Қазақ кеңес балалар әдебиетінің бала тәрбиесіндегі маңызы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

І. ҚАЗАҚ БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІНІҢ ТӘРБИЕ БЕРУДЕГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ...7
1.1 Қазақ балалар әдебиетінің қалыптасу тарихына қысқаша шолу ... ... ... ... ... ..7
1.2 Қазақ балалар әдебиеті тұлғаның рухани дамуының құралы ретінде ... ... ... 16
1.3 Қазақ балалары және көркем әдебиет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22

ІІ. ҚАЗАҚ КЕҢЕС БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІНІҢ БАЛА ТӘРБИЕСІНДЕГІ МАҢЫЗЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
2.1 Балалар әдебиетіндегі кейіпкерлердің бала дүниетанымына әсері ... ... ... ... 31
2.2 Қазақ кеңес балалар әдебиетінің концептуалдық құрылымы ... ... ... ... ... ... .35
2.3 Қазақ кеңес балалар әдебиетінің эстетикалық тәрбие берудегі ролі ... ... ... ..40
2.4 Қазақ кеңес балалар әдебиеті және балалар драматургиясы ... ... ... ... ... ... ...45
1.сабақ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .55
2.сабақ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56
3.сабақ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .61

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...64
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .67
КІРІСПЕ


Зерттеудің көкейтестілігі: Балалар әдебиеті әдебиеттің өз алдына жеке дара саласы болғандықтан, бұл саланың өзіне тән ерекшелігі, тілі мен өзіндік бағыт-бағдары бар. Яғни, балалар әдебиеті – қазақ әдебиетінің бір арнасы. Оның да өсу, өркендеу жолдары бар. Басында жалпы әдебиеттік мұралармен бірге дамып келсе, соңынан өз алдына дараланып, өз ерекшеліктерімен таныла бастады. Балалар әдебиетінің басты ерекшелігі – тақырыбында, екіншіден, бала тіліне лайық көркемдігінде, үшіншіден, тәрбиелік-танымдық, дидактикалық ұғынықтылығында, төртіншіден, балаға тән юмор қажет. Баланың қажеттілігінен, сұранысынан, талабынан шығу үшін оларға тән қылық, мінез керек. Ол үшін көркем шығарма шынайы, табиғи сурттелуі керек. Онсыз баланы алдау мүмкін емес. Бірақ ол шындық қоғам дамуына сай өзгеріп, уақыт талабына шығып отырса нұр үстіне нұр.
Елдік пен еркіндікті аңсаған қазақ елі бүгнде іргесін бекемдеп, саяси-экономикаық, әлеуметтік жағынан өркениетті елдер қатарынан орын алуда. Өтпелі кезең өзгерістеріне орай халыққа білім беру жүйесі де, реформалануда. Білім беруді қоғам мүддесіне сәйкес қайта құру, оқыту мен тәрбиелеу мазмұнын жаңарту, әдебиет пен мәдениетті өркендету бағытында бірсыпыра шаралар жүзеге асырылып, жас ұрпаққа жаңа оқу бағдарламалары мен оқулықтары, оқу-әдістемелік құралдары жасалып, мектеп өміріне енгізілді. Мұнда көздеген ең басты мәелелердің бірі – болашақта қоғам мүддесін өтеуге қабілетті, жан-жақты дамыған, өз еліне сүйіспеншілігі зор тұлғаны қалыптастыру. Бұл міндеттер мемлекеттік құжаттарда, Қазақсатн Республикасының Конституциясында, «Тіл туралы» Заңдарында т.б. атап көретілген. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуы жаңа ұрпақты өз ана тілінде оқытуға, білім беруге, әдеби, мәдени мұраларымзды танып-білуге мол мүмкіндік туғызды. Ата-бабадан бүгінгі күнге жеткен тарихи мұраларды таныту халық қазынасы ауыз әдебиеті, балаларға арналған көркем әдеби шығармалардлы кеңінен пайдалану арқылы жүзеге аспақ. Бұл жөнінде ел президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдаған үндеуінде: «... біз тарихи мүмкіндіктерді, әдеби-мәдени мұраларды таныта тәриелеуді мектепке дейінгі кезеңнен бастап, үзіліссіз жүзеге асыруға тиіспіз. Осы арқылы жастарды адамгершілікке, өз еліне сүйіспеншілікке, патриоттыққа тәрбиелеуге тиіспіз», - дей келе, «бәріміз де бала кезімізде халық ауыз әдебиетінің баға жеткісіз бай мұрасымен сусындап өттік. Қазақ ертегілерін, батырлар жырларын оқымаған қазақ баласы жоқ шығар деп есептеймін», - деен болатын. Табиғат пен өмір әлемін поэзиялық өрмекпен біртұтас бейнеде суреттеп көрсететін, балалардың ойын орнықтырып, игілігіне айналдыруда, олардың сөз мәнісін түсінуге баулуда , тілін дамытуда балалар әдебиетінің тәлім-тәрбиелік мәні ерекше.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:


1 К. Қожахметова «Ұлт тағдыры мен қыз бала тәрбиесі - біртұтас». «Ұлт тағылымы» журналы 2005жыл.
2 К.Мәлікқызы «Козы Көрпеш - Баян сұлу»жырындағы тәрбие мәселесі. «Қазақ тілі мен әдебиеті»,2005жыл.
3 Б. Тойлыбаев «Ұлттық тәрбиеде жеке тұлғаның қалыптасуы». «Ұлт тағылымы»,2004,№2
4 Б. Жалмағамбетова «Ұлттық мектеп - ұлттық болмыс ортасы». «Қазақстан мектебі»,2005жыл
5 А.Сисенбердиева «Билер сөзінің тәрбиелік маңызы» «Қазақстан мектебі»,2006жыл
6 К. Оразбекова. «Қыз бала тәрбиесі». «Ұлттық психология мен халық тәрбиесі болашақтың бастауы хақында»кітабы,2000 жыл.
7 Т. Жақсыгүл. «Тарихи тұлға - ұлттық құндылықтың қайнар көзі». «Қазақ әдебиеті - тұлғаның рухани дамуының бастауы» кітабы,2005жыл.
8 К. Оразбекова. «Тіл - ұлттық сана-сезімнің теориялық-әдіснамалық негізі». «Ұлттық психология мен халық тәрбиесі болашақтың бастауы хақында» кітабы,2000жыл.
9 Арзамасцева И.Н., Николаева С.А. Детская литература. – М.:Академия, 2002.-472 с.
10 Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті тарихының очеркі. – Алматы, 1965., Қирабаев С. Өнер өрісі. Мақалалар мен зерттеулер. –Алматы:Жазушы, 1971.-272 б.
11 Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы, 1986
12 Өмірәлиев Қ, «Оғыз қаған» эпосының тілі. – Алматы, 1989
13 Мағауин М. Ғасырлар бедері. – Алматы, 1991.
14 Ж.Баласағұн Құтты білік. – Алматы: Өнер, 1995
15 ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. – Алматы, 1994.
16 20-30 жылдардағы қазақ әдебиеті. 1-кітап. – Алматы, 1997.
17 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр-аңыздар. – Алматы, 1985
18 Б.Соқпақбаев шығармаларындағы көріктеуіш тәсілдер // Қазақ және орыс тілдері шет тілдік кеңестікте: оқытудың қазіргі технологиялары: Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. - Алматы, 2005.
19 “Балалар әдебиетінің тілдік тұлғасы” (Б.Соқпақбаев шығармалары негізінде) // Мемлекеттік тілде маман даярлау “Жаңа мақсат, жаңа жүйе” атты Қазақ Ұлттық аграрлық университет өткізген Республикалық ғылыми-әдістемелік конференция материалдары. - Алматы, 2006, 58-61 бб.
20 70-жылдардағы балалар әдебиеті (Т.Нұрмағанбетов шығармалары бойынша) // А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты. Тілтаным. -Алматы, 2007, №3, 41-45 бб.
21 Балалар әдебиеті тілінің зерттелу тарихы// Қазақстан Республикасы Ұлттық академиясының Хабарлары. - Алматы, 2007, №2, 32-36 бб.
22 Балалар әдебиетінің лингвоконцептуалдық сипаты // Қазақ тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма мәселелері: қалыптасуы, дамуы: проф. Т.Жанұзақтың 80-жлдығына орай өткізілген Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. - Алматы, 2007, 146-151 бб.
23 Балалар әдебиеті тіліндегі ортақ концептуалдық құрылым // Қазақ тіл білімі мен түркітану мәселелері: І.Кеңесбаев, М.Балақаев, Ғ.Мұсабаевтың 100 жылдығына орай өткізілген Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. - Алматы, 2007, 348-351 бб.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................4
І. ҚАЗАҚ БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІНІҢ ТӘРБИЕ БЕРУДЕГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ...7
1.1 Қазақ балалар ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның рухани дамуының құралы
ретінде............16
1.3 Қазақ балалары және көркем
әдебиет...............................................................22
ІІ. ҚАЗАҚ КЕҢЕС БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІНІҢ БАЛА ТӘРБИЕСІНДЕГІ
МАҢЫЗЫ......................................................................
.............................................31
2.1 Балалар әдебиетіндегі ... бала ... ... ... ... әдебиетінің концептуалдық
құрылымы.........................35
2.3 Қазақ кеңес балалар әдебиетінің эстетикалық тәрбие берудегі
ролі..............40
2.4 Қазақ кеңес балалар әдебиеті және балалар
драматургиясы...........................45
1-
сабақ.......................................................................
..................................................55
2-
сабақ.......................................................................
..................................................56
3-
сабақ.......................................................................
..................................................61
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........................................64
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... өз алдына жеке
дара саласы болғандықтан, бұл ... ... тән ... тілі ... бағыт-бағдары бар. Яғни, балалар әдебиеті – қазақ әдебиетінің бір
арнасы. Оның да өсу, ... ... бар. ... ... ... бірге дамып келсе, соңынан өз алдына ... ... ... ... ... ... басты ерекшелігі –
тақырыбында, екіншіден, бала тіліне ... ... ... ... ... төртіншіден, балаға тән
юмор қажет. Баланың қажеттілігінен, сұранысынан, талабынан шығу үшін оларға
тән ... ... ... Ол үшін көркем шығарма шынайы, ... ... ... ... ... мүмкін емес. Бірақ ол шындық қоғам дамуына сай
өзгеріп, уақыт ... ... ... нұр ... ... пен ... аңсаған қазақ елі бүгнде іргесін бекемдеп, саяси-
экономикаық, әлеуметтік жағынан өркениетті елдер қатарынан орын ... ... ... орай ... ... беру жүйесі ... ... ... ... мүддесіне сәйкес қайта құру, оқыту мен
тәрбиелеу мазмұнын ... ... пен ... ... ... шаралар жүзеге асырылып, жас ұрпаққа жаңа оқу бағдарламалары мен
оқулықтары, оқу-әдістемелік құралдары жасалып, мектеп ... ... ... ең ... мәелелердің бірі – болашақта қоғам мүддесін өтеуге
қабілетті, жан-жақты дамыған, өз ... ... зор ... Бұл ... мемлекеттік құжаттарда, Қазақсатн
Республикасының Конституциясында, «Тіл туралы» ... т.б. ... ... ... ... алуы жаңа ұрпақты өз ана
тілінде оқытуға, білім беруге, әдеби, мәдени мұраларымзды танып-білуге мол
мүмкіндік ... ... ... ... ... тарихи мұраларды таныту
халық қазынасы ауыз әдебиеті, балаларға ... ... ... шығармалардлы
кеңінен пайдалану арқылы жүзеге аспақ. Бұл жөнінде ел ... ... ... жолдаған үндеуінде: «... біз ... ... ... ... тәриелеуді мектепке дейінгі
кезеңнен бастап, үзіліссіз жүзеге асыруға тиіспіз. Осы ... ... өз ... ... ... тәрбиелеуге
тиіспіз», - дей келе, «бәріміз де бала кезімізде халық ауыз әдебиетінің
баға ... бай ... ... ... ... ... батырлар
жырларын оқымаған қазақ баласы жоқ шығар деп есептеймін», - деен ... пен өмір ... ... ... ... бейнеде суреттеп
көрсететін, балалардың ойын орнықтырып, игілігіне айналдыруда, олардың сөз
мәнісін түсінуге баулуда , ... ... ... ... ... мәні ...... үрдіс, оған адамзат қоғамында талай ғасырды бастан
өткізіп, қасиетті мұраларға айналып, ... жас ... ... ... ... ... ... әл Фарабидің философиялық,
педагогикалық, дидактикалық ... ... Осы ... ... ... ... ... ағартушылары асыл мұралар қалдырған. Орта ғасыр
ойшылдары: «Қорқыт ата кітабы», ұлы бабамыз ... ... ... ... «Диуани лұғат ат-түрік» шежіресі, А.Жүйнекидің «Ақиқат сыйы»
ғылыми-философиялық, әдеби тарихи еңбектерінің келер ұрпақты туған ... ... ... қызығушылыққа, туған жерге, Отанға
сүйіпеншілікке тәрбиелеуде басты құрал екені сөзсіз. Біз ... ... ... Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов, А.Қасабек, Қ.Мұханбетәли, Ж.Алтай
т.б. еңбектерін негізге алдық. Қазақстанда психология ғылымының негізін
қалаушы ғалым ... пен ... ... ... ... ... Қ.Жарықбаев, Х.Т.Шерьязданова т.б.
зерттеулерінде оқушылардың ... ... ауыз ... ... орны
туралы ой толғады.
Бала тілін дамытуда көркем әдебиеттің құдіретті күші туралы ой ... ... ... ... ... А.В.Запарожец,
А.Леонтьев т.б. еңбектері зерттеуімізге өзек болды. Қазақстан Ркспубликасы
көлемінде балалар әдебиетінің ... ... ... ... ... ... С.Ахметова, К.Сейембаев, Н.Албытова
т.б. зерттеулерінде балалар әдебиетінің бастауыш ... ... ... ... ... тәлімдік және білімдік мәні, әдеби шығармаларды
оқу-тәрбие ... ... ... ... келелі ой қозғағанына көз
жеткіздік.
Ғылыми зерттеу нәтижесінде бастауыш сынып оқушыларына тәрбие мен білім
беруді дамыту ... ... ... ... ... ... ... «Мәтін арқылы бастауыш сынып оқушыларының тілін
дамыту» атты монографиялық еңбектері ... ... ... ... ... ... дамытудың маңыздылығын байқадық.
Десек те, балалар әдебиетінің баланың ... ... күші ... ... ... ... тілін дамытуда балалар әдебиетін
пайдаланудағы әдістемесі ... ... ... болған емес. Осының
нәтижесінде оқушылардың тілін дамытуда балалар әдебиетінің ... мен ... ... ... жағдайының арасында қарама-
қайшылықтар туындап отыр. Аталған қайшылықтарды шешу мақсатыда жұмысымыздың
тақырыбын ... ... ... ... ... ... тілін
дамыту» деп алуымызға тура келді.
Зерттеудің мақсаты: қазақ кеңестік балалар ... ... ... ... ... мен білім беруді дамытудың ... ... ... ... ... ... сыныптағы оқу-тәрбие үрдісі.
Зерттеудің ғылыми болжамы: Оқушылар тілін дамытуда ... ... ... артады, егерде оқу-тәрбие үрдісінде ... ... және ... ... мен ... ... тұрғыдан негізделсе, оны іс-тәжірибеде қолданудың тиімді әдіс-
тәсілдері айқындалып, оқу-тәрбие үрдісіне енгізілсе, онда ... ... ... ... ... болады.
Зерттеу міндеттері:
- қазақ кеңес балалар әдебиеті арқылы бастауыш оқушыларына тәрбие мен
білім беруді ... ... ... ... оқушыларға тәрбие беруде балалар әдебиетін пайдаланудың мүмкіндіктері
мен қазіргі жағдайын анықтау;
- ... ... ... оқушыларды дамытудың моделін құру өлшемдері
мен деңгейлерін және тиімді педагогикалық әдістерін айқындау.
Зерттеудің әдістері: Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... талдау, мектептегі
озық тәжірибелерді жинақтау, оны оқу-тәрбие үрдісінде қолдану, ... ... ... ... ... ... тұрғыда өңдеу.
Зерттеу нысаны: бастауыш сыныпта тәрбие беру барысындағы қазақ кеңестік
балалар әдебиеті.
Диплом ... ... ... екі ... ... ... тізімінен тұрады.
І. ҚАЗАҚ БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІНІҢ ТӘРБИЕ БЕРУДЕГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Қазақ балалар әдебиетінің қалыптасу тарихына қысқаша шолу
Балалар әдебиеті – ... ... ... Бастысы –
балалардың рухани мәдениетін байытып, туған елі мен жерін сүюге, ата-анасын
сыйлау, үлкенге құрмет көрсету, ... ... ... – бүгінігі ұлттық әдебиетімізде көркемдік-шығамашылық
және тағылымдық-тәрбиелік мақсаттарды басты назарда ұстап, балалардың жас
ерекшелігіне ... ... келе ... ... Бұл ... ... жастық,
білімділік ерекшеліктері еске алынады. Олардың психологиялық өсу процестері
ескеріледі.
Қазақ балалар әдебиеті жылдан жылға сан жағынан да, ... ... да өсіп ... ... ... ірі мәні бар. ... балалар
әдебиеті - жас ұрпақтарға ұлттық тәрбие берудің қуатты құралы. Ол жастарды
ұлттық патриоттық ... ... озық ... ... ... ... да ... жеңуге ұмтылдырып, жігер – қайратын
арттырады.
Балалар әдебиетінің қалыптасуына, дами ... оның ... ... ... ... ... ат ... келеді. Көп жанрлы
қазақ балалар әдебиетінің ... ... мен ... идеялық
мазмұнының байлығы және балалар әдебиетінің нақтылы мәселесін ашу ісі
жайында нұсқаулар ... ... ... өмірмен байланысын күшейтуде
балалар әдебиетінің тәрбиелік рөлі күшейіп зор ... ... ... ... ... де басқа ұлттық әдебиеттер сияқты үнемі, үздіксіз
даму, өсу жолында болды.
Адамзат баласының дамуы ерте кезден ... ... ... ... ... жеткені – аңыздар мен әпсаналар, түрлі ... ... Бұл ... ... ... ... игі ... тигізді.
«Балалар әдебиеті қоғамда балалар субмәдениетінің дамуын қамтамасыз
ететін социомәдени құбылыстардың бірі» болғандықтан да, ... ... ... ... ... орны ... ... таңда балаға өткен
дәуірдегі әдебиет үлгілерімен таныстыру үшін оларға ... ... ... ... ... әр бала өзінің төл тарихы мен мәдениетін танып ... ... ... ерте ... қоршаған ортаны танып білумен қатар
ежелгі тарихи жыр-дастандарды жаттап өсуіне ықпал ... ... Ол ... ... ... ежелгі түркі дүниесіне ортақ қисса-дастандар
мен аңыз-әңгімелерді бала санасына лайықты етіп, жас ерекшелігіне сай оқып
үйрету ... ... ... ... ... атап айтсақ, Ш.Ахметов,
С.Қирабаев сынды айтуы бойынша, фольклор – балалар әдебиетінің бастауы деп
атай келіп, ХІХ ... ІІ ... ... делініп жүр. Сонда балалар
әдебиеті ХІХ ғасырдың орта шенінен аяқ асты пайда бола ... жоқ. ... ... ... басталып, көне дәуірлердегі түркі
халықтарына ортақ төл мұраларымызбен жалғасады. Бала ... ... қай ... ... қоғамнан тыс қалған емес. Мәселен, Еуропа өз
балалар ... ... ... мен Рим ... ... таратып, яғни,
құдайлар мен мифтік қаһармандар бейнесі туралы аңыздардан таратады. Сондай-
ақ, балаларына библия әңгімелерін тұңғыш ... ... ... ... ... ... ... сияқты біз де түркі халықтарының балалар ... ХІХ ... ... ... ... яғни ежелгі түркі халықтарына ортақ мұралардан
бастауымыз керек. Айталық, шартты түрде, ... ... ... ... ... ... кезеңдерін басшылыққа ала отырып,
балалар әдебиетін былайша жүйеледік:
1. ... ... ... ... ... ... ортақ жәдігерлердегі ұрпақ мәселесі
3. ХҮ-ХІХ ғ.ғ. І жартысындағы ақын-жыраулар поэзиясындағы бала тәрбиесі
4. ХІХ ғ. ІІ ... ... ... ... ХХ ғ. ... алаш ... кезеңіндегі балалар әдебиеті
6. Кеңестік дәуірдегі балалар әдебиеті
7. Қазіргі балалар ... ... ... ең ... де ... ... ... жасына
дейінгі балдырғандар мен бастауыш, орталау, орта мектеп оқушыларына
лайықталған әдебиеттердің ... ... ... ... ... ... дәуір, әдеби кезеңдерге байланыстыра талдауды мақсат етеді. Ол
үшін, ең алдымен, балалардың жас ерекшелігін, білім ... ... ... ... еске алып отырады. Ал, балалар әдебиеті қазақ
әдебиетінің өскелең бір ... ... оны ... ... ... ... басшылыққа алады.
Фольклор сөз жоқ, балалар әдебиетінің бастауы, қайнар көзі. ... ... ауыз ... ... ... ала ... ... күнге
дейін дербес ғылым болып отыр. Осы аталмыш ... ... ... ХХІ ... сұранысы мен талабына жауап бере ала ма? ... ... ... және бір ауыз ... жауап бере салатын сұрақ емес.
Салмағы да, жауабы да ауыр ... ... ... ... қандай балалар
әдебиеті қажет? Бір ғана ... ... ... ... ... түлік
туралы» жырлар бар. Осыны балаларға қалай оқытып жүрмыз? Балдырған төрт
түлік туралы өлең-жырларды жаттауын ... ... өңі ... ... ... ... ... Балаға нанымды болу үшін көзбен көру, ... ... ... ... балалар әдебиетінің негізгі түп қазығының келесі арнасы – ежелгі
түркі әдебиеті ... Көне ... ... мәдени мұраларымыз
отандық, шетелдік ғалымдарымыздың назарын аударып отыр. Ү-ҮІІІ ғ.ғ. тасқа
қашалып мәңгілік ескерткішке ... ... ... ... ... ... («Қорқыт ата кітабы»), «Диуани ... ... ... ... сөздігі»), «Құтадғу біліг» («Құтты білік»), «Диунаи хикмет»
(«Даналық кітабы»), ... ... ... ... ... ... ... («Қыпшақтар кітабы»), «Қисса-cул-әнбия», «Хұсырау-
Шырын», «Мухаббат-наме», ... ... ... ... ... ... ... құдайлары мен қаҺармандарын дәріптегенше, сол түркі
халықтарына ортақ мәдени ... яғни ... ... қаған,
Тоныкөк, Тұмар патша, Алып ер ... т.б. ... үлгі ... ... жас буынның қазіргі кейіпкерлері «терминатор», «шрэк», «человек
паук», т.б. сияқты құбыжықтардан гөрі басты ... ... ... ... еді. Бұл ... қажет етпейтін, кезектен тыс қолға алуға тиіс
бірден бір мәселе.
Орхон ескерткіштеріндегі ... ... ... – ел ... ел ... болған батырларының ерлігін дәріптеу. Айталық, ... ... ... ... ... ... етіп, жырдағы
айтқандай:
Тәңір текті, Тәңірден жаралған,
Түрк Білге ... ... ... ... ... ... ұланым,
Біріккен әулетім, халқым...
деген ұрпаққа айтар ұлағатты сөздерден басталып, олардың батырлық,
ерлік істері жырланады. ... ... грек ... кем емес ... бірі – ХІІІ ғ. Хатқа түскен «Оғызнаме» («Оғыз қаған жыры»).
Оғыздардың Көк Тәңіріне ... ... көк ... ... ... ... ... Оғыз өзі көк өңді, әйелінің де көзі көк, ... ... ... ... ... деп ... ... көне түркілерде көк
түс қасиетті деп саналған. Жырдан үзінді кетірейік: «Күндерде бір ... көзі ... ... ... бала ... Осы баланың өңі, шырайы
көк ... ұл ... ... ... рет сүт еміп, бұдан артық ембеді.
Шикі ет, тамақ тіледі. Тілі шыға бастады. Қырық күннен соң ... ... ... Оғыз ... ... соң, түндерден соң жігіт болды. Бұдан
әрі Оғыз қағанның өсуі ... ... мен ... ... ... арқылы
өрбиді.
Сондай-ақ, ежелгі түркі халықтары табиғатты бағалай ... ... ... – Күн, Ай, ... екінші әйелінен – Көк, Тау, Теңіз деп
атауы да тегін емес. Әр баласының атын табиғат құбылыстарының атауын ... ... Грек ... олар құдайлар деп берілсе, ежелгі түркі
жырларда адам есімдері түрінде ... ... ... табиғатты адамнан,
адамды табиғаттан бөліп қарауға болмайды. Табиғатты жырлау, ... ... ... оны ... ... негізгі қазығы. Оның арғы арнасы
көне түркі дәуірлеріне жетелейді.
Ахмет Иассауи Исламның түркі халықтарының дүниетанымына ... ... ... яғни ... ішкі ... тазалығы және ғибадатын
насихаттайды. Ислам діні жасөспірімдерге ... ... мол. ... негізгі мақсат – ислам дініндегі имандылық, ... ... бала ... ... ... ... ... кейбір
қағидалар мен тыйым салуларына қарамастан мешіттен әйел ... ... діни ... ер ... бірге әйел адамдардың да қатысуы,
өлеңдердің ... ... ... ... ... адамдардың бір-
бірімен қол ұстасып билеуі, құрбандық қанының және сүйектерінің ... ... ... ... қоса ... ... ислам дінінің ең басты қағидаларын, ереже-шарттарын
жан-жақты баяндайды. Имандылықты насихаттайды. Адамгершілікті жырлайды. ... ... ... ... тұжырымдарын төрт мәселеге негіздей
отырып өрбітеді.
Бала тәрбиесі аса қиын да жауапты іс ... ... ... ... бой ... игі мақсаттарға жетелеу үшін балаларға
исламтану негіздерін үйреткеніміз орынды. ... ... ... балаға
алдымен, Аллаһқа деген махаббат керек, діннің негізі махаббатқа құрылуы
керек. Махаббат – ... ... сүю ... сөз және дін ... ... ... ... деген осы сүйіспеншіліктің әсерімен жасалуы
деген сөз. Дін жолында ... ... ... осы ... ... түк те құны ... ... екінші негізі – ... ... ... Адам – ең ... жаратылыс. Баланың психологиялық даму
процесіне зер сала отырып, оның талабы, ынта-жігерін ислам дінінің негізгі
қағидаларын білуге ... ... Бұл ... Қожа Ахмет Иассауидің
хикметтерін оқытқанымыз жөн. ... ... ... дін ... ... мейіріне бөленудің жолы – мұқтаждарға, жолда
қалғандарға, ... ... ... ... ... ең ... тіпті Жәбірейіл жете алмаған
жақындық арқылы Аллаға жеткен адамдардың ең ... ... ... ... яғни ... (Әзіреті Мұхамедтің Аллаһқа көтерілуі) қалай қол
жеткізген.
Сопылық діни-философиялық ... ... ... ... ... ... Сопы – адамды рухани жетілдіру, Алланы тану, Алла мен ... ... Бұл саф таза ... ұғымды береді. Тәні де, жаны да таза
адамға ... ... ... ілімде ұстаз бен шәкірт қатынасы, ... ... ... ... ... ... Тәңірге қосылу – бақытқа
жету жолы, сопылық махаббат пәлсапасы ... ... ... танисың».
Сопылық – рух, ізгілік, даналық, ержүректілік, әділеттілік, саналылық, жан
тазалығы, дінге, дүниеге, қоғамға ар биігінен ... ... ... ... ... ... даңқты
шығармасының сегіз ғасыр бойы мұсылман дүниесінің ... ... келе ... оның ... ... келісті тілінде,
образдылығында. Сөз қолдану шеберлігінде. Дүние тану ... ... ... ... айтарлықтай ықпал еткен философиялық жүйе...
Араб-парсы философиясындағы өте жиі қолданылатын негізгі ұғымдарды ... ... ... ... ... әлем, ғылым, білім, есім, заман, зат
т.б. Бұлар қазақ тіліне араб-парсы ... ... ... деп ... Себебі, бұл сөздер, біріншіден, қазақ тіліне емес, түркі
тілінен ... ұлты ... ... ... екіншіден, жоғарыда айтылған
сөздер түркі тіліне лингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... сопылық түркі әдебиетінің ең ескі
және ең маңызды жәдігері. Ақындық мәдениеті жоғары ұлы ақын ... ... араб ... өміршең жаңалықтарымен түрлендіруге ұмтылған.
«Ақиқат сыйы» кітабының алғашқы тарауларында Ахмет ... ... ... ... пайғамбарды, оның төрт сахабасын мадақтайды. Ислам
дәуіріндегі әдеби дәстүр ... ... жүйе бұл. Одан ... ... ... бөлуге болады:
1) Білімнің пайдасы мен надандықтың зияны туралы
2) Тілді тыйып ұстау - әдептілік пен тәртіптіліктің ... ... пен ... ... абыройды асырады, тәкаппардың құты қашады.
5) Мың дос аз, бір дұшпан көп.
Жүсіп Баласағұнидың «Құтты білік» ... ... бұл ... ... пәлсафаға құрылған:
Өнерлеп жаздым кітап сөз түйерлік,
Сан толғап бірін алдым ел сүйерлік.
Асыл сөз аз ... ... көп ... ... шайы ... бір ... - деп ақынның өзі сөздің ... ... ... ... ... кітабы оқушысын адамгершілікке, сыпаылыққа, ... ... ... сабағы қазақ мақал-мәтелдерімен астасып жатады.
Төменде Жүйнекидің қанатты ... ... ... ... оты тұтанып, жалындаса, биязылық суын шашып.
Білімді кісі – ... ... ... надан – құны жоқ бақыр.
Білімді әйел – ер, надан еркек - әйел.
Сүйекке – май, ... ... ... басы – ... ... көңілді жомарт кісі жібітеді.
Қанша дүние жиғанмен, сараңның көзі тоймайды.
Сараң – ... ... ... ... ... та, ... да сүймейді.
Қайырымсыз кісі жеміссіз ағаш сияқты.
Тәуір асың болса, кісіге жегіз, жарамды киім ... ... азар ... – үй, қарапайымдылық – оның іргетасы.
Бәле келсе, сабыр ет, қуанышын күт.
Ойлап сөйле, астын-үстін ... ... адам ... ... ... ... сол ... арасы бар.
Өнер арқылы дәулет келмейді, қиындық атаулының қиыны ... ... ... құс ... ... досы жақсы болса, оның өзі де жақсы болады.
Ахмет Жүйнеки кітабында өз заманындағы адамдардың бұзылған, ішкілікке
салынып, арамдыққа бейіл ... ... Бұл ... алты жүз жыл ... ... Абай ... ... жатыр
Ел тәуірі болып алды ішкендер,
Маскүнем бол, осы күні ішкен де – ... ... жол таба ... торығып.
Кітаптың соңында ақын жазып кеткен сөзінің кейінгіге үлгі болып қалуын
тілейді.
Ахмет Әдиб – атым, үлгі – сөзім,
Қалады ... ... ... ... ... жаз да ... өмір де ... жұмылар да екі көзім.
Жас ұрпақ, тыңда мені ұғасың көп,
Атымды дұғаңда айтып ... ... ... ... ... еттім,
«Маған да тарту етсін дұғасын», - деп.
Шындығында, Ахмет Әдиб Жүйнекидің «Ақиқат сыйы» кітабында айтылған
ойлар кейінгі ... ... ... ... ... қазақ әдебиетін
қалыптастыруға жол салған. Абай, Сұлтанмахмұт, Мағжан, Шәкәрім пәлсафасының
іргетасы болып есептелінді.
Жолдастық, достық мәселесін айтқанда, жас ... ... ... намысты,
жігерлі болып өсуді үлгі етеміз. Бұл жолда Алтын Орда ... ... ... ... ... әдебиетімізде діни, ғашықтық, ... жол ... Ол ... ... оянушылығы қазақтың көк Ордасының
құрылуына зиялы қауымды рухани жағынан ... ат ... ... ... ... қазақ елінің көкейкесті мәселелерін шұғыл жеткізіп
отыруға қажеттілік әдебиетке өз жанрын әкелді, ... ... толы ... ... тәрбиесіне етене жақын шығармалар – дидактикалық көркем туындылар.
Балаларға арнап жазылған шығармалардың көбі дидактикалық мазмұнда ... ... ... түркі халықтарының дидактикалық шығармаларда тәрбиелік
мақсат маңызды орында. Сондай ... ... ... ...... ... білігі». Өнегелі жол нұсқап, тағылымы мол ой
тастайтын шығармалардан үзінді келтірсек:
Тәңірі адамдарды жаратты, үздік етті,
Оған өнер, ... ... ой ... ... адам бұл күндері шырқау биікке көтерілді.
Ақыл берді: осының арқасында ... ... ...... ақылды – ұлық деп есепте.
Бұл екеуі таңдаулы құлдарын ... ... ... ... – ауру,
Көрікті істердің барлығы да ақылменен істелген,
Бектер бұл дүниеде біліммен ерекше.
Алты мыңнан астам бәйіттен ... ... ... ... ... ... өз құдіреті, достық, бала тәрбиесі, т.б. мәселелер жайлы ғибратты
ойлар ... ... ... ... дүниесінен балалар әдебиетіне ... ой, ... ... мол ... ... ... жетерлік.
Түркі халықтарына ортақ ежелгі дүние тарихындағы мұраларда ... ... ... ... ... ... мемлекет басшысы болуға,
серілікке даярлайтын адамдардың кодексі (заңдары) деуге болады.
ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда Асан Қайғы, Қазтуған, Доспамбет, ... ... ... Орда, Қазан, Әбілқайыр, Ноғай, Астрахань, ... хан ... ... өмір ... ... ... ... тақырып –
халық қамы, ел-жұрт амандығы, ел мен жер мәселесі, адамгершілік, адамға тән
қасиеттер т.б. ... ... ... мақсат ортақ. Жыраулар поэзиясындағы ой
толғау, жыр арнау үрдісі балалар поэзиясында қазір де ... ... ... ... ... ... «Жырау
поэзиясының өзіндік ерекшеліктері бұл мұраны жасаған ... ... оның ... сол ... ұстанған традицияның көнелігінен
туады. Жыраулар қаруланған көркемдік әдістердің дені – көне, ескі түркілік»
[5,136], - деп атап ... ... ... мен ... ... ... сабақтасып жатыр. Әрине, олар қоғамның дамуына сай дәуірлер
бойына ... ... ... ... құрайды. Жыраулар поэзиясының өкілі
Асан Қайғыдан мысал келтіре отырып ойымызды ... ... асыл ... түбінде жатады.
Таза мінсіз асыл сөз Ой түбінде жатады.
Су түбінде ... ... ... ... ... ... сөз
Шер толқытса шығады.
Жыраудың толғауларында нақыл сөздер мен авторлық афоризмдер ... ... ... ... ... ... ой толғауына
тән ерекшелік – бейнелі ойды ұтымды ... ... ... ойға жетелейтін шығармалар баланың таным-түсінігіне сай
тағылымды ой ... ... ... жоқ жалы жоқ,
Құлан қайтіп күн көрер?!
Аяғы жоқ, қолы жоқ,
Жылан қайтіп күн көрер?!
Шыбын шықса, жаз болып,
Таздар қайтіп күн көрер?!
Жалаң аяқ ... ... күн ... елін сүю, ел бірлігін сақтау, оларды шешендікке баулу жолында
Бұқар жыраудың толғауларынан үзінді келтіре отырып, жыр ... ... ... ... ... өлгені –
Басын мұнар шалғаны.
Көктегі бұлттың өлгені –
Аса алмай таудан қалғаны.
Ай мен күннің өлгені –
Еңкейіп ... ... ... ...
Мұз болып тастай қатқаны.
... Өлмегенде не өлмейді?
Жақсының аты өлмейді,
Ғалымның хаты ... ... ... ... ХҮ-ХҮІІІ ғасырлар ақындарының
қалыптастырған поэзия тағылымды да тәрбие мектебі болары хақ.
ХІХ ғасырдың ұлттық әдебиеті Дулат, ... ... ... ... ... Алтынсариннің қазақы мысалдары, әңгімелері, Шоқанның ел
аузынан ... ... ... мен ... жырлары, Абайдың өлеңдері мен қара
сөздері балалар әдебиетінің төрінен ойып орын алады.
Махамбет ... ... ... ... ... ... Оның ... жалынды, саяси өткірлік пен терең ой,
нәзік сезім әрдайым ұштасып, біте ... ... Бұл ... ... ... мен түріне де әсер етті.Түр мазмұнның түрі болуы қажет
деген шартқа Махамбет поэзиясы толық жауап бере ... ... ... ... ... «Мұңайма», «Айныман» деген өлеңдері,мазмұнына түрі сай, ... ... ... ... ... ісі қатайды,
Азамат ерден мал тайды,
Қанды көбе киініп,
Бір Аллаға сиынып,
Ұрандап жауға тигенде,
Кім ... ... ...... тағдыры туралы жыр. Оны «Ереуіл атқа ер
салмай», «Соғыс», «Толғау» деген алғашқы өлеңдері де дәлелдей ... ... ... ... ... қаһарының бұлты төнген күндерді ақын өзгеше
шабыт, ынтамен ... атқа ер ... ... ... ... жер ... салқын төске алмай,
... Ат үстінде күн көрмей,
Ашаршылық шөл көрмей,
Арып-ашып,жол көрмей,
Өзегі талып ет жемей,
Ер төсектен безінбей,
Ұлы түске ... ... ... түс қашпай,
Тебінгі теріс тағынбай,
Темір қазық жастанбай,
Қу толағай жастанбай,
Ерлердің ісі бітер ме?
деген сөздер бір ғана батырларды емес,өзінің бостандығы үшін ... алып ... ... ... ерлігін жырлау болатын.
Ш. Уәлиханов ғылымның түрлі саласында ... ... ... ... ... екі салаға жіктеледі: 1) Қазақтың өткендегі әдет-
ғұрпы, салты, ауыз әдебиеті, ... ... алты ... ( Нан-лу)
жайындағы ғылыми-географиялық қоғамына жиырма жасында мүше болған. ... ... ... ... саяси-әлеуметтік мәні бар
еңбектері. Бұл еңбектерінде Шоқанның ... ... ... ... ... ... мәні зор ... (1860) атты мақаласында
Шоқан Абылайды қазақ халқының тәуелсіздігін ... ... ханы дей ... ... ел ... ... халық тәуелсіздігіне құрал етуді
көздейді. Ғалымның бұл еңбектерінің тарихи мәні аса зор. Олар ... Осы ... ... ... ... жайындағы ертегілер қазақтың
эпостық жырларына негіз болды деген пікіді де айтады.
Шоқанның «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» (1862) ... ... ... аса елеулі. Онда ғалым қазақ халқының ежелгі нанымы – шаманизм, ислам
діні кейінгі қоспа, ол қазақтың ... тап ... ... ... ... ... уақыт шаман дінін үрдіс еткен қазақ елі табиғат ... ... ... ... мен ... ... ... Поэзия жанрының
өте күшті дамуы соның бір айғағы. Қазақтардың ерте кездегі сенген құдіреті
– Көк тәңірі болған. Кейін ол ... ... ... ... ... көшкен.
«Тәңір жарылқасын», «көк соққан», «көк соққыр» ... ... ... ... ... қазақ халқы Күнге, Айға, жұлдызға табынған. Отқа
табыну – ... ... де ... Мұны ескі ... дінінің әсері
дейді Шоқан. Ол қазақтың ескі нанымы – ... ... ол ... жерді, суды
қасиет тұтудан туған деп, мәселені материалистік тұрғыдан сөз етеді.
ХІХ ... ұлы ... ... қоғам қайраткері, қазақ ... бірі – Абай ... Абай өзі ... ... да, ... сияқты баланы оқытуға, тәрбиелеуге көп көңіл бөлген, оған ... бере ... ... ... ... да ... ... алдарына
қоятын тілектері барын айтқан. «Баламды медресеге біл деп бердім, ... шен ... деп ... - ... ... ... үшін ... ұл – халық
үшін қызмет етсін дегенді басты міндет етіп ... Абай ... ... бірі – ірі ... ... ... ... өлеңдер
жазды, ақыл сөздер айтты. Жасөспірімдерді өнер-білімге шақырды. Абай өз
өлеңдерін еріккеннің ермегі ... ... ... ... ... ... ... ескертіп өтеді.
1.2 Қазақ балалар әдебиеті тұлғаның рухани дамуының құралы ретінде
Әр халықтың тәлім-тәрбиелік мұрасы - ... ... ... ... ... Осы ... ол ... ұлттық тәрбиесінің
ерекшеліктерін білеміз. Қазақ халқының этностық ерекшеліктерін ... ... ... сабақтастығын сақтап, алысты ... ... ... ... ... ... абысыннан тапқан,
дарқандықты даласынан, даналықты бабасынан, пәктікті баласынан алған ... ... басы - ... ту ... ... басы ... ... алған. Аналар ұрпақты ұлағаттылыққа ... ... ... ... - ... ... - араша, татулыққа- тамыр, тазалыққа - нәр, 
пәктікке - пәрмен, дәстүрге - ... ... - ... ... - ... ... Қазақтар «Балаңды өз ... ... өз ... тәрбиеле», - дегендей халқымыздың бойына сіңген атадан балаға
жалғасып келе ... ... ... өзге ... ... өздеріне
тән   қасиеттерді көрсетіп тұратындығын жоққа шығара алмаймыз. [10,8 бет]
Халқымыздың ұлттық тәрбиесі негізінен  жүйелі ... деп ... ... тәрбиеге әке-шеше, отбасынан  бастап ағайын-туыс, көрші-қолаңның
бәрі араласып, бәрі де халықтың баласына ... ... ... басқұр қалдырғанша, тозбас дәстүр  қалдыр» деген қазақ ... ... ... ... ... ... ойластырған.
Сол себепті ұлтымыз:
              «Балаң өзіңе тартса - жұбан,
               Қоғамға тартса - қуан» - деп ... ... ... ... ... ең әуелі өз ұлы мен қызының ... ... ... ... болуға тырысқан. Оның ең басты себебі, «ұлдың
ұяты - әкеде, қыздың ұяты - ... деп ... ... - арға, ұлын
- нарға бағалаған.
   Мектеп - қазақ  халықтың  ұрпақтан - ... ... ... ... жас  ... ... сіңіретін  орта. 
Ендеше  егемендік  алған  ... ... ... ... ... ... молайған  тұсында  заман    талаптарына 
сай   білім  беру  жүйесін  құру  ... ... ... ... ... ... ... халықпен, адамды адаммен теңестіретін білім»,-
деп атап көрсеткеніндей, рухани ұлттық қажеттілікке жараған білім ғана ... ... ... ұлттық тәрбие нәрімен сусындаған ұрпақ қана ... ... ... ... ... ... Ата-бабадан қалған
өшпес мұра, мол қазынаны қабілеті  жоғары ұрпақтың бойына дарыту – ... [4,10 ... ... бала ... ... ... ... жүктедік.
Ғалам  қаншалықты өзгеріске ұшыраған сайын да сонымен ... ... ... ... ... кезде адам өзінің тектілік, ұлттық
тәлім-тәрбиесінің негіздері ... ... ... ... ... ауадай қажет.
 «Тәуелсіз елдің ұлы-өжет, қызы-қайратты, халқы - қаһарман» дегендей,
азаттық жолында жалындап жанып, тәуелсіздікке қолы ... ... ... ... ... ... ... Ал тарих шежіресі
қаншалықты бай болса, ұлттық тәрбиенің соншалықты құнды ... ... ... да бала ... - ... ... ұғым, ал білім тәрбие
арқылы бойға сіңеді.
Қай халықтың болмасын ... сан ... ... ... ... бар. Ол ... бала ... басталып, шаруашылық кәсібі,
тұрмыс-тіршілігімен бірге жалғасып, салт-дәстүрден, ұлттық саз әуені мен
ауыз әдебиеті үлгілерінен ... орын алып ... Ұлт ... ... атқара қарап, терең зерттеген педагог ғалымдардың бәрі де оның
тәрбиелік мәнін сөз етпей өткен ... ... ... тыс ... да жоқ, ... та жоқ» деп ... ұлы ... К.Д.Ушинский
текке айтпаған.
Ұлттық тәрбиенің ұйтқысы-ана ... ... ... ... ... ... ... Себебі ұлттық мәдениет (салт-дәстүр) ана тілі
арқылы ғана ... ... ... қасиеттілігі айналасындағы әлеуметтік ортасы
болмаса, оны бағалайтын, ол ... ... ... ортасы болмаса құнын
жояды. Яғни идеалдың ұжымсыз, әлеуметсіз идеалдық қасиеті болмайды. Біз
бұдан тұлғаның ... ... ... ... ... ... Тұлғаның ұлттық қасиеті, оның дәстүрінен, ... ... ... ... ... ... бірі - сыйласымдылық
дәстүрі. Сыйласымдық дәстүрінің бір құндылығы әлеуметтік ортадағы, ұжымдағы
әлеуметтік-психологиялық хал-ахуалдың реттелуіне, ... ... ... бар ... ескергеніміз абзал. Сыйласымдық қарым-қатынастың
қазақ халқының ескі тарихынан келе жатқандығы, оның ... ... оның ... пен ұйымшылдықтың тұтқасы екендігін ұлт
тіршілігінен көреміз. Оған: ... ... әр ... ... ... оның
жасына, әлеуметтік ортадағы орнына қарай белгіленеді. Осындай қоғамдық
қатынастарды көріп өскен жағдайда ... ... ... ... ... айқындалып, жеке бастың бұра тартуына мүмкіндік
қалдырмады, психологиялық ахуалы «бір ауызды болып қауымдасқан жандар үнемі
өздерінің ... ... ... ... салттар мен дәстүрлерді ұстанады»,-
деген тұжырымдар куә бола алады. Осындай ... ... ... адам ... ... ... ұлттық тәрбиені жан-жақты жүргізу – парыз. [8,3 бет]
ХХ ғасырдың бас кезінде өмір сүрген тарихшы ғалым Құрбанғали ... ... ... ... ... Асан ... мына жолдарын
келтіреді.
Мұнан соң қилы, қилы ... ... ... заң ... ... ... қызың орысқа бодан болып,
Қайран ел, есіл жұртым сонда нетер?!
Ойшылдың осы ... ... ... Абылай ханға шежіреші қарттың
берген жауабы әлгі сөздердің шешімі:
Қарағай шөлге біткен бір дарақ,
Шортан ... ... бір ... ... ... ... ұрар ұртына...
Аталған ғалымдардың еңбектерінде Асан қайғының тәлімдік пікірлері
туралы «...не ... не ... не ... ... мәселелер төңірегінде ой
толғап, заман ... ... ... ... салады» деп біз
жоғарыда келтірген шумақтарға ... ... ... ... ... ... астарына тереңірек үңілудің тартыншақтағаны да
байқалады. Біздіңше, өлеңнің дәл осы тұсы Асан қайғының болашақты болжағыш,
көрегендігі десек те, жеткіліксіз ... еді. ... бұл ... ... ... көршілес елдердің халықтың береке-бірлігіне нұқсан келтіретін
бір мінез-құлқын, астыртын ой, жасырын сырларын, керек ... ... ... болашақ ұрпаққа ишара еткен. [5,6 бет]
 Ұлт тәрбиесінің сезімдік әсері зор. Сондықтан халықта «Балаңды ... ... өз ... ... ... ... мақал бар.
Бұл қазаққа тән жақсы қасиеттер мен ... ... ... ... ... ... жалғастыру дегенге саяды.
Қазаққа тән игілік пен ұлттық сана ... ол - ... ... ... ... қиянат жасамау, үлкенді
сыйлау, тағы сондай сияқты.
 Қазақ ... ... ... идея ... ... ... ... бол, жақсы көпке ортақ, пайдаң еліңе, халқыңа тисін», деген
гуманистік ой-пікірді қуаттау болды.
 Қазақ халқы баланы ... ... ... жаны ... ... ... сұлу сөз, сиқырлы үн, әдемі өң мен түрден ... ... һәм ... ... ... болып өсуін ұлт тәрбиесінің негізгі
қағидасы етіп ұсынған.
Ұрпақ тәрбиесінде кешігу дегеніміз мертігумен ... ... - ... ... ... әлі келмей тұрып, басталуы тиіс.
Халық сондықтан да:
«Отбасында шырақ болып жанады,
Мейірімділік ... ... ... ... болса іште жатып алады.
Бала тәрбиесі  басынан, еңбекке баулу  жасынан», - дейді.
«Баланы бақырып үйретпе, ақырын үйрет». ... ... ... ... ... ...... У.... Байбалам  салмай, бабын тауып үйретсең
ғана еңбегің жемісті. Адам ... ... есік ... ... ... нұры ... деп ойды сығымдап, нақышты әрі санаулы сөзбен әрі
өткір, ... ... ... қалдырған ой-парасат мирасы даңғыл жол сияқты!
Бала жеке адамның ғана ... ұлыс пен ... ... ... ... Бүгінгі бөбекке қамқорлық жасаған адам ертеңге еңбек сіңіреді.
«Әкеге ... ұл ... ... ... қыз ... Беске толып қалыптасып санасы,
алты жаста болар сәби арқадай. Кісі болар баланы кісесінен танитын, кісі
болмас ... ... ... сыншылар туралы ел аузында аңыздар көп
кездеседі. Соның бірі ... ... Төле ... ... ... ... бір жылы болар хақында нұқыл болат денесі, адамның болар төресі»,
- деген сөз шындыққа айналғаны бізге мәлім.
«Бала болсаң, болғандай бол, ... ... бол. ... ағаш
сымбатты, ұрпақпен адам қымбатты. Жеті ... ... ұл, ... ... жер. Өзін ғана ... ұл ... мен ... жер»,- деген бабаларымыз.
Осы ойын тағы жалғастырып олар: «Жалғыз баласы бардың ... ... Екі ... ... өкпе, бауыр, жалы бар. Үш  баласы бардың Бұқарада
пұлы ... - ... ұлың ... сен сүй, ... жарар ол. Бес жастан кейін құлша
жұмса. Он бес жастан кейін досыңдай сырлас», - деген ... ... ең ... ... үйреткен, ақылын дамытқан. Ақыл -
ауыздан, мерей көзден танылған. Содан ... ... ... ... үш жолда да дене, сұлулық, мінез-құлық, құқ-тәртіп мәселесі естен
шығарылмаған, ұлы жол,  үйінің табалдырығынан басталған.
Баланы - ... ... үлгі ... ек,
Діні мен тілі не екенін,
Дегенім ұқсын жастай көп.
Жад етіп сөзін көненің,
Дегенім өссін өренім.
Ақын «ындыны жаман жалтақ, тегі жақсы арамдыққа жүрмейді» деп ... ... ... ұғымдарының бір қырын ашады. Ол «сырт тазасы не
керек, тазарт әуел ішіңді» немесе, «ниет тазалығы істің ... ... ... қарым-қатынастың басты құралы ретіндегі қасиетін «сөз түбіне
жетермін.... сөзімді қойма тыңдамай... сөзіне ... сөз ... ... ... ... ... аузынан балды тамызған (жақсы сөз
туралы).... сөзімді тыңда», - деп сөз өнерінің қасиетін жеткізе айтады.
Ақын-жыраулар поэзиясындағы тұнып ... ... ... ... ... ... [9,11 ... тағылымының ұстанған негізгі бағыты-ата-бабалардың үлгі-өнегесі,
ақыл-кеңесі, дүниеге шынайы көзқарасы, бостандыққа, еркіндікке, тәуелсіздік-
дербестікке ұмтылысы. Бұл – ... ... ... ойға ... ... ...... үшін  күрес.
Ұлы ойшыл осы сөзімен әйел-қоғамның ұйтқысы екенін, әйел еркіндікке
жетпесе, ... та ... ... ... ... ... қазақ, мүшел
болып қалмайын десең, бесігіңді түзе, әйелдің халін түзе!,-деп сол тұстың
да, қазіргі біздің заманымыздың да ең зәру ... ... еді. ... елі ел ... ... қазақ болғалы өмірбақи анасын сыйлап
өткен. Ертеден келе жатқан ... ... да – ... ... жерде Ұмай ана деп табынады қазақтар. Ұмай ана
–қамқоршы, ... ... ... ... ... ... ... адамзаттың анасы, аналардың анасы деп ... ... ... Хауа ана – Адам ... ... (СҒС) ... әйел ... аса биік бағалап; «Әуелі 
анаңа, тағы да анаңа, содан соң Отаныңа жақсылық ... - деп ... ...... ... ... қызы. Патшайым болып ел басқарған
батыр қыз.
Зарина – Сақ патшасының ... Ел ... үшін өз ... құрбан
етеді. «Жеке басымның бақытын елімнің еркіндігіне ... ... да ... нәрсе бар, ол – менің елім», - дейді Зарина.
  Бөрте  ханым – Шыңғыс ханның әйелі. Қоңырат ... ... ... ... болғанымен ұрпақ тәрбиесінде өз елінің ұлттық тағылымын
меңгерте білген.
Гауһар – Қабанбай  батырдың ... ...... батырдың қарындасы.
Есенбике – Олжабай батырдың анасы, үйсін Қарасай батырдың қызы.
Назым – Қабанбай батырдың қызы.
Айтолқын – Абылай ханның қызы.
Бұл батыр ... ... ... ту етіп, халық тағдыры ... ... қан ... ... ... батыл жандар.
 Бопай – Кеңесарының қарындасы, бес жүз ... ... ... қарсы соғыста ерен ерлік көрсеткен батыр қыз.
 Мамыр – Байқазы арғынның ... ... ... батыл қыз. Нағыз махаббаттың мәңгі символы ретінде танылған
батыр қыз.
 Айбике – Бұланбай батырдың жары, барлаушы сарбаздардың басшысы ... ... ... ... ... ... ... ерлікке шығарған.
 Домалақ  ана (Нұрила) – Бәйдібек бидің әйелі. Нұрила барлық адамдарға
өте мейірімді, ақылды, әулие әйел ... ... ... ... ... ұрпақ  бойына сіңіріп өссе, онда келешегіміздің
көкжиегі одан ... кеңи ... ... ана – Балуан Шолақтың анасы. Жазушы Сәбит Мұқанов «Балуан
Шолақ» ... ... ... ... етіп ... ... өнегелі
болған аналар образы көркем өнерде жас ұрпаққа ғибрат берерліктей ... ... ... ... шұбырынды, алқакөл сұлама» кезең  боп
таңбаланған зұлмат заманындағы қазақтың мұңы мен зарын, арманы мен аңсарын
ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... қағып, ерлік пен
елдікке үндеген әйгілі «Елім-айдың» әнін ... ... ...... жыраудың жары.
 Қарашаш – Жиренше шешеннің жары. ... ... ... ... ... ... ... дана қыз. [1]
 Ел басына қауіп төнген кешегі ... ... ... ... ерліктерін жасаған қазақтың Мәншүк пен Әлиясы шығыс
халықтарының-мақтаны. ... ... ... ... қыздарымыздың
ерлігі ерекше көзге түсетінін тарих та, өмір де дәлелдеп келеді.
 Желтоқсан оқиғасының  батыл ... ... ... ... ... ... ... берік  ұстаған, ерлік пен елдікті 
ұран еткен ... ... ... ... ... ұл-қыздарымыз бен
немерелеріміз өздерінің әкелері мен бабаларының әулетті ісіне, олардың,
салып ... игі ... ... ... ... өссе дейміз. Ал ата-
аналарымыз сондай салауат иесі боп өсіп келе ... ... ... ... ... ... жарқын мұрагерлеріне мақтанса дейміз. Біздің
ұрпақ адамзаттың ... мен ... ... ... ... байыпты азамат болса дейміз» [7]
Сондықтан да қайырымдылық, кішіпейілділік, мейірімділік, жанашырлық,
үлкенді сыйлау, адалдық, ... ... ... бала ... ... ... ата-баба елегінен өткен қазақы мінез-құлықтың
алтын діңгегі, темірқазығы, бағдаршамы болып ... яғни ... ... ... үлгі мен ... ұрпақ бойында
жандандыру – бүгінгі ұрпақ, біз үшін, жауапты  міндет деп ойлаймыз.
 Халықтық тәрбиенің құяр  сағасы – қайратты ... ... ... сол ... жоқтауы, өз жұртының өркендеп өсіп, көркеюі
жолында жанқиярлықпен ... ... ... ... баласы – елдің
панасы!». ...... Өлең – ... ... жаңаша көзқараспен қарасақ, онда ол үш  нәрсемен
сипатталады. Біріншіден, дәстүр дегенің – жалпыхалықтық. Олай ... ... ... өзі ... жеке ... ... ... емес, халықтың
әлеуметтік, психологиялық, мәдени, ... ... ... да ... ... ... Екіншіден, дәстүрдің тағы бір сипаты –
тұрақтылығында. Ол оңайлықпен өзгере салмайды, орнықтылығымен ... ... ... ... Егер осы ... үңілсек, онда ұрпақтан-ұрпаққа сол ұлт өмірінің желісін ... ... ... аңғарамыз. Әдетте бір ұлтқа жататындығы да
осыған қарап анықталады. Көне грек ғұламаларының айтуына қарағанда, адамның
белгілі бір ... ... тән ... ... ... үшін бес ... ... жауап беруі тиіс. Біріншіден, сол ұлттың ... ... ... қажет.
Екіншіден, сол ұлттың дінін терең меңгергені жөн. ... сол ... ... бойына сіңіруі тиіс. Төртіншіден, сол ұлттың тарихын бес
саусағындай білгені абзал. Бесіншіден, сол ұлт ... ... ... жақсы білуі парыз. Осындай бес сипаттаманы бойына ... ... сол ... ... ... ... ... дейді грек ойшылдары.[1]
1.3 Қазақ балалары және көркем әдебиет
Ел тағдырын өз тағдырынан биік ... ... ... ... ... еткен қазақ батырлары қазақ тарихының әр белесінде
тұлғалық деңгейге көтеріліп отырған. Яғни олар ... ... ... ... ... ... ... алған? Осы биік азаматтық мәртебеге,
халықтық ... ... ... ... Және қандай істері арқылы осындай
дәрежеге жеткен?
Ең алдымен ұлттық тұлға ... ұғым – ... ... Яғни ... ... үшін, халық үшін орасан маңызы зор, ... мәні ... ... ... аса ... ... ... халық тағдырында айрықша орны
болған адамға халықтың өзі осындай ... ... ... ... беріп отырған. Міне қазақ тарихының әрбір белесінде ... ... ... мәні бар тарихи оқиғаларға араласқан, немесе осы тарихи
оқиғаларды басқарған, ... ... ... ... ... көрсеткен
азаматтар – халық батырлары атанған. Ұлттың тұлғалары атанған. Қазақ
ұлтының бағына, тағдырына орай ... әр ... ... ... ... ... мол ... Ұлт содан аман қалған.
Қазақ жерінің бір сүйемі де осылардың арқасында жаудың қолында кетпеді.
Осылайша, ол шеті мен бұл ... құс ... ... казіргі кең байтақ
өлкемізді, құтты қоныс, ата мекенімізді ұлы жорықтарда батыр ... ... ... ... ... ... бізге аманаттап қалдырды.
Осы еңбегі үшін халық ... ... ... ... ... айналдырған
батырлардың ішінде, әсіресе, Абылай ханның бас ... ... ... ... ... Шапырашты Наурызбай бір төбе болса,
тағы да осылардың қатарында бір ... ... ... Қарасай мен
Ағынтай, Саңырық пен ... ... мен ... ... мен ... мен ... ... пен Сатай, Жәнібек пен Тілеуке, Қылышбек ... ... мен ... ... ... ... де айрықша
жарқырап көрінеді. Сондықтан осы аттары аталған айтулы батырлардың ... ... орны мен олар ... ... ... мәні мен
маңызы да бірнеше ғасырлар бойында ел жадынан бір сәтке де ұмыт ... ... осы ... ... ... ... немесе әр ғасырда өмір
сүріп, әртүрлі тағдыр кешкен басқа да ... ... ... ... алсаңыз да олардың тұлғасын алдымен халық ішінен
шыққан өнер иелері көркем сомдауға, әдебиет тілінде ... ... ... ... ... халық ауыз әдебиетінің, яғни фольклордың үлесі дара
көрінеді.
Қазақ батырларының бейнесі сонымен бірге ... ... де, ... ... көбірек сомдалды. ХХ ғасыр әдебиетінің ... ... ... ... халық жүрегінен берік орын алған
осынау айтулы қазақ ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіне алып келді.
20–30 жылдардағы және ... ... ... ... бен ... І.Жансүгіров, С.Мұқанов, М.Жұмабаев,
М.Әуезов, Жамбыл, Иса, ... ... ... ... т.б. өз
шығармаларының негізгі кейіпкерлері етіп ... ... қол ... осыны
аңғартады. Қара қыпшақ Қобыланды, Қара қасқа атты Қамбар батыр, Ер Тарғын,
Абылай, Қаракерей ... ... ... ... ... ... Қарасай, Өтеген, Сұраншы, Саурық, Сыпатай, Райымбек, Махамбет,
Исатай, Сырым, Кенесары, Наурызбай, Амангелді, ... т.б. ... ... қол ... ... ұлт-азаттық күрестің ұйтқысы, басшысы болған
батырларымыз бен ... ... ... ... ... сап
түзеп, осы арқылы қазақтың рухани әлемі жаңа белеске ... ... ... ... ... ... яғни ел ... өткен, халық тағдырында
терең із қалдырған тарихи, саяси ... енді ... ... ... ... батырларының бейнесі арқылы, солар өмір кешкен, ... ... ... ... уақыт кеңістігі арқылы көркем шежіреленді. Әдеби
кейіпкер ретінде бой көтерген осынау тарихи тұлғалардың ... ... ... енді өз ... қаламгерлер үшін де жаңа суреткерлік,
шеберлік мүмкіндіктерге жол ашты. Осы ... ... ... ... ... ... басып, әдеби әдіс-тәсілдердің көкжиегі де кеңи түсті. Осы
арқылы дәстүрлі ... ... кең ... жаңа ... ... қол артуға қаламгерлерді итермеледі. Ғасырлар қойнауынан тамыр
тартқан әдебиет тарихындағы ұзын салқар рухани көшіміздің ең бір ... ... да, яғни ... ... баға жетпес байлығы да ... осы ... енші ... ... ... ... ... бейнелеген, сомдаған өнер
туындыларын сөз еткенде біз ауыз әдебиетін, яғни халық мұрасын ... Бұл ... аса ... ел ... ... мәнін
біздің аға буын, әдебиеттанушы ғалым- зерттеушілеріміз ... сыза ... ... ... эпостану ғылымында батырлық жырлардың ... ... ... ... құнды ғылыми ой-толғамдарға арна салған
маңызды зерттеулер, жинақтар жарық көре бастады. Осынау көркемдік құндылығы
аса жоғары халықтық мұраларымыздың ел ... ... ... көздерінен
жиналып, тұтастырылып, өңделіп, ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедов, ... ... ... ... ... ... кейінгі
кезеңдерде де осы үрдіс әдебиеттану ғылымының басқа да белгілі өкілдерінің
еңбектерінде жалғасын тапты. Бұл еңбектерде енді ... ауыз ... ... батырлық жырларымыздың тарихи негіздеріне, осы жырлар өмірге
келген кезеңнің әлеуметтік-қоғамдық сипатына да ... ... ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев, М.Ғабдуллин, Р.Бердібаев,
С.Садырбаев, С.Қасқабасов т.б. ... ... ... 60-
70-жылдардағы ғылыми-зерттеу еңбектері, оқулықтары мен оқу құралдары да ... ... ... әр ... ... ... ... арналды. Осы
орайда әсіресе эпостық жырларымыздың танымдық-тағылымдық ... ... ... ... бас ... ... тұтастығы,
тарихи оқиғалар мен жырларда суреттелетін сюжеттік арналардың ... ... ... барлығы тарихи-салыстырмалы негізде
сөз болады.
Осы орайда қазақ батырларының, яғни ... бас ... ... ұлт ... орны мен миссиясы да ғылыми негізде, жаңаша
ұлттық таным, эстетикалық талғам тұрғысынан шынайы ... ала ... ... ... ... ... жүрегінде берік орын тепкен, ең бір
кең тараған жырларымыз: “Қобыланды”, “Алпамыс”, “Қамбар”, “Ер ... ... “Ер ... “Ер Тарғынның” мәтіндік табиғатына, лексикалық сипатына
байланысты ғылыми ізденістер арқылы ... ... ... қоры ... ... ішкі ... тұтастығы мен жанрлық құрылымына да
ерекше ... ... ... Яғни батырлық эпостың ішкі құрылымдық
негіздері мен ішкі ... ... ... ... ... көре бастауы қазақ әдебиеттану ғылымын, оның ішінде
эпостану ғылымын жаңа белеске көтерді.
Қ.Жұмалиевтің ... ... мен ... тарихының мәселелері”,
М.Ғабдуллиннің “Қазақ халқының ауыз әдебиеті”, Ә.Марғұланның “Ежелгі жыр,
аңыздар”, Ә.Қоңыратбаевтың “Эпос және оның ... ... ... және
түркология”, М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының ... ... ... ... ... ... ... тарихилығы” т.б. іргелі ғылыми-зерттеу еңбектер әдебиеттану
ғылымының эпостану мәселелерін кең ауқымда қарастыруға жол ... ... ... ... ... ... – ел қазынасы”, “Қазақ ... ... ... ... және ... “Халық әдебиетінің
тарихи негіздері”, О.Нұрмағанбетованың “Казахский ... ... ... ... ... ... ... “Қазақ ауыз
әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері”, ... ... ... ... ... (“Қазақ фольклорының типологиясы” жинағында),
Ш.Ыбыраевтың “Эпос әлемі. ... ... ... ... ... ... ... тарихи, көркемдік құндылығын жаңа ғылыми
ізденістер арқылы биіктете түсті.
Осының негізінде қазақ фольклоры, ... ... ... көркемдік
болмыс-бітімі ғылыми танымның ... ... сай ... Бұл зерттеулер қазақ ... ... ... мұраларын
тарихи тұрғыдан жаңаша зерделеудің әдістемесін тың арнаға бұрды. ... ... ... ... әрі ... ... алуы бір
жағынан осы халықтық рухани ... ... ... ... сапалы болғандығын көрсетсе, ... ... ... ... өсу ... де ... ... көзі
екендігін аңғарамыз. Яғни дәстүрлі ... бай ... ... ... ... серпін берді. Жалпы, ... ... ... ... мәнін айтқанда, әрине әр ғасырдың, әр тарихи кезеңнің
батырлық жырларға тигізетін тақырыптық, көркемдік, тілдік ерекшеліктерін ... ... ... ... әр ... кезең халық, ұлт алдына айрықша,
өзіндік саяси-әлеуметтік, қоғамдық-тарихи мәселелерді өткір қойып отырды.
Туған ... ... ... ... ... ... барлық әдеби мұралардың
басты идеялық-тақырыптық арқауы болып қалып ... ... ... ... ... қаһармандық жырларымыз
әрқилы тарихи кезеңдерде дүниеге ... сол ... ... ... ... сабақтасып жатқандықтан төмендегідей саралау
жасайды:
1.Қаңлы-Қыпшақ дәуіріне (“Ер ... ... ... ... жатқызады.
2.Ноғайлы заманының жырлары деп (“Қобыланды”, “Дотан батыр”, “Едіге”,
“Орақ-Мамай”, т.б.) ... ... пен ... ... ... суреттейтін, сол тұста халыққа
кеңінен таныс, ел ... ... ... ... қайта
тірілтетін, қайтара жаңғыртатын жырлар ... ... ... Өтеген, Сұраншы, Райымбек, Малайсары, Олжабай, Жәнібек, Тілеуке,
Саңырық, Сыпатай т.б. батырларға арналып, ... ... ... ... ... әсіресе отан ... ... ... ... туындылар тобын атайды).
Сонан соң ХІХ ғасырдың эпосы деп, бұл топтағы жырларды бөлекше ... ... Яғни ... ... ... немесе ғылыми
жүйелеу арқауында, түптеп келгенде осы ... ... ... немесе аңыз-ертегі, тарихи жырлардағы тарихилық негіз бірінші
қатарға шығарылған. Демек батырлар жырындағы басты идеялық лейтмотив, алтын
арқау алдымен ... ... ... тірейді. Яғни белгілі бір тарихи
тұлғаның тарихи орны мен оның ел ... ... ... ... ... ... өнердегі, оның ішіндегі көркем әдебиеттегі бейнеленген
батырлар тұлғасына назар аударсақ, зер салсақ қазақ қаламгерлерінің ... ... ... тарихи болған батырларға, олардың нақты өмір ... ... ... ... аңғарамыз. Нақты тарихи тұлғаның образын
сомдау бір жағынан авторлар үшін көп ізденісті талап етсе, ... ... ... көне көз қариялардың әңгімесі, немесе ел жүрегінде жатталып
қалған ... ... ... ... ... ... үшін таптырмас мол рухани қазына көзі болды. Осы халықтық
қазынаға табан тіреген ... ... ... ... ... тарихи деректердің барлығын елдің ... ... ... ... ... ... ... бейнесінің халықтық
сипаты, елдік мән-маңызы тереңдей ... ... ... ең ... ... ... ... оқырман жүрегіне жақын болуына да қаламгерлер
осы жол арқылы жетті.
Бүкіл қазақтың басын біріктіріп, қазақ ... ... ... жаңа ... ... ... ... көтерген ұлы хан
Абылайдың төңірегінде топтасқан қазақтың үш бас ... ... ... ... Шапырашты Наурызбай, үшеуі де қазақ әдебиетінде ... көп ... ... ... орын алады. Басқа ақын-
жазушыларымызды айтпағанда, бір ғана ... ... ... Тәтіқара ақынның және тағы да басқа осы ... өмір ... ... ... осы үш ... ... ... беріледі. Жалпы, Қабанбай, Бөгенбай, Баян, Наурызбай сынды атақ-даңқы
алысқа кеткен батырлардың тұлғасын ... ... ... ... ... ата-жұртын, асыл елін өлең-жыр арқауына негіз ететін,
жалпы ... ... ... ... тарихи маңызын
сипаттайтын өлең-жырлар аз болған жоқ.
Осылардың ішінен ... ... ... ... көркем әдебиет
үлгілерінің өзі бір төбе. Айталық, Наурызбай батырға, оның ... ... ... ... Бұхар жырау Қалқаманұлының, Үмбетей
Тілеуұлының толғаулары, Шәді төре ... ... ... Шапырашты
Қазыбек бектің “Түп-тұқианнан өзіме шейін” атты әдеби-тарихи еңбегі т.б.
туындылар, жиылып келгенде Абылай ... арқа ... ... ... ... ... жасын болып шүйілген, елін,
жерін жаудан сақтаған – хас батыр Шапырашты Наурызбайдың ... ... ... танытқандығымен құнды болды.
Қалданменен ұрысып,
Жеті күндей сүрісіп,
Сондағы жолдас адамдар:
Қаракерей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай,
Шақшақұлы Жәнібек,
Сіргелі қара Тілеуке,
Қарақалпақ Қылышбек,
Төкеден шыққан Сатай, Бөлек,
Шапырашты ... ... ... ... ... ... мен ... бар.
Таңсыққожа, Молдабай,
Қатардан жақсы қалдырмай,
Есенқұл батыр ішінде.
Өңкей батыр жиылып,
Абылай салды жарлықты,
Қалдан ... ...... ... басталатын Бұхар жырау
толғауында Наурызбай батырдың барлық қаһармандық қырлары, туған елі ... жері үшін ... қаны ... ... жаға ... ... батыр
тұлғасының сырт келбетімен қоса, онын рухани жан ... де ... Осы ... ... ... халық сөйлеп тұрғандай, батыр ерлігіне
елдік баға беріліп турғандай әсерде ... Ал ... ... бір ... ... арналған келесі:
Бөкейді айт Сағыр менен Дулаттағы,
Деріпсәлі, Маңдайды айт ... ... ... да бір ... ... Баянды айт Уақтағы.
Ағашта биікті айтсаң қарағайды айт,
Жігіттік, ерлікті айтсаң Бөгембайды айт,
Найзасының ұшына жау ... ... ер ... айт, -деп ... өлең - ... Бөгембай
батырдың тұлғасына байланысты жігіттік пен ерлік ... ... ... ... ... Бұл жыр ... ... ерлік жорығын дәріптей
отырып, дәстүрлі жыраулық поэзия ... ... ... ... шығарма -
жоқтаудың бір ұтымды үлгісін ... ... ... сол ... ... ... мол ... Жалпы, шешендік өнер мен
ақындық қуаттың қос арнасын қатар, жарыстыра өріп отыратын, ... ... ... ... ... ... ... жеткізетін
көркемдік әдіс-тәсіл сол кездегі қазақ поэзиясына ... тән ... Осы ... ... ... кезде Махамбет, Шернияз, Сүйінбай,
Жамбыл, Нұрпейіс, Иса, т.б. қазақ ақындарының ... ... ... ... ... кең тараған, аңызға айналып кеткен
әңгіме, жырлардың арқауында айтулы қазақ батырлары ... ... ... ... ... ... ... қағыстырып, бір
топта, қатар жүрген батырлар шоғырында: Өтеген, Райымбек, Бөлек, Сатай,
Аралбай, ... ... ... ... ... ... ... сынды
жаужүрек, ақберен тұлғалардың да аттары аталады. Бір ерекшелігі – ХVІІІ-
ғасырдың бірінші ... ... ... жылдар бойы ес жия алмай, аттың
жалында, түйенің қомында жүрсе де жоңғар шапқыншыларына ... ... бір ... бас, бір ... қол ... ... қазақ
батырларының баға жетпес бірлігі, азаматтық ынтымағы, ұлы достығы қазақ
өлең-жырларының ... да ... ... желі тартады.
Жалпы қазақ эпосынан басталып тарихи шығармаларымызға ұласқан, сонан
соң жазба әдебиетімізге көшкен осы көркемдік арна – күллі ... ... ... ... ... тұрған басты құндылығымыз. Шын мәнінде,
қазақтың алты алашқа атағы кеткен, ғасырлар белесінде бір ... де ... ұмыт ... ... ... ... орын алған ақберен батырлардың
ұлы көшін атақты ақын-жырауларымыз тұтастықта, бөліп-жармай, яғни алдыңғы
толқын батырлардың тағылымын кейінгі толқын ... ... ... ... өздері де қанаттанып, күш-қуат алып өнер ... ... ... ... ... ... ... жыр алыбы
Жамбылдың Шашубай ақынмен әйгілі айтысындағы:
Ерегіссең менімен
Тауып ұстас теңімен.
Еңсеңді үзіп кетермін,
Аспаннан түскен жасындай,
Қаракерей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай,
Шапырашты ... ... ... ... ... ... - Қарасай!
Қарасайдың ұлымын,
Айтулының бірімін.
Нар кілемнің түрімін,
Қызыл тілім безеген,
Найзасын тасқа егеген, - деп келетін өлең жолдары алдаспандай ақындық
поэзияның осы ... асыл ... Осы ... ... ... қатарында Қарасай мен Наурызбайдың, Сұраншы батырдың тұлғалары
әсіресе ақиық ақын ... мен жыр ... ... ... айшықты
көрінеді. Сүйінбай жырларында қазақ батырларының Қоқан хандығына қарсы
күресі, сол ... ел ... ... ... ... жер ... ақынның терең тебіреністен туған толғаулары жан-жақты көрініс
табады. Ақын ... ... ... тарихи кезең шындығы мен ... ел ... ... орнын, олардың ерлік істерін дәстүрлі
қазақ поэзиясының арнасында көркем ... Осы жыр ... ... ... ... ең ... аталған ақындардың суреткерлік қолтаңбасынан,
яғни осындағы жиі көзге түсетін теңеулердің көркемдік қуатынан, ... ... ... ... ... ... отырады. Қайталап
айтсақ, батырын көкке көтерген, олардың тұлғасын ел махаббатына, ... ... ... ... ... ... ... озық
үлгілері кейіннен дүниеге келген жазба әдебиетке де ... рух ... ... бояу ... ... 60-80 ... ... болмаса,
бүгінгі тұста жазылып, жарық ... ... ... ... ... ... ... ғасыр бұрын жасап кеткен жыраулық,
ақындық поэзияның нақыш-өрнектері, сол жыр ... ... ... ... де ... ... ... Т.Әлімқұловтың, С.Бақбергеновтың,
Д.Досжановтың, С.Сматаевтың, Ә.Кекілбаевтың, М.Мағауиннің, Қ.Жұмаділовтің,
Х.Әдібаевтың, Ә.Сарайдың, ... ... және ... ... ... ... бейнесі, олардың заманға сай
көрініс берген батырлық ерліктері, адамилық қасиеттері, ... т.б. ... ... ... келгенде осынау батырлар
бейнесінің енді тарихи тұрғыдан тұтасқан, замандар елегінен өткен, ... ... ... ... ... ... болады. Жыраулық, ақындық
өнердің бай дәстүрлеріне табан тіреген қазақ прозашылары тарихи шындықты
көркемдік тұрғыдан жинақтаудың жаңа, ... ... қол ... жылдар шығармалары айна қатесіз көрсетті. Сондықтан да, әсіресе 60-
80 жылдар аралығында тарихи тақырыпты арқау ... ... ... жанрларға қарағанда тарихи тұлғалар тағдырын, оның ішінде қазақ
батырларының ерлік ... ... ... ... ... ішкі жан дүниесін, рухани ... ... ... ... Бұл мақсатта қазақ әдебиеті халық тарихын қайта ... сол ... ... ... ... мен ... тағылымды қайта жаңғырту,
қайта ой елегінен ... ... ... ... ... ... бір жаңа ... жарық шаша, құлпыра түсті.
Сондықтан да, әдебиетімізде көп жырланған атақты ... ... ел ... қатер төнгенде шашақты найза қолға алып, қазақтың жау
жүрек ұлдарын ... ... ... ... берген Абылай, Қайыр хан,
Қаракерей ... ... ... Шапырашты Наурызбай, Өтеген,
Сұраншы, Райымбек, Батыр Баян, Кенесары, Науан сынды есімі исі ... ... аса ... ... ... мұраларымызда: халық ауыз әдебиетінде,
жыраулық поэзияда, жазба әдебиетте бас кейіпкерлер деңгейіне көтерілу сыры
алдыменен олар туралы ... ... ... ... ел ... жайылуында және олардың ұрпақтан-ұрпаққа тарап, жалғасып ... ... Яғни ... ... ... ... ... Қабанбай, Қанжығалы Бөгембай, Шапырашты Наурызбай батырлардың
және осы қатардағы басқа да ... ... ... ... ... мен ... ... осы тұрғыдан таразылағанымыз орынды. Ең бастысы
ел тағдырындағы, ұлттық тарихымыздағы әрбір есімі ... ... ... ... ... ... ... ел махаббатына, ел
сүйіспеншілігіне бөленген батыр-тарихи ... ... ... ... ... ... да еш ... жоймайды. Әсіресе қазіргі тұста, қолымыз
ұлттық ... ... ... ғасырлар бойы аңсаған, армандаған
егемендігін алған тұста қазақ батырларының баға ... ... ... ең ... бір ... ... жері үшін ... қаны қалғанша жаумен
жаға жыртысып тағдыр кешкені – ... ... ... ... баға
жетпес биігі осы. Тәуелсіздіктің бағасын таразылағанда қазақ ... ... ... ... ... ... қадірлеуіміз қажет. Қазақ
батырларының білектің күшімен, найзаның ұшымен қорғап қалған ... ... ... жері – ... бүгінгі ұрпаққа мұра болып қалған басты игілік
осы. Осы, ... ... қаны ... киелі жеріміздің қойнауындағы,
жалпақ тілмен айтқанда жердің асты, үстіндегі бар байлығымыз – тағы да осы
батырларымыздың бізге ... жан ... ... ... ... біз ... қарашығындай қадіріне жетіп, сақтай білуіміз парыз.
Қазақ батырлары және олардың ел тағдырындағы тарихи орны дегенде, ... ... ... ... жыр, ... ... ... тартқан туған жер туралы идеяны бірінші ... ... ... ... ... ... мұрасы осы идеяны айналып өтпеген. Туған
жерді қорғау, сақтау, ... ... ... ел ... ел ынтымағы
идеясы-бізге жеткен барлық әдеби мұралардың алтын арқауы осы.
Атақты жырларымыз, сонау “Құбығұл”, “Дотан”, ... ... ... ... ... “Ер ... “Ер ... “Ер Сайын”,
“Ер Тарғын”, “Күлтегін”, “Қырымның қырық батырынан” бастап өткен ғасырда
ғана жарық көрген жыр ... ... ... ... ... ... ... батыр” дастандары, атақты Қабанбай, Бөгенбай, Қарасай,
Райымбек, Малайсары, Саңырық, Сыпатай, т.б. батырлар жайында ... ... ... дүниеге келтірген, арқауы ... ... ... барлығы осы арнада желі тартады.
Әлдеқашан халқымыздың рухани тірегіне, дүниетанымдық тұғырына айналған ... ... ел ... кең ... ... ... құндылығын да, идеялық бағыт-бағдарын да бағалағанда алдымен осы
тарих тағылымына табан тіреуіміз аса қажет. Сонда ғана қазақ аспанында ... ... ... шашқан қазақ батырларының мәңгі өшпес рухы ұзақ
күткен ... ... ... ... ... адаспауға жол
ашады.
Бүгінгі күні Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың осы ... ... ... ... ... ... асырып жатқан
қыруар іс-шаралары да, мемлекетімізді әлем мойындайтын, жер жүзі ... ... ... ... да осы ... осы арнада үндесіп
жатқанын айтуымыз керек. Ұлы ... ... ... тұлғалар
ретіндегі туған жері, туған елі үшін ... баға ... ерен ... олардың халық жүрегіндегі орнын да осы ... ... ... ... бастысы осы идея, осы арнадағы құндылықтар – ... ... ... ... ... сандаған кезеңдерді көктей өтіп, бірақ берік
ұлттық рухани арқауынан бір ... де ... бай ... ... ... барлығында да басты нысана болған. Сондықтан да ... ... ... күнге дейін қазақ руханиятының алтын
ұстындарындай ұлт үшін, оның болашағы үшін ... етіп ... ... ... ... ... Және де ұлттық идеяның алтын
діңгектеріндей бой ... ... ... ... да бір ... жолында, бір ғана мұратты көздеп халық жүрегіне жол ... ... пен ... түптің түбінде бізді бүгінгі ұлттық тәуелсіздігімізге,
ұлттық мемлекетіміздің мәңгілік баянды болуы идеясына біріктіріп отыр.
ІІ. ҚАЗАҚ КЕҢЕС ... ... БАЛА ... МАҢЫЗЫ
2.1 Балалар әдебиетіндегі кейіпкерлердің бала дүниетанымына әсері
Кез келген ... ... сол ... ... мен талғамына
тікелей байланысты болып келеді. Халық эстетикалық талғамның нәтижесінде
қоршаған ... мол ... ... ... ... ... танымның
жүйесін құрайтыны анық. Соның бірі жас ерекшеліктің деңгейіне байланысты
қоршаған ортаны, ... ... ... ... оқушылары санасында
объективтенуі болып табылады. Бұлай бөліп ... ... ... қарағанда дүниені танудың санадағы мотивтері бала санасында
бастапқы ... ... ... ... Бала сонымен
қатар, үлкендерден естіген ғажайып дүниелерді, оқыған ... ... ... өзін ... ... іске асыру үшін еліктеу әрекетіне де жиі
барады. Бұл құбылысты М.Гумеров те, М.Қабанбаев та, ... та ... ... көрсете білген.
Жазушы Б.Соқпақбаев шығармаларында баланың дүниетанымына тән символдық
мәндегі тіркестер жиі кездеседі. Символ – адам ... аса ... бас ию, ... ... ... ерекше қасиетімен танылған
объектілерден туындайды. ... ... атым ... әңгімесіндегі Қожаның
хатындағы: «Ж.... Қозы мен Баян ... ... [Б.С.] ... ... ... ... ... ұғыммен байланыстыруға болады. Себебі бұл
тілдік таңбаның символдық мәні бірқатар ... ... та ... ... ... жаңа буын ... ... «ғашық болу»,
«ұнату», «махаббат» ұғымдарын тілдік емес таңбалар ... ... ... жиі ... Оны ... ... ... бұл ұғымдардың
символдық мәнін математикалық «+» таңбасымен немесе эстетикалық танымға ... ... қос ... ... ... бейвербалды түрде
объективтендіреді. Тілдік ұжымның санасында ... ... ... бала ... ... М.Қабанбаевтың шығармаларында айқын
берілген. Мысалы: - ... ... не бар. ... кек алу ... ... Кезекшісің ғой, көмектесіп жібер. Тақтаға бормен «Арын+Нағима» деп
жаз. Қорықпа, тасқа ... ғып ... ... қолың екенін ешкім ажырата
алмайды [М.Қ.]. - Мәселен, мынаны алсақ... – Бұтақ ұшы ... + Алик ... ... ... тұр. Мұны еріккен біреу жазды деп ойламаңыз
[М.Қ.] деген мысалдардағы «+» таңбасы Арын мен ... Зипа пен ... мен ... ... «ұнату», «жақсы көру» ... ... ... ... ... дүние бейнесін, аялық ... ... ... ... мотивациясынан тұрады. Символ өз
ішінде атау беру ... ... ... ... ... ... ақ ... тілдік тұлғасының қалыптасуына оң ықпал ететін
негізгі сыртқы фактордың бірі ұлттық және ... ... ... ... ... атым ... ... Ахметовтың өзі де осыдан
он шақты күн бұрын ғана ... оқу ... ... ... ... ... мектептің ақыны, болашақ Сәбит Мұқановымыз», - ... ме? [Б.С.] ... ... ... ... ... қол жетпес биіктік, ұлы суреткер, асқан данышпан, шебер
тұлға.
Этностың мәдениеті мен ұлттық ... тану ... ... ... ... ... нақтылайды. Бірақ бала санасында дүниені
эстетикалық тұрғыдан тану барлығында ... бола ... ... қала ... ... ... және ... сынып оқушылары арасындағы дүниені
эстетикалық, этикалық танудың деңгейі біркелкі болмайды. Бірақ, ... ... тән ... ... ... ... бар. ... әңгімесіндегі: Қажымұқан деген кісі дүние жүзіндегі атақты
балуандардың біреуі. Французша күрестің дүниежүзілік ... ... ... ірі ... ... ... ... [Б.С.] деп берілген Қажымұқанның
бейнесі балалардың танымында ... ... ... ... ұлт танымында Қажымұқанның ... ... рухы ... ... ... ... Ал, М.Қабанбай
шығармаларындағы бала танымындағы «Күштілік» символының тілдік бірліктер
арқылы ... «Се ля ви» ... ... ... ... шет ... көріп қалған жетім көңіл өзін кей-кейде семсер,
сауытты серілерге де санап көретін. ... ... келе Дон ... ... Ер ... ... ... болсам, ауылдағы ноқай балалардың
тәртібін ... ... ... бара ... ... ... ... басып,
жандарын көзіне көрсетсем» деген ... ... ... ... ... ... кішкентай Мәмбеттің Дон Кихот, Айвенго, Қобыланды, ... ... ұлт ... ... деген қиялын баланың қоршаған ортасымен
тығыз байланыстыра суреттеген.
Бала танымындағы символдардың ... оның ... орта ... мен ... сай ... ... ... пайда болады.
Бала санасында символдың алғышарттары ... мен ... ... арқылы құралады. Мектеп оқушыларының танымында ... ... баға ... ең ... ... ... пен
қажеттіліктің деңгейінде анықтайды. Мысалы, ... арғы ... Айта ... Азагүл... осы жерде дайындала ма?
- Сенбей тұрсыз ба? – Күлім көз келіншек қаламын азагүлдер армиясына
қарай ... ... ... - Өте беріңіз. Әуелі азагүл ... ... сәл ... ... ... ... қағаз! Қайтыс
болған адамға деген арнауыңызды жазып жіберіңіз. Сіз ... ... ... ... ... ... ... берсін [М.Қ.]
деген мысалда автор «қайғы» семантикасын беретін ... ... Бұл ... ... көп ... ... ... қазақ тіліндегі баламасы. «Азагүл» атауы көркем шығармадағы
авторлық қолданыста «қайғы» семантикасын беруде сәтті қолданылған.
Бала психологиясын зерттеушілердің тұжырымынша ... ... ... ... ... қорының жан-жақты жетілуі, оны қоршаған ортамен тығыз
байланысты. ... ... ... ойлау мен таным дүниесі өзара
тығыз ... ... ... байланыста болады. Баланың
дүниетанымы ес біле ... екі ... ... сүйенеді. Оның
алғашқысы - машықтық дағды, яғни көрген-білгенін тез ... алып ... ... кез ... ... ерекше әуес болатындығы, әр нәрсені
білуге, көруге, ұстауға, ... ... ... ... әуес ... ... ... бала жан дүниесі эмоцияға бай, әсершіл болып келеді.
Бұл, әсіресе, жеткіншек жаста ерекше байқалады. Олар ... ... ... қисындар тауып, сол ойларын жүзеге асыруға талпынады. Бұл құбылыс
біздің зерттеу нысанымыз ... ... ... да, ... ... да ... тақырыбына жазылған шығармаларындағы
кейіпкерлердің психологиясы мен мінез-құлқынан, дүниетанымы мен ... ... Бұл ... қай-қайсысында да бала психологиясына
тән ерекшеліктердің дәл берілуі шығарма ... ... ... ... атым ... әңгімесіндегі бала танымындағы еліктеу мен ұшқыр
қиялды шебер суреттеген: Жалпы үлкен ақындар өлеңді тек ... ... ... ... ғой. Ал менің шабытым қашанда қаламымның ... ... Тек ... ... отырсам болды, көсілтіп жазып тастаймын.
Ол ол ма, ... ... жаңа ... ... тез толтыруға асық ... ... ... өлең ... деп ... алып та ... Адам деген
өседі ғой. Мен көпе-көрнеу шарықтап өсе бастадым. Өлеңдерім класс, мектеп
қабырға газеттерінде тоқтаусыз ... ... [Б.С.] ... ... кейіпкері Қожаның өнерге, ақындыққа еліктеуін бала танымымен ... ... ... ... ... ... ... логикалық-
ғылыми ұғымдар жүйесіне сүйенеді. Белгілі бір ... ... ... ... ... санада вербализациялануы бала тіліндегі
лексикалық қорды дамытады. Мұндай психологиялық үрдіс «Менің атым ... жиі ... ... Мысалы, Мамамның Қаратайға шынымен күйеуге
шыққысы келе ме? Мүмкін ... ........ Біз, әжем ... ... ... да жаман тұрмаймыз ғой. Қарнымыз тоқ, көйлегіміз көк. Мен әлі ... ер ... ... ... Жазушы болам... [6.342] деген
мәтінде Қожаның сыртқы ситуацияны психологиялық тұрғыда қабылдай ... ... ... ... ... ... Себебі оқушының
тілдік тұлға ретінде қалыптасуы ойлау мен таным, білімнің жинақталуы ... ... ... ... ... ... ғалымдар сөздің коммуникантқа әсерін,
ақпараттардың қабылдануы мен жадта сақталуын жан-жақты зерттей ... ... ... ... ... жүр. ... – бұл сөздің
қуатын, адам мен ... ... ... қарастыратын сала деп
түсінеміз. Синэргетика – құрылым элементтері мен қоршаған орта энергиясының
арасындағы ... ... ... ... ... ... әдістемелік құрылысы және тұспалдай айту
белгілерінің бейнелілігін туындатудың көзі ... ... ... айту ... поэтикалық энергиясын лингвомәдениеттанымдық
зерттеу әдістемесі ... ... және ... ... ... аса ... элементі болып табылады. Осыған
байланысты бейнелі сөз синэргетикасын тану оның ... мен ... ... кең ... ... ... Көркем шығармада
кездесетін синэргетикалық тілдік бірліктерді үш топқа бөліп қарастыруға
болады: 1. Жағымды ... ... ... 2. ... ... ... 3. Тілек ұғымды беруші қуатты сөздер.
Жағымды энергиялық ... бар ... ... көркем шығармада,
әсіресе, балалар әдебиетінде жиі ... ие ... ... ... ... ... басым болып келеді. Мысалы, «Оқтаулы
мылтық» әңгімесінде берілген: -Е, ... сәби ... ... Ал, ала ғой. ... ... ... Мен де атаң отауының
табалдырығын аттағанша еркекшора атанған едім. – Жадырап сала беремін. ... ... ... ... - деген сөз шықса, бітті, қалағаныңды
алады [М.Ғ.] тәрізді мысалдағы «Е, ... ... ... тіркестерінің семантикасы бала санасында «еркелету»,
«өзімсіну», «жақсы ... ... ... ... ... ... бала
санасына жылдам әсер етеді.
Ал тілек ұғымды беруші қуатты сөздер көбіне жасы ... ... бала ... ... код ... ... ... ақпараттар.
Мұндай тілдік бірліктерде «жағымсыз тірліктерден ... ... ... ... ... жоғалтпау» тәрізді ұғымдардың тілдік
семантикасы объективтенеді. ... ... ... бері ... - ... – Қыз бала - өмірдің гүлі. Өздерің қараңдаршы, Дәрігүл шынында да гүл
сияқты ғой. Сен екеуің де ... ... ... ... Оған сыпайы
сөйлеңдер. Сонда ол да сендерді жақсы көретін болады.Әжей осы ... ... ... қайталап, күтіміндегі екі ұлдың құлағына құя береді.
[М.Ғ.] қарағым, ылғи тату болыңдар, сыпайы ... ... ... осы ... ... ... ... адамның өзін-өзі ұстауы, сөйлеуі әр ортада әртүрлі болады.
Мысалы, адам өзімен-өзі қалғанда өзін ... бір ... те, ал ... өзін ... ... ... ... мүмкін. Осы тұрғыда оның тәртібі,
жүріс-тұрысы, ... ... ... ... ... бөгде адамдармен қарым-қатынас жасауда өзін ұстауы бір ... ал ... ... ... ... ұстауы бір басқа.
Көбіне тілдік қателер осы екінші жағдайда ... ... ... ... ... ... адам ... ерік беріліп, кейде сөйлеу
әрекетінің барлық сатылары жүзеге асырылмайды. Ал бірінші ... ... ... ... ойын ... ... сай, дәл, ... етіп
жеткізуге тырысады. Мұны жеке тұлғаны, ұжымды бағалау кезінде анық байқауға
болады. Мысалы, Құм үсті ойран-топыр. Ешкімді ... ... ... ... ... та ... алып соғып: «Күш менікі, б... сенікі», - ... ... ... та кетіп жатыр [М.Қ.]. Сөйткенше болған жоқ,
тырмысқанына болмай үйіріп ... ... ... ... топ ... ... қоймады, намысына тиетіндей тағы бір жаман ырым сөзді айтып, «....күшің
маған» деп, Мұраттың ... ... ... [Б.С.] ... ... күш
менікі, б... сенікі, күшің маған ... ... пен ... тілдік қолданысында ғана кездеседі. Бұл баланың дүниетанымы
мен тілдік ерешелігінің бір ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы табиғатымен толық танылуы үшін мұндай тілдік
құралдар бала дүниетанымы мен ... сай ... білу ... ... мен бала психологиясын өте жетік меңгергендігін байқатады.
2.2 Қазақ кеңес ... ... ... ... ... ... когнитивтік талдауда ақиқат пен бейақиқат
мәселелеріне қатысты көзқарасты қайта қарау ... ... оның ... ... ... ... ... нәтижелер алуға, жеке
адамдар мен әлеуметтік топтардан үздіксіз ... ... жаңа ... үнемі өзгеріп отыратын «ішкі әлемнің» ... ... ... оның ... ... ... келісімдер мен
қайшылықтарды, саяси және ... ... ... анықтауда
таптырмайтын әдіс екенін ерекше атап өтеді. Яғни тілді мәлімет беру ... ... ... ... ретінде бағалайды. Сол себепті біз
өз жұмысымызда аталмыш қаламгерлердің балалар тақырыбына ... ... ... ... ... ... мақсат тұттық.
Жалпы, тілдік тұлға дегеніміздің өзі ... тіл ... ... ... ... ... рух пен ... тілді толық
меңгерген жеке адам, бүкіл ұлттық болмысты бойына жинақтаған ... ... ... ... ... ғалымдарымен қатар, қазақтың тілші
ғалымдары да нәтижелі жұмыстар атқарып келеді. Дегенмен ұлттық тілдік ... орыс ... ... Ю.Н.Караулов кеңінен зерттесе, өз тілші
ғалымдарымыздың қатарында Ф.Терекованың зерттеуінде Қ.Қ.Жұбановтың тілдік
тұлғасына жан-жақты сипаттама ... ... ... [5,671], ... тұлғаның құрылымын мына
деңгейлер құрайды: Нөлдік ... ... ... ... ... ... ұғымдар, концептілер, идеялар сияқты
бірліктер құрайды.
Қазіргі таңда көркем әдебиет тілін ... ... ... сөз ... ерекшелігі мен автор бейнесі ретінде ғаламның
тілдік бейнесін жасаушы жазушының ... ... ... ... ... ... болып отыр. Қазақ тіл білімінде соңғы уақытта жүргізілген
зерттеулердің ... ... ... ... тұлғасын, Ш.Елемесова
байырғы ұлттық танымның көркем прозадағы тілдік бейнеленуін, Ж.Б.Саткенова
көркем ... ... ... когнитивтік мәнін, тілдік тұлға
мәселесін тереңінен зерттеп, ... ... ... ... ... тілдік тұлғасын жан-жақты қарастырған
еңбектері ... ... өз ... ... жеке ... жас ... байланысты, жалпыұлттық деп бөліп
қарастырады [6.26]. Яғни зерттеуші Б.Соқпақбаевтың ... ... ... талдап, автор шығармаларындағы концептілік құрылымның 25 ... Ал біз өз ... ... ... ... ... ... да шығармаларын алғанымызбен, біз бұл қаламгерлердің
балаларға арналған шығармаларын, оның ... ... ... ... ... ... ... ұғымына қатысты білімдердің концептуалдық жүйесін сонау ауыз
әдебиеті үлгілерінен бері қарай топтастырсақ, онда халқымыздағы бесік ... ... ... жырынан бастау алып, бүгінгі біз сөз етіп
отырған ақын-жазушылардың ... ... ... жатыр. Оның
ішінде поэтикалық мәтіндер мен прозалық шығармалардың ... ... пен ... ... анық ... тұрады. Ал біз
қарастырып отырған қаламгерлердің шығармаларындағы «Жалғыздық» ... ... ... ... айқын көрсетілген. Біз зерттеу нысаны етіп алып
отырған қаламгерлердің қайсысын алып ... та бір ... ... кейіпкерлердің негізі ата-анасының жалғызы ... ... ұзақ ... ... ... елу бір ... осы бала
дүниеге келіпті. Елубір деп сол себептен ... [М.Қ] ... ... ... ... ... Жалпы М.Қабанбаевтың балалар тақырыбына
жазылған қай ... алып ... та онда ... бала ... ... ... концептісін беруде Б.Соқпақбаев қай шығармасында болмасын
айтылар ойды суреттеуге ерекше мән ... ... ... Енді міне көптен
қалған сарқыттай олардың көз ... ... ... Мұрат қана....
Өткеннің қайтып оралмасына, өшкеннің жанбасына көздері ... екі ... соны ... етіп, тілеуін тілейді. «Құдай, енді осыма, қарайған осы
шыбыныма өмір бер, ... ... - деп ... ... ... ... ... етумен батырады [Б.С.] деген ... ... ... ... бала мен ... ... ... байланысты, жалпы отбасы
психологиясын керемет суреттеген.
Концептік талдаудың басты мақсаты – ғалам туралы ... ... ... ... ... бейнесін түсіндіру. Қаламгердің халықтық мәдениет пен
өмірлік тәжірибесінің барынша жетік меңгергеніне орай және ұлттық болмыс
пен ... ... ... ... ... тілдік білімі де өзгеріске
түсіп отырады. Балалар тақырыбына жазылған ... ... ... ... ... ... бірі – ... концептісі. Аталған
концептілік құрылым жоғарыда айтылған үш қаламгердің тілінде ... ... ... ... және қыз бала» әңгімесінде Кіріп барсам, өңкей үпір-
шүпір ұсақ бала бөлмені басына көтеріп, у да шу. ... асыр ... ... ... жүр. ... ... ... бе, ұрттары салбырап, бұрыш-
бұрышта ... отыр [М.Қ.] ... ... «Мен...Менікі...Маған!»
әңгімесіндегі. Баланы ұрсып-зекіп немесе ұрып-соғып тәрбиелеу Тоты әжейдің
әдетінде жоқ-ты. Өйтіп ... ... бала өсе келе ... адамға айналады, әйтпесе, керісінше, кектеніп жауыз болып өседі
[М.Ғ.] ... ... ... ... әдебиет стилін қай ... та ... ... ойын, сезімін, санадағы түсінігін ... ... ... ... ... атым ... әңгімесіндегі Әсіресе,
«балам» деген сөздің зәрі күшті-ақ еді. Өйткені ... ... ... ... ... ... мынау ресми үні «үлкендердің сөзіне тыңшылық
істемек болған бұл сасық қулығыңды ... деп, ... ... ... ... ... шығармадағы «Бала» концептісіне тірек ... ... ... ... ... тақырыбына жазылған көркем шығармалардағы кейіпкердің тілдік
тұлғасын қарастыра отырып, жазушылардың тақырыптық, ... ... ... құрылымы жағынан стилі бір-біріне өте жақын екенін
байқадық. Мысалы, «Достық» концептісінің ... мына ... ... ... ... пен Шәкір бірге қайтып келе жатыр. Бұлардың
үйлері де бір көшенің бойында, аралары жақын. Ал өз ... одан да ... ... Шәкірді Мұрат жолдастарының бәрінен артық көреді [Б.С.].
Осы тектес сауал Сабаздың өзін де мазалап келе ... Досы ... ... ... ... Егер ... болса, бұлар өздерінен бірер жасы кіші
Тоғайдың обалына қалады ғой ... Сол күні аула ... ең ... ... Крузо» кітабының мұқабасына алақан басып тұрып, кесір
баламен қайта ... ант ... ... сырт ... бере жолдастықты
бар болғаны екі көгершінге балап сатса, басқа не шара? [М.Қ.].
Балалар әдебиетіндегі кейіпкердің таным мәселесін концепт ... ... ... ... тілдегі көрінісін, тіл фактілері мен
ұлттық құндылықтар жүйесін, ... ... ... ... ... ... ... қызметі мен орнын анықтау
деп түйіндеуге болады. Осы орайда когнитивтік ... ... ... ... ... ... және рухани құндылықтардың тілдегі
көрінісі көркем шығармаларда берілуі арқылы кеңейе ... ... ... ... ... ... су жақ ... өзіммен
бірге оқитын Сыдықжан досымның үйі бар. Мен ... ... ... ... ... ... [Б.С.]. «Ел құлағы елу», «Отыз тістен ... отыз рулы елге ... ... ... Әркімнің-ақ сырын ашатын үш-төрт
жақын адамы, сендерше айтқанда досы ... Ол ... да сыр ... үш-
төрт досы бар емес пе? [М.Ғ.]. Арада ай ... Бұл ... ол ... доспыз. Мектепке бірге барып, бірге қайтамыз. Өте тапқыр бала
[М.Қ.] деген сөйлемдерде ... ... ... ақпараттар берілгенімен,
негізгі мазмұн толық көрсетілмеген. Оның ... ... ... ... құрылмаған, тек кейбір фрагменттер беріліп отырған.
Мектеп жасындағы бала танымында «екі», «үш» - жаман деген мәнді, «төрт»
пен «бес» - жақсы ... ... ... Біз ... мұны ... деп ... Бұл жас ... психологиясына сай, бала
санасындағы «жақсы», «жаман» ... қоса ... ... ... ... шығармаларынан ерекше қолтаңбаны
байқауға болады. Жазушы шығармаларынан алынған: Міне осыдан кейін Майқанова
маған қымс етсе, қаһарын ... ... ... ... рет қыс ... ... сүйреп алып барды. Ақыры жыл аяғында тәртібіме «төрттік»
баға ... ... ... ... Тұрсынбаев. Осымен, міне, екінші рет
«екілік» баға алып отырсың. Үйге берілген тапсырманы орындамай келгеніңмен
қоймай, ... ... ... алдамақ боласың. Бұның жаман [Б.С.].
тәрізді сөйлемдердегі «төрттік», «екілік» сөздерінен адам ... ... ... ... қоса, мерейі үстем болу немесе
жігері құм болу тәрізді тұрақты ... ... ... ... бір ... ... сай айтылатын «қанағаттанарлық» сөзінің
«Баға» концептісіндегі квантитативті баламасы «үш» сөзі ... ... ... ... береді. Бұл тілдік ақпаратты «Аңсау»
әңгімесіндегі атасы мен баласының ... мына бір ... ... ... ... ... екі ... «үш» алдым. Сонда да ана Мизан
мазақтай береді. Жексұрын!... Итті де сол ... ... ... десем? Ол
соңғы сабақта болған жоқ.
- «Үш» дейсің, ә? Сабағың мәз ... ... ... шал ... баға ... дейді ғой жұрт [М.Ғ.]
«Баға» - экономика саласының термині ... ... ... ... ... ... Бұл атау ... оқушысының ой-танымында
білім деңгейін жаман, орта, жақсы, өте жақсы деп бағалайтын ұғым ... ... ... және қыз бала» әңгімесінде бұл құбылыс: Әжем:
«Түсіңде тауға шықсаң ... ... - деп ... - суға ... ... ... сақтана бер, қапы қалма, сабағыңа ... ... ... [М.Қ.] деген мысалдардан, ал «Се ля ви!» әңгімесіндегі: ... ... ... бадалып сабақ қарап отырғанын кластастары көрген ... де ... ... – кіл ... мен «өте ... Ара-тұра ойын үшін
«үш» те алатын [М.Қ.] деген сөйлемдерден айқын ... ... ... ... жүйесі ең бірінші өзін қоршаған
ортамен, күнделікті қарым-қатынас дәрежесімен тығыз байланысты. Мысалы,
бала санасына ең ... ...... ... ... класс, сабақ
тәрізді сөздерді жатқызсақ, мектеп оқушысының күнделікті іс-әрекеті ... ... ... және осы ұғымдар туралы белгілі бір деңгейдегі
әлеуметтік, мәдени ... ... ... ... ... ... ... бала танымындағы концептілік құрылымның
барлығы бір деңгейде болмайды. «Мектеп» концептісін алсақ, қоршаған ортаның
әлеуметтік жағдайына сай ... ... ... байқаймыз.
Б.Соқпақбаев шығармаларындағы «Мектеп» концептісінің берілуін: Мектепке
кірдім, Бірінші кластан ... оқып келе ... осы ... ... ... ... та бауырмал. Жаңадан сырланған мұнтаздай еден, терезе
жадырап күліп тұрған тәрізді [Б.С.], Балалар! Біз ... ... ... ... жұмыс істейтін адамдарды шақырып, мамандық таңдау туралы екі-үш рет
әңгімелесіп едік. Биылғы оқу жылының аяғында осы ... ... ... ... мамандық таңдау кеші өткізіледі [М.Ғ.] т.б. сөйлемдерде
берілген концептілік құрылымның мазмұнында ауыл мектебінің бала ... ... ... және қыз ... ... Қаладағы мектеп
қызық екен. Мысалы, біздің кластағы балалар бірінші класта да ... ... ... ... сегіз жыл бойы жұптарын жазбаған. Өйткені олардың
ата-аналары үш-төрт бөлмелі жайлы ... ... ... ... ... ... көшіп кетпейді [М.Қ.] тәрізді мысалдан қаладағы мектеп өмірі
суреттелген. Осы ... ... ... ортасына байланысты ауыл
мен қала мектептерінің ерекшелігін айқын аңғаруға болады
Бала санасында қалыптасқан және баланың физиологиялық, ... ... ...... Бала қай ... ... ... болмасын ойынға деген ... ... ... Сондықтан
халқымызда балаға арналып айтылған «ойын баласы» деген тіркес ... орай ... ... ... азар, доп ойнаған тозар» тұрақты
тіркесінің жиі айтылатыны тағы бар. Айта берсе, ... ... ... де көп. Осы ойын ... қатысты тілдік бірліктер қоры балалар
әдебиетіндегі «Ойын баласы» микроконцептісінің ... ... ... Бұл ... құрылым Б.Соқпақбаев, М.Гумеров, М.Қабанбаев
шығармаларында бала ... ... ... рөл ... ... атайдың әңгімелері» атты әңгімесінде: Бір ... ... ... ... екен. Ол – ұзындығы бір сүйемдей кеспелтек ... ... етіп ... ... көздей таяқ лақтырып, арнаулы сызықтан соғып
шығаратын ойын [М.Ғ.]; Күні бойы футбол ... ... ... ... шаршағаның онша аңғарылмайды. Енді міне, дел-сал болып, өзімді ... ... келе ... ... ... мол ... қыз ... дереу ақ
шүберек тарта салып еді, бірер секундқа түк көрмей, ауа ... ... ... ашылып, балбырап жатқан қыз бала алма кезек қуаласқан бұл
соқыртеке ойынға ... ... ... [М.Қ.] ... ... соқыртеке, городки тәрізді ойын ... ... ... ... ... өзі өмір ... ... әрі
тәуелділігін білдіріп, әрі оның ... ... ... ... ... ... ... авторлар өз
кейіпкерінің дүниетанымы мен болмысын, қоршаған ... ... ... ... ... ... ерекше мән берген.
2.3 Қазақ кеңес балалар әдебиетінің эстетикалық тәрбие ... ... ... ... ... жазушының таза тілдік
ерекшеліктері, яғни стильдік, сөз ... ... ... қолдану
ерекшеліктері т.б. сипатта қарастырумен ғана шектеуге ... ... ... ... тіркестер сөздің эмоциялық – экспрессиялық мәнін
арттырады. Мұндай тұрақты тіркестер арқылы жазушы ... ... пен ... ... ... ... Мысалы: Жоламан тез-тез
адымдап, үй орнындай жерге топтала өскен доланаға таянғанда, Кәрішалдың
даусы пышақ ... тына ... [М.Ғ.] ... ... ... тіркестер
арқылы ақпаратты ықшам, бейнелі түрде берудің ... ... ... бұл ... ... ... сөз шеберлерінің
тезінен өтіп, шығармашылық көрігінде ... ... ... ... ... та, ... те ... тәсілдерді өте
сәтті қолдана білген. Мысалы: Шал да, ... де, ... де, ... ... та мал ... ең бір ... ... адамдары өлгендей
көздерінің жасы көл болып, еңіреп жүр [Б.С.] ... ... ... кейіпкер психологиясы мен танымын тұрақты тіркестер арқылы
шебер суреттеуін айқын аңғарамыз.
Фразеологизмдер арқылы кейіпкер тілінің сөз ... ... ... ... ... ... дәл ... М.Қабанбаевтың стильдік
ұстанымы, баланың өскен ортасына тән сөз саптау мәнерін ... ... ... ... ... ... Бүйтіп қиюым келіспей, ыза
боп тұрғанда ... ... ... ... ... [М.Қ.] т.б.
Тілдегі дағдылы қолданыстан тыс ... және ... ... қатысты авторлық шығармашылық, стиль ... ... ... ... ... ... бір заңдылық бар. Ол –
окказионализм ... ... ... ... талдау жасай отырып, қаламгерлердің осы ... ... ... ... ... ... ... Біз жайлауға келгелі
табаны трактордай бір ай ... ... өтті ... Отқа тақау үлкен қара
табаға жабылған тәрелкенің ... ... ... ... [М.Ғ.]. Түс
ауа шулы үлкен қала жастанып жатқан сүңғі шыңдардың басына бұлт ... ... ... сала ... [М.Қ.] т.б ... ... бір
ай, құймақтың құлағы қылтиды т.б. авторлық ... ... ... ... көп қолданылатын тілдің көріктеуіш тәсілдерінің бірі –
мақал-мәтелдер. Балалар әдебиетіндегі кейіпкер ... де ... мен ... ... мақал-мәтелдердің қызметі ерекше. Бұл ... ... ...... этносына тән дүниетаным
мен сананың айқын айғағы, халық даналығы мен ... ... ... мен ... ... мен ...... айғағы» деген пайымдау айтады [2.3]. Мұндай құбылысты қаламгер
шығармаларындағы: Шыбыным, әйтеуір ешкімге ... ... ... жүр. ... тоқ жүресің дейді атам қазақ..... Біреудің ала жібін аттаушы болма.
Мешкей деген жақсы ат емес [Б.С.] т.б. сөйлемдерде ... ... ... ойды ... ... ... еткен.
Мұндай орнымен үйлесімді қолданылған мақал-мәтелдер көріктеуіш құрал
ретінде мәтін ... ... ... ... етіп, белгілі бір
құбылыстың негізін дәл бейнелеуде өзіндік ерекшеліктермен жұмсалады. Мысалы
М.Гумеров шығармасындағы: Жаңыл ұлына: - Е, ... – деп ... ... - ... секірер» деген. «Ел құлағы елу» деген емес пе. Жұрт
кеңседегі шешім жайынан әп-сәтте хабарланып та ... [М.Ғ.] ... ... ... ... болып келе жатқан ұлттық ... пен салт ... ... берілсе, М.Қабанбаевтың шығармаларындағы:
"Тілімді алсаң, қарадан қашық, ақ ... асық жүр. Ақ ... ... бара ... ... ... түйедейін шудаңды төсе, қарғам!"
[М.Қ.] деген ... ... ... ақ ... асық жүр бояты
тәрізді мақал-мәтелдерден халықтың бағзы замандардан келе ... ... өмір ... ... байқауға болады.
Көркем әдебиет тілі туралы сөз болғанда, ... оны ... ... ... ... Олардың бірі – авторлық баяндаудағы тіл де,
екіншісі – кейіпкер тілі. «Шыңырау» әңгімесінде кейіпкер ... ... тілі ... өте ... ... Мысалы, Алма «шолақ шалады» деп,
Рахат пен ... онда ... ... қолынан жетектеп алды да, әйелдерді
бастап үйге кірді [М.Ғ.] т.б ... ... ... автор халықтың сөз
байлығы арасынан таңдап, екшеп ... ... ... ... ... ... алатын лексикалық қор ретінде пайдаланып отыр.
Мысалы «Пысық болдым, мінеки» әңгімесіндегі: «Бала» - Шалтай жездем
тізесімен оюлы ... егей ... ... ... Түйе ... ... көп
тұрып қалған тұшпара секілді быт-шыт құлағына ... ... [М.Қ.] ... ... сөз ... шеберлігі мен айтылар ойдың бала
танымына қатыстылығын талғампаздықпен ... ... ... ... ... болмысын ашуға маңызды көріктеуіш
құралдарының бірі – диалог. Бұл ... ... ... мен ... ... ... «Үш күн, үш түн» әңгімесінде бала
психологиясындағы қымсыну, ... ... ... былай береді:
-Немене, поездан қалып қойдың ба?
-Иә.
- Түу-у, ашықауыз-ай, Мына ... ... ... болмады ма? – Билетің
бар ма?
- Жоқ.
- Түу-у! Поезға қайдан отырып ең?
-Қызылжардан. [М.Ғ.] ... ... ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеу тіліне жататын қарапайым сөздердің
қатысуымен жасалған. Қаламгер кейіпкер ... ... сөз ... ... ... атқаратын қызметін, өскен ортасын және қарым-қатынас
жасайтын адамдарды әр қырынан көрсетіп ... ... ... ... жасалуы туралы академик Р.Сыздық:
«Көркем шығарма тілін талдағанда жазушының суреткерлік шеберлігі ... ... ... ... ... өз ... ... сай етіп тілдік құралдарға жүк арта алады ма, әр сөздің, фразаның
құдіретін дұрыс танып, олардың барша потенциалды қабілетін жарата ... ... ... осы ... туындайды» деген пікір білдіреді [3.47].
Прозалық шығармаларда автор диалогты түрлі сипатта қолдана отырып ... ... ... ... ... ... да айқын
аңғаруға болады:
- Жүз сом... Аз емес пе? – деді кәңгірлей күліп.
Циркші шал:- Аз ... ... ... пенсия жетпейді. Осы
кептерді кәсіп қыламын, - деп жыланды.
Ағай жомарт екен: -Мә, тағы он сом. ... ... үшін бәрі ... ұл... ... пе ? – ... Қол ... [М.Қ.] .
Б.Соқпақбаев та, М.Гумеров те, М.Қабанбаев та монологты беруде
кейіпкер тілінің ерекшелігіне аса мән ... ... ... ... оқи ... ... ... аса талғампаздықпен берілгеніне
куә боламыз. Автор ішкі ... ерік беру ... ... ішкі
психологиясы мен дүниетанымын, ментальді дүниесін дәл ... ... ... Мен ... сүйемін. Мен шынайы поэзияны сүйемін. ... ... ... ... да ... ... ... Қайталап оқи бергім
келеді, оқи бергім келеді. Мен ... мен ... ... ... өзім ... ... Махамбет жырының әр сөзінің астынан
дүрсілдеген ат ... ... ... ... ... үндерін естігендей
болам. О, қасиетіңнен айналайын, қазақ жері. Осының бәрі сенің ... ... ... емес пе... ... Ішкі ... ... ... жеткізетін автор сөзі тұрғысынан берілген. Берілу тәсілінің өзі де
ішкі монологтың табиғатына тән ... яғни ... ... ... бала ... ... ... берілу құбылысы «Қала және қыз
бала» әңгімесіндегі басты кейіпкер Айгүлдің: «Аспандап ұшқан ақ ... ... ... бар ... мен ... ... ол аз болса, күміс қоңыраудай сыңғырлаған ән-үнімді қоса ұсынып,
асыл мен жасыл ... ... ... ... ... ... ... сұрайтыным – айналып кеп, алақаныма бір қонып кетіңдер, асыл мен
жасылдың ... ... ... сол ... Көп ... ... кетіңдер
[М.Қ.] деген монологы арқылы бала психологиясының тағы бір қырын ... ... ... ... бірі – ... Шығармада
кейіпкер характерін сомдау, оның кескін-келбетін, сөйлеу мәнері мен
психологиялық көріністерін, ... ... ... ... ... құрылымын жетілдіруде маңызы зор. Мысалы, Мен болсам ... тез ... тез ... Ыза болсам, күйіп-жанып дызақтап кетем.
Ойланбай істеп, ойланбай сөйлеп, өкінетін кездерім көп болады. Соңынан ... ... өзім жек ... ... ... Ал Саматтың жүріс-тұрысы,
жаратылыс, бас терісі басқа жаратылған бала. Қазан бас ... ... ... ... ... сөзі аз [М.Ғ.] т.б. ... шығармадағы
кейіпкердің шынайы мінез-құлқын, психологиялық ... ... ... ... шығармада жиі кездесетін көріктеу тәсілдерінің бірі –
суреттеу. Оқиға құбылыс жайын, кейіпкердің ... ... ... беруде болсын жазушы суреттеуге көп барады. Суреттеу арқылы
қаламгерлер өз кейіпкерінің нақты образын, ... ... дәл ... ... Бойы ... бойымнан мұншалық ұзын, жуан мойын, сом
денелі, қарынды кісі екен. Түсі сұрлау, көздері ... адам ... ... ерні ... ... әр жері ... саусақтарына қарасам,
бір саусағының өзі менің мына үш саусағымдай екен. Қап-қалың еріндері
сөйлегенде икемге келмей, сөзді добалдап бұзыңқырап сөйлейді ... ... ... ... ... кейіпкер әрекеті
мен болмысына, өмір сүру ортасына тән психологиялық мән жатыр. Ал,
суреттеудің тағы бір ... ... ... ... ... ... ... атты бір атай бар.Әр кезде түрлі себептермен оның
жеті мүшесі зақымдалған екен. Атап айтқанда:1. Оң көзі жоқ, орнында тек
ағараңдаған без сияқты ет ... ... 2.Сол ... жұлынған, содан
түп жағы шұнтия түрісіп қалған. 3. Мұрны сол жағына қарай қисық, сол
себепті оң жақ ... ... ... 4. Аяғы ... 5. Сол қолы
шолақ, шынтағына дейін жоқ [М.Ғ.].
Қазіргі кезеңде қазақ тілінің қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... әдеби тілдің функционалдық-стильдік жақтан
саралану үрдісі тереңдей түсті. ... ... ... де ... ... сыйыспайды деген ... гөрі ... ... ... ... тілді байытудың қайнар көзі деген пікірлер де
көп ... ... Бұл ... ... ... ... ... әдебиеттердің тілінде жергілікті тілдің ерекшеліктеріне орай
шынайы берілген. Мысалы, қаламгерлер өз ... ... ... ... ... сай былайша береді: Арық тізесі ағаштай ... ... ... шешем жез шәугімнен ақ су құйып отыр ... ... ... бір ... ... ... жұлдым. «Шіркін, шотаяқ болса! –
деймін өзіміздің қораны еске ... ... мына ... ... үңгіп кірер
едім» [М.Ғ.]. Электр шамдары сонау аумақта ... ... ... ... сенекке кіре берісте, сенектің ішінде, коридорда, ... ... тұр [М.Қ.] ... ... ... ... сенек
т.б. тілдік бірліктер белгілі бір аймақта айтылатын сөз сол ... ... ... мен ... өнер мен салт-дәстүріне
т.б. байланысты этнолингвистикалық лексиканың ... ... ... ... ... ... ... – шығарманың өңін кіргізетін ең ұтымды тәсіл. Оның
ішінде теңеулердің мәні ... зор. ... ... ... ... ... ... қырынан көрініс береді. Мысалы: Мен Сұлтанның
мұншалық жаны ... ... ... біле ... жоқ едім ... Оның ... ... көрінген шашы қабырғадағы кішкене әйнектен түскен ... ... ... мамығындай ағара үлпілдейді. [М.Ғ.] т.б. ... ... ... да ... ... белгілі бір стильдік
мақсаттарға орай қолданылатынын байқаймыз. Көріктеуіш ... ... ... ... ... дәл беруге жағдай жасайды.
Бұл айтылған мәселелер балалар ... ... ... ... бала тілінде де ұлттың рухани ... ... ... бейнелі сөз оралымдары жиі қолданылады.
Көркем әдебиеттерде кездесетін кісі ... ... бір түрі ... ... ... ... ... нәтижесінде пайда болған
есімдердің қатарына осы лақап аттарды жатқызуға болатын ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы мен мазмұнына сай,
ондағы кейіпкерлердің жас ерекшелігіне байланысты әдейі таңдап алынған
есімдер болып ... Бұл - ... ... ... тән ... өз ... ... Т.Жанұзақовтың: «Лақап есімдердің табиғатын,
оның әртүрлі қасиет-сипаттарын социолингвистикалық тұрғыдан зерттеудің ... ... ... түрлері, әрбір адамның мінез-құлқы, ... ... ... ... т.б. ... ... ... есімдер
тілімізде аз емес. ...Әсіресе мектеп оқушыларының лақап ... ... ... өте ... да, ... ... ... сөзсіз» деген пікірін басшылыққа алдық [4.35].
Көркем әдебиеттегі балалар тақырыбына жазылған шығармаларда кейіпкерге
лақап есім қоюдың өзіндік ерекшелігі де бар. Ол ... ... ... ... ... ... келбетіне байланысты
лақап есімдерді дәл тауып қоюы. «Пысық болдым, ... ... бала ... ... лақап есімді кейіпкердің ... ... ... ... ... ... келіп, кезек Үшбасқа
жеткенде қатты шаршап қалған білем, ... ... ... төбе деп ... ... ... ... Үшбастың шын аты –Тілеш қой.
Басы үшеу, төртеу, әлде алтау бола ма, ... оған ... да ... мысалдармен келтіреді. Осы тұста қаламгер ... ат ... ... мен талғамының объективті деңгейін көрсете білген. Тіпті балалар
әдебиетіндегі жалқы есімдердің ішінде адам ... ... ... ... ... ... ... лақап атқа сұранып тұратыны тағы бар.
Мысалы, «Сабаз бен ... ... ... суын төге бастағанда,
бала-шаға қаптап кетті. Уақ ... ... ... ... ... ... ... Кетебек, Шұнақ Шотбай, Тағай таз, Дөңмұрын
– бәрі сонда [М.Ғ.] ... ... ... кейіпкерлерінің есімдері
осыны аңғартады. Бұл сонымен бірге балалар арасында кез ... ... ... ... ... қатысты физиологиялық, психологиялық фактілерді қалт
жібермей, дәл қоя ... ... ... ... ... тән лақап
аттардың ішінде адамның сыртқы келбетіне орай ... ... ... ... ... ... атым ... әңгімесіндегі: Сүттібайдың үлкен
баласының аты да Қожа. Оқушылар екеумізді шатастырып алмас үшін ... мені Қара ... оны Сары Қожа деп ... [Б.С.] т.б. мысалдардан
балалар өз арасында жанама ат қоюдың өзіндік ... дәл таба ... ... ... ... шын аты – ... ... ортасы сыртқы келбетіне орай лақап ат бергенде оның азан шақырып
қойған есімінің мазмұны мен құрылымын сәтті ... ... ... ... ... ... табиғатына да тән. Себебі лақап
аттардың өзі кейіпкердің әлеуметтік жағдайымен тікелей байланысты. ... ... қоя ... Ол ... ... ... адамның
мінез-құлқы, кескін-келбеті, жүріс-тұрысы, тіпті мамандығына ... ... ... ... балалар әдебиеті және балалар драматургиясы
Балалар әлемі — өзіндік ерекшеліктері мол, күрделі де қызықты әлем. ... ... ... ... нәзік сыр-сипаттарды сезімталдықпен ... ... ... зергерлікпен бейнелеу — қаламгерлер қауымы   үшін
үлкен сын. Одан өту үшін ... ... ... туу ... ... ... ... тануы мен араласуында өзгеше сипат бар. ... әрі ... риза ... ...... Тегінде өмір,
орта атты үлкен ұяда неше алуан нәрсе болуы мүмкін. Әдебиет ... ... нені ... ... замана сырын қалай бейнелейді деген
мәселенің әрқашанда күн тәртібінен ... де сол ... Көзі ... ... қай ... бет алуы — ... мөлдір өзенге ұласуы, немесе
су аяғы құрдымға кетуі табиғаттың ықпалына байланысты. Оң-солын ... ... ұзақ ... түсіп, жан-жағына аң-таң болып қарайлап
келе ... бала үшін де ... ... ... сол ... Қалыптасқан іргелі дәстүрдің тарихи-тәжірибесінен    тамыр алған
әдебиеттің, реализм, романтизм ... ... ... ... да ... образдары балалар үшін шындықтың өзіндей нанымды, әрі ерліктің,
патриоттық пен ... жан ... ... ... Өмірдің
өзінен алынған өнеге қашан да өрендерді өрге ... ... ... ... тек қана ... азық — ... болып қана қоймай, рухани тәрбиеші
де ... ... арта ... Осы ... орыс ... ... ... озық, ойлы әдебиетінің де игі ықпалы болғанын атап
айту жөн. ... ... ... ... ... және ... ... Носовтың «Көңілді семья», «Витя Малеев ... ... ... ... әсері төл әдебиетіміздегі мектеп өмірін өзек
еткен әңгіме, ... ... Жюль ... ... ... «Он бес ... ... Даниэль Дефоның «Робинзон Крузо»,
Марк Твеннің «Том Сойердің таңғажайып істері», «Гекльбери ... ... ... ... ... Твистің басынан кешкендері» тәрізді
кітаптары әдебиетімізде қызықты ... ... ... тууына өзіндік себін тигізбеді деу қиын. Бұл, арқылы әрине,
аталған шығармалардың айна қатесіз ... бір ... ... ... ... келді деуден аулақпыз. Мәселе ...... әр ұлт ... ... жалғасын табуында.
Соңғы жылдардағы қазақ балалар әдебиетіндегі ... ... де ең ... сол қызықты хикаялар (приключение),
балалар фантастикасы жанрларының дүниеге келуін айтамыз. ... ... ... ... ... ... бала» атты кітабындағы
осы аттас фантастикалық әңгімесінде туған жердегі құмда келе жатқан баланы
аяқ ... құм ... ... Әрине, құмға ертегідегідей жан бітіп кеткен
жоқ. Бірақ сол бала аяқ басқан тұста құмның тұңғиық ... ... ... бәрін автор балғын оқырманын сескендіру үшін әңгімелемейді, қайта
жаратылыстың осындай жұмбақ, құпия сырын ... ... ... үшін ... Мамандығы физик, жас ғалым-фантаст Рысбек Баймаханов
ғылым жұмбағын, дәлірек айтсақ, ғылыми ... ... ой, ... ... ... ... ... Бұл ыңғайда фантастика саласындағы ізденістер
Абдулхамид Мархабаевтың «Арал әуендері», ... ... «Күн ... да ... ... ... әдебиеті саласына қызықты хикаялар жанрының қанат
жая бастауы — қуанарлық жай. Қызықты да күтпеген оқиғалар, тосын ... ... жас ... ... ... олардың тапқырлыққа,
батылдыққа, жігерлілікке баулитыны, қиялын қанаттандыратыны белгілі. Шым-
шытырық сюжеттік желілер, соған орай ... ... ... ... мен ... балалар ойын шынықтыра түсуге қалай да өзіндік
себін тигізбек. Тек ... ... ... ... ... характер
күрделілігін танытудан гөрі автордың өз қиялына өзі тым ... ... ... ... ... ... Ал, белгілі бір ұнамды ой айтуға
бағытталған шұрайлы шығарма ... ... ... ... ... ... әсер етіп, арман-қиялына, қимыл-әрекетіне түрткі
болады. Осы түрғыдан қарағанда ... ... ... ... ... кітап аттас повесі — көңілден шыққап сәтті барлау. Оқушы
балалардың алыстағы ... бет ... ... ... қажырлылық,
тапқырлық көрсетуі көңілге біршама жылы әсер қалдырады. Рас, Жюль Верннің
«Он бес ... ... еске ... ұқсастықтар да бар. Екі шығарманың да
орталық кейіпкерлері — балалар, екеуінде де теңіздегі дауыл, балалардың
батылдықтары ... «Он бес ... ... ... ... себепкер әлеуметтік жағдайлар, қоғамдық-саяси қайшылықтар ... ... ... оқиғалар балалардың құштарлығына, құмарлығына
ғана байланысты өрбиді. Бұл ... біз ... ... ... ... ... келтіре отырып, өмір айдынының тереңіне бойламай, бетінде
қалқып жүрсін ... ... ... ... ... аударып отырғанымыз —
әдебиетіміздегі творчестволық-рухани байланыстар. ... ... ... ... ... кейіпкерлердің іс-әрекетін
жүйелеуде де, оқиғаларды ... де ... ... Жюль ... теңіз, жалпы табиғат — әлеуметтік теңсіздік, қайшылықтар
әлемі ретінде көрінсе, «Алыстағы ... ... ... т.б ... мен байыптылығын сынайтын, әрі шыңдайтын романтикалык, әсерлі
әлем ... ... ... де — ... атқан оқиғаларға толы, детективтік сипаты бар
туынды. Алтыншы кластың оқушысы Көбен деген баланың құм ішінде ... алқа ... ... ... ... ... естіген студент-тер — Жақан
мен Марленнің және ғалым атын жамылған ...... ... ... ... ... — әр ... талап пен тілектің соңына
түскендіктен. Тарихшы студенттер ғылымда бұрын-соңды ... ... ... ... атын ... алаяқтар Құлан-шөл Элдорадосынан қисапсыз қазына
тауып, пайдаға шаш етектен батып калмаққа алып ұшқан.
Құмның шекеден өтіп шөкелеткен ыстығына, танауды ... ... ... ... әрі межелі жерге жақындаған сайын қазынаны өзгеден
гөрі көбірек қарпып қалсам деген қарақшылардың шын сиқы ... ... ... Бұл повесте ең бастысы — табиғаты, тағдыры, түсінігі ... ... бар, ... ... ... ... жарық дүние үшін
күресі, жапа шексе де тұяқ серіппей жан бергісі келмейтін жандардың ... бар. ... ... әккі ... ... ... ... берекесіз
шал Шәкіман, зейінді бала Көбен, ер көңілді жас жігіт Жақан, кайсар Марлен
секілді мінез ерекшеліктері, ... ... ... ... ... ... ... Жас жазушы уақыт, кеңістік сырын да ... ... ... біледі. Шамадан тыс шалқу да, әл-дәрмені ... әр ... ... да жоқ ... ... ... іс-қимылдарын шашау
шығармай түйіндей білу де — ... ... ... ... ... жазушы екенін танытады.
Қияндағы құмға қазына іздеп келіп, ... ... ... ... ... ... болған жандардың күн қақтаған қызыл құмда қан жоса
болған ... ... ... ... неде деген сұрауға автор өзі ... ... ... ... ... құпия қатерлі жұмбақтарының
шешілмеу себебі неде деген сұрауға жауапты да ... ... ... ... ... ... ... қарақшылар соншама таласқан «шынжыр
баулы қымбат ... бар ... ... ... ... лақтырғандағы
ойы — «Сары айдаһар (құмды айтып отыр), біз сені сөйлете алмадық — сенің
қымбат құпияң ... ... ... сен ... жоқ ... ... қоя жаздадың.
Демек, сені мойынсұндыруға біз әлі де дайын емес ... Сен енді ... ең ... ... таза ойлы ... күтіп тып-тыныш жата бер».
[1, 76 б.] Бұл — кейіпкерлер қатыскан бірді-екілі ... соң ... ... ... ... деуден гөрі шөлде өткен біраз күнде
қасындағы серіктерімен бірге талай азап-тауқыметті бастан ... ... ... өзі ... ... көп жақын. Бұған илануға болады.
Жас жазушы кейіпкерлерінің көңіл-күйін, бітімін де, ... ... де ... ... ... ... біледі, әрі нақты, тартымды
суреттейді. «Сәлден соң шілденің қысқа түні қылаңытып, көкжиектен таң ... ... ... нұры тайып, қара барқыт аспанға бозамық
кілегей перде тұтылды.
Өліараға ... ... ... ай туып ... ... Мыс ... ... айды көріп, Көбен тіктеліп отырды. Шөлде туған ай суреті
әдеміден гөрі біртүрлі қорқынышты еді. Дәл осыны ... ... да ... ... та ... қол созым жерден бақырайып, жалқындап ... ... ... бір ... дүниені осынша жақыннан көрмеген сияқты
еді... Өлі киттердің жондарындай дөңкиген құм шағылдардың ... ... суық бояу ... Осы бір ... шөл ... ... ... Шөлдегі айлы түннің көрінісі көзбен көріп, қолға
ұстарлықтай айқын ... ме? ... ... ... ... сырын Сайлаубай
әдемі жеткізген. Бір қарағанда теңеулер көп сияқты. Бірақ осының бәрі ... ... ... ... жоқ. ... біріне-бірі үйлеспей, қитар
көздер секілді атысып-шабыспайды да. Баланың көзқарасына сәйкес нақты,
ширақ, ... ... ... ... ... Кебеннің көңіл күйін автор
тап басып, дәл таныған. Демек, бұл арада ... ... ... ... ... қуат ... деп ... толық   негіз бар.
Егер тек қана интуиция тізгін алып кетсе, пейзаж шамадан тыс тәмпіштеліп,
кейіпкердің көңіл күйі, келбеті ... ... ... ... оқитын осындай шығармада «апырай, осы шын ба, өтірік пе»
деген күмән тудыратын немесе ... ... ... де ... ... ... Көбеннің алтын дүниені тапқандығынан шалғандағы
қала студенттерінің, алаяқтардың құлақтануы, ... ... ... ... ... ... ... алаяқтардың соңынан ілесіп жүре беруі, үшіншіден ... ... ... ... көзімен көрмей-ақ
жәрдемдесуі. Міне, осының бәрі шығармадағы оқиғалардың болуы мүмкін бе, жоқ
па ... ... ... Мамай өзі ертіп жүрген қыз Зейнеге мылтық кезеп,
зілдене зекиді? Неге? Бұған да жауап табу қиын.
Бірақ қалай дегенмен де ... ... ... ... ... — нені жазу керектігін, ... жазу ... ... ... ... ... тарихында қызықты хикаялар саласында
алғаш ... ... ... ... ... «Жасыл көлдің құпия
тұрғыны» атты көлемді шығармасы да  шытырман оқиғаға құрылған. Жасыл көлден
таңғажайып, бұрын беймәлім ... ... ... ... ... оқушысы Еркін өзінің кластастары — Дарын мен ... ... ... ... айтады. Ол мақұлықтың сипаты мынадай: «Судың
шетінде тостағандай көзі аларып, аузы үңірейген мақұлық маған ... ... Түсі ... ... ... да ... бір ... көрініп калды.
Және де қолымен судың жағасындағы шөптен ұстай түрғандай көрінді». [2, 165
б.] Оны бұрын-соңды ... ... ... деп ... балалардың
күтпеген жерден пайда болған жұмбақты шешу жолындағы батыл ... ... ... ... ... ... ... да
танылады. Айталық, Сәт қиялшыл болса, Дарын сөзге де, іске де мығым, шымыр,
ширақ, ал Еркін сәл ... ... ... ... де ... ... ... білдірмей өздері ашуға бекем бел ... ... ... ... қараңғы түннің қалың құшағында ну қамыстың ішінде баспалап,
жұмбак мақұлықты іздейтін сәттері, жолбарыс даусын ... ... ... ... тағы да ... ... ... душар болып  
жүрексінуі, сонда да ... ... ... «операцияны» жалғастыруы
балғын оқырмандар ... ... әрі ... нанымды
суреттелген. Екінші кітабын шығарып отырған жас жазушы сондай ... ... ... ... дәл ... ... кем ... оқиға ағынынан ауытқымай байыпты суреттеуі,
характерлерді даралап, солар арқылы өз философиясын аңғарта ... ... ... ... ... ... Сәт пен ... табандылығы, тәртіптілігі,
мұқияттылығы олардың тұрғыластарына өнеге болатыны ... ... ... тіс ... өз дегенін іске асыруға бет алған балалардың ... ... ... — кез ... ... де ... келе бермейтін
шаруа. Жер бедерін анықтау, көлдің ... ... тура ... ... ... пайдалану, жұмбақ түбіне жету үшін теңіз өміріне қатысты
анықтамалар мен кітаптарды зейін қоя оқып, зердеге ... ... ... ... ... ... шайқасу, оларды жеңіп шығу үшін үнемі
дене шынықтырумен айналысу - балалар үшін ... сын. Және бұл ... ... қиыстырылып отырған жоқ, балалар табиғатына - образ
логикасына сай. Шығарма соңында жұмбақ мақұлықтың не ... ... ... кім екені айқындалғанда, «айтып отырғаны рас ... ... ... ... ... ... қиыннан қиыстыра
білгендігіне, жалаң оқиғаларды қуалап кетпей, ... ... да қалт ... қадағалап отыруына сүйсінесіз.
Алғашында аннотациядағы «шытырман оқиғалы» дегенді оқып, «өтірікті
шындай, ақсақты тыңдай етіп ... пе ... деп ... ... ... ... ... «ары қарай не болар екен» деп қызыға бас алмай
оқып шыққан соң автордың жасандылықтан бойын аулақ ... куә ... ... ... да ... ... ... деген ойдан гөрі «болуы
әбден мүмкін» деген тоқтамға ден қойғызады. ... өз ... ... ... ... балаларды қызықтыру үшін сондай «болуы мүмкін»
оқиғаларды жинақтаған ғой дейсіз. ... ... ... ... оның ... ... әдебиетінде жиілеп дүниеге келе бастады
ғой. Бұл ретте ... ... ... ... ... тап ... үлкен
көлемде, тарау-тарау оқиғалары бірімен-бірі сабақтасып, шиеленісіп жатқан
соны сипатты, проблемалық туынды, ... ... ... өзіндік
ізденіс деп ашық айту жөн. Ізденіс ... ...... ... ... ... өріп ... бүгінгі заманның күрделі де
көкейкесті мәселелерінің бірі — ... ... ... өз ... ... ... «таза» балалар ұғымына лайық, оқиға сабақтау тәсілі де ... ... ... ... ... ... қайта
характерлердің логикасына сай туындап, шығарманың негізгі идеясын
айқындауға ... ... ... ... ... мүмкін» дегеніміз,
түбін қуалай келгенде, шарттылық қой. Шарттылық дегенді терең ұғынбай,
қисынсыз ... ... ... ... ... ... — жалпы қазіргі
әдебиетімізде  бой көрсетіп қалатыны бар. Әсілі, шарттылық дегеніңіз өмір
шындығынан алшақтап бұра ... ... ... сопы өз ... ... ғана ... ... ұйырлықтай түсіндіріп жатса ғана
қадірлі, ал, «қой, мынауың өмірде сірә де бола ... ... ... ... өмір ... ... шалғай жатса содырлы. Нұржан Мұраталиев
шығармасына осы аталған екі сипаттың алғашқысы тән.
Ал, жаңа айтып кеткеніміздей ... ... ... ... ... ... не айтпақ болды? Шығарма логикасы қайда жетелейді?
Балаларды неше ... сын ... ... ... ... ... ... жас, балғын оқырманды батыл, табанды, тәртіпті, инабатты болыңдар
дегісі келе ме? Мұның бәрі ... ... бар. ... ... ... ... ... — табиғатты қорғау мәселесі. Бұған дәлел
бола алатын бір ғана сәтті ... ... Көл ... ... ... айтқаны: «Шыққан тегіміз дегенім — табиғат анамыз. Біз
одан алыстап кеттік. ... ... ... ... ... ... да бізден жасырады. Әр түрлі қауіпті аурулардан да ... ол ... ... ... адамдар оны балаларын — өздерінің
бауырларын аяусыз қырып жоюда. Көптеген ... ... жер ... ... Мыңдаған пайдалы өсімдіктер солып барады. ... ... бір ... қан ... де ... жануарлардың қанын судай
ағызатын адамдар...» депті ол. [2, 73 б.]  ... ... ... ... дәл сол ... ... ... бірте-бірте көзіңіз жетеді.
Өйткені, әлгі маскалы табиғатты қорғау қоғамына ... ... ... бірі ... ... ... «құбыжық» та солардың ісі екен.
Рас, табиғатты қорғау туралы талай туындыларда айтылған. Ш. Айтматовтың
«Ақ ... және осы ... ... ... ... де Бұғы ананың
жануарларды адамдардың бауырлары дейтіні бар. Жаңағы маскалы да ... ... ... ... мәселе басқа қырынан қойылып, балалар
ұғымына ... ... ... Осы ... ... ... ... балалар жазушыларының шығармаларында  балалар өмірінің бейнеленуі
туралы» атты ... ... ... ... ... сезімі айқын көріне бастады. Олар табиғатты сақтау және қорғау
қажеттігін, өздерінің табиғатпен байланыстылығын және оның ... ... ... ... құптауға болады. [3, 98 б.] Расында
да бұл сипат ... ... ... оның ... ... ... де тән. Бұл ... әдеби процесте интеллектуальдық
ізденістердің бел алғандығының, балалар үшін қызықты ... ... ... ... ... ... ... ада-күде арылып, заманымыздың
толғақты мәселелеріне ыңғайына ... ... да ... ... отырғандығының айғағы. Аталып отырған шығармадағы кемшілік — осы
кітаптағы Сәт деген баланың фамилиясына, ... ... ... ... ... ... қызық екен деп таңдана қарағанбыз. ... ... ... ... ... оны ... ... жәрдем
жасағаны, себепкер болғаны әңгімеленеді. Бірақ, біздінше, осы желінің басы
артық, батыл қысқартып тастау керек еді. Өйткені, шығарманың  ... ... ... ... ... ... шамалы, бүйректен сирақ шығарып тұр.
Мысал келтіріліп, ... ... ... байқалып
отырғандай, балалар драмысында, әсіресе ... ... ... сипаттар, тартымды суреттелген сәттер, тәуір тұстар бар. Бірақ
тұтастай ... ... шыға ... ... де көп. ... жайлауға
шығу, өзенге шомылу, қозы-лақ, бұзаудың айналасы, кластағы мақтаншақтар мен
кішішейіл оқушылардың қақтығысы, т.б ұқсас сәттер, ұқсас ... ... ... Бала ... ... ... бойлап,
характерін, жан дүниесін ашатын, әлеуметтік-моральдық ... ... тек ... гөрі ... үшін де жазылған, төрт құбыласы
түгел, трактовкасы тың туындыларға әлі де зәруміз. Рас, ... ... ... ... повестер бар. Талдау нәтижесі көрсетіп отырғандай,
адамгершілік, интернационализм, адамзатты толғандырып отырған табиғат,
экология проблемаларын ... ... ... ... ... талап-тілек мол. Солай десек те зергерлік, шеберлік көп ретте көңілге
толымсыз. Осыған қатысты, ащы да болса ашық айтылуға тиіс бір ... ... ... оның ... ... ... да көбіне көлем қуалауға
ұмтылушылық. Үріп ауызға салғандай әдемі ... ... ... ... ... бояу ... ... әшекейлеп дөкей
шығармаға айналдыру, драмаға лайық материалды үрлеп-үрлеп ... ... ... ... ... ... романға айналдыру да, көрген-
білгенін, естіген-түйгенін ... ... ... ... іс-
әрекетіне, психологиясына әйтеуір күшеншектеп байланыстыра беру ... ... ... ... те — ... ... Осының бәрі сюжеттік
желінің ширақтығына, характерлердің ... ... ... ... ... бола ... ... сөз болған шығармалар да куә. Сондықтан
бүгінгі балалар драмасындағы шеберлік мәселелерін арнайы және кең ... ету ... ... ... ... шығады, аталған авторлардың қай-қайсысы да оқиға
өрбіту, ... ... т.т ... ... ... ... ... асығыстық
баршылық екенін баса айтамыз. Балалар драмасында иителлектуалық айрықша
қажет ... бір ...... ... ... ... сөзді
сол тура мағынасында түсінеді де, ойы да соған орай ... ... ... ой-өрісін, талап-талғам деңгейін мейлінше ескеру керек-ақ.
Енді тілге байланысты біраз мысалдар келтірейік. М.Айымбетовтың аталған
кітабында осындай «әттегенеайлар» біраз ұшырасады.  ... өзге ... әсер ... ... немесе орнын таппай тұрған
тіркестердің    біразын мұрынынан тізудегі ...... ... ... ондай     «әттегенайларды» қайталамаса дейміз. Мысалдар мінеки 
«...Уақыт өлтіру...». Жас автор ана тілімізден ... ... ... ... время» дегенді сөзбе-сөз аудара салған. Немесе, «сезікті көзқарасты
ұлғайтпау үшін», «мұншама табандылықпен     іздемесең «инициативасын»     ...... ...... ... ... нәрсе,
болмашы жағдайдың жағымды немесе жағымсыз жақтарын ол әр уақытта дабырайтып
қабылдайды» деген ... ... мен ... бір ... ... жоқ, сыны түзу ... ... қалай дегенмен де сөзден зер төгетін
көркем прозаның тіліне ұқсамайды. Автор «мұның бәрі менің сөзім емес, ... ... ... Сөзі ... оның ... ... деп едім» деп
қарсы дау айтуы да мүмкін. ... бұл ... ... талайын
кездестіріп жүрген жоқпыз ба. Іс жүзінде әлгіндей мысалдар характерді
ұрымтал тұстан ашатын тілдік ... ... ... өрбітуге де септігін
тигізбесе, автордың буалдыр ... ... ... ... асығыстығының
салдары болса, шығармаға сірә да көрік  бере қоймас. «Одна из слабостей»,
«настойчивостью» «является», ... ... ... ... ... ... қақитып аударылғандағы ауа жайылған түрі.
Жас автор былай деп жазады: «Ал ішкі жан дүниесі тұрғысынан келгенде
атам өте ... ... Осы тура ... жүдеулігін айтпағаннын өзінде
«ішкі жан дүниесі» дегенді қалап ұғынуға болады? Бұл ... ... ... жан ... де ... секілді. Өкінішке орай осы бір «ішкі
жан дүниесі» деген ... ... ... жасық тіркес басқа да көптеген
әдеби-көркем шығармалардан да, сын мақала, рецензиялардан да, ... ... ... ... ... де ұшырасады.
Жоғарыда тілге байланысты келтірілген мысалдар алғашқы он бір беттен
ғана. Түгел тізіп, ... ... ... жату мұрат емес, айтпай, жауырды
жаба тоқып, көзді жұмып ... ... өту ұят. ... ... ... ... ... басқа туындыларында некен-саяқ қана.
Демек, жас жазушы сергек қараса, тілдің нәрін де, әрін де көңіл толарлықтап
көрсете ... ... ... ... ... ... жұмса
дейміз.
С. Жұбатыровтың «Алыстағы аралдар» кітабында  әлденеше күн бойы өзегі
талып, әрі аштықтан, әрі шөлден қаталаған ... әлде бір ... ... ... ... басқан соң, бұлардан бойын аулақ салған екі қаныпезер ... мен ... еске ... ... болар. Бірақ «Адамды жаксы көру
туралы аз-кем ойға  келер ме екен?.. Мүмкін, олар мына ... ... ... ... мына алты ... ... келе жатқан ертеңгі күнге үміт,
сонан туған өмірге ... ... ... ... ... жоқ қой» ... қану қиын. Аштық пен шөлден, зорлық-зомбылықтан әбден арып-ашып
қалжыраған алтыншы класс оқушысын әлгі сәтте осындай ... ойға ... ... ... «жіптіктей» болып шығады дей алмаймыз. Тіпті, солай
толғануы шартты түрде мүмкін деген күннің өзінде ... ... ... де басқаша болса керек-ті. Осы тұста жас ... ... ... өзін өзі ... ... ... ... тізгіні бір сәт босап
кеткен-ау деп шамалайсыз.
Тағы бір атап ...... ... ... калам тартқандардың
көбісі-ақ бала психологиясын, ... ... ... ... ... ... ... пен үйдің қарым-қатынасын, мұғалімдер мен ... ... ... ... ... байланысындағы сыр-
сипаттардың балалар ұғымына, мінезіне, көңіл-күиіне әсерін әлі де терең
біліп, терең ... ... ... ... ... ... айтылған
ұқсастықтардың орын алуының бір себебі осы. Біздің әр жылымыз ... ... ... ... туған күні, республикамыздың мүшел
тойлары, Ұлы Жеңістің 40 жылдығы, тың игерудің 30 ... ... бәрі ... да, ... ... де қоғамдық-әлеуметтік, ... ... ... үлкен әсер еткен ірі оқиғалар. Балалар
драмасы осындай үлкен оқиғалардан ... тыс ... ... ... ... ... адамда, адам ... ... ... ... бір ... — жас ... жер ... мәлім болып.
игі ықпалын тигізіп ... ... ... ... ... ... немқұрайды енжар отыруымыз ... Бұл іске ... ... ... ... еді... Немесе тарихымызды алайық. Байтақ қазақ
даласын жаудан ... ... ... ... бар, ... ... тарихи
мәліметті былай қойғанда ең болмағанда аңыз-хикаялар жазылмауы өкінішті.
Сақтарды, қыпшақтарды, т.т былай қойғанда Қазақстанның Россияға ... ... ірі ... ... ... мәлім. Бұл жайында да
балалар ... осы ... ... ләм-мим тіс жарған жоқ. Қалай дегенмен
әрбір жас өскін халық тарихына бала жасынан қанып өсуі тиіс. ... ... ... ... ... ұғынып-білмеген бала — ... ... ... Есейген соң да жартымсыз, шала тәрбиенің ізі
калмақ. Осындай ... ... ... ... ... ... ... отыр деп сүйсіне айта алмаймыз. Әзірге асу жолында. ... бар, ... ... одан да көп. ... пен кластың
ішін шаңдатып, жайлау, көл, шөлді кезіп жүргенде, осыны да ... ... ... ... жатқан мәселе — шын мәніндегі балалар
драматургиясы бізде әлі күнге жоқ. ... бір өзі ғана ... ... ... ... ... мәні терең пьесалар жазды. Ал,
өзіміздің аға буын және қатар-құрбы ... ... ... ... ... ... жасауы — әзірге арман. Бір сөзді бір сөз
қозғайды дегендей ішке симай бара жатқан соң ... ... ... ... ... ... даму ... көз жіберсеңіз, өсу-
ілгерілеу бар екені ешқандай да талас тудырмайды. Алайда өсу-іздену үстінде
дегенде балалар әдебиетінің, оның ... ... ... ... ... ... ... аулақпыз. Бұл салада ... ... ... көптің көңілінен шыққан, ... ... тым ... «Менің атым Қо;ка» секілді балалар қолынан тастамай
қызыға оқитын туыңды мынау деп көп шығармалардың бірін жүрексінбей ... ... ... ... ... атым Қожа» секілді дүниелерді,
содан айнымайтын дүниелерді көптен жазу керек деген ұғым ... ... ... ... ... ... аяқ алып жүре ... едік. Мәселе
балалар өмірінің тереңіне бойлап, ... ... ... ... ... ... батылдық һәм шеберлікпен бейнелеуде. Ал
шеберлік — баланы сендіруде, ... ... ... ғана бала ... ... дарымақ. Әсерленіп, жүрегі жылыған жас өскін ізгілікке, жақсылыққа
ұмтылмақшы. Ш. Айтматов «Ақ кеме» повесінің соңында ... ... ары — ... ... ол дәнсіз еш нәрсе өспейді» деп орынды
айтқан. Расында да сол дән ... өніп шыға ма, жоқ әлде ... ... кәдеге
жарамай қала ма — оның бәрі тәлім-тәрбиеге ... Бала ... ... ... өздерінің көркем шығармалары арқылы
белсенді ықпал ету,  болашақ азаматтарын тәрбиелеу — қаламгерлер ... ... ... ... ... Осы ... түсінген аға
буынның, орта буынның сап түзеген сарбаздары санатына жастардың батыл ... ... ... қосылуы да соңғы жылдардың жақсы жемісі. Және ...... ... ... ... бой ... ... жасайтын
алаң, малтабарлықтың оңай түрі деп теріс түсінбей, бұл саланың өзіндік
қиындығы мен ... мол, ... ... екенін сергек ұғынуы,
әдебиетіміздің өзге арналарымен салыстырғанда балалар бас алмай құштарлана
оқитын, мектеп, ... ... ... ... ... үлгілі істерін көрсететін шығармаларға әлі де эәрулігімізді
сезінуі. Ал балалар шығарманы ересектер секілді сын көзімен ... ... олар ... ... алмайтыны белгілі. Ендеше жазушының
азаматтық жауапкершілігі мен ... ... ... ... ... бәрі айналып келгенде, шеберлік деген мәңгілік мәселеге соғып жатады.
Сондықтан ендігі жерде балалар жөніндегі туындыларды көтерген ... ... ... ... ... ... бола ... гөрі қалай суреттеді деген мәселеге баса ... ... ... ... биік ... ... жөн ... Сонда
ғана бүгінде кинотеатрларға барып тұратын, теледидардан «Маугли», «Тоқтай
тұр, бәлем», «Хайуанаттар ... ... ... кызыға
тамашалайтын балалардың кітап оқуға ынта-ықыласын арттыруға ... ... ... ... ... айтсаңыз да таусылмайды, толғауы тоқсан
тармақтары талап тарапқа бастайды. Алдағы уақытта ... ... ... ... ... ғана ... шығармалардың
көркемдік деңгейін нақты мысалдар келтіре отырып әңгімелеу, келелі кеңес
өткізу де балалар драмасының даму ... ... ... ... ... ... Бекхожин «Ақсақ Темір мен ақын»
Мен таныған Ақсақ Темір
Сабақтың мақсаты:
Білімділік: өтілген тақырып бойынша ... ... ... ... ... ... мәтініне талдау жасау,
Дамытушылық: оқушының танымдығын арттыру, ойлау шеберлігін дамыту, сөйлеу
мәдениетін дамытуға, шығармашылық ізденістерін ... ... ... кез ... ... ... нәрсені қабылдай білуге, көре білуге,
бағалай білуге тәрбиелеу.
Сабақ түрі: ... ... ... ... СТО ... кубизм, сұрақ-жауап, іздендіру
Сабақтың көрнекілігі: интерактивті тақта, «Аңыз адам» журналы
І. Ой қозғау. Ақсақ ... ... ...   ... ... Барлас руынан шыққан Шахрисябз биі Тарағай түс ... биік ... ... тұр ... Түн ... ... аспанда
жылтыраған жұлдыз, жерде жылт еткен от жоқ. Дүние зындан ішіндей ... Тау ... ... ... бидің қолында болат қылыш бар.Қолын
созады. Сол шақта қылышынан ... ... ... ... ... ... бола ... Тарағай би оянып кетеді. Бірақ оған сол түні,
ақ ... ақ ... ақ атты адам аян ... ... би,- ... ... екі ... әйелің Тәкинеден бір ұл ... Ол ... ... ... ... Бұл Хызыр Ғали Әссәләм ... ... Бұл ... ... да ... Ол ... жиһангер әмірдің тууынан
сескеніп, нөкерлеріне бұйрық беріп, бидің жоқ кезінде толғатып ... ... ... ... өлі ... үшін ауыр ... ... бала бұдан өлмейді, мезгілі жеткенде туады. Бірақ ... ... ана ... бір аяғы ... ... Бұл, әрине, аңыз. Бірақ шындыққа таяу аңыз. Бертін келе жиырма
бес жасында, әлі қарақшылық құрып жүрген кезінде ... бір ... бір ... ... жарақаттанған. Оң қолы мен он аяғынан оқ тиген.
Соның салдарынан екі саусағынан айырылып, оң қолы мен оң аяғы ... ... ... ол ... ... ... Есенберлин «Алтын орда» тарихи романы
ІІ. Мағынаны ажырату. (кубизм стратегиясы арқылы)
1. Әңгімелеңіз. Балладаның композициялық құрылысына талдау.
1. Сюжеттің басталуы – ... ... ... ... ... ... ... Сюжеттік байланыс – адамдар арасындағы әрекеттің басы, тартыстың
басталуы.
3. Шиеленісуі – ... ... ... іс-әрекеттің шиеленісіп,
ширығуы.
4. Шарықтау шегі – ең жоғарғы сатысы, адамдар ... ... ... ... ... ...... өзі суреттеп отырған өмір шындығына
өзі шығарған үкімі, ... ... ... ... ең ... ... ... Бекхожин балладада қандай көркемдегіш құралдарды
қолданған?
3. Қолданыңыз. Ақсақ Темір бойындағы қандай қасиеттерден үлгі-өнеге алар
едіңдер?
4. Талқылаңыз. Өлеңдегі басты ... кім? ... ... ... ... ... Ақсақ Темірдің Хафизге жасаған рақымшылығының себебі.
Хафиз ақындықтың ... ... ... ... ... ... құдіретті дәлелдеген кездегі Хафиздің,
Ақсақ Темірдің, халықтың бейнесін елестетіңіз.
6. ... ... ... ... мен ... Ақсақ Темірдің
бейнесін салыстырыңдар.
ІІІ. Ой толғаныс.
«Еркін жауап» стратегиясы.
1. Балладаның түйінді ойы не?
2. Ақсақ Темір мен ақынға ... баға ... ... ... бүгінгі сабақтан түйгенім».
ІV. Үйге тапсырма
Ғ. Мүсіреповтің М.Горькийден аударған «Өлімді жеңген ана» атты әңгімесін
оқу.
А) ... ... ... ... ... ... Баллададағы, тарихтағы Ақсақ Темірмен салыстырыңдар.
V. Бағалау .
2-сабақ
Сабақтың тақырыбы: Тұтқын бала.
Сабақтың ... ... ... ... көркемсөз зергері Ш. Мұртаза өмірінің,
шығармаларынан алған алған ... ... ... ... ... бекіту, кейіпкерлерге талдау жасау дағдысын дамыту.
ә) Оқушылардың пәнге қызығушылықтарын арттыру, ауызекі сөйлеу стилін, тіл
мәдениетін, ой –өрісін дамыту, қосымша деректер ... ... ... ... ... ... ... типі: Жинақтау, пысықтау сабағы.
Сабақтың түрі: Сайыс сабақ.
Оқытудың әдіс – тәсілдері: Әңгімелесу, сұрақ –жауап, талдау.
Сабақтың көрнекілігі: Ш. Мұртаза, Т. Рысқұлов портреттері, ... ... ... ... ... ... ... орыс әдебиеті, биология.
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру бөлімі.
«Атадан асыл ұл туса, ... ... ... деп ... даналығында
айтылғандай, қазақ халқы тарихында елі үшін ... ... үшін ... аз ... жоқ. Солардың бірі- «Қызыл жебе» романының басты кейіпкері
Тұрар Рысқұлов. Ендеше осы романның «Тұтқын ... ... ... алған
білімдеріңізді ортаға салайық.
II. Не білеміз?
«Балық аулау» ... « Бала ... ... ... ... ... ... жебе» романының авторы кім, ол туралы не білеміз?
2. Романның «Тұтқын бала» тарауында кім, не туралы айтылған?
3. Романның ... ... кім? Ол ... не білесіңдер?
4. Осы тараудағы басты- басты оқиғаларды ата?
5. Рысқұл не ... ... ... ... ... мырзаның үйінде Тұрар қандай қызметтер атқарды?
7. «Кафедральді сборды» көргенде Тұрардың ойына не түсті?
8. Тұрар оқу мен жазуды, орыс тілін кімнен ... ... ... ... ... нені ... Надзиратель Тұрарға қандай қысым көрсетті?
11. Бронников қандай ... ... ... ... ... ... алдында қандай күй кешті? Мысал келтір?
13. Тұрар әкесімен қалай қоштасты?
14. Тұрар ... ... ... ... ... не ... ... деп өзгертті?
16. Тұрардың дәптеріне алғаш жазған сөздерін ата? Оларды Тұрар қалай
түсіндірді? (күйді тыңдау).
17. Айбаров тақтада ... ... неге ... Семашко кім? Не себептен Тұрарды көмекші етіп алды?
19. Тұрар мен Иван ... ... ... ... ... жасадым
ақталды?
20. Тұрарға Иван Владимировичтің берген жауабын айт, қандай кеңес берді?
Кадоскоптан сұрақтарды қөрсету.
III. Не білгіміз ... ?
I . Топ ... ... ... жоспар құру.
Әңгіменің басталуы
Рысқұлдың Тұрарды түрмеге алдыруы
Әңгіменің дамуы
Надзиратель қыспағы
Әңгіменің байланысуы Әке ... ... ... ... ... ... ... шешімі ... ... – топ. ... ... арқылы Т. Рысқұловтың өмірінің өсу жолдарын көрсету.
Алматы ... ... Ұлт - ... ... ... 1- ... ... Орыс –қазақ бастауыш ... ... ... ... ... ... мектебін
түсуі. ... ... – топ. ... ... ... жер ... өкіл ... ... ... ... үшін бел буып құрбаны болған.
орталығының
күреседі.
комиссия төрағасы
болады.
Әңгіме мәтініне ... ... ... ... ... Тұрар
Рысқұлдың баласы, қазақ
халқының болашақ қайраткері.
Приходько - түрме ... ...... ... ... мырзаның
ұлы Семашко – тергеуші Қырғызбай –
әкесінің туысы Салиха
бәйбіше – Қырғызбайдың кемпірі.
Броников - жазасын ... бет – ... ... ... ... - ... сеп ... ... ... әрең ... суретшісі - сақалы беліне
түскен , басына жез арқылы
фуражкасы бар қарт кісі. Бронников –
ұзын ... , кең ... ... жел ... жирен
сақалды, ақ жарқын адам.
Атамырза –тайқы маңдай, бадырақ көз,
қара бала.
И. Владимиорович - сұлу мұртты,
бойлы, тіп ... ... ... ... ... ... мен ... туралы жазылған еңбектер.
1. Ш. Мұртаза «Қызыл жебе» романы
2. М. ... ... ... ... ... тарихы, қысқаша мазмұны.
20- жылдардың ортасында жас жазушы М. Әуезовке осындай ... ... ... ... ... Тұрардың әкесі Рысқұл
Жылқайдарұлының (1859- 1907) өмірінде нақтылы болған бір ... және ... ... ... ... Не ... болады?
1. Көрініс «Тақтаға шыққан Тұрар»
2. Орыс ғалымы М.В. Ломоносов туралы дерек.
3. Салыстырмалы мінездеме беру.
Тентек ... ... ... ... ... ... оқиды
Ұлдар гимназиясында оқиды
I- топ Әдебиетшілер
III- топ Талдаушылар
II- топ Тарихшылар
IY- топ Зерттеушілер
Y- топ Не білдік? Қорыту
I - топ Әдебиетшілер
Тергеушілерге еріп бара ... ... өз ... ... ... ... ... оқыңдар.
(212- бет)
Досқа кішіпейіл, тіпті Айдаровты да қимауы мені таңдандырады.
III- топ. ... ... ... ... ... ... ... сілтідей тынып
қалғанда өз басынан қандай күй кешті?
IY- топ Зерттеушілер
Бала Тұрардың Надзирательден соққы көрген тұстағы ... ... ... ... (200 бет)
Шығармашылық жұмыс
Тұрардың басынан осындай қиындықтарды өткере ... ... ... ... ... бойындағы қасіреттерін саралай отырып, 5- 6 сөйлем
көлемінде мінездеме жазайық.
Тест.
1. Тұрар кім?
а) ақын
ә) қоғам қайраткері
б) жазушы
2. Рысқұлдың Тұрарды қасына алдыруының ... ... ... жау ... ... ... ... оқу мен жазуды кімнен үйренеді?
а) әкесінен
ә) Иван Владимировичтен
б) Наташадан
4. ... ... ... ... ... ... ... сағыныш
ә) қызыл жебе, Аспара, әке
б) қызыл жебе, көке, Аспара
5. Тұрар кімге көмекші болды?
а) Семашко
ә) Айбаров
б) Бронников
6. Ұзын бойлы, кең ... сары ... жел ... , ... ... ак ... ... портреті?
а) Аркаша
ә) Семашко
б) Бронников
7. Шығармадағы Салиха кім?
а) ... ... ... ... ... ... ұнамсыз кейіпкерлерді ата?
а) Атамырза, Аркаша, Надзиратель
ә) Қырғызбай, Бронников, Рысқұл
б) Рысқұл, Семашко, Атамырза
9. Тұрар мен әкесі ... ... ... ... ... ... достар»
ә) «Қараш- қараш оқиғасы»
б) «Ақырғы бәйге»
10. Шерхар Мұртаза кім?
а) ақын, журналист
ә) журналист, жазушы
б) жазушы, ақын
11. ... ... ... не арман етті?
а) алуды
ә) ... ... кек ... ... ... Тұрардың фамилиясы?
а) Рысқұлов
ә) Айдаров
б) Қырғызбаев
13. Шығармада аты ... орыс ... ... ... ... Мына ... кімге ерілген? Шолжаң, дөрекі, ақылсыз
а) Надзиратель
ә) Наташа
б) Атамырза
15. Тұрардың өмір ... ... 1894- 1938 ... 1890- 1941 ... 1896- 1930 ... ... « ... бала жеткізеді мұратқа» тақырыбына ой- толғау жазу.
Бағалау.
Қорытынды. Адамдардың бәрі де бақытты болғысы келеді. ... құсы тек ... ... ғана ... қонатын көрінеді. Біздің басты бақытымыз
Тәуелсіздік – Адам құнымен өлшенеді. Осыны ұмытпаған ұтады.
3-сабақ
Сабақтың тақырыбы: «Ғ.Мүсірепов. Өлімді ... ... ... ... ... ... жеңген ана» шығармасының мазмұнын
түсініп, басты идеясын ашу.
2. Тәрбиелік: ... ... жер ... өмір сепкен ананы сүюге,
құрметтеуге тәрбиелеу.
3. Дамытушылық: мәнерлеп оқу, ... оқу ... ... ... ... ... ... естеліктері, «Ана
туралы» тұжырымдары, сөздік жазылған слайдтар, «Қожа Ахмет Яссауи кесенесі»
бейнефильмнен ... ... ... ... ... кезеңі.
2. Өткен сабақты қайталау:
- Өткен сабақта біз Ғ.Мүсіреповтың өмірі және ... және ... ... ... ... ана»
М.Горькийден еркін аударған әңгімесінің І – бөлімін оқыдық. Өткенді
еске түсіру үшін мынадай сұрақтарға ... ... ... кім? ... ... мен шығармашылығынан кім қысқаша
мәлімдеме береді?
- «Өлімді жеңген ана» ... ... ... ( ... Темір мен ана
туралы)
- Ақсақ Темір кім? (Азияның ақсақ барысы - Темір – жер бетін қанға
бояп, ... ... ... ... ... ... ... ажалға неге кектенді? (Себебі оның ұлы Жәңгірді ажал
алған, сондықтан ажалды жеңгісі келді)
- Ол ажалдан кімді тартып ... ... (Ұлы ... ... ... ... Темір қай жерде өліммен ұшырасты? (Отырарда өліммен ұшырасты)
- «Отырарда» өліммен ұшырасқаннан кейін Ақсақ Темірдің әрекеті туралы
үзіндіні тауып ... ... ... ... ... ... алам деп ... өлім
шашты. Бұл туралы Қазақстан тарихынан оқып білесіңдер. Ақсақ Темір
Азияны жаулап алып Алтын Орданы ... ... ... ... ... өлім ... өмір шашатын ғажайып күш бар, ол күш кім
еді? (Ол - ана, ол күш ... ... ... Ана - ... адам ... өмір ... ... Иә, қазіргі заманда адамның қолынан келмейтін нәрсе кем де ... ... ... ... ... ... ... өмір сыйлау
күші, дүниеге адам әкелу күші тек қана әйел – анада.
- Неге өлім сепкен Темір де, өлім де ... ... ... иеді?
(Себебі, ол-ана. Өмір сыйлаушы күш.)
- Ақсақ Темір қай ... ... ... (Бағдад пен Шамды, Сыр мен
Амударияны, Азия елдері мен ... ... ... ... қайда сайрандауға шықты? (Ол Қапығұл деген әдемі алаңға
сайрандауға ... Ол нені ... ... көк мойын мұнараларын көрді).
- Самарқанды өртеуге неге әмір ... ... ... ... ... жасалған.).
- Ақсақ Темірдің бейнесін суреттеген жерлерін мәтінен тауып оқыңдар.
3. Жаңа ... ... ... ... ... жаңа ... мағынасын ашу. Сөздіктерде
берілген сөздерді оқу арқылы мәтіннің не жөнінде екендігін аңғаруға ... ... оқу: ... мәтіннің мазмұнын аша отырып, аяғына дейін
мәнерлеп оқып ... ... ... ... ... – жауап:
- Темірдің алдына кім келді?
- Әйел қай жерден келді?
- Ана кімді іздеп келді?
- ... ... ... ... түрі қандай? Мәтіннен тауып
оқыңдар.
- Ана ... ... ... ма? Ол ... сөйледі?
- Ақсақ Темір әйелдің алдында неге басын иді? Ана қандай
сөздерімен ... ... ... ... ... не деп ... ... Әңгіменің негізгі тақырыбы не, кім туралы?
- Идеясы?
в) теріп оқу: Ғ.Мүсіреповтың әңгімесінен ананың құдіреті, ананың күштілігі
туралы жолдарын тауып оқып ... ой ... ... ... ... күш бар ма?
4. Қорытынды.
Ақсақ Темір - 36 жыл билік ... Таяу және Орта ... ... ... Орта Азия мен ... тарихында елеулі із ... ... ... Темірлан, Әмір – Темір деген атпен әйгілі болған,
негізгі ... ... ... Орта ... қолбасшы. Ол
Мәуереннарһта билік жүргізді. Оның ... етіп ... ... ... ... ғылым мен мәдениеттің өсуіне, өркендеуіне айрықша көңіл бөлді,
әскери жорықтарда ... ... ... Орта Азия мен ... мешіт, медіресе, кесене, ғимараттар салғызды. Соның куәсі ХІҮ
ғасырда салынып, бүгінгі күнге ... ... ... ... Қожа
Ахмет Яссауи кесенесі. Кесене 36 бөлмеден тұрады, әр ... ... ... ... ... ... Орта Азия мен
Қазақстандағы ғимараттар ... ... ең ... ... ... жалпы көлемі 330 шаршы метр, биіктігі 39 метр, осы үлкен залдан ... 14 есік ... ... ... 2,5 ... 7 ... бағалы
металдың қоспасынан жасалған. Басқа да «Асхана», «Қабырхана», «Құдықхана»,
«Үлкен Ақсарай», «Кіші Ақсарай» т.б. бөлмелері бар. «Үлкен Ақсарай», ... ... 15-18 ... ... ... резиденциясы орналасқан.
Шет елдік елшіліктер осында қабылданған, әскери, сауда мәселелері бойынша
келіссөздер осында жүргізілген. ... ... 1395 жылы ... ... 1405 жылы ... Темірдің қайтыс болуына байланысты
аяқталмай ... ... ... ... ... ... тапсырма
6. Бағалау
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ әдебиеті тарихында кеңес дәуiрi ерекше iз қалдырды. Бұл ... ... ... ... жолынан өткен, жанрларын байытқан,
одақтық, сол ... ... ... ... түскен шағы болды.
Алайда, әдебиеттiң даму қарқыны үнемi бiркелкi ... ... ... оның ... таңдауына керi әсер еттi. ... ... ... ... ... ... ... оның алдына бiрыңғай кеңестiк жүйенiң ... ... ... ... қарамастан ұлттық әдебиет туған халқының өмiрiмен
байланысын үзген жоқ, оның ... өмiр ... ... ... Әдебиетшiлердiң бiр тобы ... ... ... ... ... жаңа жырлар туғызды. Олардың басында Сәкен Сейфуллин
тұрды. Сейфуллин жырларында азаттық, теңдiк аңсаған, сол үшiн ... ... ... жасалды. Ол табиғат суреттерi мен ... ... ... ... поэмалар ("Көкшетау”, т.б.), прозалық
шығармалар ("Тар жол, тайғақ кешу”) ... ... ... ... ... Iлияс Жансүгiров, Шолпан Иманбаева, Сәбит ... т.б. ... үн ... Олар қазақ жерiнде жаңа туа бастаған кеңестiк шындықтың
жарқын жақтарына ризашылық бiлдiрiп, ... ... ... Алайда, 20-
жылдардағы ашаршылық пен шаруаларды күштеп ұжымдастыру, қолдағы малды
тартып алу, ... ... ... ... ... ... ... Бiрақ бұл жағдайды суреттеуге кеңес әдебиетi бара
алмады. Осы олқылықтың орнын Мағжан ... ... ғана ... ... билiгiн қабылдамаған Мағжан демократиялық әдебиет
дәстүрiн ... ... ... ... ... тұстарды көркем суретке
түсiрдi. Ол өмiрдiң мұңды, қайғылы жақтарына көп ... ... ... бой ... Бiр ... орыс декабристтерiне елiктеп өлеңдер
жазды. Мағжанның махаббат пен ... ... да ... лирикасының ең
жарқын беттерi болып саналады. Сәкен мен ... ... ... ... екi ... бейнесi iспеттi. Жаңашыл жас ұрпақ Сәкен
маңына топтасты. Әдебиеттiң өмiр жаңалықтарын зерттеп, жаңа тақырыптарды
игеруге бет ... ... ... ... ... ... ... үлгiлерi туды. Көркем проза, драматургия даму
жолына түстi. Мұхтар Әуезов, ... ... осы екi ... ... ... ... ... заман”, "Қараш-қараш” оқиғасы, "Қартқожа”,
"Ақбiлек”, т.б. повестер мен романдар, ... ... ... ... пъесалар жазылды. Әңгiме жанрында Майлин
жемiстi еңбек еттi. Әдебиетшi ... ... өсiп ... ... ... Ғ.Мұстафин, С.Шәрiпов, ... ... т.б. ... ... әлеуметтік көзқарастарына
қарамастан, 20-жылдар әдебиетiнде жаңа бетбұрыс жасалғандығын көрсетедi.
Мұндай қарқынды бұған дейiн ешбiр әдебиет ... ... ... ... ... ... болғаны даусыз. 30-жылдар Қазақстан экономикасын,
мәдениетiн кеңес саясатына ыңғайлау ұранымен басталды. Соц. ... ... ... соц. ... ... ... негiзiнде жұмыс
iстейтiн болды. Бұл, белгiлi дәрежеде, әдебиеттiң еркiндiгiн шектедi. Осы
шектеуге ... ... ... ұшырады. Ол 30-жылдары, негiзiнен, жаңа
соц. отанды мадақтауға, елдi индустрияландыру, ұжымдастыру науқандарын ... ... Адам ... ... ... мен күйiнiшiн,
табиғатпен байланысын жырлау саясаттан тыс ... ... ... ... ... ұранына шақыру орын алды. Iстелген ... ... ... ... көбейдi. Бұл — қазақ лирикасының өсуiне
кедергi жасады. Оның есесiне публицист. поэзия iлгерiлеп, азаматтық ... ... ... поэзияның бүгiнгi күн тақырыбын жырлаған үлгiлерi де
сәтсiз болды. Тек тарихи тақырыпта ғана ... ... ... ... ... ... табысты шығармалар туды. 30-жылдары
эпик. проза жақсы өстi. Майлиннiң ... ... ... ... ... ... ("Ботагөз”),
М.Дәулетбаевтың "Қызылжар”, С.Ерубаевтың "Менiң құрдастарым”, ... ... ... жазылып, бұл жанрды Қ. ә-нде орнықтырды. Майлиннiң,
Әуезовтiң, Сейфуллиннiң, ... ... ... Драматургияда Жансүгiров, Майлин, Әуезов, Мүсiрепов жемiстi
еңбек еттi. 
Қазақ әдебиетінiң үлкен бiр саласы — ... ... ... ... ... ... ... әңгiме, повестерi жас оқырмандардың ... ... ... ... ... ... ... шыңдалып,
психол. талдауларға батыл барғанын және бұл ... ... ... ... ... емес екендiгiн аңғаруға болады. 
Жоғарыда байқағанымыздай, балалар ... ... ... ... ... пен білімдік басты назарда болған. Біз ... ... ... ... ... шығу ... ... бағыттарын сараладық.
«Бала – баршаның байлығы мен бақыты. Бүгінгі бала ... ер ... да ... ... біз ... ... бағалаймыз,
бағдарлаймыз». Дүние есігін жаңа ашып, енді ғана ... келе ... ең ... ... жеке ... ... азамат болып қалыптасуына
отбасы тәрбиесінің де орны ... ... ... ... ... ... ... сезінген бала өзінің жақсы қасиеттерімен ... ... ... балаға жас кезінен төл ... ... ... ... ... болып өсуіне ықпал етуіміз керек. Сондай-
ақ, бала ... ... ... ... ... ... білсек.
Балаларға арналған шығармаларға артылар жүк оңай емес, әрине, ... ... де ... ... ... толы ... әсері
басым болуы тиіс. Онда, ұлттық колорит, тағылымды тәрбие мен табиғи ... т.б. ... ... болуы шарт. Балаларға арналған ... ... әр ... құбылысын жете түсініп, ... ... ... ... ... құнды.
Қазақ балалар әдебиетіндегі басқа жанрлармен салыстырғанда балалар
драматургиясы кешеңдеп туса да, ... ... жоқ. ... ... ... ... мен балалар театрының ашылуынан басталатын балалар
драматургиясының тарихы ... ... енді ғана ... Осы аз ... ... ... ... туу, қалыптасу, есею кезеңдері болғаны
анық. Балалар драматургиясын оның бастау көзі болған ауыз ... ... ... ... бойы ... тұрмысымен біте қайнасып, ұлттық
дәстүрді бойына сіңірген мақал-мәтелдер, халық өлеңдері, ертегілер, аңыз
әңгімелер, айтыстар кейінгі қалыптасқан ... ... ірге ... негіз толық. Өмірдің орнында тұрмайтыны сияқты, әдебиет те ... ... ... ... ... үстінде ұлттық әдебиетті тірек ете отырып
жаңа дәстүр игеріледі. Қазақ балалар драматургиясы өзінің даму ... ... ... ... ... ертегілік тақырыпта, балалар
өмірінің шындығын көрсететін туындылар өміршең келді. ... ... ... ... ... ... пьесасын қай заманның
балалары болса да қызыға тамашалар еді. Немесе, ... ... ... ... ... «Тапқыр Қожанасырды» алсақ, қашан да
бала ... орын ... ... ... бала ... бала ... мен әрекетін суреттеуге арналған
Е.Елубаевтың «Өжет», «Бір уыс ... ... ... ... «Әй, ... Ш.Құсайыновтың «Есірткен ерке», Б.Ысқақовтың
«Түймедейден түйедей» және т.б. көптеген ... ... ... ерекше атауға болады. Балалар драматургиясының басты ерекшелігі
бала жасын ескере отырып жазылуында. Осыған сәйкес олардың көлемінде шектеу
болады. ... жаңа жыл ... ... ... ... ... жыл кешінде», «Қаскүнем қасқыр мен батыр қоян»,
А.Сатаевтың «Айға сапар», ... ... ... ... ... ... мен Жоюхан» және т.б. көптеген пьесалар
көлемі де шағын, тілі де бала ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. К. Қожахметова  «Ұлт тағдыры мен қыз бала тәрбиесі - біртұтас». «Ұлт
тағылымы»  журналы 2005жыл.
2. К.Мәлікқызы «Козы Көрпеш - Баян ... ... ... «Қазақ
тілі мен әдебиеті»,2005жыл.
3. Б. Тойлыбаев «Ұлттық тәрбиеде жеке тұлғаның қалыптасуы». ... Б. ... ... ... - ... ... ... «Қазақстан
мектебі»,2005жыл
5. А.Сисенбердиева «Билер сөзінің тәрбиелік маңызы» «Қазақстан
мектебі»,2006жыл
6. К. Оразбекова. «Қыз бала тәрбиесі». «Ұлттық психология мен халық
тәрбиесі болашақтың бастауы ... ... Т. ... «Тарихи тұлға - ұлттық құндылықтың қайнар көзі». «Қазақ
әдебиеті - тұлғаның рухани ... ... ... К. Оразбекова. «Тіл - ұлттық сана-сезімнің теориялық-әдіснамалық
негізі». «Ұлттық ... мен ... ... ... ... ... ... И.Н., Николаева С.А. Детская литература. – М.:Академия,
2002.-472 с.
10. Ахметов Ш. Қазақ балалар ... ... ...... ... С. Өнер ... Мақалалар мен зерттеулер. –Алматы:Жазушы,
1971.-272 б.
11. Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы, 1986
12. Өмірәлиев Қ, «Оғыз қаған» эпосының тілі. – ... ... ... М. ... ...... ... Ж.Баласағұн Құтты білік. – Алматы: Өнер, 1995
15. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. – Алматы, 1994.
16. 20-30 ... ... ... 1-кітап. – Алматы, 1997.
17. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр-аңыздар. – Алматы, 1985
18. Б.Соқпақбаев шығармаларындағы көріктеуіш тәсілдер // ... және ... шет ... ... оқытудың қазіргі технологиялары:
Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. - Алматы,
2005.
19. “Балалар әдебиетінің тілдік тұлғасы” (Б.Соқпақбаев ... // ... ... ... ... “Жаңа мақсат, жаңа жүйе”
атты Қазақ Ұлттық аграрлық университет ... ... ... ... ... - ... 2006, 58-61 ... 70-жылдардағы балалар әдебиеті (Т.Нұрмағанбетов шығармалары бойынша)
// А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты. Тілтаным. -Алматы,
2007, №3, 41-45 ... ... ... ... ... ... ... Республикасы
Ұлттық академиясының Хабарлары. - Алматы, 2007, №2, 32-36 бб.
22. Балалар әдебиетінің лингвоконцептуалдық сипаты // Қазақ ... ... ... мен көркем аударма
мәселелері: қалыптасуы, дамуы: проф. Т.Жанұзақтың 80-жлдығына орай
өткізілген Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -
Алматы, 2007, 146-151 бб.
23. Балалар әдебиеті ... ... ... ... // ... тіл
білімі мен түркітану мәселелері: І.Кеңесбаев, М.Балақаев,
Ғ.Мұсабаевтың 100 жылдығына орай өткізілген Халықаралық ғылыми-
теориялық конференция материалдары. - ... 2007, 348-351 ... 26. ... ... 1914. ... ... ... жыл
1924 жыл
1932- 1933 ж
1937-1938 ж

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп жасына дейінгі балалардың оқу үрдісінде тәрбие формаларын қолдану70 бет
Педагогикадан мемлекеттік емтиханға дайындық40 бет
Ақпараттық технология. Оның ұғымы, мақсаты, принциптері, түрлері6 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Медицина саласы бойынша 65 сұрақ-жауап118 бет
Оңтүстік Балқаш маңы аумағының шөлдену мәселелері70 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы қатынастар14 бет
Қылмыстық процестегі дәлелдемелердің ұғымы мен маңызы76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь