Қазіргі кезде мектепте экономикалық білім беру

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

І. ЭКОНОМИКАЛЫҚ БІЛІМНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІНЕ СИПАТТАМА
1.1 Экономикалық теорияның пәні және әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2 Экономиканың ғылым ретіндегі маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.3 Экономика пәнін оқытудың ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21

ІІ. ҚАЗІРГІ КЕЗДЕ МЕКТЕПТЕ ЭКОНОМИКАЛЫҚ БІЛІМ БЕРУДІҢ ӘДІСТЕРІ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Қазіргі экономикалық білім мен тәрбие жүйесіне сипаттама ... ... ... ... ... ... .27
2.2 Қазіргі заманғы экономикалық білім беру негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
2.3 Оқушылардың экономикалық білім деңгейін арттыру әдістері ... ... ... ... ... .37
2.4 Оқушылардың экономикалық мәдениетін қалыптастыру арқылы салықтық сауаттылыққа үйретудің маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49
КІРІСПЕ


Тақырыптың өзектілігі. Еліміздегі саяси-әлеуметтік, құқықтық-экономикалық өзгерістер, ақпараттық ағымның жедел қарқынмен артуы, әлем кеңістігіндегі білім беру үдерісі дамуының тенденциялары жалпы орта білім берудегі терең өзгерістерді талап етуде. Сол өзгерістердің бірі мектеп білім алушыларының экономикалық мәдениетін, соның ішінде салық мәдениетін қалыптастыру мәселесі болып табылады.
Экономикалық мәдениеттіліктің қоғамға әсер етуімен ерекшеленетін кең функциональдық маңызы бар. Экономикалық мәдениеттіліктің маңызды функцияларының бірі – экономикалық субъектілердің ынта-ықыласы. Нарықтық экономика жағдайында экономикалық кызығушылық адамдардың экономикалық белсенділігін, ынта-ықыласын арттыратын негізгі қозғаушы күш болып табылады.
Елбасының Қазақстан халқына Жолдауларында (2008, 2009, 2010), Қазақстан Республика «Білім туралы» Заңында (2007), Қазақстан Республикасында 2005-2010 жылдарға дейінгі білім беруді дамытудың Мемлекеттік бағдарламасында білім мазмұнын тұлғаның өмір талабына сай құзыреттілігін қалыптастыруға қажетті материалдармен толықтыра отырып, жетілдіруді жүзеге асыру жоспарланған.
Мектеп білім алушыларына экономикалық білім беру қазіргі заман талабына сай құзыреттіліктерді қалыптастыруға мол мүмкіндік тудыруда. Ал, жоғары сынып білім алушыларына экономикалық білім беруде олардың салық мәдениетін қалыптастыру сол мүмкіндіктерінің біріне айналуда. Жоғары сынып білім алушыларына тән, олардың әлеуметтік қалыптасу ерекшеліктерін, мінез құлықтарындағы сандық та сапалық өзгерістерін ескере отырып, көпшілік ғалымдар осы жастағы жеткіншектердің салық
Педагогика теориясы мен тарихында экономикалық білім беру мен тәрбиелеу мәселелері көптеген зерттеулерге негіз болып келеді. Олардың шешімі П.П.Блонский, С.Т.Шацкий, А.С.Макаренко, В.А.Сухомлинский т.б. ғалым-педагогтардың еңбектерінен бастау алған. Бұл ғалымдар жастардың экономикалық дайындығын практикада жүзеге асыру жолдарын қарастырған. Экономикалық білім беруге қатысты зерттеулерге талдау жасай отырып, оларды бірнеше аспектіге бөліп қарастыруға болады.
Экономикалық тәрбиенің философиялық аспектілері ұлы ғұламаларымыз А.Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, Ш.Уәлиханов, М.Жұмабаевтардың еңбектерінде көрініс тауып, В.А.Ядов, И.Б.Иткин сияқты Ресей ғалымдардың еңбектерінде орын алған.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:


1 Сейтешев А.П., Ахметова Г.А. Профессиональная направленность личности;
2 Теория и практика восптания. –Алматы; Наука, 1999. -336 с.
3 Клепач Н.Я. Попов В.Д., Эпштейн Л.Е. Экономическое воспитание масс.
4 Организация и эффективность. –М.: Экономика, 1979. -223 с.
5 Попов В.Д. Экономика плюс педагогика: Очерки об экономическом
6 воспитании молодежи. –М.: Молодая гвардия, 1986. -288 с.
7 Аменд А.Ф. Пути совершенствования экономического воспитания учащихся;
8 Автореф. дис. … канд.пед.наук. –Челябинск, 1975. -23 с.
9 Хроменков Н.А. Образование. Человеческий фактор. Общественный
10 прогресс. –М.: Педагогика, 1989. -192 с.
11 Мельников Л.П. Некоторые экономические вопросы в воспитании учащихся
12 средней общеобразовательной школы: Автореф. дисс. … канд.пед.наук. –
13 Калинин, 1986. -18 с.
14 Тупикина Н.Ф. Формирование учащихся экономических понятий в
15 школьном курсе экономической географии СССР. Автореф. дис. …
16 канд.пед.наук. –М., 1985. -17 с.
17 Нисимчук А.С. Педагогические основы экономического воспитания
18 учащихся в сельской общеобразовательной школе. Аврореф. дисс. …
19 докт.пед.наук. –Киев, 1990. -48 с.
20 Нургалиева Г.К., Қадыров М. Система ценностного ориентирования
21 учащихся. –Алматы: АГУ им. Абая, 1993. -122 с.
22 Басқа ұлт аудиториясында экономикалық терминдерді оқыту жолдары //Мемлекеттік тілді дамыту жолдары: республикалық ғылыми, оқу-әдістемелік конференция – Алматы: Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты. 2000. – Б.101-105.
23 Халық педагогикасы – халық даналығы // ҚР-да білім жүйесін модерндеудің теориялық-әдіснамалық негізі: Республикалық ғылыми-теориялық конференция – Алматы: Педагогикалық білім берудің халықаралық ғылым академиясы. (28-29 қараша 2002ж.) 2002. – Б.42-44.
24 «Экономикалық теория» пәнінен тест тапсырмалары. Оқу құралы. Экономикалық мамандықтарға дайындық бағыттарына арналған тест тапсырмалары. – Алматы: Қазақ Мемлекеттік қыздар педагогикалық институтының баспасы, 2005.-121б. (А.И.Баданов, Қ.А.Қалиева, Ж.А.Орынханова авторлық бірлестікте).
25 Оқушылардың экономикалық санасын қалыптастыру және дамыту мәселелері // ҚР-ның тәуелсіздігіне арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция – Алматы: Д.А.Кунаев атындағы Университет, 2005. – Б.277-279.
26 Налоговая культура как основа экономических знаний // Материалы международной научно-практической конференции «Экономика, право, культура в эпоху общественных преобразований» Санкт-Петербургский Гуманитарный университет профсоюзов (20 января, 2006г.) – С.117-118.
27 Экономикалық білім берудегі жаңашаландыру – заман талабы // Қазақ Мемлекеттік қыздар педагогика институтының Хабаршысы, 2006. – Б.125-130.
28 Мектептің экономикалық білім беру жүйесіндегі жоғары сынып оқушыларының салық мәдениетін қалыптастыру // Қазіргі кезеңдегі тұлғаның үйлесімді дамуына қатысты өзекті мәселелер: С.Сейфуллин атындағы ҚазМАТУ-дың 50 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция. Астана – 2007. Б.168-171.
29 Жасөспірімнің салықтық мәдениеті – экономикалық тәрбиенің мақсаты // «Шоқан Тағылымы-13» Ш.Уәлиханов атындағы халықаралық ғылыми-практикалық конференция – Көкшетау: 2008. – Б.277-280.
30 Экономикалық мәдениетті қалыптастыру мәселесінің зерттелуі. //Қазақстан педагогикалық хабаршысы. Павлодар. - 2010. - №2.– Б.221-226.
31 Применение кейс метода в процессе преподавания курса «Основы экономики и финансовой грамотности», в экономическом воспитании учащихся. // Теоретические и практические аспекты социально-экономического и политического развития развития стран центральной АЗИИ и СНГ: Материалы международной научно-практической конференции. – Алматы, 2010. - С.509-514.
32 Экономикалық теория (Қашықтықтан оқыту). Оқу құралы. – Алматы: Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің баспасы, 2009. - 321 б. (Б.Бихондиев, А.И.Баданов, Ж.А.Орынхановамен авторлық бірлестікте).
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................4
І. ЭКОНОМИКАЛЫҚ БІЛІМНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІНЕ СИПАТТАМА
1.1 Экономикалық теорияның пәні және
әдістері....................................................7
1.2 Экономиканың ғылым ретіндегі
маңызы..........................................................11
1.3 Экономика пәнін оқытудың
ерекшеліктері......................................................21
ІІ. ҚАЗІРГІ КЕЗДЕ ... ... ... ... ... ... Қазіргі экономикалық білім мен тәрбие жүйесіне
сипаттама.........................27
2.2 Қазіргі ... ... ... ... Оқушылардың экономикалық білім деңгейін арттыру
әдістері.....................37
2.4 Оқушылардың экономикалық мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік, құқықтық-
экономикалық өзгерістер, ақпараттық ағымның ... ... ... ... білім беру үдерісі дамуының тенденциялары жалпы орта білім
берудегі терең өзгерістерді ... ... Сол ... бірі ... ... ... мәдениетін, соның ішінде салық ... ... ... ... ... ... әсер етуімен ерекшеленетін кең
функциональдық маңызы бар. Экономикалық ... ... бірі – ... ... ынта-ықыласы. Нарықтық
экономика жағдайында экономикалық кызығушылық адамдардың экономикалық
белсенділігін, ... ... ... ... күш болып
табылады.
Елбасының Қазақстан халқына Жолдауларында (2008, 2009, 2010), Қазақстан
Республика «Білім туралы» Заңында (2007), ... ... ... жылдарға дейінгі білім беруді дамытудың Мемлекеттік бағдарламасында
білім мазмұнын тұлғаның өмір ... сай ... ... материалдармен толықтыра отырып, ... ... ... ... ... ... білім беру қазіргі заман талабына
сай құзыреттіліктерді қалыптастыруға мол мүмкіндік тудыруда. Ал, жоғары
сынып білім ... ... ... ... олардың салық мәдениетін
қалыптастыру сол ... ... ... ... ... ... тән, ... әлеуметтік қалыптасу ерекшеліктерін, мінез
құлықтарындағы ... та ... ... ... ... ... осы ... жеткіншектердің салық мәдениетін қалыптастыру қолайлы
деп ... ... мен ... экономикалық білім беру мен тәрбиелеу
мәселелері көптеген зерттеулерге негіз болып ... ... ... ... ... ... т.б. ... еңбектерінен бастау алған. Бұл ... ... ... ... ... асыру жолдарын қарастырған.
Экономикалық білім ... ... ... ... ... ... оларды
бірнеше аспектіге бөліп қарастыруға болады.
Экономикалық тәрбиенің ... ... ұлы ... ... ... ... ... тауып, В.А.Ядов, И.Б.Иткин сияқты Ресей ғалымдардың еңбектерінде
орын алған.
Ал экономикалық білім беру мен ... ... ... ... ... ... И.А.Сасова т.б.
ғалымдардың еңбектерінде атап өтіледі.
Әлеуметтік және ... ... ... ... ... т.б. еңбектерінен табуға болады.
Ғылымдар негіздерін игеру үрдісінде экономикалық білім беру ... ... ... ... ... т.б. ... жасады. Мәселен, еңбекке тәрбиелеу ... ... ... беру және ... ... ... К.Н.Катханов, А.Ф.Крючков т.б. еңбектерінде көтеріледі. ... ... ... тәрбиесі мәселелері А.С.Нисимчук,
Н.М.Атоев еңбектерінде орын алған.
Экономикалық білім және ... беру ... ... жағынан
байланысқан экономикалық мәдениетті қалыптастыру саласында ... орын ... ... ... ... мен ... әдіснамасы (Л.Н.Пономарев, В.И.Максакова), экономикалық
мәдениеттің әлеуметтік ... ... ... ... ... мәні, экономикалық ... мен ... ... ... ... ... мектепте
және қосымша білім беруде ... ... ... (В.В.Антонов,
А.П.Балакина, И.И.Бабленкова, Н.Д.Дмитракова, А.А.Мохонина және т.б.).
Соңғы кезде мектеп білім алушыларына экономикалық білім беру ... ... ... ... ... да
зерттеулері кең өріс алып ... ... ... мен ... ... ... ... Е.М.Арын, Қ.Ж.Аганина,
А.А.Саипов; ал экономикалық тәрбиенің экологиялық, ... ... ... М.Н.Сарыбеков, К.Жарықбаев,
С.Қалиев, А.К.Нургалиева, Қ.А.Сарбасова; ... ... ... ... М.З.Жанбөбекова, Р.А.Садвакасова,
Г.Қошанова, А.Ө.Дәулетқұлова, Ш.Сырбаева, С.Б.Нугманова т.б. ғалымдар
еңбектерінде ... ... ... ... ... ... үдерісі
кезінде оқушыларға экономикалық білім мен тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ал экономикалық мәдениеттілікті
қалыптастыру мәселесіне Ш.М.Жарылғапов, ... ... ... мен ... ... оқушыларына кәсіптік бағдар беру
мақсатымен экономикалық тәрбие беру мәселесіне А.К.Ахметов, А.Нақпаева,
М.Ш.Қадыров, ... ауыл ... ... экономикалық
тәрбиесі мәселелері Ж.А.Жунисбекова, А.Б.Остаева сияқты ғалымдардың
еңбектері арналған. Ал бұл ... ... ... кей ... ... оны ... ... назардан тыс қалған.
Экономикалық білім беруге ... ... ... жасалған
талдаулар жоғарғы сынып білім алушыларының салық мәдениетін ... ... ... ... іске қосу мәселесі ғылыми тұрғыда негізделіп
зерттелмегенін көрсетіп отыр. Қазіргі заман талабына сәйкес жоғарғы ... ... ... ... қалыптастыру қажеттілігі мен осы
мәселенің ғылыми ... ... ... ... қамтамасыз
етілмеуі арасында қайшылықтар туындауда.
Зерттеу нысаны – жалпы орта ... ... ... ... ... ... пәні – ... сынып білім алушыларының экономикалық білімін
қалыптастыру.
Дипломдық жұмыстың мақсаты жоғары сынып білім алушыларының ... ... ... мен ... анықтап, теориялық тұрғыда
негіздеу және оның тиімділігін тәжірибе жүзінде дәлелдеу.
Дипломдық жұмыстың міндеттері:
1) орта ... ... ... ... ... ... мен ... ашып, теориялық негізін айқындау;
2) жоғары сынып білім алушыларының экономикалық білімін қалыптастырудың
педагогикалық шарттарын анықтау;
3) орта мектептің жоғары ... ... ... ... ... ... моделін жасау;
4) жоғары сынып білім алушыларының экономикалық білімін ... ... ... ... және ... ... ... теориясы, іс-
әрекет теориясы, құбылыстардың өзара байланысы және жеке ... ... ... ... туралы философиялық тұжырымдар мен теориялары,
біртұтас педагогикалық үдеріс теориясы, экономиканың даму ... ... ... ... ... беру ... мен ... жұмыстың құрылымы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І. ЭКОНОМИКАЛЫҚ БІЛІМНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІНЕ ... ... ... пәні және ... ... - бұл ... ... қажеттілігін қанағат-
тандыру үшін қоғамдағы шектеулі немесе сирек ... ... ... игіліктерді өндіруді зерттейтін ғылым.
Экономикалық ойлау адамзат ... ... ... ... Оның
алғашқы қайнар көзі ежелгі Египеттен басталады.
Ең ... рет ... III- ... грек ... Аристотель мен
Ксенофонт еңбектерінде экономикалық болмыс түсініктерінің ... ... ... Философ, әрі экономист Аристотель айырбас,
ақшаның пайда болуы мен ... ... ... ... бұл ... ілімді дербес бір тұтас жүйеге айналдыра алмады. ... ... ... ... сөз аударғанда «үй шаруашылығын жүргізудің өнері»
деген мағынаны білдіреді.
Қазір оның мазмұны айтарлықтай ... ... ... тек ... ... ... ақ аймақ, ел, ... ... ... ... және тек ... ... ғана ... сондай ақ
өндірістік белгілеріне байланысты (фирма, кәсіпорын, сала) ұйымдастырылатын
болды.
Экономикалық теория дербес ғылым болып XVIXVII ғасырларда тауар – ... ... ... ... ... ... бастады.
Экономикалық теорияның даму кезеңдері төмендегідей бөлінеді.
Меркантилизм – Ең алғаш ... ілім XVIXVII ... ... ... ... сөзі ... - саудагерлер көпес,
сауда, пайда). Бүл ілімнің ... ... ... қайнар көзі
материялдық өндіріс емес, тауар ақша қатынастарында болды.
Меркантелистердің талабы бойынша тауарды шет елдерге көп сату ... ... алу, ... ... ақша ... ... Олар ... сауданы дамыту
арқылы елдегі алтын мен күмістің көлемін молайту негізінде халықты байытуға
болады деді. ... ... тек ... ... мүддесін қорғады.
Сондықтан халық шаруашылығын толық қамтитын ... ... ... ... ... өкілдері Т.Мен, А.Монкретьен, І Петр, И.И.Посошков.
Физиократизм – (XVIII) қоғамның байлығы саудада емес өндірісте деген
қағида ең бірінші «физократтар» ... ... ... Кэненің еңбегінде
пайда болды, бірақ ол ұлттық байлықтың қайнар көзі ауыл ... деп ... - ... ... - ... ... ... тек ауыл
шаруашылығымен шектеп халық ... ... ... ... ... дұрыс болмады. Бұл кезеңнің көрнекті өкілдері Ф.Кенэ, А.Тюрго,
Дюпон де Немур.
Классикалық саяси экономия - ... ... ... ... ... - өндірістің барлық ... ... ... ... ... ... ... деп дәлелдеген. Экономиканың нарықпен
реттелуін және қоғамның барлық топтар табыстарының қайнар ... ... ... ІІ жартысы басында саяси экономия екі бағытқа ... және ... ... – (К.Маркс, Ф.Энгельс, В.И.Ленин, Г.В.Плеханов). Зерттеудің
негізгі нысаны – капитализмнің ... ... ... ... ... қоғамдық-экономикалық формация, капитализмнің даму
заңдылықтары, социализмнің жаңа жүйе ретінде пайда болуы, ұдайы ... ... ... ... тауарға сіңген еңбектің екі
табиғаттылығы, ... құн ... ... ... абсолюттік
рентаның, жалдамалы еңбектің мәнін қарастырды. К.Маркс қоғамды екі топқа
бөлу арқылы барлық ... ... да ... ... ... мағынасы өндірісте пролетариаттың қаналуы арқылы көрініс тапты.
б) Маржинализм – (К.Менгер, ... ... ... ... ... ... шекті өнімділік, ... ... ... ... үшін ... ... ең пайдалы
бөлудің әдістерін іздестіру жүргізілді. ... ... ... қолданылу әдістері қарастырылды. Маржинализм экономико-
математикалық тәсілдер мен үлгілерді кең ... ... ... ... қалаған. Ол жалпы нарықтық тепе-теңділік үлгісін жасаған,
оның негізі сұраныс пен ұсынысты талдау.
Неоклассикалық теория - ХІХ ғасырдың 90 ... ... ... ... ойы ... егер ... ... мүмкіндігінше экономикалық еркіндік бірлесе өте жақсы қызмет
атқарған болар еді деп есептеді.
Кейнсиандық мектеп – ХХ ғасыр (Дж.Кейнс). Бұл ... ... ... ... ... ... реттеумен қатар мемлекеттің
араласуының қажеттілігін айқындады.
Институционализм – ХХ ... 50 ... аяғы ... У.Митчел,
М.Вебер, В.Зомбарт, Д.Гэлбрейт және т.б.). Экономикалық дамудың ... тек ... ... ол – ... ... барлық жүйесі.
Бұл бағыт өкілдері қоғамның жоғары мұратының көрінісіне ... ... ... және ... да экономикадағы
мемлекеттің араласу шараларды ... ...... өз ... қанағаттандыру
мақсатында белсенді қызмет етуге мәжбүр ететін қозғаушы күш болып табылады.
Қажеттіліктерді қанағаттандыру деңгейіне ... жаңа ... ... құрылымы, саны, сапасы, өзгеріп отырады. Қажеттіліктердің үздіксіз
өсуі адамдардың экономикалық ... ... ... Әр бір 10 жыл ... ... ... мен қызметтердің түрлері
екі есеге өсіп отырады. Мұндай ... ... ... ... деп ... ... түрлері:
Алғашқы (төменгі) - қажеттілік адамдардың өмір сүруіне ең алғаш керек
қажеттіліктер. ... ... ... ... т.б ... реттік (жоғарғы) қажеттіліктер. Екінші ... ... – бұл ... ... жағдайы, әлеуметтік ортасы, интелектуалдық
деңгейіне байланысты пайда болатын қажеттіліктер. Бұл қажеттіліктерді
альтернативті ... ... деп те ... ... ... киімдер, қымбат бұйымдар, сондай-ақ білімге мәдениетке қажеттіліктер.
Қанағаттандыру түріне қарай қажеттіліктерді жеке және ... ... ... ... – бұл жеке адамның өзін қанағаттындыра алатын
қажеттіліктер. Мысалы: киім, тамақ, мұздатқыш, ... т.б ... ... ... - өмірде жеке бір адам қанағаттандыруға мүмкін
емес,көп шығын қажет ететін қажеттіліктер бар. Оларды ... ... ... ... ... қажеттіліктерді қанағаттандыру
жөнінде шешімдерді басқару органдары қабылдайды.
Экономикалық игіліктер – бұл ... ... ... мен ... ... ... ... түрде болады.
(Мысалы: ауа). Оларды еркін игіліктер деп атайды, ... ... ... ... деп ... ... ... (тауарлар) мен қызметтерден тұрады.
Қызметтердің ... ... ... өндірісі мен тұтынылуы бір мезгілде болады
2.Оларды мұраға қалдыруға болмайды.
3.Оларды сақтауға ... ... ... ... ... экономикалық теория ғылыми танып-білудің әртүрлі
әдістерін қолданады. Экономикалық теорияның зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... әдістер ... ... ... абстракция әдісі – зерттеліп отырған ...... ... ... жақтарын |модельдер әдісі, |
|дерексіздендіру, олардағы ... ... ... ... ... ... процесі. ... ...... ... өзінің құрамды |және тағы басқа да ... мен ... ... ... ...... ... тұтас бір құбылыс | ... ... | ... – жеке ... ... қорытынды | ... | ...... ... ... ... | ... | ... ... және т.б. | ... ... маңыздылығы экономикалық заңдылықтар мен
категорияларға бағынышты.
Экономикалық заңдылықтар – бұл ... көп ... ... ... ... іс-әрекеттер және олардың ... ... ... заңдарды төмендегідей заңдарға айырып
қарауға болады:
1. айрықша экономикалық заңдар. Бұл заңдар олардың ... ... ... ... дәуірге тән.
2. ерекше экономикалық заңдар. Бұл белгілі бір шаруашылық түрлерінің нақты
тарихи дамуының заңдары.
3. жалпы ... ... Бұл ... ... ... ... тән, ... дәуірлерді біртұтас ... ... ... ... ... - адамдардың қоғамдық өндірістік
қатынастарының теориялық көрінісі (тауар, ... ... және ... ... талдау дәрежесіне қатысты екі бөлімнен құралады:
– микроэкономика – жеке ... ... ... мен ... ... ... ... зерттейді. Бұнда
жеке тауарлардың бағасы, ресурстар, шығындар, ... ... ... ... ... құрылуы және т.б. категориялар талданады.
– макроэкономика – мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... талдау объектісіне
жататындар: қоғамның жалпы табысы, жұмыссыздық, инфляция және т.б.
Экономикалық теория бірнеше қызметтер атқарады:
1. Танып - білу ... - ... ... ... мен ... әрі ... ... бөлуі және түсіндіруі тиіс.
2. Дүниетанымдылық ... ...... ... ... ... құруына жағдай жасайды.
3. Ғылыми болжам қызметі - ғылыми болжам жасап және қоғамдық дамудың
болашағын ... ... ...... ... және ... ... жасаумен, сондай-ақ мемлекеттің саясатын ғылыми дәлелдеумен
түсіндіреді.
Методологиялық қызметі – ... ... ... ... ... үшін ... негіз болып табылады.
1.2 Экономиканың ғылым ретіндегі маңызы
Экономика ғылымының негізгі зерттеу аясы экономика, адамдардың ерекше
өмір сүру ... Бұл ... ... оның ... ... ... анықтайды, зерттейді. Экономикалық теория – оның
негізгі ... ... ... алғашқы ғылыми мәліметтер ерте
дәуірдегі Вавилония, Египет, Индия, Қытай, Грек ... ... алу және ... ... ... ойлануды Аристотель
(384-322) экономика және ... ... ... ... ... ... алу, өмір ... керекті және үй шаруашылығы, өнер, сауда
арқылы баю. Алға ... ... ... шегі жоқ- байлық және ақшаны
иемденуде. Егер экономика табиғи себептермен қамтамасыз етілсе, ... ... ... ...... ... ... түсінік. Осыған
орай экономикалық ... ең ... ... ... өзіндік кітабын
«Экономия» деп ... Бұл ... сол ... құл ... ... басқару жөнінде нұсқаулар жазылған. Жаңа дәуірде көпшілік
елдерде кең тараған ... аты сол грек сөзі ... ... ... ... ... ... эконамисі Антуан Маккретьен (1575-1622жж)
«Саяси экономия» деген еңбегі арқылы бекіді. ... XVII ... ... ... ... ... ... ғылым қалыптасты.
А. Макретьен хандармен, жеке бейлеушілерге кеңес берді, ... ... ... ... ... ... ... трактат кітабының
аты соған байланысты болуы мүмкін. Осы ... ... ... ... пәні туралы әртүрлі ойлар мен анықтаулар айтыла бастады, ... ... ... ... ... анықтала бастады.
Экономикалық ғылым, басқа қоғамдық ғылым сияқты әртүрлі
Және күрделі қоғамдық шындықтың бір қырын ... ... ... ... көзқарас арқылы адамдар және индивидиум арасындағы
көзқарасты қарастырады.Альфред Маршалл басты ... ... ... ... ... және ... негізделген.
Қазіргі жағдайда экономикалық ғылым маңызды әлеуметтік институт,
экономикалы процестерді түсіндіру, прогноздау және ... ... ... ... ... ... және ... анықтау.
Экономикалық ғылым- білім суммасы, қоғамда үстемдік ететін ... ... ... және ... ... ... ... бөлігі ретінде кіретіндер
экономикалық теория, ... ... ... ... ... ... процестерді реттеу, шаруашылық қызметіндегі тәжірибені
реттеу, қоғаммен ... ... ... ... пәні және әдісін зерттеу бойынша, ... ... ... көбі ... ... ... ғылым
дейді. Ресурстарды талдау проблемасы мен адамдардың экономикалық теория ... ... ... және ... ... экономика ғылымынан
айырмашылығы шаруашылық және адамдар ... ... ... ... ... ... ... түсініктер мен категорияларды
бастапқы білім негізінде түсіндіреді.
Экономикалық ғылым әр уақытта ... ... ... ... мен ... ашу, даму ... проленгировалау, қоғамның
мақсатына жету тәсілдерімен әдістерін прогноздайды. Басқа сөзбен айтқанда,
экономикалық ғылым ... ... ... ... оқу ... ... статистикалық әрбір дәуір уақытында.
Экономикалық теория, саяси экономия, экономика ... ... ... жағдайда анықтауға болады:
Біріншіден – экономикалық теория адамдар арасындағы байланысты ... ... ... ... ... және ... ... ресурстарды пайдалану тәсілі, материалдық және материалдық емес
игілікті өндіруде оларға бөлу және ... ... ... теория оқу пәні ретінде негізгі төрт бөлімді ... ... ... пәнінің анықтамасынан шығатын, ол ... ... ... ... мен ... ... негізі ретінде ең кіші шаруашылық бірлігі –
үй шаруашылығы жекелеген фирма, бірлестік т.б. ... ... ... ... ... нысандары болып қоғамның табысы мен байлығы, эономикалық
өсудің қарқыны мен факторлары т.б. категориялар ... ... мен ... ... ... белсенділікті ынталандыру,
халық шаруашылық проблемаларын шешуге ...... ... ... бір ішкі жүйелерінің немесе
халық шаруашылығы салаларының АӨҚ, ӘӨК, аймақтық экономика т.б. жұмыстары
мен заңдарын зерттейді.
Екінші саяси ... ... ... ... ... ... игілікті өндіру, айырбастау, бөлу және ... ... ... ... ... өзінің пәні ретінде экономикалық заңдарды зерттеуге
байланысты экономикалық процестің объективтік негізін және ... (2 ... ... ... пәні мен ... пәні ұқсас. Дегенмен
экономикалық теория адамдар арасындағы субъективтік жағын қарастырады –
адамдардың мінез-құлқын, ... мен ... және ... ... ... ... қатынастарды, ал саяси экономика жағдайында
қатынастарды, ал саяси экономия материалдық игілікті талдаумен шектеледі.
Үшінші – ... деп ... ... ... ... ... ... сонымен қатар саяси проблемалардың да қарастырады. ... ... ... ... ме, ... ... әйелдерге
көмектесе ме, конверсиялауға дауыс бере ме және басқалар.
Экономика кәсіпкерлікке ... ... да ... ... ... көп, ... сатып алуға банкіге салу тиімді ме т.с.с.
Кемшілік пен ... ... ... ... ... жағдайда іске асады. Осы жағдайды Самуэльсон 2 тауар
мысалында қарастыруа ...... мен ... ... ... ... мая өндірісін өндіруге бағытталған,
5 млн. кг бұл ... ... ... ... ... ... 15 мың зеңбірек шығаруға бағытталған. Бірінші, ... ... ... ... зеңбірек шығару үшін май өндіру көлемін азайтады.
Альтернативтік ... ... ... ... ... ... мың тг.|Май, млн. тн |
|А |15 |0 ... |14 |1 ... |12 |2 ... |9 |3 ... |5 |4 |
|F |0 |5 ... ... көбеуі (нүктелер А, В, С, Д, Е, F) ... бұл ... ... ... ... ... ... талдауға өндірістің техника экономикалық жағдайына қарай
(зеңбірек не май) ресурстарды бөлу ... ... ... Ресурстардың
толық жұмыс бастылық кезінде барлық нүктелер ... ... ... ... ... кез ... нүкте көлбеуге
парето тиімділік жағдайын анықтайды.
Өндірістік мүмкіншілік толық қамтамасыз ... не ... ... ... 4 ... деп ... май мен ... жатпайды. Бұл ситуация ескертеді, қолда бар қосымша ... онда ... және май ... ... ... мүмкіншілік көлбеуі 5 нүкте маңында болса, онда қоғам бір
мезгілде ... және май ... ... ... ... дәлелдеуі мүмкін және өндірістік айырмашылығын
білу ... ... одан ... ... ... ... деңгейге көтерілуі техникалық жаңалықтарын ашу, қазба байлықтарының
жаңа қорын ашу және т.б. Қоғам әр кезеңде ... ... ... ... ... ... мен ... (жеке). Қорлануды көбейту
(жаңа заводтар мен фабрикалар үшін күрделі қаржыны ... ... ... ... ... ... ... көтерілуі.
Бұл – экономикалық ұғым ретінде сонара қалыптасқан құбылыстардың себеп-
салдарлы байланыстары. Экономикалық зерттеулер ... ... ... фактілермен жұмыс істеуге тура келеді. Сол себепті
фактілерді топтастырып, қаржылау қажет, ... ... әдіс ... ... жеке ... ... пайымдау әдісімен
жүргізіледі.
Экономикалық заңдар объективтік түрде әсер етуді адамдардың сана-
сезіміне байланысты емес ... ... ішкі ... ... үшін ... заңдарды ашу керек. Олар экономикалық құбылыстар
мен процестердің қасиеттері (мән және ... ... ... ... ... және обьективті болуына байланысты себеп-
салдарды, байланыстарды, ... ... ... ... іс әрекеті мен қатынастарын
білдіреді.
Сонымен, экономикалық ... бұл ... ... экономикалық
қатынастарды бейнелеу формасы. Олар адамдардың ... ... ... ... ... ... ... қарастырады.
Экономикалық заңдар әлеуметтік, қоғамдық қатынастар ... ... олар ... ... ажыратылады. Оның екінші бір айырмашылығы
тарихи шектеулі сипатта болуы, ал табиғи заңдар ... ... ... әдісіне ғана тәуелді. Өздерінің әрекет ету сипатына қарай
экономикалық ... ... және ... ... ... бөлінеді.
Ерекше экономикалық заңдар жекелей алынған дәуірлерге, формацияларға тән.
Мысалы, құлдық және феодализм ... ... ... бөлу ... ... ... ... экономикалық заңдар барлық
экономикалық формацияларда әрекет етеді, мысалы, ... ... ... ... ... заңы және басқа да тарихи-әлеуметтік қажеттіліктер.
Абстрактылық ойлау кезінде мәннің сырты қабықтан ... кезі ... ... ойлау кезінде логикалық түсінік қалыптасады, азды не
көпті зерттейтін нақты ... ... ... Өмірдің бұл
фактісінде таусылмайтын ғылыми зерттеулер жатыр.
Логикалық түсінік ... ... өмір ... талдап бейнелеу
экономикалық категория К. Маркс жазды «... Категория білдіреді ... ... ... ... ... тек жиі ... ... белгілі
қоғамда».
Қоғамның экономикалық даму заңын анықтауда – ... ... ... Ф. ... тура ... экономикалық теория «Заңдар
туралы ғылым, өндірісті басқару және ... ... ... ... ... ... ... басқа экономикалық ғылыммен байланысы,
әрқайсысының өзіне тән пәні, қойған мақсаты бар. ... ... ... осы өндіріс саласына байланысты заңдылықтар мен ... ... ... не оның ... көрінісін, құрылыс саласындағы
экономикалық категориялардың қызметінің ерекшелігін анықтайды. Негізгі
көңіл ... ... ... ... ... ... ... категорияларды, оның кейбір бөліктерін: құрылыс, жоспарлау мен сметаны
жасау, құрылыс ... ... ... ... ... – бір ... айтқанда құрылыстағы күрделі қаржыны
жұмсаудың тиімділігін арттыру ерте жасалған негізгі өндірістік ... құру және ... ... ... ... ғылымдармен өзара байланысы
арқылы шектелмейді, қоғамдық табиғи комплексіне әсер етеді, сонымен бірге
техникалық ғылымдарға да, адамдардың ... ... ... ... ... ... Бұл ... социологияға қатысты, мәдени
экономия, химия ғылымының экономикасы, металлургия салаларының ... ... ... ішкі саласы қолданбалы ғылымдардың барлық
салаларымен ... бұл ... ... мен ... ... ... әсер етеді, бұл жағдай өте қажетті,
келешек инженер ... ... ... ... ... ... ... практикалық-болжамалы. Экономикалық
әдебиеттерде екі түсінікті бір-бірінен бір ... ... ... ... ... жасалған прогноздан бөліп қарастыру қоғам өлшемінің
жағдайын ... ... ... ... ... ... және ғылыми жағдайда прогноз жасалмаған
және оның көп ... шешу ... ... ... ... және бұл ... қоғамның шығынына әкеледі.
Экономикалық теория бсқа ғылымдар сияқты танымның әр түрлі формаларын
қолданады, олардың барлығы шаруашылық ... ... ... ... ... ... Ол әдістер жалпы ... және жеке ... ... ... – бұл көне грек ... негізін салған және
кейінгі буын ғалымдары дамытқан диалектика материалистік ... ... ... ... түрде дамыту және ұдайы қозғалыста болады.
Бұл процестерді ... ... ... және логикалық тәсілдер
қолданады.
Тарихи әдіс құбылыстардың пайда болып, дамып және бірінің орнын ... ... ... ... жасайды.
Логикалық (теориялық) тәсіл оны тарихи құбылыстардың тарихи дәлме-дәл
даму жолы емес. Ол ... ... ... ... ұғыну мен
асбтракцилауды, яғни ... ... мен ... ... ... ... ... осының негізінде бұл құбылыс жайында ғылыми түсінік
пайда болады, яғни ... ... ... баға ақша, акция, бәсеке
т.б.сияқты экономикалық категориялар қалыптасады. Зерттеудің осындай әдісін
ғылыми абстракция деп атайды.
Ғылыми-техникалық ... ... ... ... мен ... ... ... өңдеу, индукция мен дедукция, ... ... ... ... ... тексеру, тәжрибе-сынақтар жүргізу,
модельдер құрастыру, ... ... ... және т.б. ... модельдер индивидумды көрсетеді. Альферд Маршаллдың
көрсетуінше «Экономикалық ғылыми ... және ... ... ... негізінен материалдық игіліктің жасалу және пайдалануы зерттейді»
Рейман Барр жазды: «Экономикалық ғылым – бұл ғылым сирек ресурстарды
басқару, ... ... ... және оны ... сансыз көп
шектелмеген тұтыну қамтамасыз етуде»
Экономикалық ғылым – бұл ... ... ... ... құратын
шаруашылық идеологиясының құрамдас базасы және экономикалық ойларды
қалыптастырушы.
Қазіргі кезде ... ... ... әлеуметтік институт
экономикалық құбылыстармен процестерді түсіндіріп жән ... ... ... және жасау тенденциясының ... ... ... ... ... ... теорияны
қосады. Шаруашылық практикасының тәжірибесін талдау ... ... ... ... ... шаруашылық қызметінің сферасы ретінде
қоғам мен индивидиумның тұтынуын қанағаттандыру жағдайында.
Түсінікті нәрсені көзқарас тұрғысынан экономикалық ... ... пәні және ... ... ... ... ... көбі экономикалық теорияны әмбебап теориясы
деп шектейді, ресурстарды ... және ... ... проблемаларын
анықтау. Оқу сабағы ... ... ... ... және
политэкономия) қосалқы қорды қайта тапсыруға байланысты өндірілетін және
өндірілмейтін болып ... ... ... қорды толтырудың көлемі мен
деңгейінің шектеуі олардың өзара қарым-қатынасымен сипатталады, игілік
сирек ... ... ... бар ... сол ... ... ... жетпеуі мүмкін
толық көлемінде, ол әр кезде орын алады. Егер елестетсек, аз ғана ... ... ... етсек, нақты анық ... ... бір ... ... ... сол қаржымен толық
қанағаттандырса да, молықтырылған тұтыну, негізінен ... ... ... ... ... шектеулі игілігі, жетіспеушілік
игілік категориясын құрайды.
Көп жақты тұтынудың шектеулі қаржыда оларды қанағат ету ... ... ... ... ... ... ... мөлшерде
емес. демек, әрбір экономикалық қимыл ... ... ... үшін ... бір ... ... ... мүмкіншіліктің бір, не бірнеше болу жағдайына байланысты. Осыдан
шығатын қорытынды экономикалық проблемасы шешу ... ... ... ... таңдау керек. мұндай жағдай сол уақытпен мүмкн
болады, егер ... ... ... бар ... ... ... ... таңдау үшін тұтыну тоқталмайды,
сондықтан өндірістің айырбастық, ... ... ... ... ... мен ... байланысы ұдайы өндіріс құрайды. ... ... ... даму ... ... ... сипат
алады. Әрбір экономикалық әрекет тұтынуды оның ... ... ... относильдік және уақытша ... осы ... ... ... өз ... қайта бастау, ұлғаю, күрделену,
тереңдеу жағдайлары әруақытта тұрақты жағдайға айналады. ... ... ... ... ... ... етуге (ресурстар мен технология)
практикалық шектелген. Шектеу әртүрлі жағдайда болуы мүмкін.
Ең алдымен игіліктің сан ... ... ... ... ... байланысты, аз не көп кездесу. Осыдан кейін адамдар жасайтын
материалдық игіліктер ... ... ... ... ... соло
жағдайдағы материалдық игіліктің қосалқы қордың шектеулі ... және ... ... ... өңдеу мүмкіндігіне байланысты.
Экономикалық теорияның қалыптасу кезені пікір қайшылықтары. ... ... сөзі көп ... ... ие болуда. Біріншіден,
«экономика» сөзімен өндірістік және өндірістік емес ... ... және онда ... мен қызметтер көрсетіледі, онсыз адамзат
қоғамы өмір сүре алмайды. ... ... ... экономикалық
қатынастар жиынтығы түсіндіріледі. Ол қатынастар өндіру, бөлу, айырбастау
және тұтыну жүйесінде қалыптасады. Бұл ... ... ... ... онда ... және ... ... орналасады.
Екіншіден «экономика» сөзімен ғылым саласының экономикалық қатынастардағы
қызметтік немесе салалық аспектілерін қарастыру түсіндіріледі. ... ... ... ... ... мен ... ... бөліп қарағанда да «экономика» ұғымын түсінген.
Интерэкономика ... ... ... ... мен даму ... ... ... теорияда бірнеше экономика түрін ... ... ... еркін, бәсекелік, ... және ... ... ... сөзі ... ... және теорияны түсінеді. Ең соңында, «экономика» сөзімен оқыту пәні
түсіндіріледі. Қоғамдық қатынастар жүйесінде экономикаға ... ... ... ол ... құқықтық, рухани және басқада қоғамдық, ... ... ... ... саясат экономиканың шоғырланған
мағынасын білдіреді. ... ... ... ... саясат
экономикадан өрбиді деген сөз.
Экономикалық ғылым-ең ... ... ... Алғашқы рет «экономия»
(«ойкономия») термині біздің дәүірімізге дейін 3-ші ғасырда ертедегі грек
ойшылдары Ксенофонт (б.д.д 430-355 жж.) және ... ... 384-322 ... пайда болды. «Ойкономия» (экономика) сөзі ретінде – ... деп ... құл ... ... жүргізуді
ұйымдастыру туралы ұсыныстар жиынтығын түсінген. Кейінірек, осы бір
талаптарға ... ... ... ... ... үшін ... жиынтығы
жасалды. Экономикалық (тауарлы-ақша) байланыстардың ... ... ... және ... ... болуына әсе етті. Сол кездері
жеке игіліктерді жүргізумен шектелмейді жалпы ұлттық, ... ... ... ... ... ... алғашқы талпыныстары
пайда болды. Мемлекеттік ... ... ... ережесі «саяси
экономика» деген атаққа ие болды. Алғашқы рет ... ... ... ... ... ... ... Мокретьен қолданды. Ол 1615 ж.
«саяси экономика» трактаты кітабын жазып, онда Франция ... ... ... ... ... ретінде қарастырады. Бірақ мұңы
әліде ғылым деп айтуға болмайтың еді. Жалпы экономикалық теория ... 16-17 ғғ. ... ... болып, осы кезде тауарлы-ақша қатынастары
кең дамып, оның даму заңдылықтарын қарастыру мен зертеудің бастауы болып
табылды.
Қазіргі ... ... ... теория негізінен төрт ірі ағыммен
сипатталады:
- бірінші ағым «неоклассикалық» деп ... ол ... ... және ... теориялармен жұптасады. Неоклассиктер –
А. ... ... ... ... деп ... егер ... ... мүмкіндігінше экономикалық еркіндік берілсе өте
жақсы қызымет атқарған болар еді;
- екінші ағым «капитализмді реттеу» ... ... ... ... ... ... Дж. Кейнс (1883-1946 ж.ж.) ... ... ағым ... теориясымен айқындалады. Оның негізін
қалаушы американ ... ... ... ... (1857-1929 ж.ж.) болып
табылады. Оның 1899 жылы «парықсыз ... ... атты ... ... Осы ағым үшін ... қоғамның дамуы мен түрінің өзгеруіне
арналған зерттеулер сипаты тән. Т. ... ... ... ... ... ... ... экономисі Дж. Гэлбрейтті (1908 ж.)
және «конвергенция» теориясын жасаған голланд ... ... ... ... ... Пол Самуэльсонның (1915ж.)
айтуынша, бұл теориияда «аралас экономиканың» түп-тұлғасы қарастырылады.
- төртінші ағым әлеуметтік бағытталған рыноктық шаруашылық ... Осы ... ... ... неміс ғалымы,
мемлекеттікқайраткер Людвиг Эрхард (1897-1977ж.ж.) және германияның ғалым-
экономисі Вальтер Ойкен ... ... ... ... ... әлде ... экономикалық теория» ма?
Экономикалық теория үш ғасыр бойы (17-19 ғғ.) саяси ... ... ... ... ... ... ... басымдылығын
дәлелдей отырып, К. Маркс оны кеңінен қолдануды ұсынды. Осы ... ... ... әрі ... ... сарай қызыметкері Антуан
Монкретьен өзінің экономикалық ілімінің айналымына еңгізіп, ол ... ... атты ... 1615 жылы ... болатын.
А. Маршал өзінің «Саяси экономия принцептері» (1890 ж.) ... ойды ... Д. ... мен К. ... ... ... ... мен шекті пайдалылық теориясы («маржинализм») ары ... ... ... ... ... ... ... Шекті
пайдалылық теориясы мен классикалық құнның еңбек ... ... ... құн ... ... жол ... «Өндіріс шығындары, сұраным
интенсивтілігі, өндіріс шектеулігі және өнім ... -деп ... А. ... бірі-бірін өзара реттейд». Осы уақытқа дейін алайда бұл екі теорияның
синтезделуі оқулық пен оқу ... ... ... жоқ. ... ... менг К. Маркстың еңбектің құндық теориясы - қосымша құн өндірісі
механизімін ... ... ... ... дами да өсе де ... ... теориясы орташа мөлшерден шекті шағын шамаға ... ... және ... ... мен ... мөлшеріндегі,
көлеміндегі, сондай-ақ шығындардағы өзгерістерге алып келді. Бұл талдау
техникасы процесі үшін өте ... ... ие ... ... ... ... ... жол ашылды. ... ... ... ... ... экономия шеңберінен әлде қайда шығып кеткен
– ол ... ... ... және ... экономикалық мектептер мен
бағыттардың экономикалық ойлар жетістігі жиынтығында трансформацияланды.
Жалпы экономикалық теория- бұл фундаменталды ... ... ... және ... ... ... ... Осы
тұрғыдан жалпы экономикалық теорияны байлық туралы ғылым, ... және ... ... ... ... тура ... рет жалпы экономикалық теория ғылым ретінде зерттеудің пәнін
экономикалық теорияның ... ... ... А. Смит ... ... ... бұл ғылым объективті, адамның еркі мен санасына тәуелді өмір
сүретін қоғамдағы материялдық игіліектерді ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ әртүрлі таптар мен ... ... ... ... ... ... және ... бөлу қатынастарын да қарастырады. Қазіргі уақытта шет елде кең
тараған «Экономикс» оқулығының аваторы Пол ... ... ... ... ... ... теория- деп жазады ол,- бұл ... ... ... ... және ... ... ... іс-әрекетке байланысты.
2. экономикалық теория адамдардың ... ... ... ... ... ... бағытталған жер, еңбек, тауарлар; мысалы,
машина мен техникалық білімдер) ... ... және ... ... мен тұтыну мақсатында оларды қоғам мүшелері арасында бөлу туралы
ғылым.
3. Экономикалық ... ... ... ... күнделікті
іскерлігін және өздеріне өмір сүру мүмкіндігін таба отырып және осы ... ... ... ... ... ... тұтыну мен өндіру саласындағы өзінің
міндеттерімен қалай айналысатыны туралы ғылым.
5. Экономикалық теория байлық туралы ғылым.
Жалпы ... ... ... ... ... ... Кез-келген ғылыми зерттеудің методологиялық негізі-диалектикалық
танып білу әдіс болып табылады. Бұл ... ... мәні ... ... ... мен процестерді олардың даму ...... ... ... ... жоғарғысына қарай қарастырылады. Осы
процестерді қарастыру кезінде танып-білудің көптеген тәсілдерін қолданады.
Танып білудің диалектикалық әдісі барлық ... ... ... ... табылады. Диалектиканың жалпы заңын ... ... ... ... өзіне тән ғылым ретінде сипаттайтын арнайы зерттеу
әдістерінде қолданылады. Жалпы ... ... ... ... ең ... ... ... әдісі болып табылады.
«Абстракция» ... ... ... ... ... тыс ... деген
ұғымды білдіреді. Күнделікті өмірде «абстракция» көбінесе ... ... және тек ... елес ... ... ... ... оқытудың ерекшеліктері
Экономика деген сөз алғашқы ұғымында «отбасы шаруашылығын» білдірген.
Қазіргі уақытта ... кең ... ... ... жүйесі деп
білеміз. Өндіріс – қоғамның өмір сүруіне және дамуына қажетті. ... ... ... ... ... Бұл ... ... қатынасын көрсетеді.
Әрбір адам көп қырлы экономикалық қатынас арқылы басқалармен байланыста
болады. Адам өнім ... ... ... ... иесі ... сатушы және
сатып алушы ретінде қызмет ... ... ... ... оны иеленуге
құқығы бар. Ол қандай ... ... да бір ... ... оны ... Адам жеке меншігі – оның үй-мүлкі, киім-кешегі, көлігі, саяжайы,
т.б. Адам қай заманда болсын өз өмірінен экономика белгілерін ... ... ... ... ... үстіңіздегі киім, таңертеңгі асыңыз, үй
жанындағы дүкен, т.б.
Қазіргі нарық заман тұсында мектеп ... оқып ... ... ... жаңа пәндер келіп қосылуда. Соның бірі – ... ... өте ... Шет ... ... ... балабақшадан
бастау алса, елімізде бастауыш сыныптардан бастап дамып келеді. ... ... ... ... ... тереңдетіліп білім беруде.
Экономика білім саласы қазіргі таңдағы жаңалықтармен, дүниежүзілік ақпарат
көздерімен тығыз ... ... бұл ... ... ... ... көптеп табылуда. Үш тілді еркін ... ... ... ... экономикалық білімін шыңдаумен қоса, ЖОО-
да оқуына жол ... Бұл ... тағы бір ...... дамуы үшін,
белгілі бір мақсатқа қол жеткізу үшін, өзінің ішкі ... ... ... ол жас ... ... ойлаумен қатар, қоғамға
араласуға, табиғи дарындылықпен қатар, тез шешім қабылдап, ... ... және ... этикасы мен табысты бизнес қадамдарын жасауға үлес
қосады.
Еліміздегі экономика пәнінің мақсаты – ... ... ... өмір
деңгейіне көтерілу үшін бизнес пен экономикаға үйрету, жеке кәсіпкерлікті
бағалауға ынталандыру мен нарықты зерттеу. Балалардың ... ... ... ... өз ... ... ... қаржылық
есепті меңгеру ісінде сауаттылығын дамытуға да пайдасы зор. ... ... ... тарих, құқық негіздері, математика, география, бейнелеу
өнері, еңбек пәндерімен ... ... ... – бұл ... ... санасын қалыптастыруға
бағытталған арнайы ұйымдастырылған педагогикалық әрекет. Бұл ... ... ... сол арқылы қызықты да мазмұнды іс-шаралар
өтуде. Олар: «Дүниенің кілті – экономикада» ... ... ... ... ... ойындар, бизнес, банк, базар сияқты
іскерлік, танымдық, ... ... ... саласында жазылған эссе,
өлеңдер, жыл сайынғы Елбасының халыққа арнаған Жолдауын ... ... мен ... ... банк ... ... шағын
мектеп компания жұмыстары мен бизнес хабарлар және капитал әліппесі.
Қосымша мәліметтер ... ... ... қайшы келетін экономикалық
қылмыс түріндегі «сыбайлас жемқорлық» ... да ... ... ... ... ... парасатты экономика саясатын жүргізуде ... ашық ... айта ... ... мәселені көтеру арқылы елімізде
келешек жастарды үлкен өмір ... әділ де ... ... да ... ... таза, дұрыс өмір сүру деңгейіне көтереді. Экономикасы дамыған,
бәсекеге қабілетті дамушы ... ... ... ... ... ... қазір де аз пайыздық мөлшерде ғана көрсеткіш береді.
Қазақстан Республикасында 1995 жылдан «Жастар жетістігі – ... (ЖЖ) ... қоры – ... мен ... ... ... ... орталықтарда жұмыс атқарады. Астанадан бастау алып,
еліміздің ... ... ... және ... ... ... нұсқаудағы бағдарламалар нәтижелі көрсеткіштер беруде. Бұл
орталықтар ... жыл ... ... ... ... ... ... жарыстары, кездесулер, көрмелік өнім жәрмеңкелерін, ал
пән мұғалімдеріне арнаулы семинар-тренингтер мен ашық сабақтар ... ... ... ... ... ... ... қорының
басшысы Алишева Светлана Серікбайқызының қолдауымен ... ... ... ... ... – оның ... жандандыратын, қатарын молайтатын шақ.
Бүгінгі ... беру ... ... ... маңыздылығы ерекше десек, осы
орайда экономикалық білім мен бизнестің алғашқы ... ... ... ... ... болары сөзсіз.
Қандай ғылым болса да қарастырылып отырған ... ... ... ... ... ... зерттейді. Объектілерді танып
білу, оларды бақылау және оны сипаттау жұмыстарынан басталады. Экономикалық
теорияның негізгі концепциясымен ... ... ... ... мақсаты болып табылады, бұл оқушыларға эмоция немесе интуицияға
емес, экономика қызметі мен даму ... ... ... ... нақты өмір, оның экономикалық құрылымы туралы мәлімет алуға
көмектеседі. Ақырғысы өте маңызды. ... ... ... ... ... ережелер, тәсілдер жиынтығына оқытпай, экономикалық ойлауға ... ... ... ... қолма-қол пайдалануға
дағдылануы қажет, өйтпесе бұлар пайдаланылмағандықтан, керексіз болып ... ... ... дағдысын қалыптастыру – мектептегі
экономика курсының негізгі ... ... бір ... ...... ... және ... дағдысын қалыптастыру. Бұл тек қана экономика
пәніне қатысты емес. Оқуға оқыту - мұнда ешқандай жаңалық жоқ, ... ... осы ... дейін актуалды болып отыр, ... ... ... ... ... ... ... қоғамда шапшаң бейімделіп отыратын адам жеңіске
жетеді. Ал экономикалық жағынан кәсіби жан-жақтылық үлкен ... ... ... адам ... ... рет ... ауыстырады, бұл
оларға жамандық болып көрінбейді. Сондықтан ... ... ... ... ... дайындауға дағды қалыптастыру керек, өйткені еңбек
нарығындағы жоғары бәсекелестікке қатысу үшін өздігінен ақпаратты ... ... ... ... білімді бақылаудың үш деңгейін бөлуге
болады:
• экономикалық ... ... ... ... ... есте ... мен ... беру);
• мағынасын түсіну, мұнда оқушылар а) түсініктер, заңдар, тағы
басқаларды ... ... ... білу б) ... ... ... принцптердің әсерін «тану» в) алған ... ...... және нақты емес - талдау және түсіндіре білу керек;
• ойлаудың жүйелілігі – түсініктер мен принциптер жиынтығын ... ... ... ... және бұл ... ... ситуацияларды
талдау мен шешім қабылдауға қолдана білу.
Оқу процесіне «кіру» позициясынан білім бақылаудың үш кезеңін ... ... ... ...... ... Бұл кезеңде ... ... ... ... материалды дұрыс түсінгенін тексеру
және экономикалық ойлаудың дағдысын ... Осы ... ... түрлері көп:
1. Сұрақтар:
- экономикалық теориялық білімсіз де ... және ... ... байланысты (мысалы: неге арзан майды көбінесе зейнеткерлер
сатып ... ... ... ... ... ... ... дамыған
елдерде үкімет колледж бен университеттерге субсидиялар береді)
2. Сұрақ - тест. Бұл тестер ... ... және ... ... ... білу ... ... да тиянақты білім алуы үшін әр
бөлім, әр тақырып бойынша олардың білімдерін ... ... ... Мұнда
әсіресе төмендегідей әдістерді қолданған жөн : а) тестік жүйе бойынша; б)
өзін-өзі тексеру; в) ... ... ... ... ... қай ... болмасын оқушылар білімін
тексерудің негізгі түрлерінің бірі тестілеу әдісі ... ... Бұл ... ... білімін бағалауға мұғалімнің субьективтік көзқарасының
әсері ... ... ... ... аз ... арасында көлемді
материалды қамти отырып, білім деңгейін жылдам ... ... ... тапсырмаларын үлкен тарауды өткенде оқушылардың қалай меңгергенін
байқау үшін және ... ... ... анықтау үшін қолдануға
болады.
Сондай-ақ сынақ жұмыстарын жүргізу кезінде де тестің ... ... ... ... Оқушының әлеуметтік көзқарасының өзгеруі, ... ... ... тест ... ... ... Тест
әдістері қоғам даму кезеңдерінің әртүрлі формацияларында адамзат ... ... ... ... да ... келе ... байқасақ
та, ғылыми тұрғыда ХІХ ғасырдың аяғында ғана педагогика мен ... ... ... ... ... ... негізгі тармақтары
ретінде қалыптасты. Тест білімді бағалау ретінде қолданылып, нық және ... ... ... ... ... ... мақсаттардың бірі оқушының қанша жауапты дәл таба
білгенін анықтау емес, оның білім деңгейін бағалау, біліктілігін көрсетуіне
білімін ... тест ... ... ету.
3. Мозаика – дұрыс шешімдерді қабылдау және құруға тапсырмалар, «термин-
анықтама» жұптарын табу, т.б.
4. ... тап» ... ...... ... ... бар ... талдауға беріледі.
5. Математикалық есептер. Экономикалық білімдерін пайдалана отырып
математикалық есептерді шығару.
6. Пікірталасқа шығарылған ... ... ... сәтті
тәсілі – шағын топтармен жұмыс істеу. Мысалы ... ... ... мемлекеттік бюджет қаражатын қалай бөлуге болады?
Бақылаудың екінші кезеңі – периодтық тақырыптық бақылау. Мақсаты - өткен
тақырыпты ... және оны ... ... тексеру. Периодтық
тақырыптық бақылауда жоғарыда айтылған тапсырмалар пайдаланылады. Зерттеу
жұмыстарын да жүргізуге ... ... ... ... ... немесе
рефераттар мен баяндама жазуға болады.
Бақылаудың үшінші кезеңі – оқушылар дайындығының жалпы ... Бұл ... ... ... олимпиада, зерттеулер, реферат,
баяндамалар болып табылады. ... ... және ... ... үшін практикада арнайы дайындалған танымдылық
тапсырмалар ұсынылады. Олардың ішіндегі маныздысы, оқушылардың анықтамарды,
ережелерді, ... және ... ... ... ... ... үшін шығармашылық әрекеттерді орындауға бағытталған тапсырмалар.
Зерттеулік жұмысқа қойылатын негізгі талаптар :
1. Жұмыстың кіріспе ... ... ... ... және
мүмкіндігінше оның таңдауы түсіндірілуі керек - ... ... ... ... ... тақырыпқа қатысты негізгі теориялық кезеңдер
болу керек.
3. Жұмыста міндетті түрде ... ... ... қажет.
4. Қорытындысында зерттеу нәтижесінде қандай қорытынды алынғаны,
қойылған мақсатқа ... ... ... ... ... сабақты дұрыс жүргізілуге қойылатын негізігі талап –
оқушылардың белсенді іс-әрекеттік сезімін оята отырып, басқара ... ... тек ... ... деректер, заңдар, ережелер беріп қоймай,
оқушыларды өз бетінше іздендіретін, одан жаңа ... ... ... ... ... ... ... шарт. Екіншіден оқушылардың іс-
әрекетіне деген мұғалімнің іс-әрекетінің көзқарасын өзгертуді ... ... ... әр ... үй жұмысын тексерген кезде, оқушылрдың
жаңа ... ... ... ... жаңа ... ... оны
тұжырымдаған және оларға сүйенген кезде, алынған білімді қорытып, бір
жүйеге ... ... де оның ... ... ... ... керек. Оқу процесінде берілетін білім сапасымен қатар білімді ... да ... ... яғни ... мақсатында, ортасында, ішкі
құрылымына тәуелді екендігі мәлім. Сондықтан тақырыптардың, оның ... ... ... ... ... анықтау критерийін
ғылыми әдістемелік тұрғыдан зерттеп, жетілдіру ... ... ... ... – жастарды болашақта лайықты өмір
деңгейіне көтерілу үшін бизнес пен экономикаға үйрету, жеке ... ... мен ... ... Балалардың лидерлік қабілетін
дамытуға, іскерлікке, жауапкершілікке, өз қаражатын ... ... ... меңгеру ісінде сауаттылығын дамытуға да пайдасы зор. ... ... ... тарих, құқық негіздері, математика, география, бейнелеу
өнері, еңбек пәндерімен тығыз байланысты.
ІІ. ҚАЗІРГІ КЕЗДЕ МЕКТЕПТЕ ... ... ... ӘДІСТЕРІ МЕН
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Қазіргі экономикалық білім мен тәрбие жүйесіне сипаттама
Оқушыларды нарықтық экономикаға бағдарлаудың негiзгi ғылымдарының бiрi
... ... ... ... ... ... ... категориялық талдау жасау қажет. Ғылыми əдебиеттерде бұл ... ... ... ... ... ... ... сана, экономикалық ойлау, ... ... ... ... ... экономикалық тəжiрибе,
экономикалық тəртiп, экономикалық ... ... ... ... ... мүдде.Осы келтiрiлген ғылмдардың
жалпыламасы жəне ең жиi ... ... ... тəрбиенi ғалымдар жалпы тəрбиенiң ... ... ... ... деп ... тұлғаның белсендi,
шығармашылық жəне ... ... ... ... ... ... ... экономикалық қабiлеттi дамытуын ... ... ... ... тұлғаның экономикалық
дамудың негiзгi заңдары мен ... ... ... ... ... үрдiсiне белсендi түрде араласа ... ...... ... ... түрде қоғамдық еңбек
үрдiсiне араласуы жəне қоғамның iлгерлемелi дамуына өз үлесiн қосуы.
Кеңейтiлген ... ... ... ... барлық жүйелерiнiң
өмiрде экономикалық қатынастарды орнатуы, ол үшiн ... ... ... ... мен ... кино мен театр
искусстволарының мүмкiндiктерiн пайдалану ... Бұл ... ... мүшелерiнiң бiлiмдерiн, ... мен ... ... ... мен ... ... мен
əрекеттерiн қоғам мүддесiне қарай жетiлдiруге ... ... ... зерттеушiлердiң байқауы бойынша, ... ... өзiн ... ... ... пайдалы
iстерге ден қоя бiлуi сияқты ... ... ... ... тығыз байланысты ғылым – ... Бұл ... ... ... ортадағы қатынастарға
байланысты ... ... ... ... ... аясындағы саналы əрекеттерi. Тұлғаның экономикалық ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтарын бiлу мəдениетiне байланысты.
Н.Л.Клепач, В.Д.Попов, Л.Е.Эпштейн экономикалық ... ... жеке ... оның ... ... жəне ... мақсатында жүйелi түрде əсер ... деп ... ... ... əсер ... ... өз ... сəйкес тұлғаның
ойлау дəрежесi мен iс-қимылдарының қалыптасуы. Бұл үрдiс қоғамның ... ... өзін ... бiр ... ... түiнуiне, қоғамдық
меншiктi сақтауы жəне көбейтуiне тырысуына, ... ... сай ... ... байланысты.
Попов В.Д. есептеуiнше, экономикалық ... деп ... əр ... ... ... ... мен ... сай бағытталған
жəне
жоспарлы ұйымдастырылған əсер етудi айтады.
Аменд А.Ф. экономикалық тəрбиенi ... өз ... ... ... ... ... ... қоғам
өмiрiндегi iшкi жəне сыртқы өзгерiстерге ... баға ... ... ... қабылдай бiлуi, өзi ... ... ... ... деп ... ... ... бойынша, ... ... өзiн ... ... ... Ол
тұлғаның ұжымда еңбек етуi мен тұруына, ... ... ... ... жеке басы мен ... мүдденi салыстыра
алуына ... ... ... ... ... бiр анықталған мақсатқа
бағытталған, болашақ маманды шаруашылықтың əр ... ... ... ... ... педагогикалық үрдiс.
Педагогикалық басылымдарды сараптау нəтижесiнде өткен ғасырдың 60-шы
жылдарына дейiн ... ... ... ... ... ... анықталды. А.А.Нисимчук жəне И.А.Сасова барлық
экономикалық тəрбие жайындағы зерттеулердi үш периодқа бөлудi ұсынады: 1-шi
период – 1960 – 1970 ж.ж., 2-шi ... – 1970 – 1980 ж.ж., 3-шi ... ... –1995 жылдар.
Бiрiншi периодта тұлғаны экономикалық тəрбиелеу теориясының дамуы
мен педагогикалық ... ... ... мен ... ... ... ... экономикалық тəрбиелеудiң теориясы мен
практикасының ... ... жəне ... тəжiрибеге енгiзумен
сипатталады.
Үшiншi периодта оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... теорияның
практикада жүзеге асуының маңызы көтерiледi.
Бiрiншi ... ... ... ... ... Ю.Ф.Томбовскийдiң, Ю.П.Сокольниковтың
еңбектерi жатады. Бұл жұмыстарда ... ... ... ... қарастырылды. В.И.Близнюк - болашақ ұрпақтың
еңбекке коммунистiк ... ... бiлiм ... ... ... ... байланысты; Ю.П.Сокольников – қоғамдық
пайдалы еңбектiң тұлғаны қалыптастыруға əсерiн; А.А.Фролов – ... ... жəне ... ... ролiн қарастырды.
Осы жұмыстардың iшiнде ... ... ... ... ... ... құнды еңбекке жатады. Оның
ойы бойынша экономикалық ... ... ... пен маманданған
жұмысшы күштерiнің қалыптасуына тiкелей əсерiн қамтитын iс-қимылдардың
негiзгiсi ... ... ... экономикалық қатынастар
тауардың өндiрiлуi, ... ... ... – ақша ... еңбектi ұйымдастыру сияқты экономикалық əрекеттердiң
негiзiнде ... ... ... аса ... ... ... ... Оның
тəрбиенiң мақсаты мен тұлғаның мұқтаждықтары ... ... ... да ... аударуды қажет ететiн елеулi көзқарас.
Экономикалық тəрбиенi жалпы еңбек тəрбиесiнiң ... ... ... ... ... тəрбиелiлiктiң негiзгi
критерийлерiн: үнемдiлiк, есепкерлiк, пайданы болжау ... ... Оның ... бойынша, əрбiр мектептiң өзiнiң есеп-шоты ... ... ... ... ... ... керек. Жалпы,
оқушылар мектеп қабырғасынан ... ақша таба ... ... ... ... ... алуы ... Жүргiзiлген талдаулар
экономикалық тəрбие мəселесiнiң педагогикалық ғылымда бiртiндеп ... ... ... ... ... ... категориялық түсiнiктерiне,
теориялық əдiстемелiк негiздерiне көңiл ... ... ... негiзi - қоғамдағы экономикалық қатынастар - психологиялық
жəне ... ... ... бастады.
Екiншi период экономикалық тəрбиенiң арнайы ... ... ... ... ... ... ... мен тəрбиенiң жалпы сұрақтары А.Ф.Амендтiң, ... ... ... А.Т.Шпактың
еңбектерiнде қарастырылды.
Оқушылардың еңбек сабағы мен ... ... ... бiлiм мен ... ... М.Л.Малышевтың,
Л.П.Фридманның, А.Х.Сатаровтың, Ю.П.Сокольниковтың, О.Б.Сокольскаяның,
И.Б.Первиннiң, ... ... ... ... Осы ... ... iшiнде бұрын жасалынған
жұмыстарға шолу ... алға ... ... ... Б.П.Шемякин болды. Автор экономикалық тəрбиеге жаңа ... ... ... ... ... Ол бұл ... негiзгi
мiнездемесiн берiп, оқыту үрдiсiндегi орнын ... ... ... үгiт жəне ... ... саналы көзқарас арқылы
қарастырды. Өз жұмысында Б.П.Шемякин оқушылардың ұқыптылық, ... ... ... ... ... көңiл бөлiп, олардың
қоғамдық қажеттiлiгiн баса көрсеттi.
Экономикалық тəрбиенiң теориясы мен практикасына ... үлес ... бiрi – ... Ол ... ... түрлерi мен
əдiстерiн оқушылардың өндiрiстегi ... ... ... ... экономикалық тəрбиесiнiң пəрмендiлiгi ең алдымен ... есеп жəне ... ... ... ... ... пайдалы еңбекке ... ... ... ... байланысты деп тұжырымдады.
М.Л.Малышев экономикалық тəрбиенің нəтижелiлiгi еңбек ... ... ... ... ... ... бiлуге,
өндiрiстi дамытуға талпыну ... ... ... екендiгiн
көрсеттi. Бұл жұмыстың өте құнды екендiгiне шүба ... ... ... сай, ... ... ... заманында
орындалғанын ескеру қажет. ... ... ... ... ... ... байланысты деген тұжырымымен
де келiспеуге болады. Сонымен қатар ол ... ... ... де дау ... жұмыстарының кеңдiгi мен ... ... ... ... ... келiсе отырып, осы тəрбиенiң оқу
үрдiсiндегi орны мен оқушылардың оны ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
тəрбиеге мұқтаждық дəрежесi де бұл ... ... ... тəрбиенi оқушының экономикалық
қатынастар мен ... ... əр ... ... ... үрдiсi, яғни тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... байланысты деп
қарастырады.
Ол экономикалық дайындылыққа – ... ... ... ситуацияларға, өндiрiстiң күрделi ... ... ... жас ... ... ... сатыда əр түрлi
бейiмделедi деп санайды.
Бұл жұмыстың тағы бiр ...... ... керек жұмысты жоспарлау, болжау сияқты ұғымдармен байланыстыру
болды.
Ал, тұлғаның экономикалық жеткiлiктi ... ... ... ... ... ... ... келтiретiн
еңбекқорлық, ұжымға ену, үнемдiлiк, iскерлiк пен ... ... ... ... ... деп ... қиын.
Бұл белгiлердiң тұлғаның дамуы мен қалыптасуына ... ... ... бiлiм мен ... ... ... қабылдап, оның ... ... ... бұл ... ... ... да ... экономикалық тəрбие мəселелерiн экономикалық жəне
əлеуметтiк география курстарының мүмкiндiктерi ... ... ... ... iске ... ... жəне əлеуметтiк география
сабақтарын оқыту үрдiсiнде ... ... ... ... арасында қызу талқылауды тудырған мəселенiң бiрi -
экономикалық тəрбиенiң ... ... ... ... ... ... ... тəрбиені еңбек тəрбиесінің бір
бөлігі ретінде ... ... ... ... ... ... мақсаттар қоятындықтан оны ... ... ... деп ... ... «Оқушылардың экономикалық білімі мен тəрбиесі»
атты кітабында коммунистік тəрбиенің саяси-идеялық, еңбек, ... ... ... ішіне экономикалық тəрбиенің
кірмейтіндігін көрсетеді. Автор ... ... ... аса маңызды құраушысы ретінде қарастыруды ұсынады.
П.А.Шемякин экономикалық тəрбиені еңбек, ... - ... ... ... ... дилектикалық бірлікте ... ... ... ... ... ... Оның ойы ... бұл
одақта негізгі роль экономикалық тəрбиеге жатады, себебі қоғамдағы
экономикалық ... ... ... ... ... негізін қалайды.
Сонымен осы периодтың негізгі ерекшелігі - ... ... өз ... ... ... экономикалық
қатынастарда қызмет қылуы мүмкіндігін қалыптастырудың маңызды құралы
екендігін ... ... ... ... ... ... педагогикалық жүйелерді дамытуға, оларды əдістемелік ... ... ... ... ... 80-ші ... ... білім мен тəрбие
мəселесінің, ... мен ... ... ... ... ... мен
ашықтыққа бет бұруына байланысты, оның əр ... ... ... ... ... əр ... ғылымдардың негіздерін үйрету үрдісі мен
сабақтан тыс мезгілдерде ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөлген ... ... ... ... Ш.Музенитова,
М.Анарбаева, П.А.Хроменков, И.С.Сасова, К.Г.Колесова тағы басқалары болды.
А.С.Нисимчук зерттеулерінде экономикалық ... ... ... мен ... ... орын алып келе ... ... жағдайлар тұрғысынан талдау жасауға тырысу ... ... ... ... құндылықтар теориясы негізінде талдауға
талпыныс жасалған. ... орай ... бұл ... ... аша алмаған,
бірақ осы ... өзі ... ... ... ... ... ... тəрбиені қоғамның əр бір мүшесінің ... ... ... ... ... ... негізгі
құраушы құндылықтарының бірі деп түсінеді.
Автордың ойы бойынша экономикалық тəрбиені ... ... оқу ... ... ... ... ... қалыптастыру;
- ауыл шаруашылығы ... ... ... ... оқушылардың өндірістік, қоғамдық пайдалы еңбектері нəтижесінде;
- мектептің, жан-ұяның қоғам ... ... ... ... тағы бір ... ... жері – қоғамдық
психологияда көптеген жылдар бойы орын алып келген ... ... ... ... бас ... сияқты ұғымдарға теріс көз қарасты
өзгерту керектігінің қарастырылуы. ... ... ... ... ... экономикалық тəрбиенің мазмұнына формалды түрде
үнемшілдік, еңбекқорлық, тəртіптілік, ... ... ... ... ... маңызды параметрлерді енгізеді де,
оларға терең талдау жасамайды. Тұлғаның ... бұл ... ... де ... ... ... ... жағдайында экономикалық дайындықтың
мазмұнын, əдістері мен ... ... жəне ... тұрғыдан
зерттеуге тырысқан еңбектердің ішінде И.С.Сасова жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... тəрбие мен
экономикалық білімнің жиыны деп қабылдап, оны ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерінің:
экономикалық ойлаудың, экономикалық тəртіптің қалыптасуы жəне осының
нəтижесінде тұлғаның қоғамдағы ... ... ... айырбастауы
нəтижесінде əлеуметтік-экономикалық қатынастарға белсене ... ... ... ... ... ... экономикалық
дайындықтың педагогикалық жəне экономикалық ... ... оның ... екі ... анықтап, оған ... ...... ... ... білімдерді
игеруі, экономикалық ойлауы мен экономикалық елеулі ... ... - ... ... нəтижесінде белгілі бір
экономикалық жетістіктерге жету ... қою. ... ... ... ерекшеліктеріне қарай экономикалық дайындықтың əр түрлі ... ... ... ... ... ... ... жайындағы факультативтік сабақтардың ... ... ... негізгі мақсаты – экономикалық
білімнің, пен дағдылардың жаңа ... ... ... ... формалары мен əдістері арқылы мектеп бітірушілердің
болашақ өмірлерінде өз ... ... ... ... ... педагогикалық басқаруды ұйымдастыру.
Сонымен қатар автор ... ... ... мазмұны
қазіргі өзгермелі ... ... ... ... ... ... тек тұлғаның тұтынысы, мұқтаждықтарымен
ғана шектелетіндігін байқауға болады.
Жұмыста оқушылардың экономикалық дайындықтың ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның
когнитивтік жəне тəртіптік қызығушылықтарының аймағы көрсетілмеген.
Сонымен қатар ... ... оның ... белсенділігі мен
азаматтық көзқарасының нəтижесі ... ... ... қиын.
И.С.Сасова зерттеуінен тұлғаның ... ... ... оның ішкі ... ... салдары болуы екендігі де
көрінбейді.
Тəрбиені құндылықтармен алмастыру, оны игеру, тұлғаның ... ... ету деп ... ... ... жаңа
бір саласы – аксиологиялық теория.
Осы бағыт аумағында М.Қадыровтың оқушыларды нарықтық экономика ... ... ... ... аударуға тұрарлық.
Диссертацияда экономикалық тəрбиенің мазмұндық – ... ... ... ... мен мүдделерін Г.К.Нұрғалиева ұсынған
моделдеу технологиясы арқылы қарастырылған /17/.
Аксиология теориясын əдістемелік негіз ... ... ... ... ... ... да кездеседі.
Сонымен мəселені тарихи тұрғыдан терең талдау ... ... өз ... ... ғылым ретінде 20 – шы ғасырдың 60–шы
жылдарында дами ... ... Оған ... ... ... ... бір бөлігі ретінде түсініліп келді.
Ғылымдардың əдістемелік негіздерінің, оның ... ... ... ... сайын көптеген əдістемелік мəселелердің
терең талдау жасала ... ... ... Осылардың
алдыңғы қатарына экономикалық тəрбие теориясының негізгі ұғымдары мен
түсініктерін жетілдіру, оны ... мен ... ... ... жатады.
Қазіргі уақытта салыстырмалы түрде терең талдау жасалған ... ... ... ... ... ... ... «экономикалық ойлау», «экономикалық мəдениетті» жатқызуға болады
(М.Л.Малышев, А.С.Нисимчук, И.С.Сасова, П.А.Шемякин т.б).
Бірақ əр түрлі авторлардың арасында ұғымдардың жалпыға ... ... де ... анықтамалар кездеспейді. Біздің ойымызша бұл
қазіргі ... ... ... оның негізгі ұғымдарға ... ... ... ... ... келе жатқан көзқарастардың салдары.
Бұл ... адам ... ... ... жəне ұғым
мəселесінің қалыптасуы оның диалекткалық ... ... ... ... ... теориясының əдістемелік негізін қалауда
тəрбие үрдісінің заңдылықтарын ... ... ... ... мен ... ... бөлу ... дейін біз ... ... ... ... ... тəрбиенің бұдан ондаған жылдар бұрынғы деңгейін
көрсетеді.
Қазіргі уақытта Қазақстан жəне тəуелсіз елдер ... ... ... жаңа ... ... ... жəне ... қоғамның əлеуметтік дамуының көптеген заңдары ... ... ... үстінде. Жаңа нарықтық экономикалық
қарым-қатынастарда халықтың менталитеті, оның ... ... ... сияқты мəселелерге үлкен көңіл бөлу қажет.
Нарықтық экономика жағдайындағы ... ... ... жəне ... ... ... ... қатынасты анықтау
маңызды мəселеге айналады. Бұл талдауда біздің ойымызша негізгі ... ... ... ... көзі жəне ... ... ... сыртқы
əсерлер мен жағдайларды жəне осы əсерді тұлғаның өзінің ішкі дүниесі арқылы
қабылдауының ... ... ... ... бұл ... елеулі өзгерістерді ... ... ... ішкі ... ... ... жəне оған ... сыртқы факторлардың ролін төмендету, оны «өрескел ... ... ... тəрбие үрдісінің ... ... аса ... ... ... ... ... экономикалық білім беру негіздері
Еліміздің экономикалық жүйесі шаруашылықты жүргізудің жаңа ... ... ... емес экономикалық формулалар мен арақатынастарды
енгізу,қолданбалы экономикалық ойлаудың тууы мен ... ... ... ... ... ... ... қоятын басты талабы жоғары профессионалды дамыған ... ... ... ... ... ... негіздерін игеруге көмектеседі,бұл ... ... және ... ... ... ... бірі.
Нарықтық қатынастар экономикалық өмірге дендеп енуіне байланысты, ... сай ... ... курсының кейбір тарауларына ерекше көңіл
бөліп, оқушыларға экономикалық ... ... ... керек.Республика
көлемінде шығатын газет-журнал беттерінде жарияланатын ... хал – ... ... ... шолу жасап,түсіне
білулері қажет,әсіресе,белгілі материалдарды,диаграммалар ... ... ... ... құрып,шеше білгендері жөн.
Оқушыларға математика сабағында экономикалық білім беруде пәнаралық
байланыстың ... ... ... тарихта,экономикалық
географияда,қоғамтануда,физикада және т.б. пәндерде кездесетін экономикалық
ұғымдар мен көрсеткіштерді ... ... ... ... ... ... жас
ерекшеліктеріне,білім деңгейіне сай болуы керек.
Экономикалық мазмұндағы есептерді зерттеу әдетте ... ... ... ... моделін құрастыру мен талдаудан
басталады.Бірақ,одан кейін модельді нақтылау,оны объектіге ... ... жиі ... ... ... байланысты
туындайды:барынша дәл келу талабымен,объект туралы математикалық ... ... жаңа ... ... болумен,бастапқы модельдің қолданылуы
шегінен шығатын параметр көлемі ұлғаюымен айқындалады.
Кез келген қоғамда ... ... ... ... саны ... да ... күнделікті үш
негізгі есепті шешуге тура келеді:
1.Қандай тауарлар және қандай көлемде шығарылуы тиіс;
2.Бұл тауарлар қандай ... ... ... ... кім үшін ... керек.
Қай тауарға сұраныс көп болған болса,сол тауарды өндіруде көбірек пайда
табуға болады.Өндірушінің бір ғана өнім түрі емес ... ... ... мүмкін.Егер өндірілмеген өніміне баға артатын болса,онда
өндірушілер сол өнім ... ... ... ... ... ... ... шығаратын фабрикалар компьютерге
арналған жиһаздар шығара ... ... өнім ... ... қуаты күніне 200 өнімнің
бірінші түрінен ... ... 600 ... ... ... техникалық бақылау бөлімі өнімнің қай түрі болса да
күніне 300-ін тексеруге мүмкіндігі ... ... ... ... 2 есе ... ... белгілі болса,өнеркәсіпте ең көп түсім
беретіндей өнімнің әр ... ... ... ... ... 450 өнім ... керек.
Математика сабағында мазмұнды экономикалық есептер шығарудағы басты
мақсат: математиканы ... ... ... табуға арналған
есептерді қарастыру; оқушыларға өмірге байланысты қарапайым экономикалық
терминдердің (еңбек ... ... ... ... өзіндік
құны, пайда) математикалық мазмұнын ашу.
Математика сабағында ... ... шешу ... оқушылар жаңа
жағдайлармен танысады,математикалық теорияларды оның шешімін табуға
қолдануды үйренеді,есеп ... ... жаңа ... немесе математиканың
тарауларын оқып үйренеді.Басқаша ... шешу ... ... мен ... ... ... қатысты
практикалық есептерді шешу барысында оқушы математикалық білімін қолдануды
үйренеді.Қазіргі ... ... ... ... математика
сабағында экономикалық білім беру мәселесіне аса назар аудару қажет.Бүгін
мектепте оқып жүрген ... ... ... ... ... ... Олар қажетті практикалық дағдылар мен теориялық ... оқып ... ... Жеке ... ... ... ... білсе және тағы басқа, қыруар пайда тапқан болар еді.
Қазіргі кезде қай жинақ ... ... да ... депозиттер
таблицалары ілулі тұрады. Олардың бірі жеке тұлғаға, ал ... ... ... Жеке ... ... ... депозиттер
таблицаларының біріне шолу жасайық.
Жылдық проценттер көлемі
Депозиттер көлемі 1 ай 3 ай 6 ай 9 ай 12 ... 000-ға ... 16 20 21 22 ... 001- ... 000-ға ... 17 21 22 23 ... ... ... 18 22 23 24 ... өз ... ... үшін ... төмендегі мәселелерді
білуі керек :
Жай процент - әр жыл (немесе салым мерзімі) өткен ... ... ... алынып,келер жылдың түсімі алғашқы салым бойынша есептелінеді.
Күрделі процент – ... ... ... ... үшін ...... ... бергені үшін банкілер өндіріп
алатын төлем,оның өлшері кредиттің көлеміне,жылдық төлем ... ... ... факторлеріне байланысты.
Банк – кәсіпорындардың,ұйымдардың және халықтың бос ақша қаржысын тарту
мен жинақтауды және ... ... ... ... ... ... эмиссиясын,қысқа мерзімді
кредит беруді,қайтарылатын,төленетін және ... әр ... ... беруді
(актив операциялар) жүзеге асыратын кредит қаржы мәселесі.
Депозиттер – 1) банкілер мен жинақ кассаларындағы ақша салымдары;
2) клиенттер ... ... ... бір ... ... банк
кітаптарындағы жазбалар;
3) кредит мекемелеріне сақтауға берілетін бағалы қағаздар (акциялар мен
облигациялар);
4) ... ... ... ету үшін сот және ... ... ... ... кеден мекемелеріне төленетін жарналар мен баж салықтары мен
алымдардың ... ... ...... қызметінің тауарлар мен қызмет ... ... және ... ... ... ... ... экономика – теориялық экономиканың экономикалық жүйелерде
заңдылық пен тиімділікті анықтау үшін математикалық ... ... ... ... – 1) жалдамалы кәсіби басқарушы;
2) өндірістік басқару жөніндегі маман;
3) спортшылардың жаттығуын,жарысын,т.с.с.ұйымдастыратын ... ... ... ... ... ... модельдер пәнаралық есептерді
шешу құралы бола отырып, оқушылардың математикалық ойлауын дамытуға
септігін тигізеді деген түйінге келеміз.
2.3 Оқушылардың экономикалық ... ... ... ... ... болса да қарастырылып отырған объектілердің мәнің ашып,
олардың қандай заңдылықтарға бағынатыннын зерттейді.
Объектілерді танып білу, оларды бақылау және оны ... ... ... ... ... танысу мектептегі
экономикалық білім берудің мақсаты болып табылады, бұл оқушыларға ... ... ... ... қызметі мен даму заңдылықтарының біліміне
негізделіп, оларды ... ... ... оның ... ... туралы
мәлімет алуға көмектеседі. Ақырғысы өте маңызды. Білім ... ... ... ... ... тәсілдер жиынтығына оқытпай,
экономикалық ойлауға үйрету керек.
Оқушылар алған экономикалық мағлұматтарын ... ... ... ... ... ... ... болып тез
ұмытылады.
Сондықтан, экономикалық ойлаудын дағдысын қалыптастыру – ... ... ... ... бір ... кезең – ақпаратты өздігінен ... және ... ... Бұл тек қана ... ... ... емес. Оқуға
оқыту - мұнда ешқандай жаңалық жоқ, ... бұл ... осы ... ... болып отыр, әсіресе қазіргі таңда оның мағынасы өсуде.
Тез өзгеріп отыратын қоғамда ... ... ... адам ... Ал экономикалық жағынан кәсіби жан-жақтылық үлкен мағына алады.
Дамыған елдерде адам өмірінде бірнеше рет ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі мектеп оқушыларын
алдағы өмірге лайық ... ... ... керек, өйткені еңбек
нарығындағы жоғары бәсекелестікке қатысу үшін өздігінен ақпаратты меңгеру
қажет.
Осыдан экономика сабағында ... ... үш ... бөлуге
болады:
• экономикалық теорияның түсініктерін, терминдарын, заңдарын меңгеру
(қарапайым есте сақтау мен айтып беру);
• мағынасын түсіну, мұнда оқушылар
а) түсініктер, ... тағы ... ... ... келтіре білу
б) берілген шынайы ситуацияларда экономикалық ... ... ... ... көмегімен ситуацияларды – нақты және нақты емес -
талдау және түсіндіре білу керек;
• ойлаудың жүйелілігі – ... мен ... ... ... ... ... түсіну және бұл жүйені нақты ситуацияларды
талдау мен шешім қабылдауға ... ... ... ... ... ... ... үш кезеңін бөліп
көрсетуге болады:
Бақылаудың бірінші кезеңі – ағымды бақылау. Бұл ... ... ... ... ... материалды дұрыс түсінгенін тексеру
және экономикалық ойлаудың дағдысын қалыптастыру.
Осы бақылау ... ... ... ... ... ... ... білімсіз де қарапайым және жеңіл ... ... ... неге арзан майды көбінесе зейнеткерлер
сатып ... ... ... дағдысын бекіту (мысалы: неліктен дамыған
елдерде үкімет колледж бен университеттерге субсидиялар береді)
2. ... - ... Бұл ... түсініктерді қайталау және оларды нақты
ситуацияларда «тани» білу Оқушылардың сапалы да тиянақты білім алуы үшін әр
бөлім, әр ... ... ... ... ... ... ... Мұнда
әсіресе төмендегідей әдістерді қолданған жөн : а) тестік жүйе бойынша; ... ... в) ... ... ... ... еліміздегі қай деңгейде болмасын оқушылар білімін
тексерудің негізгі түрлерінің бірі тестілеу ... ... ... Бұл ... оқушы білімін бағалауға мұғалімнің субьективтік көзқарасының
әсері ... ... ... ... аз ... ... ... қамти отырып, білім деңгейін жылдам тексеріп шығуға мүмкіндік
береді.
Тест тапсырмаларын үлкен тарауды ... ... ... ... үшін және ... ... деңгейін анықтау үшін қолдануғаболады.
Сондай-ақ сынақ жұмыстарын жүргізу кезінде де тестің пайдасы ... ... ... ... әлеуметтік көзқарасының өзгеруі, танымдылық
әрекетінің ... ... тест ... ... ... Тест
әдістері қоғам даму кезеңдерінің әртүрлі формацияларында ... ... ... ... тұрмыста да қолданылып келе жатқанын ... ... ... ХІХ ... ... ғана ... мен психологияның
ерекше бағыттары ретіңде бөлініп, тестология ... ... ... ... Тест ... ... ... қолданылып, нық және нақты
әдістемелік талаптарды қанағаттандыру қажет.
Тест құрудағы басты мақсаттардың бірі ... ... ... дәл ... ... ... оның білім деңгейін бағалау, біліктілігін көрсетуіне
білімін жетілдіруге тест арқылы ықпал ету.
3. Мозаика – дұрыс шешімдерді ... және ... ... жұптарын табу, т.б.
4. «Қатені тап» түріндегі ...... ... ... бар ... талдауға беріледі.
5. Математикалық есептер. Экономикалық білімдерін пайдалана отырып
математикалық есептерді шығару.
6. Пікірталасқа шығарылған ситуациялар. Мұндай пікірталастардың ...... ... ... ... ... ... тақырыпты талдауға
болады: мемлекеттік бюджет қаражатын қалай бөлуге болады?
Бақылаудың екінші кезеңі – периодтық тақырыптық ... ... ... тақырыпты меңгергенін және оны пайдалану дағдысын тексеру. Периодтық
тақырыптық бақылауда жоғарыда айтылған тапсырмалар пайдаланылады. Зерттеу
жұмыстарын да ... ... ... берілген тақырыпқа шығарма немесе
рефераттар мен баяндама жазуға болады.
Бақылаудың ... ...... дайындығының жалпы деңгейін
бақылау. Бұл бақылаудың құралы ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілік және шығармашылық
қасиеттерін қалыптастыру үшін практикада ... ... ... ... Олардың ішіндегі маныздысы, оқушылардың анықтамарды,
ережелерді, заңдарды және олардың практикада қолдану тиімділігін тұжырымдап
айту үшін ... ... ... бағытталған тапсырмалар.
Зерттеулік жұмысқа қойылатын негізгі талаптар :
1. Жұмыстың кіріспе бөлімінде зерттеу мақсаты ... ... оның ... ... ... - ... актуалдылығы
негізделеді.
2. Келесі бөлімде таңдаған тақырыпқа қатысты негізгі ... болу ... ... ... ... ... бөлім болуы қажет.
4. Қорытындысында зерттеу ... ... ... ... ... жеткені туралы айтылуы керек.
Қазіргі кезенде сабақты дұрыс ... ... ... талап –
оқушылардың белсенді іс-әрекеттік сезімін оята отырып, басқара білу. ... тек ... ... ... заңдар, ережелер беріп қоймай,
оқушыларды өз бетінше іздендіретін, одан жаңа ... ... ... ... ... ... ... шарт. Екіншіден оқушылардың іс-
әрекетіне деген мұғалімнің іс-әрекетінің көзқарасын өзгертуді талап етеді.
Мұғалім оқытудың әр кезенінде: үй жұмысын ... ... ... ... ... дайындығы кезде, жаңа білімді енгізіп, оны тұжырымдаған
және оларға сүйенген кезде, алынған білімді қорытып, бір ... ... де оның ... ... ... ... тұруы керек.
Оқу процесінде берілетін білім сапасымен қатар білімді тексеру құралын
да деңгейлік ... яғни ... ... ... ішкі ... ... ... Сондықтан ... оның ... ... ... ... деңгейін анықтау критерийін
ғылыми әдістемелік тұрғыдан зерттеп, жетілдіру керек.
2.4 Оқушылардың экономикалық ... ... ... ... үйретудің маңызы
Еліміздегі әлеуметтік-экономикалық өзгерістен ... ... ... ... ... ... бұл ... қатысты
ғылыми зерттеулерді жан-жақты талдауды қажет етуде. Осыған орай, еліміздің
болашағы - жас ... ... ... ... ... ... ... мәселесі кезек күттірмес мәселеге айналуда. Сонымен
қатар, бұл мәселеге қатысты әдебиеттерге жасалған талдаулар, осы ... ... ... ... ... ... пәні болмай отырғанын көрсетіп отыр. Еліміздің ... ... ... ... ... өріс ... ... мәселесінің дұрыс орнығып, азаматтарымыздың салық мәдениетінің
қалыптасуына тікелей ... ... ... ... білім алушыларының
салық мәдениетін қалыптастыру, бәсегеге қабілетті болашақ ұрпақ тәрбиесінің
өзекті бір саласы деуге ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің қаржылық негізі шаруашылық ... ... ... ... ... табылады. Салықтар мемлекеттік құрылымның
дамуымен бірге пайда ... ... ... ... ... ... ... екені белгілі. Мемлекеттің бюджет кіріс көзінің 85-90 ... ... ... ... ... бас ... яғни көлеңкелі
экономика өкілдері, мемлекет бюджетінің артуына кері әсерін тигізе отырып,
ел экономикасының дамуына кедергі келтіреді.
Өскелең ... ... ... ... ғылыми, берік
жүйе жоқтың ... ... ... ... ... ... ұғымдарының кейбір нышандары айрықша көрсетіліп,
қолданылады, бірақ ... ... ... мәні, орны, жалпы
қызметі жетерліктей айқындалмаған.
Ал жоғары сынып білім алушыларына экономикалық ... ... ... мәдениетін қалыптастыру бәсекеге қабілетті тұлға тәрбиелеу
мүмкіндіктерінің біріне айналуда. Жоғары сынып ... ... ... ... қалыптасу ерекшеліктерін, мінез құлықтарындағы сандық та
сапалық өзгерістерін ... ... ... ... осы жастағы
жеткіншектердің экономикалық мәдениетін қалыптастыру қолайлы деп ... ... ... ... ... ... негіздерінен сауаты бар,
экономикалық қарым-қатынастан хабардар, сонымен қатар нарық ... ... ... бере алады. Осыған орай, жоғары сынып білім
алушыларының экономикалық мәдениетін қалыптастыру қажеттілігі ... ... ... ... мәселесінің зерттелуін қаржылық
мәдениетті қалыптастырудың тарихи деректерінен, сонау Әмір Темір (1333 жыл)
басқа деректерде (1336 жыл) ... ... ... ... жарғысының»
маңызды элементі - экономикалық мәселелер. Соның негізінде обьективті
көрсеткіші бар салық салу жүйесін ... ... ... ... принципінде: ауқатты салық төлеуші мемлекетті
байытады делінген. Сондықтан да ол жер өңдеу ісіне, кедейленген жер ... ... ... жер ... ... ... ... арықтың, жолдың
дұрыс күйде болуын қадағалады, көпірлер, керуен ... ... ... ... ... ... сонау заманннан
бастап, салық жүйесінің қалыптасуына негіз ... – бұл ... ... ... ... алынатын міндетті
төлемдер. Салық мәселесі мен салық салудың бай тарихы бар. Салыққа ... ... ... ... ... ... барысында А.Смит,
Ф.Аквинский, К.Маркс, АҚШ-тың мемлекеттік қайраткері және ғалымы ... ... ... және т.б. ... ... ... ... жасалынды.
Халқымыздың ғалым ағартушылары А.Құнанбаев, Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин,
М.Жұмабаевтардың еңбектерінде ... ... ... ... ... ... тәрбие мәселесіне арналған бірқататар
жұмыстарда еңбекке оң көзқарас пен қоғамдық меншікке ұқыптылық арасындағы
байланысты қалыптастыру ... ... ... қаржы және салық саясатына – ... ... ... маңызды және шешуші тетігі ретінде қарады.
Салық саясатының мақсаты – халықтың түрліше әлеуметтік топтарының табысын
салық салу ... ... ... ... ... саясат жылдарында қала
мен ауылдың арасындағы сауда мен айырбас республика экономикасын ... ... ... ... үкімет жетекшісі болып сайланғаннан соң
республикадағы салық саясатын жан-жақты ... ... ... ... ғалымдардың еңбектерінде салық тақырыбы,
оның маңыздылығы, қоғамның дамуындағы рөлі, экономикадағы алатын орны ... ... ... ... ... ... елдерде салықтар
экономика мен ... ... ... ... ... ... ... мүмкіншілігіне тікелей басқару әдістері
ретінде қолданылады.
Салық ауыртпалығын жеңілдетуді жүргізу әртүрлі меншіктегі ... ... ... ... ... экономиканың қысқарып, болашақтағы
ЖҰӨ негізі бюджеттік кірістердегі салық түсімдерін молайтуда.
Демократиялық мемлекеттің ... ... бірі ... ... ... ... мен ... барлық топтарының салықтық
мәдениетінің бар болып саналатындығы баршаға ... ... ... ... іске асырылмауы кәсіби білім мен салық мәдениет
белгісінің төмен ... деп ... ... ... ... 35 ... ... түрде
белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де ... ... ... борышы әрі міндеті болып табылады» деп атап көрсетілген.
Салықтар ... ... және ... қызметтерін
қаржыландырудың негізгі көзі болып табылады. Себебі салық пен мемлекет біте
қайнасқан ажырамас жүйе болып табылады.
Салық халық ... ... ... ... адал ... ... ... кейбір жекелеген адамдар салықтың мемлекет кірісінде, халықтың
сұранысы мен қажетін ... ... ... рөл ... ... ... Сондықтан да біздің тапқан табысымыздан ... ... мен ... ... ... кетіп жатыр дейтіндер де жоқ емес.
Мұның сыртында ... және жеке ... атап ... ірі ... ... және орта бизнес саласынан да бюджетке қаржы
құйылады. Осының ... ... ... ... ... ... ... құрылымдардың, әлеуметтік – медицина, білім беру және
басқа салалары ... ... ... зейнетақысын,
тұрмысы төмендердің жәрдемақыларын ... қала ... ... ... ... салу ... ... қажет мүдделі мәселелерді шешуге
бағытталады. Осы себептен де біз ... ... ... ... ... негізгі тірегі дейміз. Яғни, өзіміздің ... бен ... ... ... өмір ... қажетті
міндеттерді шешіп келеміз.
Мемлекет қауіпсіздігін сақтап, жолдар және ... ... ... халық топтарына көмектесу сияқты өз міндеттерін ... ... ... қоры екенін жоғары сынып білім алушыларына ұғындыру
қажет.
Қазақстандағы экономикалық білім ... ... ... ... ... ... салық мәдениетіне қатысты пікірлері
қарастырылды. Ол мәліметтер диссертацияда арнайы ... ... ... пікіріне сүйенсек, салық төлеу ... ... ... ... ... балалық шақтан қалыптасуы тиіс. Әйтсе де, салық
мәдениеті, әсіресе, жеке тұлғаның қарқынды әлеуметтік пісіп ... ... ... ... ... теңестірудің алғы шарттарын туғызатын,
мәдениет әлеміне еніп, оны ұғынып, қолдайтын жоғары сынып білім алушылар
үшін өте ... ... ... ... ... бір ... ... ой-өрісін
кеңейтіп, экономикалық қатынастардағы ... ... ... ... ... екінші жағынан, бұл кезеңде ... ... және ... жағынан өзара байланысын жете түсіну үшін алғы
шарттар туғызатын өзінің, сондай-ақ басқа да ... ... ... ... қажеттілік пен экономикалық ... ... ... ... - ... ... ... бірі.
Өзінің тәуелсіздігін және дербестігін алған кез келген ... әрі ... ... база ... ... ... ... болған және
белсенді түрде нарықтық экономикаға өту кезінде салық мәдениеті елеулі ... ... ... жоғары сынып білім алушыларының ... ... ... ... ... ... ... «салық
салу», «салықтық бақылау» т.б. ұғымдарды білу қажеттілігі дәлелденді.
Ғылыми негізделген «салық мәдениеті» ұғымын қолдану ... ... ... Оның ... тұрақты қолданылып келе жатқан «экономикалық мәдениет»
ұғымымен салыстырғанда ... жаңа ... ... мен ... ... сұрақ туатыны сөзсіз.
Салық мәдениеті – салық саласында ойлау, тәлім-тәрбие, қарым-қатынас,
іс-әрекет категорияларымен ... ... ... және ... жеке ... ашып ... жүйе бөлімі ... ... ... ... сипатын анықтау арқылы ғана біз жеке
тұлғаның экономикалық мәдениеттілігін қалыптастыру үшін ... ... ... ... – шаруашылық саласында әлеуметтік ... ... адам ... ... ... ... ... мәдениеттің құрамдас
бөлігі. Экономикалық мәдениет ... ... ... ... ... мәдениеті «жалпы мәдениеттің», жекелей айтсақ экономикалық
мәдениет көріністерінің бірі ретінде ... ... ... ... зор ... ... саясат негіздері, пайданы
бөлу, бюджетті қалыпқа келтірумен қатар жүреді. Бұл жерде, сөз ... ... ... туралы емес, адам мен қоғамның салық салу ... ... ... алып ... ... ... құрылған, дұрыс
шығармашылық әрекеттерінің басы болып отыр. ... ... ... ... адам деп «салық салуға оң көзбен қарайтын» тұлға есептеледі
деген ... ... ... ... жеке ... ... ... мәні
мен ерекшелігін түсіну үшін салық әрекеті мен салық қатынасы ұғымдарына
жүгіну керек.
Салық мәдениеті ... ... және ... ... ... ... шығу тегі мен қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... 2 түрге бөле
отыра, біз қоғамдық қатынастардың әралуан қасиетін көреміз. Шынында, егер
экономикалық, қатынас ... ... ... ... ... ... ... төлеу - бюджет құру – ... ... ... ... ... ... пен экономикалық мәдениет байланысы
біртұтас және жекелей қатынастан көрінеді.
Салық мәдениеті жеке тұлғалық, ... және ... ... ... ... ... ... ұстанымдары, қағидалары, ой-
пікірлер, ұғымдар түріндегі рухани қатынастарды бейнелейді.
Жеке тұлғаның салық мәдениетінің когнитивті ... ... ... салу және оның рөлі ... игерген білімдерінің
нәтижесінде көңіл қоюды және салық ісіне тән ... ... ... барлық жақтарымен өзара әрекет етуін бекітуді тұспалдайды.
Салық мәдениеті – қоғамның әрбір тұлғаға қоятын нормативті талаптар
жиынтығы. ... ... пен ... ... Салықтық білім деңгейі
өздігінен шығармашылық әрекетке бара алмайды. «Әрекет ... ... ... жету үшін ... баға ... ... ... экономикалық
мүдде, қажеттілік, тәжірибеге» байланысты. Сондай-ақ экономикалық білім,
оның ... ... да ... яғни ... ... ... негізге алып, әрекет жасау керектігіне мән беріледі.
Сонымен, зерттеу проблемасын байланысты ... ... келе ... ұғымына анықтама беруге тырыстық. Салық ... ... ... ... ... ... қатысты жеке
көзқарасының мазмұнын ашатын, өзін салық қатынасының субъектісі ... ... ... салық төлеудің қажеттілігі мен
тиімділігіне сенімін, салық төлеуші ретіндегі өз ... ... ... ... ... өз ... салық төлеуге ықылас білдіруі.
Экономикалық тәрбие процесінде салық мәдениетін қалыптастырудың ерекше
өзгешеліктері бар. Біріншіден, ол білімге, әсіресе ... салу ... ... ... және ... жүйесіндегі салық төлеушінің
орны мен ... жете ... ... ... ... ... жол сілтейді. Салық мәденииетін қалыптастыруда салық кодексі
мен басқа да заң актілерімен оқушылар еске ... тиіс деп ... ... ... ... ... жаңа экономикалық ұғымдарды
түсініп, өз ... мен ... ... білуі тиіс. Үшіншіден,
«қалыптастырудың тәрбие процесінен айырмасы жеке ... ... ... ... көптеген сыртқы, объективті факторларының бар екенін» ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырудың
тиімділігін қамтамасыз ету үшін ... ... шарт ... ... ... іске асырылатын жеке ... ... ... арнайы ұйымдастырылған шаралар. Теориялық көзқарасты
есепке алу ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей педагогикалық шарттары анықталды:
• салық мәдениетін қалыптастыруға ... ... ... ... ... мәдениетінің озат идеяларын ашып; салық мәдениетінің
экономикалық, құқықтық және ... ... ... ... ... ... ... тәрбиенің мазмұнын
логикалық құру;
• экономикалық тәрбиенің қазіргі жағдайдағы салық қатынасы саласымен
байланысын анықтау;
... ... ... ... ... ... қатар салық мәдениетіне «енудің негізгі тетігі» ретіндегі
ересек жеткіншектердің танымдық рефлексивтік, ... ... ... ... ... ... құралдары
әдістерінің қолайлы ... ... ... ... ... ... ... адамның мәдениеті, мәдени шығармасының болуы
қажет деп есептейміз.
Тұлға мәдениетінің көпжақтылық мәні мен ішкі ... ... ... ... ... ... ... байқаймыз. Біздің
зерттеу тақырыбымызға сәйкес салық мәдениетін қалыптастыру компоненттерін
мазмұндық-когнитивтік, ... ... ... ... ... деп есептейміз.
Салық мәдениеті осы ... ... ... сол ... бір ... ... ... қарастырылады.
Экономикалық мәдениеті қалыптастыру мәселесіне қатысты зерттеулерге
жасалған талдаулар жоғары сынып білім ... ... ... ... ... төмендегіше сипаттама беруге
мүмкіндік жасады:
- мазмұндық-когнитивтік компонент - ... ... ... даму заңдылықтарын, соның ішінде салыққа қатысты
мәселелерді танып, түсіну ... ... ... ... ұғым, түсінік, болжау, ойлау, ой тұжырымдау түріндегі
көрінісі;
- ... ... - жеке ... ... және өзара әрекетпен ... ... ... құндылық, әлеуметтік ұстанымдардың түрлі
бағыттарын қамтитын өмір сүру қабілеттілігінің жүйесі.
- ... ...... және ... ... ... түрде өзгеретін және түрлендіретін
рухани және материалдық өндірісті, есеп жүйесін, бақылау, айырбас,
бөлу, ... ... ... ... ... ... ... негізгі концепциясымен танысу мектептегі
экономикалық ... ... ... ... табылады, бұл оқушыларға эмоция
немесе интуицияға емес, экономика қызметі мен даму заңдылықтарының ... ... ... ... өмір, оның экономикалық құрылымы туралы
мәлімет алуға көмектеседі. Ақырғысы өте ... ... ... ... ... заңдар, ережелер, тәсілдер жиынтығына ... ... ... ... ... ... ... қолма-қол пайдалануға
дағдылануы қажет, өйтпесе бұлар пайдаланылмағандықтан, керексіз болып тез
ұмытылады.
Сондықтан, экономикалық ... ... ...... ... ... ... бір маңызды кезең – ақпаратты өздігінен ... және ... ... Бұл тек қана ... пәніне қатысты емес. ... - ... ... ... жоқ, ... бұл ... осы күнге дейін
актуалды болып отыр, ... ... ... оның ... ... өзгеріп отыратын қоғамда шапшаң бейімделіп отыратын адам жеңіске
жетеді. Ал экономикалық жағынан кәсіби ... ... ... ... елдерде адам өмірінде бірнеше рет мамандықтарын ... ... ... ... көрінбейді. Сондықтан бүгінгі мектеп оқушыларын
алдағы өмірге лайық дайындауға дағды қалыптастыру ... ... ... ... ... ... үшін ... ақпаратты меңгеру
қажет.
Дипломдық жұмыстың нәтижесінде төмендегідей тұжырымдар жасауға болады:
1) ... ... ... алушыларында экономикалық білімін қалыптастыру
мәселелерінің өзектілігі қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің,
білім беру мен тәрбиелеу ... ... бұл ... ... мен ... ... ойластырылуының шарттарынан туындайды.
2) Ғылыми-педагогикалық әдебиеттерге аналитикалық шолу жүргізу
негізінде ... ... және ... ... мен оның ... ... өмір ... қабілеттілігін
арттыру деңгейлерінде көрініс беретін, білім алушының ... ... және ... ... ... ... сипат ретіндегі «жоғары сынып білім алушыларының экономикалық
мәдениеті» ұғымы ... ... ... ... ... ... тек өзінің құрамына
құрылымдық және мазмұндық құрамдас бөліктердің екі топтамасын қамтитын
тиісті құрылымдық-мазмұндық ... ... ... ... Бұл
модельді іске асыру кезең-кезеңімен жүзеге асырылды, олар ... ... және ... ... ... ... Нақты міндеттер мен функциялардан ... ... ... ... ... ... қалыптастыру үшін олардың іс жүзінде
шешімін табу құралдарының, нысандары мен әдістерінің көптеген түрі ... ... ... ... ... ... қалыптастыру бойынша
ұсынылған бағдарлама мен оқу-әдістемеліктерге негізделген оқу үдерісін біз
экономикалық білімді меңгеруге, экономикалық ... оң ... ... ... ... және ... ... қалыптастыруға бағытталған мұғалімдер мен ... ... ... ... ретінде ұсындық.
5) Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері жоғары сынып білім ... ... ... ... ... даму деңгейінің,
ұлттық мәдениеттің өзіндік ерекшеліктерінің, дәстүрлердің, ұлттық сипат
белгілерінің шарттарынан туындайтын аймақтық және ... ... ... ... ... жүзеге асыру керектігін растады.
6) Жоғары сынып білім алушыларының экономикалық ... ... ... ... оқу ... мектеп кәсіпорнының
маңызды рөл атқаратыны дәлелденген. Жасөспірімдерді экономикалық бағыттағы
белсенді іс әрекеттерге араластыру, оларға жоғары ... ... ... ... негізін қалаушылар болып табылатын экономикалық әрекет
пен мінез-құлықтың жеке тәжірибелерін алуға көмектеседі.
7) Экономикалық мәдениетін қалыптастыру бойынша білім беру ... ... ... ... ... жұмыс
біз әзірлеген құрылымдық-мазмұндық модельдің, оның ... ... ... растайды және қарастырып отырған сапаны
қалыптастыру деңгейінің нақты өміршеңдігінің дәлелі ... ... ... ... ... ... білім алушыларының экономикалық
білімін қалыптастыру үдерісінің тиімділігін қамтамасыз ететін педагогикалық
шарттардың кешені бекітілді.
Зерттеудің ғылыми ... ... ... ... мүмкіндік береді:
- білім алушылардың экономикалық білімінің деңгейін көтеруде пәндік білім
салаларын кеңейту қажет;
- экономикалық білімін қалыптастыруға қатысты сыныптан тыс ... ... ... тереңдету маңызды;
- сабақ барысында игерілген оқу материалы мен сабақтан тыс жұмыстар
барысында алынған ... ... ... ... ... ... ... тиімді формалары, әдіс-тәсілдері мен құралдарын қолдану арқылы
экономикалық білімін қалыптастыруға қатысты білімнің мазмұнын ... ... ... ... ... ... білім алушылардың экономикалық білімін
қалыптастырудың ұсынылған әдістемесі ... да ... ... ... мен ... ... оқу орындарында қолдануға
болады;
- білім алушыларды алуан түрлі шығармашылық, зерттеу қызметтеріне қатысуын
жандандыру маңызды болып табылады;
- ... ... ... өз ... мен ... экономикалық
жағдайы мен елінің рөлі есепке алынуы қажет.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Сейтешев А.П., Ахметова Г.А. ... ... ... ... и ... восптания. –Алматы; Наука, 1999. -336 с.
3. Клепач Н.Я. Попов В.Д., ... Л.Е. ... ... ... и ... –М.: ... 1979. -223 с.
5. Попов В.Д. Экономика плюс педагогика: Очерки об ... ... ... –М.: ... ... 1986. -288 с.
7. Аменд А.Ф. Пути совершенствования ... ... ... ... дис. … ... ... 1975. -23 ... Хроменков Н.А. Образование. Человеческий фактор. Общественный
10. ... –М.: ... 1989. -192 ... Мельников Л.П. Некоторые экономические вопросы в воспитании учащихся
12. средней общеобразовательной школы: Автореф. дисс. … канд.пед.наук.

13. ... 1986. -18 ... ... Н.Ф. ... учащихся экономических понятий в
15. школьном курсе экономической географии СССР. ... дис. ... ... –М., 1985. -17 ... ... А.С. ... ... экономического воспитания
18. учащихся в сельской общеобразовательной ... ... ... ... докт.пед.наук. –Киев, 1990. -48 с.
20. Нургалиева Г.К., Қадыров М. Система ... ... ... ... АГУ им. ... 1993. -122 ... ... ұлт аудиториясында экономикалық терминдерді оқыту жолдары
//Мемлекеттік тілді дамыту жолдары: республикалық ғылыми, ... ...... Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика
институты. 2000. – Б.101-105.
23. Халық педагогикасы – халық даналығы // ҚР-да білім жүйесін
модерндеудің теориялық-әдіснамалық негізі: Республикалық ... ...... ... білім берудің
халықаралық ғылым академиясы. (28-29 қараша 2002ж.) 2002. – Б.42-44.
24. «Экономикалық теория» пәнінен тест тапсырмалары. Оқу ... ... ... бағыттарына арналған тест
тапсырмалары. – Алматы: Қазақ Мемлекеттік қыздар педагогикалық
институтының ... ... ... ... ... ... ... экономикалық санасын қалыптастыру және дамыту мәселелері
// ҚР-ның тәуелсіздігіне ... ... ...... ... ... ... 2005. – Б.277-
279.
26. Налоговая культура как основа экономических знаний // Материалы
международной научно-практической конференции «Экономика, ... в ... ... ... ... ... ... (20 января, 2006г.) – С.117-118.
27. Экономикалық білім берудегі жаңашаландыру – ... ... // ... ... ... институтының Хабаршысы, 2006. – Б.125-
130.
28. Мектептің экономикалық білім беру жүйесіндегі жоғары сынып
оқушыларының салық мәдениетін қалыптастыру // Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... ҚазМАТУ-дың 50 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-
практикалық конференция. Астана – 2007. Б.168-171.
29. Жасөспірімнің салықтық мәдениеті – экономикалық тәрбиенің мақсаты //
«Шоқан ... ... ... ... ... конференция – Көкшетау: 2008. – Б.277-280.
30. Экономикалық ... ... ... ... педагогикалық хабаршысы. Павлодар. - 2010. - №2.– Б.221-
226.
31. Применение кейс метода в процессе преподавания курса «Основы экономики
и финансовой ... в ... ... ... ... и ... ... социально-экономического и
политического развития развития стран центральной АЗИИ и СНГ:
Материалы международной научно-практической ...... - ... ... ... ... оқыту). Оқу құралы. – Алматы: Қазақ
мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің ... 2009. - ... ... ... ... авторлық бірлестікте).
-----------------------
Салалық экономикалық ғылым
Экономикалық теория
Экономикалық теория
Институттар мен құқық
Моралдық нормалар
Қоршаған ортаға қатынас
Экономикалық заңдар
Өндірістік құрамдарға ... ... ... ... ... ... пайдаланып, экономикалық қатынасты
өндіру, айырбастау бөлу, тұтыну
Гипермакроэкономика – тұтас ... ... ... ... ...... ... қосалқы жүйемен саланың жұмысын
талдайды
Макроэкономика – ұлттық жүйедегі шаруашылықтың толық қызметін зерттейді.
Микроэкономика – жеке экономикалық ... ... ... теория
Функционалдық экономикалық ғылым
Түйіндес экономикалық ғылым
Өнеркәсіп, құрылыс, ауылшаруашылық, көлік, байланыс өндірістік емес
сфералар және басқалар экономикасы
Еңбек экономикасы қаржы, ақша ... ... ... ... іс, ... аудит
Экономикалық тарих, экономикалық тарихи ой, экономикалық география
табиғатты пайдалану экономикасы информатика

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Педагогикалық үрдісте жаңа техпологияларды тиімді пайдалану, білім беру жүйесінде шығармашылық пен ізденістерді іске асыру6 бет
ҚР-ның білім және ғылым министрлігінің экологиялық білім және тәрбие беру басындағы жасалып жатқан идеялары. ЖОО -ның экологиялық білім және тәрбие берудегі рөлі. 2.Қоғам мен табиғат жайлы оның бір - біріне арақатынасын қалай түсіндіресіз8 бет
Қазіргі кездегі білім беру жүйесіндегі концепциялары мен теориялар7 бет
Қазіргі кездегі білім берудің деңгейлері және балабақшадағы тәрбие үрдісі29 бет
12 жылдық білім беру мақсаты6 бет
Ақпараттық жүйе құру арқылы білім беру процесінің тиімділігін арттыру98 бет
Ақпараттық технологиялар сұрақ-жауап түрінде30 бет
Білім беру адам капиталын дамытудың алғышарты және факторы ретінде91 бет
Білім беру жүйесіндегі инновациялык технологияның теориялык негіздері туралы8 бет
Білім беру саласының дамуы105 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь