...... ... Егер ... өте ... қарқынмен жүрсе, тез арада күңгірт түсті
популяция пайда болады. Мысалы, Манчестер қаласының ... ... ... ... ... ... ... 20 жылдың ішінде
ығыстырып шығарған. Қозғаушы сұрыптау эволюцияда ... рөл ... ... ... барысында оның аяғының саусақтылықтан тақ тұяқтылыққа
дейінгі өзгерісі де дәлел бола алады.
Қозғаушы сұрыптаумен ... ... ... ... да ... Біршама тұрақты орта жағдайларында ... ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда аз өзгерістерді
тудыратын мутациялар сақталып, керісінше көп өзгеріс ... ... ... ... ... жәндіктер арқылы тозаңданатын өсімдіктер
гүлінің бір шағын бөлігі ғана өзгереді. Бұл сол жәндіктің мөлшеріне ғана
шақ ... ал олай ... ... ... ... әсер ... ... дәуірінде пайда болған саусақ  қанатты балықтарға жататын латимерия
осы күнге дейін өзгеріссіз тіршілік етіп келеді.
Сол ... ... кең ... ... ... ... бері қарай
орта жағдайларының түрлі өзгерістеріне қарамастан сақталып келеді. Бұларды
тұрақтандырушы сұрыптаудың нәтижесі деп білеміз.
Қозғаушы ... мен ... ... ... ... байланысты.
Қозғаушы сұрыптау қоршаған ортаның ауыспалы жағдайында ... ... ... Ал ... ... ... тұрақты орта жағдайларында
тиімді өзгерістерді сақтап, тұрақтандырып отырады.
Сонымен, популяциядағы генетикалық тұрғыдан талдау жасау микроэволюция ... ... ... негізгі факторы — табиғи сұрыптаудың механизмдерін
түсінуге мүмкіндік береді.
Қорытынды:
1. Өзгергіштіктің екі түрі бар. ... ... ... ... ... өзгергіштік. Бұған модификациялық
өзгергіштік жатады;
ә) генотиптік ... ... ... ... ... ... және
комбинативтік өзгергіштіктер жатады.
2. Сыртқы орта жағдайларының әсерінен организм ... ... ... деп ... ... өзі белгілі бір реакция нормасымен шектеледі,
яғни организмнің әрбір белгі-қасиетінің өзгеруінің ... бір ... ... ... өзгеруіне байланысты емес, сондықтан
ол тұқым қуаламайды.
3. Модификациялық өзгергіштік ... ... ... ... ... негізінде белгілердің өзгеру шамасы
пайызбен анықталады. Оны вариация коэффициенті (V) деп ... ... ...... генотипінің, яғни хромосомалар мен олардың
құрамды бөліктері — ... ... ... ... ... болатын
тұқым қуалайтын өзгергіштік.
5. Мутация ұғымын голландиялық ғалым Г. Де Фриз ... Ол 1901 ... ... деп ... ... ... Мутация тудыратын факторларды мутагендер дейді. Олардың үш түрі бар:
физикалық, ... және ... ... екі түрлі жолмен пайда болады: табиғи жағдайда ... ... ... және ... әсер ету ... ... ... индукциялық
мутация.
8. Генотиптің өзгеру сипатына қарай мутацияның төрт түрін ажыратады:
гендік, ... ... және ... Орыс ... ... “Тұқым қуалайтын өзгергіштіктегі ұқсас
қатарлар” заңын ... Оның мәні — шығу тегі ... ... ... тұрған
түрлер мен туыстарда болатын мутациялық өзгергіштіктер ұқсас болып ... ... ... ... ... мен сақталуы тұқым қуалаушылық пен
өзгергіштіктің заңдылықтарына байланысты.
11. Тұқым қуалаушылық, өзгергіштік және ... ... ... ... ... факторлар екенін ағылшын ғалымы Ч.Дарвин анықтады.
12. Популяцияның генетикалық құрылымын ең алғаш дат генетигі В.Иоганнсен
зерттеді. 1903 жылы оның ... және таза ... ... ... ... жарық көрді.
13. 1908 жылы ағылшын математигі Харди мен неміс дәрігері ... ... пен ... ... ... ... ... Ол кейіннен Харди—Вайнберг заңы деп аталды.
14. Гендік қор (генофонд) дегеніміз — ... ... ... ... ... ... Табиғи сұрыпталудың қозғаушы және тұрақтандырушы дейтін екі түрі бар.
Қозғаушы сұрыптау табиғаттағы ... ... ... ... етеді.
Тұрақтандырушы сұрыптау түрлердің тұрақтылығын сақтайды.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштіктің негізгі заңдылықтары3 бет
"Генетиканың даму тарихы."29 бет
"Гетерогенді және өзгермелі ортадағы сұрыптау"4 бет
Адам генетикасы4 бет
Генетика және селекция негіздері лекциялар60 бет
Генетиканың даму тарихы5 бет
Егіздер психогенетикасының зерттеу объектісі жайлы3 бет
Модификациялық және мутациялық өзгергіштік5 бет
Психогенетиканың генетикалық негіздері туралы мәлімет11 бет
Психогинэтиканың гинэтикалық негізі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь