Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық тәрбие беру

Кіріспе
І Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық тәрбие беру мүмкіндіктері
1.1 Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық тәрбие берудің маңызы
1.2 Ұлттық тәрбие бастауы . халық ауыз әдебиеті үлгілері
1.3 Ұлттық ойындардың бала санасына әсері
ІІ МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРҒА ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУДІҢ ӘДІС.ТӘСІЛДЕРІ
2.1. Мектеп жасына дейінгі балаларды ұлттық салт.дәстүрлермен таныстырудың тиімді жолдары
2.2 Тәрбиелеу үдерісін ұлттық құндылықтар негізінде жүзеге асыруда ата.аналармен бірігіп жүргізілетін жұмыстардың әдіс.тәсілдері
2.3 Мектепке дейінгі мекемелерде ұлттық тәрбиені қалыптастыру барысындағы ұйымдастырылған оқу іс.әрекеттерінің нәтижелілігі, ерекшеліктері
Қорытынды
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Мектепке дейінгі кезеңдегі тәрбие - адам қалыптасуының алғашқы баспалдағы. Сондықтан еліміздің ертеңгі ұлт тізгінін ұстар жастарымыздың тәрбиесіне аса мән беру біздің негізгі мақсатымыз.Осыған орай балабақшадағы тәрбие үрдісін ұлттық қағидалармен толықтыру өте қажеттілікті талап етеді. Бүгінгі таңда балаларға жекеленген ғылыми пәндерді терең оқытуға тырысса да, адамгершілік құндылықтар арқылы тәрбиелеуге мән бермей келеді. Соның салдарынан жастарымыз жағымсыз қылықтарға бой алдырып, имандылық дегеннің не екенін білмей өсуіне әкеліп соғуда. Ендеше рухани - адами салауаттылық жолын қалыптастыру уақыты жеткен тәрізді.
Балабақшадағы тәрбие бала табиғатына ерекше әсер етіп, оған өмір бойы өшпестей із қалдырады. Заман талабына лайық тәрбие мен білім беру жұмысын кешенді ұйымдастыру, жаңа технологияларды, идеялар мен шығармашылық, инновациялық жаңашылдықты қажет етеді. Жас ұрпаққа білім беруді жетілдіру мәселесі толассыз күн сайын өзгеріп тұрған әлеммен бірге жүрері анық.
Балабақшада берілетін ұлттық тәрбие – барлық тәрбиенің бастамасы, әрі жан – жақты тәрбие мен дамыту ісінің түпкі негізін қалайтын орын. Бала бойындағы жақсы қасиеттер мен мүмкіндіктерді ашып олардың өнегелі, тәрбиелі болып өсуіне балабақша ошағының тигізер әсерінің маңызы зор. Осыларды жүзеге асыру мектепке дейінгі мекемелердің мойнына жүктелген міндет.
Әр халықтың тәлім-тәрбиелік мұрасы – бұл ұлттық мәдениеттің бір бөлігі. Ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан халқымыздың озық тәрбиелік мәні зор әдет-ғұрып, салт-дәстүрі, ауыз әдебиеті, өнері жас ұрпақтың ұлттық сана сезімін оятып қалыптастырады.
Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаев «Ауыл-бұл халық өмірінің бейнесі, мәдениеті мен дәстүрінің, салты мен рухани өмірінің қайнар көзі. Тек қана осы факторлар жиынтығы ғана бізден ауыл мәселелеріне, соның ішінде оның мектебіне өте сергек қарауымызды талап етеді» деп көрсетіп, әрқашан ауыл мектебіне ерекше көңіл аударады. [10].
Ғасырлар бойы дамып, қалыптасқан және өркендей беретін халық педагогикасының қасиетін қадірлеп, ұлттық тәрбиеге жан-жақты жағдай жасап, көңіл бөле бастағанымыз – болашақтың сәулетіне нұрын шашқан күн шуағы іспетті. Адамды адам еткен тәрбие болса, сол еңбекті ұрпағына үйретіп, адалдыққа баулыған халқымыздың танымдық, тәрбиелік дәстүрлері, салт-санасы, әдептік хадистері мен тұжырымдары – мәңгі нәр алатын рухани асыл қазынамыз. Бүгінгі күні жеке тұлғаны Қазақстандық патриотизм мен отансүйгіштік рухта тәрбиелеу барысында Қазақстанның білім және ғылым қызметкерлерінің ІІ съезінде еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаев: “Қазақстанның отаншылдық сезімін тәрбиелеу білім берудің мектепке дейінгі жүйесінен жоғары оқу орындарына дейінгі орталықтарда, барлық ұйымдарда көкейкесті болып табылады. Балаларды Отанды, туған жерді, өзінің халқын сүюге тәрбиелеу – мұғалімнің аса маңызды, аса жауапты да қадірменді парызы” – деген сөзіне үңілсек, онда Қазақстан мемлекетінің егемен ел болып қалыптасып, дербес мемлекет болуы және өркендеп гүлденуі ұлттық біртектілікті сақтаудан басталады [1;].
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қазақстанның білім және ғылым қызметкерлерінің ІІ съезі. «Егемен Қазақстан ”
2. Н.Ә.Назарбаев “Қазақстан 2030” халыққа Жолдауы.
3. Р.Төлеубекова "Бала тәрбиесіндегі халықтық педагогика"А-1994ж.
4. Меңжанова А. «Мектеп жасына дейінгі балаларды көркем әдебиет арқылы тәрбиелеу», Алматы, Мектеп 1987ж.
5. Жұмабаев М; «Педагогика», Алматы 1994ж.
6.«Шынашақ» кітабы. Құрастырушылар – М. Әлімбаев, Қ. Баянбаев. Алматы «Балауса» 1992 ж.
7. «Қазақстан мектебі» журналы № 9-10 2005 ж.
8. С.Қалиев. К.Жарықбаев "Қазақ тәлім-тәрбиесі". А-1999ж.
9. Әмірова Ә. «Дәстүрлі тәрбие» Әдістемелік құрал.-Алматы:Арда, 2006-72 бет.
10. Ауыл мектебі. 2003. №4. 4-бет.
«Бала мен балабақша» №2, 2008 жыл Республикалық педагогикалық журнал
11. «Бала мен балабақша» №6, 2010 жыл Республикалық педагогикалық журнал
12. «Бала мен балабақша» №3, 2010 жыл Республикалық педагогикалық журнал
13. Жарықбаев Қ. Халықтық психология. Қазақ тәлім- тәрбиесі - Алматы, 1995.
14. «Қазақтың ұлттық ойындары» кітабы авторы: Базарбек Төтенаев Алматы «Қайнар» баспасы 1994 ж.
15. Ядошко, Сохин «Мектеп жасына дейінгі педагогика», Алматы, Мектеп 1982ж.
16. Бала мен балабақша журналы, №3,8 2010ж №1,5 2011ж.
17. Отбасы және балабақша журналы, № 9, 12 2010ж.
18. Қазақстан мектебі №12 2008ж.
19. «Қазақстан мектебі» журналы №9-10 2005ж.
20. Еңсепов Ж. «Тәрбиенің қайнар бұлағы» Зерде №5 2003ж.
21. Тәрбие құралы №3 2007ж.
22. Отбасы және балабақша №3 2011ж.
23. Ә. Табылдиев. Қазақ этнопедагогикасы. Алматы-2001.
24. Б. Баймұратова «Отбасындағы баланы мектепке дайындау».- Алматы: Шартарап-2000ж.
25. Қалиев «Қазақтың тәлім-тәрбиесінің ғылыми педагогикалық негіздері» Алматы: Алматы кітап – 2003ж.
26. С.Қалиев «Тәрбие хрестоматиясы» Алматы: Алматы кітап - 2004ж
27. Бөлетова Л.А. Болашақ мұғалімдерді қазақ салт-дәстүрлеріне бейімдеу. – Шымкент. 2004 ж.
28. Капенова А.Ә. Қазақ отбасындағы мектеп жасына дейінгі тәрбие. – Алматы. 2004 ж.
29. Қасымбеков Ж.А. Дене тәрбиесі мен спорт арқылы тәрбиелеу жүйесі. –Алматы. 2005 ж.
30. Абишев К.С. Ұлттық ат ойындары. – Шымкент 2009 ж
31. «Казахские детские игры» кітабы авторы: Молдагаринов Аскар
Алма-Ата «Жалын» 1987 г.
        
        Кіріспе
І Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық тәрбие беру мүмкіндіктері
+ Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық тәрбие ... ... ... ... бастауы - халық ауыз әдебиеті үлгілері
+ ... ... бала ... ... ... ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРҒА ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУДІҢ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ
2.1. Мектеп жасына дейінгі балаларды ... ... ... ... ... Тәрбиелеу үдерісін ұлттық құндылықтар негізінде жүзеге асыруда ата-аналармен бірігіп жүргізілетін жұмыстардың әдіс-тәсілдері
2.3 Мектепке ... ... ... ... ... барысындағы ұйымдастырылған оқу іс-әрекеттерінің нәтижелілігі, ерекшеліктері
Қорытынды
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Мектепке дейінгі кезеңдегі тәрбие - адам ... ... ... Сондықтан еліміздің ертеңгі ұлт тізгінін ұстар жастарымыздың тәрбиесіне аса мән беру ... ... ... орай ... ... ... ұлттық қағидалармен толықтыру өте қажеттілікті талап етеді. Бүгінгі таңда балаларға жекеленген ғылыми пәндерді ... ... ... да, ... ... ... тәрбиелеуге мән бермей келеді. Соның салдарынан жастарымыз жағымсыз қылықтарға бой ... ... ... не екенін білмей өсуіне әкеліп соғуда. Ендеше рухани - адами салауаттылық жолын қалыптастыру уақыты ... ... ... бала ... ерекше әсер етіп, оған өмір бойы өшпестей із қалдырады. Заман талабына лайық ... мен ... беру ... ... ... жаңа ... ... мен шығармашылық, инновациялық жаңашылдықты қажет етеді. Жас ұрпаққа білім беруді жетілдіру мәселесі толассыз күн сайын өзгеріп тұрған ... ... ... ... ... ұлттық тәрбие - барлық тәрбиенің бастамасы, әрі жан - ... ... мен ... ... түпкі негізін қалайтын орын. Бала бойындағы жақсы қасиеттер мен мүмкіндіктерді ашып олардың өнегелі, тәрбиелі болып ... ... ... тигізер әсерінің маңызы зор. Осыларды жүзеге асыру ... ... ... ... ... ...
Әр халықтың тәлім-тәрбиелік мұрасы - бұл ... ... бір ... ... ... жалғасып келе жатқан халқымыздың озық тәрбиелік мәні зор ... ... ауыз ... ... жас ... ... сана ... оятып қалыптастырады.
Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаев деп көрсетіп, әрқашан ауыл мектебіне ерекше көңіл аударады. [10].
Ғасырлар бойы дамып, қалыптасқан және ... ... ... ... ... ... ... тәрбиеге жан-жақты жағдай жасап, көңіл бөле бастағанымыз - ... ... ... ... күн ... іспетті. Адамды адам еткен тәрбие болса, сол ... ... ... ... ... халқымыздың танымдық, тәрбиелік дәстүрлері, салт-санасы, әдептік хадистері мен тұжырымдары - мәңгі нәр алатын рухани асыл қазынамыз. Бүгінгі күні жеке ... ... ... мен ... ... ... ... Қазақстанның білім және ғылым қызметкерлерінің ІІ съезінде еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаев: "Қазақстанның отаншылдық сезімін тәрбиелеу білім берудің мектепке дейінгі жүйесінен жоғары оқу ... ... ... ... ... ... болып табылады. Балаларды Отанды, туған жерді, өзінің халқын сүюге тәрбиелеу - мұғалімнің аса маңызды, аса жауапты да ... ... - ... ... ... онда Қазақстан мемлекетінің егемен ел болып қалыптасып, дербес мемлекет болуы және ... ... ... ... ... ... [1;].
Оның басты құндылықтары - ана тілі, ұлттық рух, діни наным сенімдермен ... ... ... халқы - рухани зор байлықтың мұрагері. Президенттің Жолдауында ең мықты елдер қатарына кіру туралы керемет ой ... Бұл - ... ... ұраны.
Қазақстанды Отаным деп таныған әр азаматтың осыған өз әлінше үлес қосуы - ... ... ... ... ... ... қасиеттерін қалыптастырудың бағдарлы идеяларын Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың "Қазақстан 2030" Қазақстан халқына Жолдауының "Қазақстан мұраты" деген бөлімінен көруге болады. Мұнда: "Біздің жас ... өсіп ... ... ... ... бен ... ... бірге ер жетеді. Олар өз ұрпағының жауапты да ... ... ... биік, өнегелі қасиеті жоғары дамыған, денсаулығы мықты, ... ... ... ұрпаққа сақтап жеткізуші өкілдері болады. Олар бабаларының игі ... ... ... ... ... нарықтық экономика жағдайында жұмыс істеуге даяр болады, олар бейбіт, абат, жылдам даму, өркендеу үстіндегі ... ... ... әрі ... өз ... ... болады [2;].
Қазақстан Республикасы Білім министрлігі ұсынған "Тәлім-тәрбие тұжырымдамасында" қазақ ... ... және ... тарихын ұрпаққа еріктің өшпес үлгісін қалдырған хас батырлардың өмір-өнегесімен ... өз ... елін ... алатын ұлтжанды, ұлттық намысы мол, жігерлі азаматтар тәрбиелеу, -- деп ... бойы ... ... ерекшеліктер, салт-дәстүрлерді бүгінгі ұрпақ тәрбиесіне пайдалануға аса мән береді.
Өз ұлтына деген патриотттық сезімді қазақ ағартушылары Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, Алаш Орда ... ... ... ... және т.б. ... ... мен ... да байқауға болады.
Елжандылық сезімінің объектісі мен қайнар көзі -- Отан ... оның ... ... жер, ... оның байлықтары, тіл, дәстүр, тарихи ескерткіштер, туған өлкедегі тамаша киелі орындар. Олардың адам көкірегіне жылылық, жақындық, туысқандық сезімдерді ... ізгі де ... ... ... көзіне айналуы елжандылыққа тәрбиелеудің арқауы.
Педагогика мен тәрбиенің, ... ... ... ... орыс ... ... ... де, ғалымда да барлық халықтарға бірдей тура келетін ... ... жоқ. Әр ... ... ... жүйесі де әртүрлі. Өз еліне басқа елдің тәрбие жүйесін енгізу мүмкін емес, себебі халықтардың өмір сүру ... де, ... ... де ... -- деп ... ... ... өзінің бүгінгі биік, озық мәдениетіне оңайлықпен жетпеген. Бұл ... ол ... ... шым-шытырман оқиғалардың сәулесін бойына сіңіріп, небір асу-қия, бел-белестерді басып өткен. Ата-бабамыздың шетсіз де, шексіз далада ертелі-кеш жер ... ... жүре ... олар ежелгі заманнан ер жүрек, еңбексүйгіш, талапты да талантты, өзіндік ... бар ... ел ... ... ... ... ... тәрбие беру халық ауыз әдебиетінің мол мұрасымен астасып жатыр.
Жалпы мектепке дейінгі білім беретін мекемелерде балалардың ой-өрісіне, санасына, туған тіліне, халқына ... ... мен ... ... ... қиялдарын қанаттандыру, ұлттық рухты бойларына сіңіру, ана тілі мен отанына, тарихы мен мәдениетіне деген сезімдерін қалыптастыруда қазақ ... ауыз ... орны ... Ол ескі ... ... беріге дейін көбейіп келген мол дүние.
Зерттеудің жаңалығы: Қазақ халқының өткен ... ... ... ... ... балаларды ұлттық негізде тәрбиелеу, сонымен қатар халық ауыз әдебиетінде ерлікті дәріптеген, ел қорғаған батырларды бейнелеген аулан түрлі жырлар, ... ... ... сөздері арқылы балаларды ерлікке және елжандылыққа тәрбиелеуде пайдаланылды. Балаларға ерлік және елжандылық тәрбиесі негіздерін ... ... ... ... ... болжамы -- Егер халқымыздың ұлттық тәрбие негіздерін игерер болсақ, оның ... ... ... жасауға болады. Сол мұраларды саралап бүгінгі талап тұрғысынан пайдаланғанда ғана жалпы ... және ... ... ... да ... мол ерліктің, елжандылықтың мәнін түсінетін, елжанды ұрпақ тәрбиелеудің мүмкіндігі туады.
Мақсаты: Балабақшада балаларға ұлттық тәрбие беру ... ... ... оның бір мысалы ретінде ауыз әдебиеті үлгілерін, қазақ халқының салт-дәстүрлерін тиімді пайдалану, халықтық педагогика ... ... ... ... ...
Міндеті: Халық педагогикасы арқылы ой-өрісін, дүниетанымын кеңейту; балаларды адамгершілікке, еңбекке, тапқырлыққа, ыждағаттылық сезімге баулу.
Зерттеу ... ... ... ... ... мен тәрбиелеу үдерісі.
Тәжірибиелік база: Арқалық қаласындағы балабақшасы.
Теориялық және әдіснамалық негізіне кітабы авторы: Базарбек ... ... ... 1994 ж , ... Ә. ... ... 2006. ... материалдары алынды.
Зерттеудің тәжірибелік құндылығы. Балаларға ұлттық салт-дәстүрлердің құндылығын таныту, ... ... ... ... алтын арқау болған тәрбиелік мәнін үлгі ете отырып, оқыту және ... ... ... алу. Сонымен қатар бұл зерттеу жұмысында қаралған мәселелерді болашақта мектепке дейінгі ұйымдарда оқыту және тәрбие шараларында ... ... ... ... ... ... ... кіріспеден, Мектеп жасына дейінгі балаларға ... ... беру ... ... ... дейінгі балаларға ұлттық тәрбие берудің әдіс - тәсілдері атты екі ... және осы ... ашып ... ... тұрады. Қорытынды бөлімнен және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І Мектеп жасына дейінгі ... ... ... беру ... ... ... ... балаларға ұлттық тәрбие берудің маңызы
"Атадан бала тусайшы, ата жолын қусайшы" дегендей, ... ... мұра ... келе ... жақсы қасиеттерді келер ұрпақтың бойына ... ... ... ... етіп: "шыншыл, әділетті, иманды болу сонау ата-бабамыздан келе жатқан дәстүріміз", - дейді де, жұрт сол ... ... ... айып тартқызып, кейінгі ұрпақтың ата ... ... ... ... ... ... ... немересін, алдымен, елінің құтты қонысымен таныстырған. Жылдың әр мезгілінде елдің ... ... ... суды ... ... жеті атасын, олардың зираттарын, елдегі даңқты адамдарының ерлік ... ... ... ... ... баласының санасына сіңіре білген [8.1;].
Көшпенді ата-бабаларымыз ұрпақ ... ... ... топтастырғанда да ғылым үшін аса маңызды жүйелік принципіне ... мән ... Осы ... орай жас буын ... ... ... құрсақта жатқан кезден) бастап бұларды ақыл-ой, имандылық, ... ... ... секілді сан-салаға жұптастырған. М.Әуезовтың: "Ел болу үшін ... ... ... ... мән-мағынасына ой салсақ, тәлім-тәрбие ісі жас ұрпақ дүниеге келгеннен басталады екен. Баланың жарық дүниеге келудегі осы ... ... ... ... ... ... мен ... тәсілдерін рет-ретімен жүйелі қолдана білу абзал.
Бала дүниеге келгеннен кейін, оның құрметіне жасалатын кішігірім тойды шілдехана деп атайды. Мұны ... ... ... ... деп те ... ... ... жаңа туған нәрестені үш күнге дейін жын-періден қорғап, күзетпесе болмайды. Шілдеханаға көбіне жастар жиналады, олар ... ... ... ... ән ... күй ... сөйтіп түнді қуаныш қызықпен өткізеді. Тойға үлкендер жағы қатыспайды, жас нәрестені желеп-жебеу, жын-шайтан перілердің салқынынан қорғап, күзету жастардың міндеті. Шілдехананың ... ана мен ... тіл ... ... ... ... әйел ... өзіне келген кезде тағы да той жасалады. Бұған жұрт түгел шақырылады, той думан күндіз өткізіледі. Осы тойда ... ... ... бата ... ... "бөбектің бауы берік болсын, өскен сайын өрлесін, еш жамандық көрмесін, өзі жарық күн болсын, жасы ұзақ мың болсын" - ... игі ... ... ... кезде шілдехана тойы бала туған соң жеті күннен кейін немесе бала қырқынан шыққан соң да ... жүр. ... ... бұл тойда ішімдікке жол бермеу әрі ... әрі ... әрі ... ... салтында шілдеханамен қосақтаса жүретін тағы бір рәсім бар. Ол кіндік шеше болу ... ... шеше - ... ... кескен әйел. Оған сол отбасының нағыз жанашырлары - тақуа, таза, мейірбанды жандар меңзеледі. ... кісі ... ... мол, ... адам болуы керек. Кіндік шеше дәрет алып, жуынып шайынып, таза киініп, кіндік кесетін жабдықтарын күні бұрын даярлайды. ... шеше ... ... орап ... ... көрімдік сұрайды. Босанған әйел әбден әл-қуатын жинап кеткенше сол ... ... ... ана мен ... қамқоршы болады. Кейін балаға иткөйлек тігіп әкеліп, оның бесігін түзеп, киімінің таза бүтін болуына үнемі қамқорлық ... ... ... ... ... ... дене, тән тазалық (гигиеналық) тәрбиесіне ерекше көңіл бөлінеді. Айталық, нәрестенің денесі шымыр өсу үшін ... рөлі ... ... ... ... ... ... сойылған қой етінін бірінші қайнатылып алынған көбікті ... ... ал ... ... ... ... ... кескен құйрық май қосады) шомылдырады. Алғашқы күндері нәрестені түбіттен тоқыған шәліге орайды, ол бала денесіне жабысып, ... ... ... ... тұзды суға түсіреді. Бұл іс бала қырқынан ... күн ара ... ... ... еті ... суға ... ... есейгенде мығым, жарақатқа төзімді, тез жазылғыш болып бекиді. Шомылған баланы ақ бәтеске орап, денедегі су құрғасымен-ақ қалампырға қойдың майын қосып, ... Бұл ... суық ... ... ... ... ... баланы қырқынан шығарып, бесікке салады, оны бесікке салу рәсімі деп атайды. Бесікке ... онын ... ... ... бола ... көрінісі. Бұған ең жақын ағайындары, абысын-ажындары жиылып, баланын қарын шашын, тырнағын алады, оған іш киім кигізеді. Бесіктің құрылысы қазақ баласына ... ... оны ... ... ... Ағаш ... орта тұсында бала несебіне арналған ойық жасалып, оған ... ... ... жұмсақ көрпеше не жабағы төселеді. Баланың денесін бес ... ... (аяқ бау, қол бау) екі ... орап ... Бел ... ... шылдырмақ, аң-құстын тырнағы, үкі қауырсыны ілінеді. Бұлар онын көңіл - күйін елтіп, көру, есту қабілеттерінің қалыптасуына ... әсер ... Ана ... ... ... ... күніне 4-5 рет емізеді. Осы кездері баланың аяқ-қолдарын созып, уқалап, ... ... ... ... ... түбек пен шүмектігі нәжіс пен зәрді төгіп, жуып-шаяды. Бесіктің бір қолайлы жағы, көшіп-қонған кезде алып жүруге ынғайлы, жеңілдігі. Жаугершілік ... ... ... ат ... ... іліп алып, дұшпаннан тез құтылып кететін болған. Бесік - тәрбие-танымның бастау көзі. Бесік тойда негізінен екі шара ... ... ... - балаға ат қою. Мұны ауылдың ... ... азат ... бала құлағына естіртіп үш рет қайталап атайды. Мұнда біраз ырым-ниет жасалады. Мәселен, ертеректе бала тіл-көзден аман жүруі үшін оған ... ... ... ... т.б. секілді есімдерді қоятын болған. Кейде белгілі адамдардың (батыр, дінбасы, қолбасшы) аттарын беретін ырым да бар. Бесікке салу ... де той ... ... жарыс, түрлі, ұлттық ойын т.б.) өткізіледі [8.3].
Бөбек жеті-сегіз айдан соң, алдымен еңбектеп, одан сон қаз-қаз тұрып, біртіндеп ... ... Осы ... ... кесу ... ... жыры ... Бөбектің алғаш басқан қадамы құтты болып, одан әрі жаны жамандық көрмей, жақсы ... ... ... ... оның ... ... жақын адамдарды жинайды да, аяғы жеңіл, қадамы нық болсын ... ... ... ... ... тұсауын кескізеді. Баланың тұсауы ала жіппен немесе қойдың майлы ішегімен байланады. Тұсау кесушіге сый-сияпат көрсетіледі. Әке-шеше, ата-әже бұл ... ... ... ... ... ... сон ... ақ жайма не кілем үстімен ақ жол тілеп, жолы жұмсақ болсын деп жүргізіп, тиісті ырым ... ... ... ... ... ...
Қаз-қаз балам,қаз балам,
Тағы, тағы баса ғой,
Тақымыңды жаз, балам
Құтты болсын қадамың
Алға қарай баса бер ... аса ... кесу ... енді бір түрі деп аталады:
Тәй-тәй, балам, тәй балғын,
Жүре қойшы жәй балғын.
Қарсы сүйем қаз бастың
Қадамыңнан айналдым.
Тәй-тәй-тәй,
Жүре ғой ... ... ... , ... ... айтып, бөбектін алғаш қадам басқанына өуанады, ал бұл жайт балада адамға деген жылы бауырмалдық сезімдерді ... ... ... ... ... ... ... болады [8.4;].
+ Ұлттық тәрбие бастауы - халық ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... қоршаған әлеммен таныстырудың тағы бір құралы ол- жұмбақ. Жұмбақ деген атына қарағанда жұмудан сияқты. Яғни қолыңды жұмып ішінде не барын ... ... ғой. ... ... қолдың жұдырығында жасырынып тұратын зат емес. Ол баланың күнделікті ... ... ... жанды, жансыз заттарына ұқсас нәрселерді сипаттай отырып, сол нәрсенің негізгі қасиетін бүгіп айтпай, ... ... ... ... әрбір нәрсенің негізгі белгілері қандай, ол немен салыстыруға болады деген ой елегін көз алдына елестете ... ... ... бақылап, бағалауға баулитын тәрбиелік қасиеті ерекше.
Халық ауыз әдебиеті - халық шежіресі. А. М. Горький , ... Ауыз ... ... ... ... айтылып таралатын болғандықтан, шығармашылық өзріске ұшырап отырады [5;].
Қазақ ауыз әдебиеті - талай ғасырдан келе ... ... ... бай асыл ... Онан ... өткенін білеміз, сол арқылы бүгінгі заманымыздың өткенін білеміз сол арқылы бүгінгі заманымыздың ұлылығын танимыз. ... ауыз ... ... ... ерлік тарихын көреміз.
Қазақтың мақал-мәтелдері болсын, жұмбақ-жаңылтпаштары мен ертегілері болсын - бәрі де балаларды отанын сүюге, ерлікке, елін ... ... ...
Қиял дүниесінен туған ғажайып оқиғалы ертегілер, батырлық жырлар өмір тәжірибиесінің қысқаша қорытындысы - мақал-мәтелдер, оған ... ... сыр ... ... ... ... ... жаңылтпаштар - бәрі де мектепке дейінгі мекемелерде кең пайдаланылатын дүниелер. Бұлар балаларды елін ... ... ... ... ой өрісін дамытуға, қиялын шарықтатып, тіл байлығын молайтуға ауыз әдебиеті ... - ... ... жаңылтпаштардың, халық ойындарының тигізетін пайдасы ұшан-теңіз. Әрине, ауыз әдебиеті үлгілерімен балаларды таныстыру үшін, алдымен оқылатын материалдың көлемін, ... ... алу ... ... ... ... ... қызықтыратындай, жалықтырып жібермейтіндей шағын болуы керек.
Халық ұрпақтан-ұрпаққа өзінің қоғамдық, әлеуметтік тәжірибиелері мен рухани байлығын ... ... сол ... қоғамның материалдық және рухани мәдениетінің тарихын да жасайды.
Мұндай сабақтастық жас ... ... ... ... ... игіліктерден өзіне қажеттісін іріктеп алып, ұлттық тәрбиеміздің қайнар бұлағының ... ... сол ... ... қуат алу жаңа ... ... сай тарихи құндылықтарды жан-жақты байыта түсуіне мүмкіндік береді. Бұл сияқты ... ... ... тек жасампаз күш ретінде ғана емес, әрі сол құндылықтардың таусылмас бұлағы, жыршысы мен философы ретінде де ... ... ... ... ол ... ... бойы ... келе жатқан дәстүрлердің негізінде бала тәрбиесіне қойылатын жаңа ... ... ... ... ... - қоғамның рухани, мәдени және адамгершілік қарым-қатынасындағы ең қымбат қазына. Халық үшін тәрбие - ... ... Оның ... - адам тәрбиелеу. Балаларға ұлтымыздың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін оның сәбилік шағынан бойына сіңіріп, ... ... сол ... ... ... тәрбиелеу қай күннің болмасын. Бұл туралы ойшыл Абай: деген екен [25;].
Әрбір елдің, халықтың бала тәрбиелеудегі ... ... ... ... ... асыл ... бар. Жас ... сол ата-мұра өнегесінен күш алып қуаттанады, ізгілік негізі ... ... де, ... даналығында оның ұрпақ тәрбиесінде атқарар қызметіне зер салып, ықылас аудармаған ақын-жазушы, ұстаз-ғалымдар кемде-кем, әсіресе, Абай, Шәкәрім, Жүсіпбек, Мағжан сияқты ғұламалардың ... ... ... - өз елі, ... ... ұрпақ тағдыры, оның тәрбиелі, парасатты, азамат болып өсуі жайында кең толғаныс, ... ... ... ... аса ... ақыны М. Жұмабаевта педагогиканың ұлттық тәрбиеден бастау алатыны жайлы айтқан. деген атты ... ... ... ... бала ... ... педагогика тұрғысында ұйымдастыру екені айтпай-ақ түсінікті [6;].
Халық ауыз ... бір ... - ... ... ... ... ана тілі ... және сабақтан тыс уақыттарда тіл ұстарту, сөздің дыбысталуын нақышына ... ... тез, ... айта ... ... ... ... түсіне білу мақсатымен пайдаланылады.
Қазақ халқы бауырында өсірген балапанының бойынан мінез-құлқында, ақыл-парасатынан, жүріс-тұрысынан ең ... ... бір ... ... үшін ойын ... ойлап тапқан - халық ондай ойынның бірін жаңылтпсш деп атайды.
Жаңылтпаш - қазақ халқының ауыз әдебиетінің түріне ... Оның ... ... аз ... Олар көбіне баланың ұғымын, түсінігін, дүние танымын кеңейте түседі. Жаңылтпаштар баланың тілін ұштай түссе оның ... ... ... ... ... ... ... көмектеседі. Әр сөзді бұзбай дұрыс айтылуы мақсат етіледі. Сөздерді шапшаңдата тез-тез ... ... ... сөйлете білуі үшін маңызы өте зор.
Ең бастысы жаңылтпаш бала тілін ширатудың қолайлы құралы. Баланың жас кезінде әсіресе 3 ... ... ... ... ... ... ... Осы кезеңде дыбысы орнына дыбысын айтады.
Мысалы:
Деген де, ей Тайқарбай, ей Тайқарбай,
Қойыңды мол жусанға жай, Тайқарбай,
Тайқарбай, Марқар ... ... ... ... дегенің қай Тайқарбай?
немесе
Торта қойдым,
Орта қойдым,
Орта қойдым,
Жорта қойдым.
Бала жаңылтпашты жылдам айтқан ... -ның ... ... айтып жіберетіндіктен , , болып шыға келеді. ... ... ... баланы әр дыбысты дұрыс айтуға баулиды.
* Есет атам ет асатар,
Ет асатса бес асатар.
* Қай тай лақтай,
Қай лақ ... ... ... ... ... қара сөз ... өлең түрінде ұйқасымды да құрылады.
Мысалы: Ар жақтағы Құдияр құдам еді,
Ол мені қудаламады,
Мені оны қудаладым, - деп соңғы екі жолын ... ... ... мақсат сөздің мәнін, мағынасын бұзбай, әдемі көркем тілде сөйлей білуге баулу [6;].
Тілі енді шығып сөздік қоры ... ... ... ... сәби ... ... айта ... қиналады. Мұндайда онын тілін мүкістендірмей, мүдірмей сөйлету үшін үлкендер бала қиналып айтатын дыбыстары бар ... ... ... айтып, жаттықтырса, кейіннен ол мүдірмей сөйлейтін, өз ойын толық, дұрыс әрі нақтылап жкткізе алатын болады. Жаңылтпаштарды жаттап, жаттығу ... бала ана ... ... ... онда сөз қадірін білу сезімі қалыптасып, ой-қиялы дамып жетіледі. Тілі жаңа ... ... ... ... дыбысын, дыбысын дыбысымен шатастырады. Әсіресе, тілдің алдыңғы ( тіл алды) дірілмен айтылатын ... айту ... ... қиын ... ... жаңылтпаштар көбінде сол , дыбыстарын қатар айтуына құрылған. Мәселен, осы ... ... әй ... ... май ... жай, ... ... толып жатыр
Әй Тайқарбай дегенің, қай Тайқарбай?-
деген жолдардағы сөзін ... ... ... ... сол ... ... гөрі анық, қатесіз айтатын болады. Бұл сайып келгенде сәбидің сөздік қорын қорландыру үшін көп пайдалы.
дыбысы мен ... ... ... ... үшін ... ... ... тапқан. Сол сияқты , >, , т.б. ... ... ... ... жаңылтпаштар да толып жатыр. Мәселен:
Бөдене бедеде
Көбелек көдеде
Бедені - беде де
Көдені - көде ... ... әрі , , ... айқын айтуға жаттықтырып, сонымен бірге , , , > деген сөздердің мән мағынасын ұғындыруды мақсат тұтса:
Кеспе өссін тал
Кеспе өссін ... ... ... тал ... ... оның ... аялау сезімін оятып, әрі , дыбыстарын айқын ... ... ... тез ... ... жасар сәбидің тілін сындыру үшін айтылуы жеңіл, мазмұны қызық, шешімі ой тастайтын мына секілді ... ... де ... ... ... болады:

немесе
.
Осындай жаңылтпаштардың ерекшелігі айтылуы қиын сөздерді тілдің ішкі үйлесіміне сай, бірыңғай не ұяң, не қатаң дыбыстармен келетін ... ... ... ... ... қайта айтқызу арқылы тіл ұстартатындығы. Ал , , , т.б. секілді әуезді жұмбақтар арқылы бала ... ... ... ... сан ... ... ... (төрт түлік мал, аспан денелері, киім- кешек, жан- жануарлар мен өсімдік дүниесі т.б.) ерекше көзге шалынар ... ... ... ... ... ... Сәби ... етене жақын ата- әжелерімен қатар жаңылтпаш үйретуге оның әке- ... аға - ... да ... Олар ... ... ... ... сәбиді тапқырлыққа, өзқі ұйқастыруға шебер болуға баулитын мына сияқты әзілкеш сөйлемшелерді айтып отырса, нұр үстіне нұр. Мәселен, секілді ... ... ... ... ... ... жүрген балалармен қосылып, қоңызды ұстап алып, бәрі қосыла: ,-деп сан рет қайталап, мәре- сәре ... ... ... ... ұшуға қомданған кезде, олар:
-
деп, деген балалар, ұшқан қоңыз артынан тұра жүгіріседі. Балаға жаңылтпаш айтқызып, жаттықтырудың бірнеше әдіс- ... бар. ... бала ... ... ... жаңылмай, тез - тез айтуға үйренуі керек. Екіншіден, жаңылтпашты бірнеше балаға жарыстыра айтқызуға да болады. ... ақ, ... ... жаңылтпаш білетінін байқау үшін жаңылтпаш айту жарысын ұйымдастыру керек. Жаңылтпаштарды жаңылмай айта білуден озып шыққан ... ... ... ... беріп, мерейін арттыру- ақыл- ой тәрбиесі үшін өте тиімді әдіс ... ... тіл ... ... қатысты жақтары көп. Мәселен, эстетикалық жаңылтпаштарды әнге қосып айтуға болады. Ол үшін күні ... ... ... ... тиісті жаңылтпаштарды топтай білу керек. Тілі мүкіс, ... ... алып ... ... ... ... қатыстырып, оның сағын сындырудан сақ болған жөн. Жаңылтпаш айтудың психологиялық әсері де ерекше. Мәселен, дыбысына тілі ... ... ... ... ... баланың қуанышы қойнына сыймай, үлкен өмір өткелінен ... оның ... ... ... ...
Жаңылтпаштарды тек бөбектердің тілін шығару үшін ғана пайдаланып қоймай, осынау әдебиет үлгісінде үлкендер де ой ... ... ... жиі ... ... бірі - ... Бұл балаға сан үйрету мақсатымен шығарылған халық тәсілі. Санамақ ... тек сан ... ... ол дүниетануға жәрдемдеседі, оның логикасы мен математикалық ойлау қабілетін дамытады. Мысалы, атау ұйқастырып санау ... бала әрі сан ... оның ... ... аты ... заттарды да танып-біледі.
Бір дегенім - білеу,
Екі дегенім - егеу,
Үш дегенім - үскі,
Төрт дегенім - ... ... - ... ... - ... ... - ... дегенім - серке,
Тоғыз дегенім - торқа,
Он дегенім - оймақ,
Он бір - қара жұмбақ.
Мұнда бала ... он ... ... ... ... ... ... егеу, үскі, төсек, бесік, асық, желке, серке, торқа, оймақ, жұмбақ сөздерінің мән-мағынасына, ... ... Ал мына ... ... ... ... үй ... қасиетін, ерекшеліктерін танып біледі:
Түйе, бота маң басқан,
Екі аяғын тең басқан.
Шұнақ құлақ бес ешкі,
Қос-қос лақты қос ешкі,
Төрт ... екі ... ... ... ... "маң басқан", "шұнақ", "қос-қос" сөздерінің мәнін білгізу көзделеді. Санамақ, сондай-ақ, айтыс кезінде ұйқас сөз табуға, баланың ақындық қабілетін аңғаруға жәрдемдеседі:
Бір - ... ... - ... ... - Мені ... ... - Төнбесін өрт.
Бес - Белгілі жерден кес,
Алты - Ата-ананың салты.
Жеті - Жемтік ... ... - ... ... ... - ... ... доңыз,
Он - Оның кигені тон.
Үйде, отбасында санамақтың әрбір түрін балаға жаттатып, олармен бірге ойнап, ойын ... әр ... ... ... ұйымдастыруда баланың жас ерекшеліктерін ескермесе бомайды. Мәселен, ересектеу балаларға неғұрлым күрделі ... ... ... ... ... өлең ұйқастарымен айтуды талап етуі қвжет. Санамақтарды бала бақшаға, ... ... ... ... де ... ... ... болады.
Ал 5-6 жастағыларға мынадай есептер беруге болады. Үш бала ... ... ... ... келе ... ... бала серіктерінен: - Үшеумізде де он-оннан асық бар еді ғой. Енді кімде қанша асық қалды? - деп сұрайды. - Онша көп ... ... ... - деп ең ... екі қалтасына қолын сұғады. - Оң қалтамдағы асықтың біреуін сол қалтама салсам, онда екі қалтамдағы асық ... Ал егер сол ... ... ... оң ... ... ... осы қалтамдағы асық сол қалтамдағы асықтан 3 есе көп болады. - Онда сендегі ... асық ... ұтып ... ... тең ... - ... балалардың үлкені. - Ең көп ұтылған мен болдым, менде қалған барлық асық саны ... ... ұтып ... ... ... - ... сонда ортаншы бала үлкеніне. Осы мысал ойын біткен соң қай балада қанша асық ... - ... ... түрткі болады. Мұның шешуі былай екен: Оң қалтадан бір асықты алып, сол қалтаға салғанда екі қалтадағы асық саны тең ... оң ... ... сол ... екеуі артық дегенді білдіреді. Соңғы шарт бойынша, оң қалтадағы сол қалтадағыдан төртеуі артық, демек, оң қалтадағы асық сол қалтадағыдан үш есе ... Егер сол ... ... "бір есе" ... онда оң ... асық үш есе, ... ... екі есе, яғни төрт асық болар еді. Сонда "бір есе" дегеніміз - екі есе асық. Яғни, сол қалтадан бір ... оң ... ... ... сол жақ ... екі асық, оң қалтада төрт асық болады. Енді әр қалтадағы ... өз ... ... десек, есептің жауабын табу қиын емес. Баланың кішісінің оң қалтасында ойыннан кейін бес асық, сол қалтасында үш асық ... ... ... он ... асық, ортаншы балада төрт асық болған.
Санамақ балаға тек жалаң сан жаттаттыру, төрт ... ... ... ғана ... Ол ... ана ... ... қорын меңгерту үшін, әр заттың түсін түстеп, атын нақтылап үйретуге де ... ... ... атты ойын ... ... не ... ... алдына алып, бес саусағын түгел атап шығады: бас бармақ, сұқ ... ... ... аты жоқ саусақ, шынашық. Бұдан соң ұғынықты қабылдауға жеңіл болу үшін әрқайсысына ат қойып, тағы да ... ... бас ... ... үйрек, ортан түйрек, шылдыр шүмек, кішкентай бөбек. Бұдан соң бүгілген саусақтарды шынашақтан бастап, "сен тұр, қойыңа бар, сен тұр түйеңе бар; сен бұр ... бар; сен тұр ... бар" деп ал ... "сен әлі жас ... ... қаспағын қырып же де, жыламай отыра тұр" дейді.
Қуыр, қуыр, қуырмаш,
Балаларға бидай шаш,
Әжең келсе есік аш,
Қасқыр келсе, ... ... деп ... " мына ... ... бар" - деп одан ... "мына жерде түлкі бар" - деп, қолтығына таман түртеді, "мына жерде күлкі бар" - деп ... ... ... сәби ... ... Осы ... баланың өзіне айтқызып қайталатады [6.2;]
Баланың дүниетану жолындағы жан-жақты ой-өрісін, оның қиялын шарықтататын ойлы ... ... - ... Ол ... ... пен ... тапқырлық пен парасаттылыққа тәрбиелеуде іздесе таптырмайтын құралы.
Халық ауыз әдебиетінің ең ескі түрінің бірі - жұмбақ. ... ауыз ... ... ... салушылардың бірі- ғалым-жазушы М.Әуезов жұмбақтың өнер танытқыштық, тәлім-тәрбие берерлік маңызын көрсете келіп, былай дейді: .
. Әдетте бір ... ... ... ... ... ... ... ұқсатылады: бірінші - заттың сыртқы тұлғасы мен түр-түсі; екінші - заттың тұрақты саны мен ... ... ... - заттың көлемі мен қимылы; төртінші - ... ... ... ... шығатындығы; бесінші - заттың дауысы, дыбысы; т.б.
Жұмбақтар балаларға олардың дүниетану ... ... ... ... ... ... ақыл-ой тәрбиесінде жиі қолданылатын әдістердің бірі - ... Бұл ... бір зат ... ... ... ... айту арқылы баланы бір нәрсенің шешімін таба ... оны ... ... ... ... мен ... ой-қиял елегінен өткізу, белгілі тұжырым жасап, шешімге келу, тапқырлық пен дүниетанымдық дәрежесін байқау.
Мәселен, көшпенді халықтың қару-жарағы, найза жөнінде ... ... ... ... ... ... қалмайды,
Жауға керекті.
Аристотель жұмбақтарды "жан-жақты жымдасқан метафора" деген екен. Демек, жұмбақтар затты бейнелеп, баламалап сипаттау арқылы ұқсас заттардың ... мен ... ... ... зер ... баланың әрі заттарды салыстыра көз алдына елестетіп, дүниетанымдық қабілетін дамытады. Жұмбақтар көп ... ... ... ... ... ... ... Жұмбақ айтыс түрінде де құрылады. Жұмбақ айтыстарында айтысушының бірі өлеңмен жұмбақ айтса, екіншісі де оның шешуін өлеңмен айтады. Ел ауызында ... ... ... ... жиі ... ... айтыскер:
Бір жәндік көрдім аласа,
Түрі басқа тамаша.
Ешбір жанға қосылмай,
Жүреді өзі ... өзі ... ... ... біздей кірер еді,
Жалымен тіктеп қадаса, - деп, оның шешімін екінші айтыскер былайша ... ... ... ғой,
Түктері біздей түрпі ғой.
Түгінің түрі - алаша,
Инедей кірер қадаса.
Өзі ұялшақ дегенің,
Кісі көрсе жиырылып,
Домаланып иіріліп,
Жатып ... ... ... аю, ... оның ... ... жаттап айтумен қатар, айтыскер айтушы өз ойынан құрастырып та айта береді. Мұнадай жұмбақтың сөздік қисыны, ... ... ... ... ... ... бірі ...
Жұмбақ айтушы неғұрлым көбірек, күрделірек жұмбақтар айтып, шешетін ... ... ... Егер ... ... ... ... жұмбақтарды дұрыс және толық шеше алса, оның өзі де жұмқ айтып ой жарысы қыза, жалғаса түсіп, ... мен ... өз ... ... түсетін болады. Кім көбірек жұмбақ айтып (шешімін санап отырады), оны шешетін болса, сол кісі жеңіп шығып, өзінің ақыл-парасатын білімділігін көрсетеді. ... ... ... ... ой ... неше ... әдіс-тәсілдермен пайдалана білуді қажет етеді. Мұндай жұмбақтарды кез келген кісі ... шеше ... ... ... ... тауды мекен қылған екі бөрі,
Төрт бөрі екеуінің қызметкері.
Бәрінің қарап тұрған қарауылы бар,
Білгені айтып берер ... ... екі ... төрт ... ... ... ...
Осындай жұмбақтарды шешу баладан ойлай білуді, яғни ақылдың көптеген салаларын (орамдылық пен кенділігі, ұшқырлығы мен тапқырлығы, сыншылдығы, т.б.) қажет ... ... ... оны ... ... ұйқасына да ерекше мән беріледі. Жұмбақтардың өзі мен шешімділігіндегі әрбір сөз ... ой ... өтуі ... оқу жеке ... түрінде емес, баланың білімін тиянақтау үшін сабақ процесінде оқылады. Әсіресе, зат таныту сабақтарында қолдану ... ... ... ... білуге, қоршаған ортаны бақылап, тапқырлыққа баулуды көздейді. Мысалы: Арбаны жұмбақтағанда, оны адамға тәріздеп ұқсатып былай сипаттайды.
Ізі бар, ... жоқ ... ... ұшы ... ... ... арта тастап,
Салады әуезіне баяғының.
Киіз үйді жұмбақ қылғанда, айдаһар тәрізденіп былай сипаттайды: Дүниеде бір ... ... ... жоқ өимылдауға денесінде
Ішінде сүйектері бақша-бақша,
Жарқылдар жалғыз көзі төбесінде.
Кезінде аспанда бұлт болатынын, ол бұлттың әр түрлі болатыны: қою ... ақ ... ... бұлт олардың қозғалып отыратындығы мұқият бағаланады. Ақша бұлт күні жаңбыр жаумайды, бұлт қоюланғанда, арты ... ... ... сөз ... ... бәрі бөлмедегі табиғат күн тізбесінде шартты белгілермен көрсетіледі ... ... бұлт ... ... ... тақпақтар айтуға болады.
Енді мен сендерге бір жұмбақ айтайын, сендер жақсылап тыңдап жауабын беріңдер:
Әдемі ... ... ... жүреді,
Ол не?
Қане балалар, ойланыңдар.
Балалардың көбі ,- деп жауап береді. ... ... ... ... ... ... кейін мектепке даярлық тобы балаларының өздеріне жұмбақ кештерін ұйымдастырып тұруға болады.
Жұмбақтар: ... ... ... ойыншықтардың қасиеттерін, сынын байқату; 3)сабақты ұйымдастыру кезінде айтуға болады.
Мысалы: сурет салмастан бұрын салынатын зат ... ... ... ... ... ... аудару мақсатымен де айтылады. Мысалы, тәрбиеші математика сабағында ... ... ... қғым беру үшін ... ... ... ... жүрегі,
Сол қолында жүреді.
Осылайша жұмбақтарды тізіп айтуға болады. Ең негізгісі жұмбақ баланың тану әлемін, ой-өрісін, ... ... ... ... ... ... ... пайда болуын, дүниедегі әрбір заттың өзіндік атқаратын қызметін, ерекшелігін неден істелгенін, не жұмысқа арналғанын, ... ... ... ... келе бермейтін қызметін баланың жас кезінен бастап тәрбиелеу керек екенін халық педагогикасы білген, сол жолда қазақ халқы баласын ұқыптылыққа әр ... ... ... ... ... ... көңіл бөлгендігін ғылыми педагогика жоққа шығармайды.
Баланың тілін дамытуда ауыз әдебиетінің жұмбақ түріне негізделіп жүргізілген жұмыс ... ... тіл ... тәрбиелеуде үлкен рөл атқарады. Жұмбақтар баланы байқағыштыққа, тапқырлыққа баулып, ой-қиялын ұштастыруға көп әсер етеді. Жұмбақ баланың ... ... ... ... ... үйрету барысында технлологиясының әдіс-тәсілдері қолданылады. Жұмбақпен жұмыс осы технологияның үш әдісі арқылы жүргізіледі.
Осы ... ... ... түрлі жүйеде жұмбақтар шешіліп шығарылады.
Жүйелілік жақындау әдісінің құндылығы:
* Тақырып таңдап ... 2. ... ... жекеге, дербеске ауысуы.
* Объектінің әр түрлі қасиеттері мен белгілерін айқындау арқылы абстракты-жалпыдан дербеске ауысты. Мысалы өсімдіктерге ... ... ... ... ... ... алынады.
Мысалы: Ағаш
Жаз
Күз
Қыс
Көктем
Жасыл
Сары
Суарады су қажет етеді
Жазда жап-жасыл, күзде сап-сары деп атаймыз. Жазда жапырақпен, қыста жалаңаш. Көктемде бүршік жарады, күзде ... ... ... біз ... ... ... Бала өз ойын ұшқырлап шығара алады.
Топтастыру әдісінің құндылығы:
* Тақырып алу.
* Тақырыпты ести ... бір ойға ... ... зат немесе құбылыспен байланысты сөздерді қасиеттерді атау.
* Тақырыпқа байланысты сөздер топтасады.
* Келесі кезең айтылған топтастыру әдісіне негізделіп жұмбақ шығарылады.
Тақырып таңдап ... ... Ағаш ... ... ... байланысты болып топтасады
Мысалы: бүршік жапырақ жаяды, гүлімен жеміс береді, тамырымен қоректенеді, биік болып өседі. Бұл не? (Ағаш)
Миға шабуыл ... ... ... ... ... Бір затты алып сипаттау.
* Айтылған заттың ерекшелігін әрі қарай жалғастыру.
Мысалы: Алма
Мысалы: өзі ... ... ... түсі әр ... ... өседі тағы басқа сипаттау
Бала тілін дамытуға халық ауыз әдебиетін орынды, жүйелі пайдалана білген әрбір тәрбиеші ... ... ... ... түсінігін кеңейтіп ұғымын байытады. Сонымен қатар баланың ойлау белсенділігі артады, өз бетімен жұмыс түрі ... сөз ... ... өз ойын ... ... ... [24;]
Қазақ халқының тұрмыс-салтын, арман үмітін, өткен өмірін кеңінен танытатын ауыз әдебиеті үлгілерінің көлемді саласының бірі - ... ... өте ерте ... ... жазу-сызу өнері болмаған кездің өзінде-ақ туған. Бұларды халқымыз күні бүгінге дейін ұрпақтан ұрпаққа ауызша жеткізіп келеді.
Б.Г.Белинский баланың ой ... ... ... ... ... ... [13;].
Халық ауыз әдебиетінің басқа түрлері секілді ертегілер де адам ... ... ... ... байланысты туған. Жаратылыс құбылыстарын, табиғат сырын жете білмеген, олардың ... ... ... түсінбеген ертегідегі адамдар әр нәрсені қиял еткен, өздерінің ауыр еңбектерін жеңілдету жайын қарастырған. Бұл жөніндегі ұғым-түсініктерін, ... ... ... ... ... Осы ... ертегі-әңгімелердің алғашқы үлгілері пайда болған.
Бертін келе, экономиканың ілгері дамуы, қоғамдық қарым-қатынастардың алға басуы, адам баласының дүние танудағы ой ... ... ... өсуі ... халық ауыз әдебиетіне, соның ішінде ертегілерге көп әсер еткен. Осы негізде ертегілердің ... ... әр ... өзгерістерге түскен, мұнымен қатар жаңа ертегілер туа бастайды және онда халықтың тұрмыс-салты, күнделікті өмірдегі іс-әрекеті басты орын алады, ... мәні бар ... ... ... халық ертегілері арқылы көркемдеп суреттеп, образдар арқылы бейнелейді.
Ауыз әдебиетінің басқа түрлері секілді, ертегілердің де өзіндік құрылысы, көркемдік ... бар. ... ... ... та, ол ... бір ... құрылады, оқиға желісінің басталуы, аяқталуы, өзіндік шешімі болады. Ертегі баяу ... ... ... ... ... ... ... қайшылықтар өрістей түседі, әділдікү үстемдік құрып, зұлымдық жеңіліс табумен аяқталып отырады. ... адам ... ... ... өткір сықақ- мысқылмен беріліп, бала сезімін селт еткізіп, күлкіге мәз етеді. Бала ... ... ... ... бой ... жақсылыққа құмартады. Ертегінің осындай әр жақты сырын қызықты, ... бала ... ... ... ... ... шеберлігіне тікелей байланысты. Ертегілер мазмұн ерекшеліктеріне қарай ... ... ... Солардың ішіндегі бастылары:
* Қиял - ғажайып ертегілері.
* Хайуанаттар жайындағы ... ... - салт ... Аңыз ... дейінгі мекемелерде осы аталғандардың басты екі түрі оқылады. Мектеп жасына дейінгі балалар ертегілерді өте жақсы көреді. Бұл жастағы ... ... ... ... оның эмоционалдық ерекшелігіне назар аударады. Балабақшаның тәрбиеленушілерін ауыз әдебиетінің үлгілерімен таныстырып, олардың рухани өмірін байыта түсу тәрбиешілердің міндеті болып саналады. ... ... ... ... ... Оқу - ... болуы шарт, оған тыңдау, қабылдау, меңгеру, сөздермен және оның маңызымен танысу тыңдағанда баға беру және ... ... ... ... Бұл ... ... ... бөлігінің бірі болып табалады, себебі осы негізгі бөлімінде оқып, танысқан ертегіні ойын, қозғалыс, іс-қимылдармен жүзеге асады. ... бір ... ... рет тыңдағанды жақсы көреді, сондықтан балаларға ертегіні отбасында да қайталап әңгімелеп беру өте маңызды. Балаға ертегіні бірнеше рет ... ... ... ғана ... ... ... жаңа ... пайда болады.
* Кейіптендіру. Ертегіні кейіптендіру баланың жеке тұлғасын ... ... ... қызығушылығын арттырып, өнерге деген дағдыларының қалыптасуына ықпал етеді.
* Сахналау. Тәрбиеші ертегіні сахналау ... ... ... бөліп беріп немесе балалар өздері ұнатқан кейіпкерлерді ойнаса, ертегіні сахналау жоғары деңгейде шығады. ... ... ... рөліне кіреді де кейіпкермен бірге қуанса қуанып, қайғырса қайғырып, әділетсіздікті бірге жеңіп шығады. Ертегідегі ең маңыздысы ... ... ... және ... ... еніп ... ... табылады және бейнені жасаумен іске асыру. Балалар ертегідегі кейіпкерлердің рөлдеріне енген кезде өздерін , , , т.б. ... ... ... ... ... бере ... ... ішіндегі баланың қиялын шарықтатып, балалық шақтың болашағын елестететін, келешекке сеніммен қарауға тәрбиелейтін ең әсерлі ертегілер - қиял-ғажайып ... ... ... ... ... ... халық енді "зымыранның" өмірде бар екенін тілге тиек етіп, жұлдыздар мен ... ... ... ... ... ертегілер (фантастика) шығарады. Мұндай ертегілер балалардың таным - түсініктерін ... ... ... ... ... айтылатын ертегі шамамен былайша басталады:
"Ерте, ерте, ертеде, ешкі жүні бөртеде," қырғауылдың жүні қызыл екен, құйрық жүні ұзын екен...". ... бір ... ... басталады: "Әлемді жаратқан әмірші жер бетіндегі барлық тіршілік иелеріне: ертең ертемен бірің қалмай келіңдер. Дүниенің кілті, әлемнің сырын ашып, бір-бірімен ... ... ... ... ... тіл ... деп жар ... Жарлықты мұқият тыңдаған адам баласы ертесіне бірінші болып барыпты. Оның ерте келгеніне риза болған жаратушы адам ... ойын емін ... ... бір ... сөйлесе алатын бүгінгі тілді сыйлапты. Ал қалған жан-жануарлардың үлесіне түрлі дыбыстар мен ызыңдар тиіпті. Мәселен, алдымен келген ... ... ... деп ... ... ... бері есек ... - "а-а-а-а" деп ақырып жүретін болса керек... Осы ретпен бүйеге "б" (бе), шошқаға "к" ... ... "м" (мө), итке "р" (р-р), ... "ш" ... шыбын-шіркейлерге ызың, жыланға ысыл, т.с.с. бұйырыпты.
Осы ертегідегі қарадүрсін малұматтар арқылы ... ... ... сан ... ... құбылыстарының сырын біртіндеп аша бастайды. Баланың жасы өскен сайын оларға айтылатын ертегілердің мазмұны да ... ... ... - бала ... ақыл-ойын дамытуда тамаша құрал екендігін естен шығармағанымыз абзал.
+ Ұлттық ойындардың бала санасына әсері
Балабақша балалары болашақ иесі болғандықтан дүниежүзілік ... ... ... төл ... білетін, сыйлайтын, рухани дүниесі бай, саналы ойлайтын деңгейі жоғары білікті болуы міндетті. Ата-бабаларымыздың ғасырлар бойы ... ... ... ... бойында саналы сіңіріп, қоршаған ортадағы қарым-қатынасын, мінез-құлқын, өмірге деген көзқарасын, бағытын дұрыс қалыптастыру тәрбиеге байланысты.
Мектепке ... ... ... ... ... және ... беру үрдісінде әр түрлі іс-әрекеттер арқылы жүзеге асырылады. Олармен ойынның әр түрін ұйымдастыра ... ... ... ... ... ... ... жолдастық сезімдерді тәрбиелеуге болады. Ал балаларды қоршаған ... ... тіл ... табиғатпен таныстыру, бейнелеу өнері сабақтарында өлі-тірі табиғатқа деген сүйіспеншілік, үлкендердің еңбегіне қызығу мен сыйластық сияқты адамгершілік сапалары ... ... ауыз ... ... ... фольклорын дамытушы негізгі бір сала - балалар ойыны. Ойын - ... ... ... яғни оның ... ... мен ... ... қажетті алғы шарты және халықтың салтын үйренуде, табиғат құбылысын тануда олардың көру, есту, сезу қабілеттерін, зейінділік пен ... ... деп ... бала ... ... мен ... өркен жаюы ойынға тікелей тәуелді екендігін атап көрсеткен.
Қазақ халқының жылдар бойы ... ... ... ... ұлттық дәстүрі, әдет-ғұрпы, тәрбие мектебі бар. Баршамызға белгілі, ойын ... ... дене ... ... өзі ... қимылына сенімі артады. Баланың бойында ойлау, тапқырлық, ұйымдастырушылық, шыдамдылық, белсенділік қасиеттер қалыптасады. Ойын ... - ... ол ... бала өмірге әзірленеді.
Ойын - мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі іс-әрекеті. Сұлтанмахмұт Торайғыров деп бекер айтпаған. Өйткені, ойын ... ... бір ... ... ... және ... анық ... Ойын мазмұны мен түріне қарай: мазмұнды-бейнелі, қимыл-қозғалыс, дидактикалық, құрылыс, кейіптендіру ойындары болып бөлінеді. Мазмұнды-бейнелі ... ... ойын ... ... етіп жеткізуге тырысады, оған қажетті құрал-жабдықтарды табуға талпынады, оларды дайындау үшін еңбектенеді, ал еңбек ұжымдық іс-әрекетке біріктіреді және шығармашылық іс-әрекетке ... ... ... ... ... ... бойында адамгершілік сапаларды қалыптастырады. Бала алған рөлдеріне сай ... ... ... ... ... ... ... жеткізуге тырысады, көркемдік сабақтардан (ән-саз, бейнелеу өнері сабақтары) алған білімдерін пайдаланады, қуыршақты ұйықтату үшін бесік жырын ... ... ... ... ... ... ыдыс, үй жиһаздарын, қағаздан құрастырған заттарды ойын құралы ретінде ... ... ... ... оны балалардың өздері жасауында, ал ойын қызметі айқын өнерпаздық және шығармашылық сипатта болады. Бұл ойындар қысқа да, ұзақ та ... ... Бұл ... 1кестеден көруге болады.
Кесте 1. Ұлттық ойындардың әдіс-тәсілдері.
1143009525Мақсаты
00 ... ... ... ... ... сөйлеу, білім-білік дағдыларын дамыту
00Баланың ойлау қабілетін, сөйлеу, білім-білік дағдыларын дамыту
110490111125Бүлдіршіндердің ойлау қабілетін ойын арқылы ... ... ... ойын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... педагогика
1529715127000Нәтижесі
Танымы мол шығармашылық тұлға
00 ... мол ... ... ... бала сызық бойына әдемі үй құрылысын жасап, оның ... ... ... ... ... Құрылыс материалдарын пішіні, түсі бойынша симметриялы орналастырып, оларды көлемі (кең, тар), ... ... ... ... салыстырады. Ойын барысында шығармашылық танытып, жаңа мазмұн ойластырып, белсенділік көрсетеді. Өзінің және ... ... ... ... баға ... Дидактикалық ойын барысында есту, көру, сезіну, қабылдау сияқты ... ... ... ... ... мен әр ... ... аспаптардың дыбыс шығару ерекшелігін ажыратуға, заттарды пішініне, түсіне, ... ... ... әр ... ... ... үйренеді. Ауызша ойналатын дидактикалық ойындарда сұрақ, өтініш, келісімді білдіретін дауыс ырғақтарына еліктеу қабілеттері жетіледі. Ертегі ... ... ... ... ... суреттерді пайдаланғанда оларды белгілі бір тәртіппен жинау үшін ... пен ... ... ... ойынында балалар санамақтар, өлеңдер, тақпақтар қолданады. Бұндай ойындарда балалардың ептілігі, қимылдың ... ... ... кеңістікті, уақытты бағдарлауға үйренеді, батылдық, тапқырлық, қайраттылық, достық, жолдастық көмек, тәртіптілік, ойын ережесіне бағына білу сияқты адамгершілік сапалар тәрбиеленеді. Бала өмір ... ... ... ... ... ... мәні бар ... деген құштарлығын ойын арқылы қанағаттандыратындықтан, ойынның қай түрі болсын балалардың адамгершілік тәрбиесінің дамуында маңызды рөл атқарады. ... ... ... ... ... қимыл-әрекеті - ойын, сондықтан да оның мәні ... ... ... ұлы ... Абай Құнанбаев: деп айтқандай баланың өмірінде ойын ерекше орын алады. Жас баланың өмірді тануы, еңбекке қатынасы, психологиялық ерекшеліктері осы ойын ... ... ... ... ... тек психологтар мен педагогтар ғана емес, философтар, тарихшылар, этнографтар және өнер қайраткерлері мен бала тәрбиесін зерттейтін ғалымдар да ... ... ... ... бала ... ... ... және ойынға тән ерекшеліктерді көркем бейнелер арқылы суреттегені де мәлім.
Ойын мектеп жасына дейінгі ... жеке ... ... игі ықпал ететін жетекші, басты құбылыстың бірі деуге болады. Бала ойын арқылы өзінің күш-жігерін жаттықтырады, қоршаған орта мен ... ... ... ұғынып, еңбек дағдысына үйрене бастайды. Былайша айтқанда болашақ қайраткердің тәрбие жолы, тәлімдік өнегесі ойыннан бастап өрбиді.
Ойын мен ... ... ... ... көп, ... кейбір педагог-ғалымдар деп қарап, бұлардың арасында айырма шамалы деген түйін жасайды. Өйткені, әрбір жас ... ойын ... ... ақыл мен ... жұмсауды керек етеді. Белсенді іс-әрекет пен күш-жігер жұмсалмаған ойын, жақсы ойын болып табылмайды. Жақсы ойын да ... ... та ... ... ... ... бөлейді. Демек, осы жағынан ойын мен жұмыстың ұқсастығы байқалады. Баланың ойыныңда да белгілі дәрежеде тиісті жұмыстағыдай ... ... ... ... ... ... тек мынада: баланың ойыны нақты материалдық рухани байлықты көздемейді, ал ... ... ... ... ... жолы ... ...
Баланың қуанышы мен реніші ойыңда айқын көрінеді. Ойын кезіндегі баланың психологиялық ерекшелігі мынада: олар ... ... ... ... ... ... ... қасиеті, қиял елестері дамиды, мұның бәрі баланың шығарымпаздық қабілеті мен дарынын ұштайды. ... ... ... бір түрі - ойынның пайда болуын зерттеушілердің біразы өз еңбектерінде өнер және ойын ... ... ... ... деп ... ... шындықтың көрінісі, оның бейнелі сәулесі қылаң береді. Жалпы ойынға тән ... ... ... ... мен ... ... ... еліктеу екені белгілі. Ойынның шартты түрдегі мақсаттары бар, ал сол мақсатқа жету жолындағы іс-әрекеттер бала үшін қызықты. Балаларға ақыл-ой, адамгершілік, дене ... және ... ... берудің маңызды тетігі ойында жатыр. Ойын барысында балалар өзін еркін сезінеді, ізденімпаздық, тапқырлық әрекет байқатады. Сезіну, ... ... ... ... қою, ерік ... түрлі психикалық түйсік пен сезім әлеміне сүңгиді.
Ойын үстінде бала бейне өмірдің өзіндегідей қуаныш, реніш сезіміне бөленеді. Бірақ бала одан ойын ... ... ... ... ... ... ... деуі, олардың деп түсінуінде жатыр. Бұл жайында 2-кестеден көруімізге болады.
кесте 2
1882140-275590Тапқырлық
00 ... ... ... ... й ы ... й ы ... ... ... ... ... бала ойынына ерекше мән беріледі, өйткені ойын үстінде қалыптасатын балалық шақтың түйсігі мен әсері адамның көңіліне өмірбақи өшпестей із ... Бала ойын ... өзін ... ... немесе ренішін, асқақ арманын, мұрат-мүддесін бейнелесе, күні ертең сол арман қиялын өмірде жүзеге асыруға мүмкіндік алады. ... ... ... ... ... ертеңгі шындық ақиқатқа айналатын кезі аз емес. Осыдан келіп ойын ... ... т ұ ж ы р ы м ж а с а л а д ы ... ойын - ... құралы, ақыл-ойды, тілді ұстартады, сөздік қорды байытады, өмірді ... ... ... т ә р б и е л е й д і.
ә) е р і к ж ә н е м і н е з ... ... ... ... жетілдіреді.
б) ұ ж ы м д ы қ с е з і м ... өсе ...
в) э с т е т и к а л ы қ т ә р б и е б е р у - ... ... түсіндіру құралына айналады.
г) е ң б е к т ә р б и е с і н б е р у ... ... ... ...
д) д е н е к ү ш і н і ң ж е т і л у і н е к ө м е к т е с е д і - ойын ... жан-жақты жарасымды тәрбиелеудің психологиялық және физиологиялық негіздері болып табылады. Осындай тұжырымды 3-кестеден көре аласыздар.
Кесте 3.
39217-1489Т
Ұ
Ж
Ы
Р
Ы
М
00Т
Ұ
Ж
Ы
Р
Ы
М
183451524131Ойын-тәрбие құралы, ақыл-ойды, тілді ... ... ... байытады, өмірді танытып, сезімді кеңейтеді, тәрбиелейді
00Ойын-тәрбие құралы, ақыл-ойды, тілді ұстартады, ... ... ... ... ... ... кеңейтеді, тәрбиелейді
81534019748500
1834515129541Ерік және мінез қасиеттерін бекітеді, адамгершілік сапаны жетілдіреді
00Ерік және мінез қасиеттерін бекітеді, ... ... ... ... ... өсе түседі
00
Ұжымдық сезім әрекеттері өсе түседі
8248653175100
182498970485Эстетикалық тәрбие беру құралына айналады
00Эстетикалық тәрбие беру құралына айналады
8439156604000
183451552705Еңбек ... беру ... ... ... ... ... беру мақсаттарын шешуге мүмкіндік береді
8248653429000
834390-317500
1786890109220Дене күшінің жетілуіне көмектеседі
00Дене күшінің жетілуіне көмектеседі
Халық жасаған мұралар сан ... Аға ... өз ... өз ... ... ... буынға мирас етіп, іс-әрекет үстінде көзін қанықтыра беруден бастаған. Солардың бірі - ұлт ... ... сәби ... ... ... ... ... ретінде, адам баласының фантазиялық ой-жүйесінің заңды жалғасы ретінде оны ... ... ... ... ... тәрбиелік маңызы бар.
Ойынға тек ойын деп қарамай халықтың асыл қазынасы, бір жүйеге келтірілген тамаша тәрбие құралы деп қараған орынды. Бұл ... ... ... үшін заманымыздың заңғар жазушысы, ұлы ойшылдарымыздың бірі Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің мына бір пікірін еске ала кетейік: . Халқымыз ұлт ... ... ... ойлаған, бір жүйеге келтіріліп өрнектелген ой мен әрекеттің, құпия философияны түсінуге жетелейтін адамгершілік үлгі-өнегенің ... бар. Жас бала ... ... ... ... өсе келе ... ... қатынасушы келесі кезеңді үйретуші, жаттықтырушы, ұлғая келе ... ... ... қатынасады. Кейінгі кезде ұлт ойындарына көңіл бөлмеу нәтижесінде, көбі ұмыт болып, мүлде жоғалуға ... ... ... ... ... бастап, балабақшада түрлі тәрбиелік шараларда қосымша материал ретінде пайдаланып келеміз.
Ұлттық ойын баланың дамып жетілуіне, адамгершілік қасиеттерінің артуына, психикасына да ... ... мол. ... ... арқылы өз халқының тарихын, жерін, даму сатысын, әдет - ғұрпын, салт - дәстүрін, қонақ жайлылығын айқындап ... ... ... ұлттық ойындарды үйрету арқылы әділдікке, достыққа, сыйластыққа, кішіпейілділікке тәрбиелей отырып, яғни ... ... де ... ... ойындар сияқты қазақтың ұлттық ойындар тәртібін бұлжытпай ... ... ойын ... ... ... ... осы ... бастап тәртіпке, әділдікке, жинақылыққа баулиды, адал, қайырымды, өжет ... ... ... ... Бұл ойын стол ... екі баланың білек сынасуымен орындалады. 2 бала шынтақтарын столға тірек қол бастарын айқстырады. Кім білекті столға жықса сол бала ... ... Ағаш ... үстінде аттың басын ұстап тұрып 2-ші қашан білектен тартысып сынасуға да болады. Бірақ баланың қауіпсіздігі қатаң бақыланады. ... ... ... екі ... ... Осы екі ... екі бала шығып, кәдімгідей күреседі. Оның ең қызығыда, басқаша күрестен айырмасы да - тек жалғыз аяғымен ақсаңдай ... ... ... ... Бұл ... ... нық басып, орнықты жүруін жетілдіреді. Күрестің 1 аяғын тізесін бүгіп, мата ... ... ... ... сүрініп жығылса, сол ұтылады.
Арқан тарту. Бұл екі топқа бөлінген балалармен немесе екі баламен ойналады. Арқанның екі ... екі бала ... екі ... ... ... тартысады. Қай топ арқанды өз жағына тартып, алып, кесе сол топ жеңіске ... Екі бала ... қай бала ... ... арқанды тартып екіші баланы құлатса, құламаған бала ... ... ... . Бұл ... 5 ... 10 бала ... алады. Көп асықтың ең ірісін қызыл түске бояп қояды. Бұл асық ... ... ... ... да ... хан ... ... көздеп құлатады. Құлаған асықтарды жинап алады. Егер хан асығы бүк, шік, ... ... ... ... ... ... ата ...
Егер бастаушы асықтарды қолымен құлатып алса немесе басқа ... ... онда ... ... бала ... Ең ... хан ... кімнің қасында қалса, сол бала жеңіске жетеді. Келесі ойынды жеңіске жеткен бала жалғастырады.
Көтермек. Ортаға екі ... бала ... ... ... беріп тұрады. Белгі бойынша кім бірінші бірін- бірі арқада көтеріп алса, сол бала жеңіске жетеді. Жеңіске жеткен бала ойында қала ... де ... ... ... күш ...
Орамал тастамақ. Балалар шеңбер жасап тұрады. Бастаушы (тәрбиеші) балаларды айнала жүріп бір баланың ... ... ... ... Артына орамалды тастағанын сезген бала менің артамда деп жауап береді. Артына орамалдың тасталғанын сезбесе ол ... ... ... ... беруі керек.
Балалар шеңбер бойында көздерін жұмып тұруы керек. Ойын осылай жалғаса береді.
Ақсерек-көксерек. Бұл ... ... үшін ... екі ... ... ... ... Ара қашықтық 20-30 қадам.
1- ші топ. Ойынды бастайды
Ақсерек-ау ақ ... ... ... кім ... ... Ақсерек - ау ақ серек
Жаман-жаман бала аты (бала аты) керек
Аты ... бала ... ... ... ... ... ... ұстасқан қолдарды ажыратып кету керек. Егер өтіп кетсе сол топтан бір баланы тобына алып қайтады, өте ... сол ... ... Ойын осылай жалғаса береді.
Қыз - қуу. ... ... бір ер ... бір ... ... атпен) қуады. Бала қызға жетіп қолынан ұстаса ол жеңіске жеткені. Кейде қызды 2 бала да ... қай бала ... ... қыз ... ... сол бала жеңіске жетеді.
Асау мәстек. Ойын бастаушы арқанды жерден 50 см - дей биік етіп ... ... да ... ... былай дейді.
Ер екеніңді білейін
Ешкі сойып берейін
Тақия алсаң еңкейіп
Құламасаң ... ... ...
Ойын шартын қабылдап, ортаға шыққан бала:
Асау мәстек бұл болса
Үйретейін көріңіз
Маған таяқ ... де ... ... ... жердегі тақияны іліп алуы керек. Ойынды келесі бала осылай жалғастырады.
Түйілген орамал. Ойын ... ... өзі ... Ең ... ... ... жинап алады да - деп дауыстайды. Осы кезде балалар жан-жаққа бытырай қашады. Ал ойын жүргізушісі қолында түйілген орамалы бар ... ... Ол ... ... біреуге лақтырады қағып алған бала қаша жөнеледі. Осылайша ойын жүргізіледі, түйулі орамалды алғанша қуалай береді. Ұсталған ойыншы көпшілік ұйғарымымен ортада ... өнер ... Одан ... ойын ... ... ... болған соң балалар шеңбер жасап тұралы.
Соқыр теке. Балалар дөңгелене тұрады. Бір баланың көзі байланып ... ... ... ... лақ ... ... ...
Соқыртеке бақ-бақ
Мені ізден тап-тап ,-деп тақпақтайды.
Содан кейін Соқыртеке (баланың көзі байлаулы(баларды қуалайды немесе балалар оның ... ... ... ... Соқыр теке ұстап алған баланың көзі байланады да ол ролін атқарады. Ойын осылайын жалғаса береді.
Әуе ... ... екі ... ... Әр ... 5-тен 10 - ға ... ойыншы болады. Екі топқа екі таяқша (жұмсақ) беріледі, жерге түзу ... ... ... ... ... ... да бір ... зат жасырып, екінші қолының жұдырығын бірдей жұмады.
Екінші ойыншы зат жасырылған қолды тапса, ойынды бастаушы сол ... ... ... таяғын жоғары лақтырады. Осы кезде қасындағы таяғын лақтырады да, ... ... ... ... ... ... Таяқты қағып түсірген бала өз тобына ұпай әкеледі.
Қара құлақ. Ойынға 5-10 бала қатысады. Олар оңаша жерге топталып өз ... бір ... ... етіп ... ... тұрған жерінде қозғалмай тұрады. Басқалары әрі кетеді. Содан кейін ойынға қатысушылапр қазықты алыстан қоршап бірте-бірте ... ... ... келіп мынау кім? - деп бір-бірінен сұрасады. Біреуі ойбай бұл қара құлақ қой!-деп қаша ... ... да - ... қара ... ... қашады. Қарақұлақ біреуін ұстау үшін тұра қуады. Ұсталған бала қарақұлақ болып, ойын әрі қарай ... ... ... ... ... ... үйге ... оңаша жерге жиналады да дөңгелене отырады. Орталарынан бастаушы белгілейді. Оған сүлгі (орамал) беріледі. Бастаушы шеңбер ішін ... ... ... - ... ... Ол тосқан кезде бастаушы оның алақанына сүлгіні тигізіп-Сүлгі қайда?-деп сұрайды. Сонда ойыншы -деп бір ... атын ... Аты ... ойыншы орнынан тұрып алақанын тосады. Бастаушы-сүлгі қайда?-деп атын айтады. Ойын осы ретпен жалғаса береді. Жақсы өлең айтып ән ... ұпай ... ... ... 6 бала ... ... ... Бір бала сол қолымен өзінің оң қолының білезігінен ұстайды. Содан кейінгілері де ... ... де ... ... ... ... бала көзі ... күйде екінші баланың айқасқан қолына отырады. Қолдасып тұрған балалар:-Атқаума, атқаума - деп ... ... бойы ... ... ... ... ... бала ақ сандық, көк сандық десе, көзі таңулы бала -көк ... , көк ... деп ... береді. Қаумалап келе жатақан балалар :
Бақа,бақа балпақ
Басың неге ... ... неге ... ... неге ...
Бұған көзі таңулы бала былай деп жауап береді.:-
Темір терсек көп киіп
Басым ... ... ... ... ... ... содан тостақ!
Балалар қолдарын жіберген кезде бала құлап түссе, айып тартады. Құламай тік түссе қалған текі бала көтеріп жүре ... ... ... Ойынды өткізуші және сақина жасырушы бала белгіленеді. Қалған ойыншылар жерге отырып тізелерінің үстіне алақандарын ... ... ... ... ... ... алақанына салысымен, ол бала алақанын жаба қояды. Бастаушы бір баланың алақанына ... ... ... ... ... Ол ... ... екенін білсе сол баламен орнын ауыстырады. Ал білмесе ол өз өнерін көрсетеді. Ойын басқарушы ойынды осылай жалғастыра ... ... соқ. ... ... ... ... ... тұрады. Бір белбеуді алып екіншісін қууға тиіс.
Қашып жүрген бала шеңбердегі жұптасып тұрған екі баланың алдына ... ... ... қалған үшінші бала қаша жөнеледі. Ойыншы оны қуып жетіп белбеумен соғады да, өзі де бір ... ... тұра ... Оның ... келесі ойыншы шығып, ойынды жалғастыра береді. Белбеу ең ... ... ... сол ойыншы жеңіліске ұшырайды да өз өнерін көрсетеді. ... түю. ... ... жасап тұрады. Қолында арқаны бар жүргізуші топ арасынан шығады да:-ойын бастайды - деп ... ... соң ... ... басын ұстан шеңбер бойымен айналады, арқанды балалардың аяқтарының астынан жібереді. Балалар ... ... ... ... Кімде-кімнің аяғына арқан ілініп, секіре алмай қалса ол бала ойынды тоқтатып өнер көрсетеді, тақпақ, өлең ... ... ... ... Ойын осылай жалғаса береді.
Допты қуып жет. Ойын мақсаты: балаларды шыдамды, сабырлы қалыпта берілген ... ... тез ... ... ... ажырата білуге баулу.
Ойынның шарты: бұл ойынға 5-6 бала, тәрбиеші басқаруымен қатыса ... ... ... ... алып, балалрдың алдына домалатып жібереді. деген белгі бойынша, балалар допты ұстап алып тәрбиеші ұстап тұрған себетке салуы ... ... ... ,үлкен-кішілі доптар.
Тышқан мен мысық. Ойын мақсаты:балаларды шапшаң әрі шыдамды, ұйымшылдықққа үйрету.
Ойын шарты: Бұл ... топ ... бәрі ... қатыса алады. Балаларды (қақпа қалың) дөңгелене тұрғызып, ... ... ... ... мен ... ... Мысық тышқанды қуып ұстап алуы керек. Дөңгелене тұрған балалар тышқанды яғни мысықтан құтқару ... ... ... ... ... мысықты шығармауға тырысады. Мысық тышқанды ұстау үшін шапшаңдық керек. Мысық ... ... ... ... ... жаңа ... ... отырып алмаса береді.
К\құралдар: мысық, тышқан бетперделері.
Түлкі мен балапандар. Ойын шарты: Бұл ойынға балалар 7-8 ден бөлініп ойнайды. Топ ... бір ... етіп ... ... ... ... деп ... бетперде кигізіп ойын ойналады. Ойында балапандар түлкі кейіпкеріне ұсталып қалмауы үшін, ... ... ... ... ... бастап аяқтауы тиіс. Балалар шапшаң кең бөлмені айнала қашуы тиіс.
К\құралдар: ... мен ... ... ... Бұл ... кең залда болады. Бұл ойынға қажетті заттар киімі (ақ ... беп ... ... қабырға болуы тиіс)
Ойын шарты:ойынға 8-10 бала қатыса алады. Бір баланы боран киімін кигізіп, қалған ... ... алып ... ... ... у-у-у деп келе қалғанда гимнастикалық қабарғаға өрмелеп шығуы керек. Боран соғып балаларды бір айналып өтеді. Ұсталып қалған баланы,боран алып кетеді.Ойын 2-3 рет ... ... ... ... киімі, ақ матадан тігілген жамылғы бептерде.
Ұйқыдағы аю. Бұл ... топ ... 2-ге ... ... ... ... Топ ... бір баланы аю бетпердесін кигізіп орындыққа отырғызып қояды. Балалар орманда серуендеп келе жатып, ... аю ... Аю ... ... ... (дыбысынан) оянып кетіп, балаларды қуа жөнеледі. Ұстап алған баланы өз мекеніне отырғыузып қояды.ойын қайта жалғаса берекді.
К\құралдар:Аю ... ... ... Бұл ойын екі ... ... ... ... шарты: Балалала тәрнбиешінің -деген белгісі бойынша, ат үстіндегі ... ... ... Қай ... ... тез ... ... Сол команда жеңімпаз болады. Ат кескін бет пердесін тақымға қысып мәреге шауып жету.
К\Құралдар: Екі командаға аттың кескін бетпердесі ... ... Оң ... бес ... бір жерге түйістіреді де, сол қолымен оны бүрмелеп қапсыра ұстайды. Содан соң екінші балаға:
-ортанғы саусағымды ... ... ... қарап байқап отырады да, міне,-деп бір саусақтың ... ... ... тұрады. Егер екінші бала жасырушының ортанғы саусағын дәл тапса, ... ... бала ... ... бала ұпай алу үшін мына ережелермен сөздерді жақсы білуі ...
1. Бас ... ... ... ... ... атын бір ... атап береді:басбармақ,балан үйрек,ортан терек, шылдыр шүмек, кішкентай бөбек.Бес саусағын түгел ... да бас ... ... деп 5 ... ... жазады.
Сен тұр қойыңа бар.
Сен тұр түйеңе бар
Сен тұр жылқыңа бар
Сен тұр ... бар ... ... әлі жас ... ... қаспағын қырып же де, жыламай отыра тұр. ... осы ... өзі ... ... бүгіп тұқырта ұстайды да:
Қуыр-қуыр ,қуырмаш
Балапанға бидай шаш ... ... есік аш ... ... ... бас
Шынашақты шыр айналдырып, баланың алақанын қытықтайды.Осыларды істеп бола беріп:
-мына жерде қой бар
Мына жерде ... бар ... ... ... бар
- деп баланың білегінен қолтығына дейін түртіп ең соңында мына жерде күлкі бар - деп сәл ғана қытық-қытық! ... ... ... Бұл ... ... ... топтап екі-үш жерде ұйымдастыруға болады. Ойын шарты бойынша әр ... ... ... ... сақа ... (Бұл ... жылдам әрі қызықты өтуіне сеп)Көмбеге бір-бірден асық тіккен әр топтың ойыншылары өз алаңдарында жеке-жеке сақаларын үйіріседі. ... алшы ... бала ... ... одан ... ... (тәйке, бүк, ішік) кіріседі. Ұшу дегеніміз-көмбеден алшақтау жерге барып сақа үйіру. Сақасы алшы түскен ... ... ... ... ... атуға жолдама алады. Осылай болмаған жағдайда асқ ату бәрі ұшып болған соң бастапқы кезек бойынша ... ... ... мергендер тигізе алмаса, көмбеде қалған ойыншыға кезек тиеді. Көздеген асығына дәл тигізіп және оны ... ... алып ... үш табан артық қашықтыққа ұшырған ойыншыны қашан келесі асыққа тигізе алмай қалғанша атауды жалғастыра ... ... ... ... үш ... ... қалғанда ғана ойынды тоқтатып, өзінен кейінгі бәсекелесіне кезек беруіне мәжбүр болады.
Ереже бойынша ұтылған бала ... ... ... ... ... ... ... ішінде әр көмбеден бір-бір жеңімпаз шығып, олар енді орталық көмбеде ақтық (финал) сайысқа түседі. Бұл шешуші жарыса бірінші және ... ... ие ... ... ... ... ... нұр үстіне нұр.
Хан талапай. Бұл отырып ойналатын, негізінен қыз балаларға арналған ойын. Оған төрт-бес ... ... Ойын үшін он асық ... ... Он бірінші асықтардан ерекше өзге түске (қызыл не көк) ... ... шарт ... асық үйірусіудің қорытындысы бойынша ойыншылар кезектерін бөліседі. Бұдан соң алғашқы ойыншы қос уыстай ұстаған бар асықты ... ... ... ... ... ... ... өзге асықтардан ерекшеленген қадалады. Себебі, хан алшы түссе, барлығы тарпа бас салып, ортадағы асықтарды, хан ... ... ... Хан кімнің қолында кетсе, келесі үйірі кезегі соған беріледі екен, хан мен бірге қолына ілінген асықтардың санына қарай ұпай ... ... алшы ... ... ... ... шашылған асықтардың бүгі мен бүгін, шігі мен шігін, алшысымен-алшысын тәйкесімен мен тәйкесін бір-біріне соғып, кенейлер бір-біріне тимей ... ұпай ... ... ... ... бір ... тиіп кетсе, немесе бөгде асықты қозғап қалса да, ... ... Онда ... келесі ойыншыға беріледі. Осы ретпен әр ойыншы жинаған асығының санына ... ұпай ... ... ұпай санын (100 не 50 немесе 80-40) ойын жүргізуші алдын ала белгілейді. Межеге бұрын жеткен ойыншы ... ... ... ... ... ... ... кезінде қолмен сүйретіп апаруға, орыннан қозғап түзетуге бол майды. ... ... ... ... ... - бір асық ... керек. Себебі ол - хан.
Аударыспақ. Қазақтың кәдімгі ұлттық ойын спорт ойыны. Қарапайым бөренеден жасаудың еш қиындығы жоқ. Екі жақ басы ... ... ... ... ... ... ... (балалардың жасына қарай) ұзындығы 70-80 сантимертдей бір - ... ... ... ара ... екі ... ... қол ерін жектетіндей болса жеткілікті.Оларға мінген балалар бір-біріне қарама қарсы отырып қол ұсасады.Төрешінің белгісімен бірі-бірі тартып,не итеріп,әйтеуір қай айласын,не ... ... ... ... ... түсуі шарт. Аяқты жерге ағаш атқа тіреуге болмайды. Ойын шарты бұзылады. Ағашаттын құлағанда айналасына құм немесе ағаш ... ... ... ... ілу. ... ... ... екі топқа бөлінелі. Әр қайсысы жеке-жеке шыбықтан ат ... ... ... басталатын жерге сызық сызылады. Одан әрі 20-30 метрдей жерден тереңдігі бір ... екі ... ... ... ... тас салынады. Содан екі топтан екі сайыскер шығады. Сызыққа келіп ... ... ... ... ... ... ... құйыңғытып, шаба жөнеледі. Сол беттерімен әлгі шұңқырға жетіп қол соғып жібереді де, тасты іліп алып, әрі қарай ... кете ... ... тұсында бөгелуге болмайды.
Ұпай әр сайыскердің іліп алған тастарының ... ... ... Қай топ көп ұпай ... сол топ ... ... ... қатысады. Ойынның шарты: ойын бастаушы қатысушы бір адамды ортаға алып шығады. Ол адам бір тектес атау сөзден жаңылмай, кідірмей аттап ... ... ... Тоқтамай, қателеспей айтып шықса, жүлде алады. Егер қателессе ойыннан шығады. Мысалы: жаңылмай 10 ақынның ... 10 ... атын ... ...
Тасымақ. Бұл ойында 2 жерге ыдасқа су ... ... Сол суды ... ... құйылған бос кесеге қасықтап екі адам тасиды. Бұнда команда құрып ойынайды, әр командада үш адамнан болады. Ойынның ... су ... адам суды ... тез ... ... команда жеңіске жетсе,жүлдеге сол ие болады.
Тасымалдау. Екі-екіден қарама-қарсы 3-4 жерге 4 орындық қойылады. Сол орындықтың екеуінің үстіне бес-бестен ... ... Ойын ... екі ... ... ... ойынның шартын түсіндіреді. Шарт : 5 қасықты әр қайсысында тұрған бос орындыққа бір-бірлеп көшірлкі керек. Ол үшін екі ... ... ... қояды. Әр ойыншы өз қасығын өзіне тиісті орындыққа көшіру, егер ... ... ... онда шатасқаны. Шатаспай бұрын көшірген адамға сыйлық беріеді.
Қарамырза. Ойын басталмас бұрын, оның ережесі түсіндіріледі. Біраз уақыттан кейін ойын бастаушы ... > деп ... ... ... ... отырған бірі екіншісіне: -дейді. Ойын тәртібі бойынша сәлем салушы: -деп жауап беруі керек, егер >, -деп жауап ... онда ... ... ұтылады.
Сөйтіп, аз дан соң ойыншылар мен ... екі ... ... жақ жаққа жаза белгілейді: ән, күй тартып, би билейді.
Айдапсал. Ойынаушылар екі ... ... ... топ ... ... ... ал ... топ үйдің ішінде қалады. Ойынды басқарушы сыртта тұрғандардың есімдерін үйде ... ... өзі ... алады.Содан кейін сырттағы ойыншыларды бір-бірлеп шақыра бастайды.
Ойынның шарты бойынша, сырттан кірген ойыншы ... ... өз ... ... ... ... керек. Таба алмаған ойыншылар айыптылар қатарына барып отырады. Ал өз есімі берілген ... ... ... ... ... ... айып ... Айыптартушылар көпшіліктің ұйғаруымен өлең айтады, би билейді, т.б. өнер көрсетеді.
Шертпек. Ойнаушыларды орындыққа отырғызып ... ... ойын ... орамалды иығына салып алып ойнаушылардың артында жүреді де, кез-келген ойыншының екі көзін екі қолмен баса қояды. Сол ... ... ... ... бірі маңдайынан шертіп кетеді. Ойын жүргізуші көзін қоя бере салып, иығындағы орамалмен - деп, арқасынан ... ... Таба ... ... ... ұйғаруы мен ортаға шығып өнер көрсетеді, ал егер тауып алса, жаңағы шерткен адам айыбын тартады. Осындай тәртіппен ойын ... ... ... соқ. ... ... ... шеңбер жасап тұрады. Бір ойыншы белбеуді алып, екіншісін қууға тиіс. Қашқан ... ... ... бір ... ... келіп тұрған кезде, артық қалған үшінші ойыншы шеңберді ... ... Егер ... оны ... ... үлгеріп, өзі бір жұптың алдына келіп үлгерсе, оның ... ... ... ... ... жасырмақ. Ойынға қатысушылар араларынан бір ойыншы шығарып, алыстау жерге таман барып, бөркін немесе басқа бір бір белгілі ... ... ... және өзі де сол ... жасырынуы керек. Қалған ойыншылар тығылған ойыншылардың тыққан затын іздеуге кіріседі. Кімде-кім тығылған бөрікті ... ... ... қам ... онда иесі ... ... ... жаңдайы - екеуі бірдей бас ... ... ... ... қай ... алғаны алады. Ал көрген ойыншы ала алмай қалса, онда иесі қорып, бөрікке ... ... ... жағдайы - екеуі бірдей бас салып бөрікке таласу емес, қай ... ... ... ал көрген ойыншы ала алмай қалса, онда иесі қорқып, ... ... ... Ал басқалардың қай-қайсысы болмасын бөріктің иесіне қол ... күш ... ... ... ... ... оны ... ертіп келулері керек. Келесі жолы бөрікті әкелген ойыншы барады да, ойынаушының уақыттары жеткенше ойын ... ... ... көк. ... ... кейін мейманға ән салғызу, әңгіме-ертегі, жұмбақ немесе жаңылтпаш айтқызу мақсатында ұйымдастырылады. Әуелі үй иелері айтады да, онан соң деп ... өнер ... ... Түк ... ... айып ретінде мінгізетін керме арқан деп аталады. Кермеге мінген қонақ әрі-бері сүрінбей ... ... ... тап. Екі жұп ... ... ... екі ... айналып музыканың сүймелдеуімен билейді. Музыка кілт тоқтағанда, тұрған екі ... ... ... керек, орын алмай бос қалған екі адам айып төлейді, ән салу, би билеу, жұмбақ , жаңылтпаштар ... ... бай ... бірі - ... ... ... көп салалы, көп қырлы құбылыс, ол тек ... сала ... мәні ... да ... тәрбиеленушілерінің рухани өресі кең өсіп - жетілуіне, эстетикалық мәдениетін қалыптастыруға тәрбиелейтін негізгі құралдардың бірі. Ұлы ... ... ... демек, шәкірттің ақыл-ойы, парасаты ұлттық салт-сананы сіңіру арқылы байи ... ... ... ... ... ... ... жас ерекшелігін үш топқа бөледі: . Осының негізінде қазақтың ұлттық ойындарын үш топқа бөліп қарастырып, ... ... сол ... ... т.б. ойындарын, ал одан кейінгі топқа: т.б. ойындарын жатқызуға болады. Мұндай ойындар баланы тез ... ... ... жаңа тақырыптарды жылдам меңгеруге ықпал етеді, сөз тіркесіне, ұйқастыруға дағдыландырады. Мысалы, ... ( ... ... 1988, 161-бет) арнайы сызылған шеңбердің ішінде ойналады. Жүргізуші ... ... ... таңа ... ол былай деп әндетеді:
Қараңғыда көзім жоқ, ... ... ... кетсем сөзім жоқ, ... қыз ... ... ... айнала қоршап тұрғандар мазақтап:
Соқыр, соқыр, соқырақ, ... ... ... топырақ, ... ... көр, ... ... ... келе ... ... ... ... әр ... қашады, ал олардың бірін ұстауға тырысады. Ұстаған баласы оның орнына тұрады, сөйтіп, ойын ... ... Ұлт ... - ... ... ... ... мен бүгінгіні байланыстыратын баға жетпес байлығымыз, асыл қазынамыз, сондықтан оны күнделікті оқу-тәрбие үрдісінде пайдаланудың заманымызға сай ұрпақ тәрбиелеуге пайдасы ... зор ... ... ... ... адамға тигізетін пайдасын халық ертеден-ақ білген. Алғашқы қауымдық құрылыс, ертедегі тайпалардың одаққа біріккен дәуірлері ұлт ойындарының едәуір дамыған кезеңі ... ... өмір ... мал баққан тайпалардың көзін ашқаннан көрген театры да, өнері де, ... ... ... да осы ұлт ... ... ... > деп тегін айтылмаған. Бұл арқылы халық даналығы тіршіліктің негізгі көзі осы ... ... тағы ... ... ... жас ... ... қалыптасуы керек. Демек, кезінде ойындарды көп ойнап, жүгіріп, далада, таза ауада жүру - жас ... ... та ... ... ... ... ... бүлдіршіндер ойын ойнаған кезде көпшіл, Отанның болашақ азаматы болуға, халқына адал қызмет етуге бағыт алады.
Қазақ халқының сонау, көне заманнан ... ... ... мал шаруашылығы болғандықтан, мал өсіру, мал басын көбейтуі өндіріс процесінің негізгі мақсаты, сондықтан да >. Қазақ халқының тіршілігінде төрт ... (қой, ... ... ... мал ... орын ... Бүкіл өмірі мал өсірумен өткен қазақ халқының этнографиялық даму ерекшеліктері, той-думан, қуанышы мен ... де осы ... ... ... ... да жан ... ... мал-жан амандығын сұрауы, қазақтың тіршілігінің тірегі, көзі малға деген көзқарасының ерекше бір сезіммен қалыптасуы болды. ... ... ауыз ... мақұлықтар дүниесінің өкілі деп ұқпай, адамның өмір сүруінің негізгі тірегі мен жан серігі екендігін шабыттана жырлаған.
Осындай экономикалық құрылыстың ... төрт ... ... тек ... ауыз ... ғана жырланып қоймай, барлық мәдениет пен өнердің, соның ішінде ұлт ойындарының дамуының да негізі болды, келе-келе ... бас ... осы төрт ... ... , , , т.б. сияқты ұлт ... да дами ... ... ... ... ... қазақ халқының төрт түлікті аса бір сүйіспеншілікпен дәріптеп, қадірмен тұтып, жануарлардың бойында адам баласының қасиеттері бар, сондықтан жан-жануарлардың бәрі ... ... ... ... шыққан ойындар болды. Ондай қасиеттерді бірі осы ... ... ... төрт ... ... ... аналықтарының өз төлдерін өлімге қимайтындығын аңғартады. Сондай ... ... ... ... ... ... күйзеледі. Ақырында ботасын көріп, жаны жай тауып, ботасымен әңгімелесе келіп өзін тыққан ұрылардың кімнен жақсылық, кімнен жамандық ... деп, ... ... айтуы бойынша інгеннің бұйрығымен ойнаушылар жазасын алады.
Қазақ халқының малды соншалықты қадірлейтін себебі сол, халықтың саяси әлеуметтік және экономикалық жағдайының даму ... осы төрт ... ... жеке ... ... ... өмірден мұқтаждық көрмеді. Сондықтан да төрт түлік қазақ халқының ауыз әдебиетінің, өнерінің, мәдениеті мен ұлт ойындарының негізгі кейіпкері.
Айталық, ойын ... осы ... ... ... аяқ ... осы ... оның бойында адамдық қасиеттер қалыптаса бастайды. Демек, ойын әр ... ... ... ... ғана ... ... өмірдің рухани азығы - үлкеннің барлық қасиетін, яғни ... ... әсер ... ... ... ... қабылдауға қалыптастырады.
Ұлттық ойынның бірі - >. Бұл ойынға ересек балалар мен кішкентай балалар да қатысса ... ... ... ... : Бір бала ортаға шығып жиналғандарды дөңгелете, өзіне қаратып бір қатарға отырады. Содан ... ... ... тәртібін түсіндіреді. Сөйтіп ойынды бастайды. Ойын жүргізуші > деп қолын көтереді. Сол ... ... ... ... да ... ... олар да қолдарын көтереді. Ұшпайтын затты ұшты қолын ... ойын ... ... қолдарын көтерген ойыншылар жазасын тартады. Ал ұшатын затты айтқанда, қолдарын көтермей қойса онда да жаза тартады. Сондықтан ойын жүргізушінің әр ... ... өте сақ ... қырағы болу керек. Ойын жүргізуші ұшатын зат пен ... ... ... ... ... ылғи да жаңылдырып отыруға тырысады. Тіпті көпшілікке ... емес ... атын ... та, ... жәндіктердің атын айтып та жаңылдыруға болады. Мысалы, ұшты-ұшты кекілік ұшты, ізінше кекілік ұшты, қарға ұшты - сырға ... ... ұшты - ... ... ... ... уық ... қаршыға ұшты, қанжыға ұшты деп жалғаса береді.
Алданған ойыншылардың жазасы өлең айтып би билеп, ... ... ... ... Алданушылар көбейген сайын ойын қыза түседі, ендеше ойын жүргізуші мен ойнаушылардың арасындағы бірін-бірі аңдаушылық та күшейе түседі.
Бала ... ... ... түрі ... ... ... ... қиялдау, армандау қабілетін қалыптастыру үшін халық ауыз әдебиетінің жанрларын - ертегі, жаңылтпаш, жұмбақтар, ... ... ... ... ойыны:
Қызықтырған есепшіні, ойлыны,
Бабалардың бұл ежелгі ойыны.
Екі адамға тең ... мал ... ... үшін ... бар ... бар он сегіз ұя - кіші ... ... - ... ... іші отау.
Бір жүз алпыс екі - барлық құмалақ
Сексен бірден екі ойыншы тұр қамап.
Әрқайсының сегіз ұя - ойы ... ... дәл ... қойы ... ... - екі ... ... ұяға қой есеппен.
Бір-бірінің ұясына айдайды
Қой - құмалақ санын жіті аңдайды.
Ұяда қай жұп болса қой - ... ... ... кеп ... ... қой ... ... оны екі қойшы тізеді.
Кімде-кімнің қазаны тез толады,
Сол ойыншы ұтып шыққан болады.
...Қызықтырған бүгіндерде ойлыны
Міне, осындай бабалардың ойыны.
Халық мұғалімі Байтоғайұлы Малқай бала ... ... және ... ,- ... ... бұл жай ермек емес, бала әлеміндегі кәдімгі еңбек. . Сондықтан да қазақ балаларының негізгі ойындары асық, ... ... ... бес тас, доп міне ... бәрі осы ... ... құралдары болады. Өмір мен өнерге деген талаптың түп негізінің өзі осы асық, доп, құмалақ, ләңгі, қуыршақ, мәшине, үй болып т.б. ... ... ... ... бұл дана ... тура ... түсінуге болмайды [25;].
Ойын баланың көңілін өсіріп, бойын сергітіп қана қоймай, оның өмір құбылыстары жайлы таным-түсінігіне де әсер ... ... ойын ... тез тіл табысып жақсы ұғысады, бірінен-бірі ептілікті үйренеді. Оның үстінде дене қимылы арқылы өзінің денсаулығын нығайтады. Халқымыз ойындарға тек ... ... ... әдісі деп қарамай, жас ерекшеліктеріне сай оларды көзқарасының, мінез - ... ... ... деп ... ... ... бізге жеткен ойындарымыз: тоғызқұмалық, қуыршақ, асық ойындары. Қазақтың көне жыр- ... ... ... ... ... ... орын алғандығы айқын көрінеді. Мәселен , , сияқты эпостық жырларда елін сүйген батырлардың, жұртшылық ... ... ер ... ең алдымен ұлттық ойындарда сайысқа түсіп, одан кейін көп кісі ... ... ... ... ... ... ... көрсеткендері айтылады. , , , , , , , , өте ерте ... ... ... ... өзі біздің ата-бабаларымыздың ұлттық ойындарының ғасырлар бойы өмір сүргендігін айқын көрсетеді. Балалардың жиі ойнайтын ойыны байқағыштыққа, қырағылыққа, ... ... ... ... ... ... дамытатын тәжірибелік маңызы зор тағы бір ойынның түрі - . Оның басты ерекшелігі есеп сұрақтарын қою арқылы ... ... ... дамытады. Бөбектерді тәрбиелеуде де ұлттық ойындардың берері мол. , , т.б. тартымды ойындарды үйрету,тіл өнеріне негіз салады деп ... ... ... ойын үстінде бір-бірімен тез тіл табысады. Ойынына қарап баланың психологиясын ... ... Бес ... ... емес ... әр ... ... балалардың мінез-құлқы бірдей емес.
Балалар ойынында кейде өлең-тақпақтар жиі кездеседі. Ол өлең-тақпақтардың негізгі мақсаты тапқырлыққа, шапшаңдыққа, ... ... ... ... беріп,ойын ұштау, өз бетімен іскерлікке, қысылған жерде дұрыс ... ... ... ... қоса кез-келген ойынның аяғында жеңу бар да, ... бар. ... әрі ... өз биігінде қалуға тырысса, жеңілгендер айып тартады. Ол көбінесе ... ... ән ... би билеу түрінде болады. Бұдан қай ойынның да түпкі нысанасы - балалардың бойында өнердің, білімнің, тәрбиенің нұрын себу, өлең, ... ... ... ... аңғару қиын емес.
Жалпы ойынның қандай түрі болмасын, атадан балаға, ұрпақтан- ұрпаққа ауысып отырады. Халық ойындары өмірлік қажеттіліктен туады да, психологиялық ... ... ... негізделеді. Тапқыр да алғыр, шымыр да епті, қайратты да қажырлы бала өсіруді армандамайтын отбасы жоқ. Демек ойынның өзі бала үшін ... ... ... көзі ... табылады. Балаларға ұлттық ойындарды үйретіп, оған өзгеше әр ... ... ... ... ата-аналар, тәрбиешілер бір сәт те естен шығармағандары абзал. Өйткені жас өндір бүлдіршіндер ойнай да, күле де, ойлай да білсін!
Ойын - ... ... ... ... ... құралы.Балабақша балалары болашақ иесі болғандықтан дүниежүзілік мәдениетті танитын, өзінің төл мәдениетін білетін, сыйлайтын, рухани дүниесі бай, ... ... ... ... ... ... міндетті. Ата-бабаларымыздың ғасырлар бойы жинақтаған тәжірибесін, мәдениетін жасөспірімдер бойында саналы сіңіріп, қоршаған ... ... ... ... деген көзқарасын, бағытын дұрыс қалыптастыру тәрбиеге байланысты.
Мектепке дейінгі мекемелерде ... ... ... және ... беру ... әр түрлі іс-әрекеттер арқылы жүзеге асырылады. Олармен ойынның әр ... ... ... бір-біріне деген қайырымдылық, мейірімділік, жанашырлық, достық, жолдастық сезімдерді тәрбиелеуге болады. Ал балаларды қоршаған ортамен таныстыру, тіл ... ... ... бейнелеу өнері сабақтарында өлі-тірі табиғатқа деген сүйіспеншілік, ... ... ... мен ... ... ... сапалары қалыптастырылады.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі, әсіресе, балалар фольклорын дамытушы негізгі бір сала - ... ... Ойын - ... ... ... яғни оның рухани жетілуі мен табиғи өсуінің қажетті алғы шарты және халықтың салтын үйренуде, табиғат құбылысын ... ... ... есту, сезу қабілеттерін, зейінділік пен тапқырлықтарын дамытады. деп ... бала ... ... мен ... ... жаюы ... ... тәуелді екендігін атап көрсеткен.
Қазақ халқының жылдар бойы атадан балаға жалғасып, қалыптасқан ұлттық ... ... ... ... бар. Баршамызға белгілі, ойын арқылы баланың дене құрылысы жетіліп, өзі жасаған қимылына сенімі артады. Баланың бойында ойлау, тапқырлық, ұйымдастырушылық, ... ... ... ... Ойын ... - жаттығу, ол арқылы бала өмірге әзірленеді.
Мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі іс-әрекеті - ... ... ... деп бекер айтпаған. Өйткені, ойын үстінде баланың бір затқа бейімділігі, мүмкіндігі және қызығуы анық байқалады. Ойын мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ... ойындары болып бөлінеді. Мазмұнды-бейнелі ойында балалар ойын мазмұнын түсінікті етіп жеткізуге тырысады, оған қажетті құрал-жабдықтарды табуға талпынады, оларды ... үшін ... ал ... ұжымдық іс-әрекетке біріктіреді және шығармашылық іс-әрекетке бағдарлайды, балалардың ... ... ... ... бойында адамгершілік сапаларды қалыптастырады. Бала алған рөлдеріне сай кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... тырысады, көркемдік сабақтардан (ән-саз, бейнелеу өнері сабақтары) алған білімдерін пайдаланады, қуыршақты ұйықтату үшін бесік ... ... ... ... ... ... жасаған ыдыс, үй жиһаздарын, қағаздан құрастырған заттарды ойын құралы ретінде пайдаланады. Мазмұнды-бейнелі ойынның ерекшелігі: оны балалардың өздері жасауында, ал ойын ... ... ... және ... ... болады. Бұл ойындар қысқа да, ұзақ та болуы мүмкін. ... ... бала ... бойына әдемі үй құрылысын жасап, оның бояуларының бір-бірімен келісімді болуын ... ... ... ... түсі ... симметриялы орналастырып, оларды көлемі (кең, тар), биіктігі (биік, аласа) бойынша салыстырады. Ойын ... ... ... жаңа ... ... ... ... Өзінің және жолдастарының тұрғызған құрылыстарының сапасына баға береді. Дидактикалық ойын ... ... ... ... ... сияқты үрдістері дамып, балалар музыкалық ойыншықтар мен әр түрлі саздық аспаптардың дыбыс шығару ерекшелігін ажыратуға, ... ... ... ... ... ... әр ... қимылдарды орындауға үйренеді. Ауызша ойналатын дидактикалық ойындарда ... ... ... ... ... ... еліктеу қабілеттері жетіледі. Ертегі немесе әңгіменің мазмұны бойынша бөлек-бөлек ... ... ... белгілі бір тәртіппен жинау үшін байқағыштық пен тапқырлық көрсетеді. Қимыл-қозғалыс ойынында балалар санамақтар, өлеңдер, тақпақтар ... ... ... ... ... ... ... дамып қалыптасады, кеңістікті, уақытты бағдарлауға үйренеді, батылдық, тапқырлық, қайраттылық, ... ... ... ... ойын ... ... білу ... адамгершілік сапалар тәрбиеленеді. Бала өмір құбылыстарына, адамдарға, жануарларға деген ... ... мәні бар ... ... ... ойын ... қанағаттандыратындықтан, ойынның қай түрі болсын балалардың адамгершілік тәрбиесінің дамуында маңызды рөл ... ... ... ... ... алғашқы қимыл - әрекеті - ойын, сондықтан да оның мәні ерекше. Қазақ халқының ұлы ойшылы Абай Құнанбаев: деп ... ... ... ойын ... орын ... Жас баланың өмірді тануы, еңбекке қатынасы, психологиялық ерекшеліктері осы ойын үстінде қалыптасады. ... ... ... тек ... мен ... ғана ... ... тарихшылар, этнографтар және өнер қайраткерлері мен бала тәрбиесін зерттейтін ғалымдар да шұғылданды. ... ... ... бала ... ... ... және ... тән ерекшеліктерді көркем бейнелер арқылы суреттегені де ... ... ... бір түрі - ойынның пайда болуын зерттеушілердің біразы өз еңбектерінде өнер және ойын ... ... ... ... деп ... ... ... көрінісі, оның бейнелі сәулесі қылаң береді. Жалпы ойынға тән ... ... ... ... мен ... түрлі іс-әрекеттеріне еліктеу екені белгілі. Ойынның шартты түрдегі мақсаттары бар, ал сол мақсатқа жету жолындағы іс-әрекеттер бала үшін қызықты. Балаларға ... ... дене ... және ... ... ... маңызды тетігі ойында жатыр. Ойын барысында балалар өзін еркін сезінеді, ізденімпаздық, тапқырлық әрекет байқатады. Сезіну, қабылдау, ... ... ... қою, ерік ... ... ... түйсік пен сезім әлеміне сүңгиді.
Сондықтан да педагогикада бала ... ... мән ... ... ойын ... ... балалық шақтың түйсігі мен әсері адамның көңіліне өмірбақи өшпестей із қалдырады. Бала ойын ... өзін ... ... ... ... ... ... мұрат-мүддесін бейнелесе, күні ертең сол арман қиялын өмірде жүзеге асыруға мүмкіндік алады. ... ... ... ... ... ертеңгі шындық ақиқатқа айналатын кезі аз емес.
Ойын мектеп жасына дейінгі баланың жеке басының дамуына игі ... ... ... ... ... бірі ... болады. Бала ойын арқылы өзінің күш-жігерін жаттықтырады, қоршаған орта мен ... ... ... ... ... дағдысына үйрене бастайды. Былайша айтқанда болашақ қайраткердің тәрбие жолы, тәлімдік өнегесі ойыннан бастап өрбиді.
Ойын мен еңбектің бір-біріне ұқсас ... көп, ... ... ... деп ... ... арасында айырма шамалы деген түйін жасайды. Өйткені, әрбір жас ... ойын ... ... ақыл мен ... ... керек етеді.Белсенді іс-әрекет пен күш-жігер жұмсалмаған ойын, жақсы ойын болып табылмайды. Жақсы ойын да жақсы ... та ... ... толтырып, рахатқа бөлейді. Демек, осы жағынан ойын мен жұмыстың ... ... ... ... да ... ... тиісті жұмыстағыдай жауапкершілік болуға тиіс. Олардың негізгі айырмашылығы тек мынада: ... ... ... ... рухани байлықты көздемейді, ал жұмыс ондай игілікті ... ... жолы ... ... ... қуанышы мен реніші ойыңда айқын көрінеді. Ойын кезіндегі баланың ... ... ... олар ... ... әсері ұшқындайды, белсенділігі артады, ерлік қасиеті, қиял елестері дамиды, мұның бәрі баланың шығарымпаздық қабілеті мен ... ... ... ... бала ... ... ... қуаныш, реніш сезіміне бөленеді. Бірақ бала одан ойын ... ... ... түсінік тумайды. Сондықтан шындықтағыдай деуі, олардың деп түсінуінде жатыр. ... ... ... сан ... Аға ... өз ... өз көкейіне тоқығанын кейінгі буынға мирас етіп, іс-әрекет үстінде көзін қанықтыра беруден бастаған. Солардың бірі - ұлт ... ... сәби ... ... ... ... ... ретінде, адам баласының фантазиялық ой-жүйесінің заңды жалғасы ретінде оны үйретудің ... ... ... ... ... ... ... тек ойын деп қарамай халықтың асыл қазынасы, бір жүйеге келтірілген тамаша тәрбие құралы деп қараған орынды. Бұл пікіріміз ... ... үшін ... ... ... ұлы ... бірі Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің мына бір пікірін еске ала кетейік: . Халқымыз ұлт ойындарында ұрпақ қамын ... бір ... ... өрнектелген ой мен әрекеттің, құпия философияны түсінуге жетелейтін адамгершілік үлгі-өнегенің желісі бар. Жас бала ... ... ... ... өсе келе соған белсенді қатынасушы келесі кезеңді ... ... ... келе ... ... ретінде қатынасады. Кейінгі кезде ұлт ойындарына көңіл бөлмеу ... көбі ұмыт ... ... ... жуық ... МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРҒА ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУДІҢ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ
2.1. Мектеп жасына дейінгі балаларды ұлттық салт-дәстүрлермен таныстырудың ... ... ... мұрасының бірі - дәстүр. Дәстүр - бір ұрпақтан екінші ұрпаққа ұсынып отыратын өмірінің дамуына сәйкес ... ... жаңа ... ... ... ... дамитын халықтың қоғамдық тарихи өмірінде қалыптасқан құбылыс.
Халық дәстүрінің танымдық тәрбиелік мәні ұланғайыр дүние. Ол тұтастай алғанда жас ұрпақ үшін ғана адам ... ... ... қуат ... көзі. Оның ішінде тікелей бала тәрбиесіне бағытталған, баланың жан дүниесінің қалыптасуына, рухани мақсатына негіз ... ... молү ... - халықтың кәсібімен, салт-дәстүрімен, тілімен, тарихымен, адамгершілік қасиет сапаларымен сабақтасып, біте қайнасып, ... ... ... қоғамтану статыларына қарай жетіліп, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отыратын қастерлі мұра.
Қазақ халқының ғасырлар бойы жинақтаған дәстүрлерінің ішінде адамгершілік жоғары ... ... ... ... озық ... бар. ... ... дәстүрлерінін ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқаны оның өміршеңдігінде, тәлім-тәрбие ісінде кең таратылғандығында.
Адамның туған күнінен бастап ... өмір ... ... ... рәсім, дәстүрлері бар.
Қазақтың қазіргі замандағы алуан жүйелі өмір тану жолдары соларға беру ... ... ... ... қол ... ... күш қанша ықпалды болса да, халқымыздың дәстүрлері мүлде жойылып кетпеген. Ендігі мақсат ата-баба дәстүрлерінің озығын жаңарту ұрпақ тәрбиесінде басты ... ... ... ата салтын, қағидасын қызіргі өмір тынысына сай пайдалану, жаңарту басты проблема.
Дәстүр - адамдардың рухани тұлғасынан бөлінбейтін ... ... ... ... ... ... орын алады. (Олар: саясатты, қоғамдық өмірдегі дәстүрде, халықтар арасындағы ынтымақтастықта, тентектікте, бостандықта, өзара ... ... ... ... оқу білім ғылымындағы дәстүрде, отбасы жанұялық дәстүрінде, еңбек ... ... қай ... ... да ... ... білікті қасиеті, өзіндік әуені, тағылымды дәстүрі с-мәртебесін биікке бастайтыны сөзсіз. Киелі керемет дәстүрлері арқылы ғана ... ... ... мен өзінің болашақ ұрпағының төл келбетін қалыптастырады. Ұлттық рухымыздағы дәстүр жас ұрпақты тәрбиелеуде тиімді деп есептейміз. ... ... ... ұлттық тәрбие беруге бағытталған диплом алды тәжірибемді Арқалық қаласындағы балабақшасында өткіздім.
Қазіргі күні жаңашыл, озық ... ... ... ... ... ... қалу шарт ... Балаларға оқу - тәрбие жұмысын жүргізуде тәрбиешілер қолданып жүрген әдіс-тәсілдер, нұсқаулар, ... ... ... өте көп. ... ... ... ... өзгерістерді өз жұмысында қолдану ... ... ... ... ... тиімдісін таңдап алу - заман талабы. Сондықтан балалардың жас ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ерекше ұтымдысын қолданып, оқып-үйреніп, шығармашылықпен жұмыс істеуді қажет етеді. Осы орайда ... ... ... ұлттық тәрбие беру мақсатында өткізілген сабақтар, тәрбие сағаттар мен ... ... ... жөн ... ... құрметті қонақтар, балабақшамызға қош келдіңіздер!
- деп халқымыз тегін айтпаған. Шыр етіп дүниеге нәресте келгенде бөркін аспанға атып, қуанбаған жан бар ма? Сол ... ... ... ... ... ... ... отбасынан бастау алады. Сондықтан, біз бүгін сіздердің назарларыңызға қазақтың ұлттық салт- дәстүрлерін ... ... ... ... ... ... халқымыз.
Өзге ұлттай бізде де,
Бар дәстүр мен салтымыз.
(Үнтаспадан күй ... ... ... ... ... шеңберге тұрады.)
Жүргізуші: Балалар, бүгін біздің балабақшамызға қонақтар келіп отыр. Сәлемдесу-кездескен адамдардың ... ... ... ... ... білдіру, әдептілік пен ізеттілік нышанын көрсетіп, жақсылыққа ұмтылуы.
* Сәлеметсіз бе?
* Есенсіз бе?
* ... ... ... ... ... күн!
* Ассалаумағалейкүм!
* Армысыз!
(Күй ойналып залға сүйіншілеп бір бала жүгіріп кіреді.)
Бала: Сүйінші, сүйінші Ерден ата немерелі ... ... ... ... ... ... сүйіншісін береді. Саған кәмпит берейін. (кәмпит береді).
Нәресте дүниеге келгенде жасалатын алғашқы той шілдехана. Балалар, ендеше бәріміз Ерден атайдың үйіне шілдеханаға ... ... ... ... ... ... Ерден атай мен әженің шаңырағына барады.)
Бала: Ассалаумағалейкүм, ... ... ... ата, ... ... шүкір, балам, аман-сау жүрәп жатырмыз.
Жүргізуші: Немерелеріңіздің бауы берік болсын! Тойларыңыз құтты ... ... шашу ... Қош ... ... демекші өздеріңіздің хал- жағдайларыңыз қалай?
Жүргізуші: Жақсы, ата!
Әже: - деуші еді, келіңіздер, төрге ... ... ... ... ... ... ... дастархан басына отырады.)
Әже: Қонақпен еріп құт келеді демекші, аталарың екеуміз ... ... ... ... ... келдіңдер. Осы немереміздің қуанышына ортақтасып куә болыңыздар. Ендеше немеремізге азан шақырып ат қоялық. Ал, келінім немеремді алып келе ғой. ( ... ... алып ... ... соң адам ... жаман жоқ.
Ел дәстүрін білмесең.
Жұрт айтады деп.
Әже: жарайсың. Ал, атасы, немереңді ала ғой. (Әже атаға нәрестені береді).
Ата: (Баланың құлағына 3 рет ... атын ... ... ... ... атың ... Сенің атың Қамбар! Сенің атың Қамбар! (Баланы әжеге береді).
Жүргізуші: Міне баламыздың азан шақырып аты да ... ... ... баламыздың денсаулығы мықты болуы үшін тұзды суға ... ... ... ... Биссимилаһир рахмани-рахим. (Табаққа су құйып, ішіне тұз, күміс теңгелер салып жуындырады, күміс ... ... ... ... кейін әжесі немересінің денесін маймен сылайды.
Өс-өс, балам, өсе бер,
Батыр балуан бол білекті.
Батыл бол талмас жүректі.
Аяқ қолыңды созайын.
Саусағынды жазайын.
Етті ... ... боп өс ... ... үнемі шашумен қарсы алатын халқымыздың бұл дәстүрі балаға құт ... ... асыл ... ... Енді ... ... ... Алдымен бесікті аластайын.
Алас, алас, пәледен алас,
Иесі келді пәледен қаш.
Алас, алас, пәледен алас,
Көзі жаманның көзінен алас,
Тілі жаманның тілінен ... ... ... ... астын қараңыздар. Тыштыма, тыштыма?(кәмпиттерді түбегінен алады).
Балалар: Тышты, тышты!
Әже: Мынау- бесігіміз, астыңғы көрпеше, бас ... тізе ... ... ... ... ... Ал ... ұйқы сақтары, көз моншағы үкісін байлаймын.
Әже: Ал, осы сендер бесік туралы қандай мақал, тыйым сөздер білесіңдер?
1-бала:
2-бала: .
Баланы бесікке ... міне ... ... ... Қазақта 7 саны қасиетті сан, аталарының ержүректілігі, мықтылығы, күштілігі дарысын деп бесікке жеті киім жабамыз. (Бесікке 7 киім ... Ал, ... 7 ... атап ... Ер жігіт, Сұлу әйел, Ілім-білім, Берен-мылтық, Жүйрік-тазы, Жүйрік-ат, Қыран-бүркіт.
Әже: жеті атаны атап беріңдерші.
2-бала: Бала, әке, немере, ... ... ... ... Жеті ...
Қонақжай халқымыз
Қонақты қарсы алып сыйлайды.
Қонақты сүйген салтымыз
Дастарханын жимайды.
-Біздің бүлдіршіндеріміздің орындауында әнін қабыл алыңыздар!
Жүргізуші: Міне, бір жыл да өтіп ... ... 1 ... ... ... ... ... да жетті. Тұсау кесер- баланың ең алғаш ... ... ...
Әже: тұсауды ата-бабамыз баланың аяқ алысы жақсы, нық болуы үшін кеседі. Тұсауды еті тірі ... түзу ... ... ... ... үш түрі ... Тоқ ... кескенім- тоқшылық болсын дегенім.
2. Көк шөппен кескенім- ... ... ... Ала ... ... адал ... дегенім.
Ал мен немеремнің тұсауын барлық ұлтпен тату боп, тіл-көзден аман ... деп ала ... ...
Қаз, қаз балам, қаз балам,
Тақымыңды жаз, балам.
Күрмеуіңді шешейін,
Тұсауыңды кесейін.
Баланың тұсауы кесіліп, оны балалар ... екі ... ... ... ... жетелейді.
Әже:
Қаз, қаз, балам, қаз балам
Қадам бассаң мәз болам
Қадамыңа қарайын
Басқаныңды санайын.
Жүргізуші: ... ... ... ол ... шапқылап жүре берсін.
Біздің балаларымыз тойға арнап әнін ... ... ... ... ... ... өтпеген. Болашақта елін, жерін қорғайтын балаларымыздың өнерін тамашалайық. Қарсы алыңыздар!
биі.
Жүргізуші: Ата-ананың ... мен аялы ... ... ... жыл ... ... ... іңкәр көзбен қарап, бәрін білгісі кеп құштарлана түсетін жас ... ... ... ... ... өмірге алғаш қадамын жасайды. Міне, Қамбар баламыз ер жетіпатасы мен әжесінің қолын ұзартты.
Әже: Биыл Қамбар немерем ... ... ... ... Ата-баба жоралғысымен, ел жұртты жинап, дүрілдетіп той өткізейік. Бәріңізді тойға шақырамын. ... біз де ... құр қол ... жоқпыз, біздің ән-шашуымыз бар. Ал енді қазақтың халық әндеріне ... ... ... ... ... ... Енді балалар, сендер де Қамбарға тілектеріңді айта қойыңдар.
1-бала:
Бір үйдің баласы болма,
Көп үйдің санасы бол.
Бір ... ... ... ... ... ... адал ... болып өс,
Ата-анаңа еріп өс
Еліңнің қамын ойлайтын
Азаматы болып өс.
Әже:
Менің Қамбар немерем,
Азамат ... ер ... ... ... ... ... ... көрікті,
Ғұмыры болсын берікті!
Қамбар:
Баулап, баптап өсірдіңіз
Балалық етсем кешірдіңіз
Ұмытпаймын ... енді ... ... ... оқып ... ... аламын.
Әже: Рахмет, шырақтарым! Ал енді атасы, немеремізге ... ... бата ... Оқуда алғыр бол,
Қатарыңның алды бол
Қыдыр ата жолдасың болсын
Еліміздің арқа сүйер ... ... ... берсін,
Отбасыларыңызға ырыс-құт берсін!
Халқымызға тыныштық берсін!
Әумин!
Жүргізуші: Құрметті қонақтар, осымен ұлттық ... ... ... ... ... біздің мерекемізге келгендеріңізге алғысымызды айтамыз.
2.2 Тәрбиелеу үдерісін ұлттық құндылықтар негізінде жүзеге асыруда ата-аналармен бірігіп жүргізілетін жұмыстардың ... ... ... ... ... ... ... дене түзелісінің дұрыс жетілуіне назар аудару, ұлттық ойындарды қолдана отырып, халықтық тәрбиені бала бойына сіңіру, бір-біріне сыйластық, қамқорлық ... ... ... ... ... молайту, ойынға деген белсенділіктерін арттыру. Ептілікке, еркіндікке, батылдыққа, тапқырлыққа, жылдамдыққа баулу.
Сабақта жайлаудың сюжетті суреті, ойынға қажетті қамшы, ағаш ат, ... ... ... ... ... сөз, ... мадақтау, тақпақтар, жұмбақ жасыру, сұрақ жауап, қимылды ойын әдіс-тәсілі қолданылады.
Алдын-ала жүргізілетін ... ... ... ... ... ... ... денсаулыққа тигізетін пайдасын түсіндіру.
Сабақтың барысы:
Балалар спорттық залда шеңбер бойына тұрып, деген ... сөз ... ... ... ... Балалар, бүгін ерекше күн. Өйткені, біз спорт түрлерімен өз өнерлерімізді көрсетеміз. ... ... ... ... және ... күйлеріңді көру біз үшін үлкен қуаныш. Сендер еңбекқор, күшті, батыл болғыларың келсе спортпен шұғылданыңдар. ... ... ... ... шат ... ... арайды.
* Аяқтың ұшымен, өкшемен, көкқұтанша қазтабандап жүру.
* Жылдам, баяу, ирелеңдеп жүру (балалар қайтадан шеңбер жасап тұрады).
Жаттығу жасату:
Қыздырайық ... ... ... ... тұрып-ақ
Жүгірейік бір уақ;
Бір,екі,үш,
Бір,екі,үш!
Құстай қанат қағайық!
Екі қолды жоғары,
Сәл көтерсек болады
Енді оны бөгелмей
Түсірейік, қанат қағайық!
Бір,екі,үш,
Бір,екі,үш!
Балалар жаттығу жасап болған соң, аттың шабысы ... Осы ... атқа ... ... ... бар ... ... Амансыңдар ма, балалар, мерекелерің құтты болсын! Мен сендермен бірге спорт мерекесіне қатысуға келдім. Ойын шартын орындауға дайынсыңдар ма? Қане, қане, ... ... ... алайын, алақаныңды тос, тыңдайын. (Дәрігер жарысқа қатысушы балалардың денсаулықтарын тексеріп, олардың жарыс ... ... ... ... ... екенін айтады).
Балалар және топтарына бөлініп, қатар түзеп тұрады. Төрден әділ қазылар алқасы орын алады.
Жүргізуші: Балалар, спорт ойындарының түрлерін ... ... ... ... бокс, т.б.
Жүргізуші: Қазақтың қандай ұлттық ойындарын білесіңдер?
Балалар: Бәйге, , , , .
Жүргізуші балаларға жарысты бастауға болатынын білдіріп, белгі береді. Екі ... ... ... ... қол ... ... соң, қос ... сәлемдерін жолдайды.
Тұлпар: Тұлпар командасынан, Бүркіт командасына Жалынды сәлем!
Бүркіт: Бүркіт командасынан, Тұлпар командасына Жалынды сәлем! деген сөзді топ балалары ... ... ... әрі ... ... ... боссың ба?
Кел, күш сынасып көрелік
Эстафеталық бұл ойында.
1 ойын. Жарыс ойыны. Қазақтың ұлттық ойыны .
Ойын шарты бойынша әр топтың алдына 3-4 метр ... ... ... Екі ... балалары (арақашықтығы 2 м) сап түзеп тұрады. Бұл ойында балалар жұптасып ... Әр ... бір ат, бір ... байланады. Белгі бойынша әр топтан бәр балалдан атқа қонады да ... ... ... айналып келеді де, аттан түсіп, келесі балаға атты ұсынады. Сөйтіп келесі жұп сайысқа түседі. Қай бала озып ... сол бала ... ... Қай ... ... көп ұпай ... сол топ жеңіске жетеді. Балалар аттың шабысына салып жүгіруі тиіс.
Бұл ... ... ... мол алса ... ... ... баланың жеңгені
2 ойын. .
Ойын шарты бойынша әр топтан бір баладан шығады. Олардың көздері орамалмен байланады. Балалар шашылып ... ... ... жинауы керек. асықты кім көп жинаса, сол жеңіске жетеді.
Жүргізуші:
Кімдер күшті, кім алып
Күш сынасып байқайық!
Арқан тартып тіресіп,
Қарсыласты ... - ... ... ... ... шарты бойынша алаңдағы сызықтың немесе қиылған жіптің қасына екі топ бір-біріне арама-қарсы келіп тұрады. Топ бастаушылары арқанның қызыл жіп ... ... ... ... бастаушының артынан қатар тұрып арқанды ұстайды. Жеңілген топты жігерлендіру үшін , ал балалар тағы бір күш ... ... деп ... одан әрі ... ... ән ... ... бала болар ма?
Күміс күлкі көрмей ол
Кемірене тоар ... ... жүзі ... ... ... биледім дөңгелеп
Қыздардың орындауында гимнастикалық би.
Жүргізуші:
Ал қадірлі халайық
Зердемізді салайық
Белімізді буып алып
Күшімізді сынайық
қазақтың ұлттық ойыны.
Ойын шарты бойынша екі ... ... бала ... кілем үстіне шығады, жүргізуші белгісі бойынша күресті бастайды. Күресшілер бірін-бірі жығып, жанбасын жерге тигізуге тырысады. Қарсыласын ... ... бала ... Әділ ... ... екі ... ойынын бағалайды. Екі топқа сый ретінде сыйлықтар тапсырылады. Балалар көңілдерін ... Екі топ сап ... топ ... ... ... қол алысып төс қағысып, қоштасады.
Мектепке дейінгі мекемелердегі оқыту үдерісіндегі музыка пәні бойынша ұлттық саз ... ... ... ... ... ... ... келтіре кетейін.
Мақсаты: Сәбидің дүниеге келуіне байланысты жасалатын ұлттық салт-дәстүрлер туралы балалардың білімдерін қайталап бекіту, күй ... ... ... ... ... ... ... домбыраның құрылысымен таныстыру, сөздік қорын дамытып, тілдерін жетілдіру. ... ... ... баулып, ата-бабаларымыздың бай мұрасын құрметтей білуге тәрбиелеу.
Сабақтың әдістері: Әңгімелесу, көрсету, түсіндіріп беру, дамыту ойындары: , , ... ... ... күй ... тіл жаттықтыру.
Сабақтың көрнекіліктері: салт-дәстүрлер бейнеленген плакаттар, ойынының көрнекіліктері.
Пәнаралық байланыс: көркем әдебиет, тіл дамыту.
Сабақтың барысы: балалар қонақтармен амандасып, шеңбер құрады.
Балалар, ... бір ... келе ... ... ... қағылады, иығында қоржыны бар Алдар-көсе кіріп келеді.)
Алдар-көсе: Сәлеметсіздер ме, балалар!
Балалар: ... бе, ... ... сағынып,
Алыс жолдан келдім мен.
Өнер сүйер бөбектерге,
Сыйлық алып келдім мен.
Алдар-көсе қоржынын тәрбиешіге беріп, оның ішіндегі тапсырмаларды балалар дұрыс орындаса, сыйлық ... ... ... ... Алдар-көсе.
Мұғалім: Балалар, мынау хаттың ішінде не бар екен?
(Қоржынның ішіне салынған ... ... ... ... ... ... түсінік береді).
дамыту ойыны өткізіледі.
Шарты: Балалар салт-дәстүрлер туралы тәрбиешінің сұрағына жауап беріп, дәстүр бейнеленген көріністің суретін табады.
-Отбасында бала дүниеге ... ... бауы ... болсын деп, тілектер айтып қонақтар келеді. Бұл қандай ... ... Бұл ... ... дәстүрі.
-Баланың шашын, тырнағын алады, суға шомылдырып, оған қырық қасық су құяды. Бұл ... ... ... ... тыштырма жейді, әже көпшіктің астына бала әдемі болу үшін тарақ, айна, таза болу үшін ... ... болу үшін ... ... Бұл ... ... ... тәй-тәй басады. Осы кезде ата-анасы қандай дәстүр жасайды?
Балалар: ... ... ... Мына ... ... ... адамдардың көңіл-күйлері қандай?
Балалар: Өте жақсы.
Тәрбиеші: Ал көңіл-күйді көтеру үшін қандай өнер түрін қолданады?
Балалар: Ән ... ... ... ... ... ... ... мынау қандай аспап?
Балалар: Бұл домбыра.
Тәрбиеші: Балалар, қазақ халқының қобыз, жетіген, сазсырнай, аса таяқ т.б. музыкалық аспаптары бар. Ал, ... біз, ... ... шыққан дискіні көріп тамашалаймыз. Сендер мұқият тыңдап, есте ... - ... ... ... ... күйлер халқымыздың тынысын, табиғатымыздың ғажайып үнін бейнелейді. Күйлер ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. (Тәрбиеші балалардың бейнекөріністен алған әсерлерін сұрайды.)
Тәрбиеші: Балалар, біз ... ... ... ұлттық аспабы домбыраның құрылысымен танысамыз. Мынау домбыраның басы, құлағы, сабы ... ... ... қақпағы, ауызы, тиегі, шектері, қорғаны, түп тиегі.
(Тәрбиеші домбыра құрылысының атауларын атап көрсетеді. Балалардан қайталап ... ... ... ... ... ... ... атамыздың , , , т.б.ткүйлері бар. (Құрманғазының күйі ... ... ... ... күйлерін тыңдадық?
- күйін тыңдадық.
- Күй немен орындалады?
- Күй домбарамен орындалады.
Сергіту сәті:
Шынығамыз, ойнаймыз,
Жас ұрпақпыз талапты.
Шаттанамыз, ойнаймыз,
Болашақты ойлаймыз.
... екі ... ... домбыра құрылысының бөлшектерінен домбыра суретін құрайды.
Ойынды қорытындылау:
- Балалар, сендер не құрастырдыңдар?
- Домбыра құрастырдық.
- Мынау домбыраның қай ... ... ... ... ... ... ... Жарайсыңдар, балалар! Ал, енді өнер туралы мақалды еске түсірейік.
.
.
Тәрбиеші: Дұрыс, халқымыз айтыс өнеріне ерекше мән берген. Қазір біз де ... ... ... ... ... ... ... (Ұл бала мен қыз баланың айтысы.)
Ұл бала:
Ойыншыққа бұрын мен,
Қызыққанда шығармын,
Қазір, міне өсіп ем,
Домбыраға құмарттым.
Қыз ... ... ... тентегім
Алып жатып қойныңа
Түсіңде де шертерсің.
Ұл бала:
күй ... ... ... икемге
Жүрмін енді келтіріп.
Қыз бала:
Үкі тағып басына,
Күнде ... ... ... ие боласың.
Тәрбиеші: Балалар жақсы өнер көрсетті. Оларға қошемет көрсетейік. Балалар, бүгінгі сабақ сендерге ұнады ма? Алдар-көсенің тапсырмаларын жақсы ... енді ... ... ... ... бар екенін көрейік. Барлық балаларға сыйлық таратып береді. Сонан соң қағаздан қиылып жасалған домбыраның суретін балаларға үлестіреді.
2.3 Мектепке дейінгі мекемелерде ... ... ... ... ... оқу ... ... ерекшеліктері
Мектепке дейінгі мекемелерде ертегі сабақта және сабақтан тыс уақыттарда да өтіледі. Оқу жұмысы балалардың жас ... орай ... ... ( 3-4 жас) ... ... ... беру ... Ересек балалар (5-6 жас) тобында оқыған тыңдату және әңгімелеп беру ... ... ... ... - ертегіні ауыз екі әңгімелеуге төселдіре отырып, оқығанды ... ... ... ...
Ертегімен таныстырмас бұрын, тәрбиеші балаларға ертегі айтып беретінін, ертегі деп не ... ... ... ... өте ертеде болған, оқиғаны баяндаушы да өте ... өмір ... ... ... ... , деп ... деп әңгімесін одан әрі жалғастыруына болады.
Күннің екінші жартысында (түскі ұйқыдан соң) айтылған ертегінің мазмұнын толық қабылдау және тіл ... ... ... ... ... көтеру ойындарын өткізуге болады:
* Ойыншықтармен ойын көрсету (қуыршақ театры).
Ойыншықтар ойынында ертегінің мазмұны қуыршақтар ойыны тартымды шығуы үшін ... көп ... ... ... Қажетті ойыншықтар алдын-ала дайындалады, ойыншықтардың тартымды, сәнді болуы ескеріледі. Ертегі бойынша қажетті ойыншықтар бөлек бір ... ... Беті ... ... ... үстелге тәрбиеші рет-ретімен қойып көрсетіп, ертегіні мазмұндап береді. Ал ... тобы мен ... ... ... балалары ертегінің мазмұнын өздері айтып бере алады.
* Көлеңке театры (теневой театр).
Ертегі мазмұнын ... ... ... ... бұрын оқиғаға қажетті көріністі бейнелейтін суреттер алдын-ала картон қағаздан қиылып жасалады. Олар қара бояумен боялады, сөйтіп ... ... төрт ... кергішке керілген дәкенеің сыртынан көрсетіледі.
* Ертегіні драмалау.
Оған ... және ... ... топтың балалары қатысады. Өздерінің қалаған ертегісін кейіпкерлендіреді - сөзін жатқа айта отырып, өзі қалап ... ... ... ... ... ... ... костюм жасауға көмектеседі.
Алдын-ала магнитофонға жазылған ертегіні тыңдатуға болады. Магнитофонға радио арқылы берілетін еретегілер, көркем сөз шеберлерінің оқыған, тәрбиешілердің айтқан ... ... ... ... ой ... оның алатын орны ерекше зор. Қазақ ертегілерінің түрі көп. Олар: хайуанаттар туралы, қиял-ғажайып, тұрмыс-салт, батырлық, ... ... ... бірнеше топқа бөлінеді.
Білім беру саласы: таным.
Бөлімдері: Қатынас. Шығармашылық.
Тақырыбы: Ертегілер елінде.
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекет ... ... ... ... ... Тіл дамыту. Құрастыру. Қоршаған ортамен таныстыру. Көркем әдебиет.
Мақсаты: Балалардың ертегі туралы түсініктерін кеңейту, тілдерін, ойлау ... ... ... ... ... пішіндер арқылы орналастыру, түстерін айыра білу, салыстыру, көп, аз, ... кіші ... ... Мұз бен ағаштың ұқсастығы мен айырмашылығын тәжірибие арқылы түсіндіру, қайырымдылыққа, мейірімділікке тәрбиелеу.
Қос ... ... ... ... ... ... құралдар: , ертегісі бойынша қиылған суреттер, үлкен, кіші ... су, мұз, ағаш (әр ... ... ... ...
Психологиялық жаттығу .
1.Құсты көтеру.
2.Жылы демімен жылыту.
3.Жүректеріне басып, жүрек жылуын беру.
4.Алақандарын ашып, құсқа қарап ... ... ... ... Түлкі үйінен қуып шыққанын айтып, балалардан көмек сұрайды.
Балалар жылы демімен жүрегіне басып, жүрек ... ... ... ... ... ... мейірімділік сыйлайды.
Балалар қоянға аяушылықпен қарайды, оған көмектесуге әзір екендіктерін айтады.
Ұйымдастыру - ... ... ... жолды көрсетеді. Жолда . Ол суреттерді құрастыра алмай отыр екен. ... ... ... сұрайды.
1.Қандай ертегі құрастырдық?
2.Шалқан қандай,пішіні қандай?
3.Шалқанды кімдер тартты?
4.Кейіпкерлерді атау ... ... ... кім ... айту.
5.Егер тышқан көмектеспесе шалқанды тарта алар ма еді?
Сергіту сәті: Күшік, мысық тышқанның үнін, қимылын салу.
2. ертегісі (көп-аз, үлкен-кіші, ұғымдарын ... ... ... ... ... орналастыру.
Сергіту сәті:


3. Қоян үйіне алып келді.
Түлкі үйінің неге жоқ болып кеткенін сұрап, балалардан көмектесуін өтінеді.
Тәжірибе арқылы көрсету.
1.Салыстыру: мұз бен ... ... ... салу ... ұқсастығын айту.
Қуыршақ Айгүлмен амандасып, көмектеседі. Суреттерді жеке-жеке құрастыру арқылы қандай ертегі екенін білді.
ертегісі.
Үлкен, дөңгелек.
Ата, әже, қыз, ... ... ... ... ... кім ... ... Балалар ойланып жұлып ала алмайтындықтарын айтты.
(Қатты, жай,одан да жай үнін салып, қимылдарын көрсетеді).
ертегісін еске түсіре отырып, ешкі ... ... көп, ешкі ... лақтар кішкентай.
Балалар ертегісі бойынша пішіндер орналастырады, жеке-жеке түстерді атады.
Рефлексивті - ... ... мен ... ағаш ... мұздан салынған үйдің айырмашылығын түсіндіру.
Қандай ертегі кейіпкерлерімен кездескенін, кімдерге көмек көрсеткенін айту.
Дамытушы ойын.

Бірін-бірі бағалау.
Қолдарына ұстап қапрау арқылы мұз ... ағаш ... ... мұз еріп су ... ағаш ... ол ...
Суға салғанда екеуі де судың бетіне жүзіп жүреді, суға ... ... де ... өз ... риза болды, олар қандай көмек көрсеткендері жайында мақтанышпен айтады.
Балалар бірі үйдің ... ... бірі ... үй ... ... нәтиже:
Біледі: Ертегінің аттарын мазмұнын, кейіпкерлерін.
Игерді: Ертегілер бойынша пішіндерді, түстерді айыра ... ... ... көп, аз, ... ... ... ұғымдарды.
Меңгерді: Тәжірибе арқылы мұз бен ағаштың ұқсастығы мен айырмашылығын.
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекеттерінің технологиялық картасы
Білім беру саласы: , , ... ... ... ... орта.
Тақырыбы: Ертегілер елінде.
Қостілдік компоненттері: үйшікей-теремок, друг-дос, дружба-достық.
Мақсаты:Балаларға үшбұрыш, шаршы және тіктөртбұрыш арқылы үйшікей құрап жапсыруды үйрету, тілдерін дамыту, ... ... анық ... дағдыландыру, білімдерін кеңейту, ертегі кейіпкерлерінің іс-қимылдарын мәнеріне келтіріп ойнау қабілеттерін ... ... ... ... ... ... деген көмек көрсету сезімдерін нығайту.
Әдіс-тәсілдері:сұрақ-жауап, ертегіні драматизациялау, ғажайып сәт. Қимылды ... ... ... ... ... ... ... шешу.
Іс-әрекет кезеңдері
Тәрбиешінің іс-әрекеті
Балалардың іс- әрекеті
Мотивациялық-
қозғаушылық
Балаларға көрмені көрсетіп, бүгін біздің кішкентай ... ... ... ... біз оны ... ... ... көмектесеміз.
Шаттық алаңында:
Табиғат біздің анамыз,
Табиғатқа баламыз.
Иіліп сәлем береміз,
Біз әдепті баламыз.
Балалар аса қызығушылықпен көрмені көреді.
Шаттық алаңында табиғатпен сәлемдесті.
Ұйымдастыру -
іздестіру
Балаларға сұрақтар:
Қазір жылдың қай ... ... ... ... ... ертегіні жақсы көресіңдер ме?
Қандай ертегілер білесіңдер?
Ондағы кейіпкерлерді атаңдаршы.
Дұрыс. Аңдар туралы тақпақтар.
Дарина жұмбақ жасырады.
Балалар оның шешуін табады.
Қыста ұйқыға жатады,
Тәтті ... ... ... ме, ... Мен ... елінен тобына сиқырлы сандық әкелдім. Не ... ... соң ... ... ашып ... Ой, ... мынау не?
Дұрыс таптыңдар. Ол бізге қай ертегіден келді деп ... ... бұл сөз деп ... ... жұмыс. Слайд көрсету, ондағы геометриялық пішіндерді атау, үйшікей құрау.
Үлгі көрсету.
Сергіту сәті:
ойыны.
Қазір қыс ... ... ... ... ... , , , ,
Қоян, түлкі, аю, қасқыр, т.б. ... ... ... ... ... ... торимын.
Мен-мықты арыстан,
Аңдардың патшасы.
Жауыммен алыссам,
Күл болар қаңқасы.
Аю.
Тышқан.
келді.
Қасқыр кірсе қораға,
Ұстамаса бола ма?
Қол ұстасып тұрайық,
Қасқыр-қақпан құрайық.
Қасқыр, қасқыр, келіп көр
Қақпан, қақпан берік бол!
Рефлексивті - ... ... ... ... ... ... біз ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінде не істедік?
Бүгін біз аңдарға үйшікей жасадық, ертегіні тамашаладық, тақпақтар айтып, жұмбақтар шештік. Ойын ... ... ... қиын ... ... ... ... керек екенін білді.
Игерді: жаңа сөздерді игерді.
Меңгерді:балалар үйшікей жасауды, ертегі кейіпкерлерінің іс-қимылдарын мәнеріне келтіріп ойнауды меңгерді, тілдері дамыды, сөздік қорлары ... оқу ... ... ... беру саласы: Таным, әлеуметтік орта.
Бөлімдері: Қарапайым математика, көркем әдебиет
Тақырыбы:
Қостілдік компоненттері: Бір - ... уан. ... ту. ... сри. ... фо. Бес- ... файф.
Мақсаты: 5 саны және оның ұғымымен таныстыру. Сандарды салыстыру. ертегісін рөлдерге ... ... ... ... ... қабілеттерін дамыту. Есеп тапсырмалар орындату арқылы балалардың тапқырлық, ұшқырлық қабілеттерін ... ... ... ... ме, ... ... де сіз, ... де сіз.
Баршаңызды құрметтеп,
Бас иеміз біз.
Сәлеметсіздерме!
Шаттық шеңберін жасайды.
Ұйымдастыру -
іздестіру
Балалар, алдыңғы сабақта біз неше санымен таныстық?
Қане, олай болса 1-ден 4-ке дейінгі ... үш ... ... балалар. Енді біз бүгін 5 санымен танысамыз.
Суреттерді салыстыру арқылы балаларды 5 санымен таныстыру.
Енді осы 1-ден 5-ке дейінгі сандарды үш ... ... ... ... осы ... ... тақпақтар білесіңдерме?
Өте керемет! Жарайсыңдар, балалар! Балалар, сендер ертегі тыңдағыларың келеме?
Олай болса мен сендерге ертегісін айтып берейін ... ... ... ... ... ... ... сәті:
Таңертең балабақшаға келе жатырмыз. Алдымыздан үлкен алма ағашы өсіп тұр. Алма ағаштан алма үзіп алдық. Алманы ортасынан бөлдік, алманың ортасынан ... құрт ... ... көрген құс аспаннан құртты жеу үшін ұшып келе жатыр. Құсты көрген құрт жылдам-жылам жүріп, қашып бара ... ... ... өте ... ... ... осы ертегіні рөлдерге бөліп ойнап көрейік, жарайма!
Балалар, осы ертегілер елінен сендерге тапсырмаларды орындауға беріп жіберіпті. Тапсырмаларды ... ... ма?
... ... ... ... балалар! Сендер өте ақылды, тапқыр екенсіңдер. Берілген барлық тапсырмаларды өте керемет ... ... ... ... бауырсақты аңдарға жегізбей құтқарып қалдыңдар. Бауырсақ сендерге үлкен алғысын айтып сыйлық беріп жіберіпті.
1-ден 4-ке дейінгі сандармен таныстық.
Бір,екі,үш,төрт-один, два,три,четыре-уан,ту,сри,фо.
Бір,екі,үш,төрт, бес-один, ... ... ... ... саны ол ... ... екі саны тұр,
Қараңдаршы неткен түр!
Мойнын алға иеді,
Құйрығы еріп жүреді.
3-саны Жаннұр:
Екіліктен кейін, қараңдар,
Үш саны шықты жараңдар.
Үшінші орын-тұрағы,
Үш ілмекті ... ... ... ... төрт болар,
Бір жылда төрт мезгіл бар.
Қыс мезгілі-күн суық,
Ақ қар жатыр жер жауып.
5-саны Дарина:
Бір,ек,үш,төрт,бес.
Қыдырып жүр қыли көз.
Байқап қалып көжектер, Саңырау ... ... ... соң ... ... ... ертегі тыңдағымыз келеді.
ертегісін мұқият тыңдайды.
Әже : Аяулым.
Ата: Айбек.
Бауырсақ: Нұрайым
Қоян: ... ... ... Іңкәр
Ия, дайынбыз.
ертегісі арқылы тапсырмалар орындайды.
Рефлексивті -
реттеушілік
Балалар, бүгін қандай санмен таныстық?
Қандай ертегі тыңдадыңдар?
Біз тапсырмаларды орындау арқылы кімді аңдардан ... ... 5 ... таныстық.
ертегісін тыңдадық.
Тапсырмаларды орындау арқылы аңдардан бауырсақты құтқарып қалдық.
Күтілетін нәтиже:
Біледі: 5 санын және оның ... ... ... кейіпкерлерінің тапсырмасын орындауды игерді.
Меңгерді: Өз беттерімен әр түрлі тапсырмаларды орындауды меңгерді.
Қорытынды
Қазіргі кезде елімізде болып жатқан өзгерісте мектепке дейінгі ... ... ... ... отыр. Балабақшада тәрбиелік жұмыстар көптеп жүргізілуде. демекші тәрбие басын тал бесіктен бастағанның өзі де еліміздің ертеңін ... яғни ... ... жалғасып келе жатқан әдет-ғұрыптарымызды, салт-дәстүрімізді, тілімізді, дінімізді қадірлеуді балаға сәби кезінен қалыптастырған жөн.
Бүгінгі жас жеткіншектердің бойына ... ... бойы ... ... ... ... ождан, ата-мекені мен ана тіліне сүйіспеншілік, әдет-иба, қайырымдылық, үлкенді, ата-ананы құрметтеу қасиеттерін дамыту. Сондықтан ұрпақ тәрбиесі жайындағы озық ... ... ... ... жұмысына енгізуді аса маңызды міндет деп қарастыру қажет.
Балабақша балалары болашақ иесі болғандықтан дүниежүзілік ... ... ... төл мәдениетін білетін, сыйлайтын, рухани дүниесі бай, саналы ойлайтын деңгейі жоғары білікті болуы міндетті. Ата-бабаларымыз ғасырлар бойы ... ... ... жасөспірімдер бойына саналы сіңіріп, қоршаған ортаға қарым-қатынасын, мінез-құлқын, өмірге ... ... ... ... ... тәрбиеге байланысты.
Еліміз егемендік алып, өз мәртебесі биіктей түскен шақта ең алғаш алға қояр ... бірі - ол бала ... - ... ... ... ... ... Ал, ол жас ұрпаққа тәрбие беретін бүгінгі тәрбиеші- мамандар тәрбиелеу мен ... ... ... ... ... іздестіріп, күнделікті жұмыстар барысында жаңашыл бағыттар қарастырып, оны өздерінің іс-тәжірибиесінде қолданып отырса, бала ... алға ... ... Ол үшін қазіргі заман талабына сай халқымыздың түпкі тәрбие бағытын негізге ала отырып жаңашылдыққа жаршы ... ... ... ... ...
Бүгінгі таңда ХХІ ғасыр табалдырығын еркін аттаған азат ұрпаққа тәлім-тәрбие мен білім беруді жетілдірудің басым бағыттарын айқындап, ұлттық игіліктер мен ... ... ... мұралар сабақтастығын сақтай отырып тәрбиелеу, ұлттық сананы қалыптастыру ... ... бірі ... ... ... Олай ... ұлттық құндылықтарымызды әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті тұлға тәрбиелеу үшін:
* Тәрбиеленушілердің ұлттық сана-сезімін қалыптастыру;
* Жас ұрпақ санасына туған ... ... ... ... ... ... ... ұлттық рухын дамыту;
* Ана тілі мен дінін, тарихын, мәдениетін, өнерін, салт-дәстүрін, рухани-мәдени мұраларын қастерлеу;
* Жас ұрпақ ... ... ... ... ... ... мінездерін қалыптастыру.
Ұлттық тәрбие қазір елімізде орын алып отырған көптеген мәселелерді: ана тілін, ата тарихын, ұлттық салт-дәстүрін білмейтін жастар, тастанды жетім ... ... ... ... ... мен ... нашақорлыққа салынған жастар, т.б. бірте-бірте жоюдың және олардың алдын алып, болдырмаудың негізгі жолы. Ұлттық ... ... ... дені сау, ... ақылды, ұлтжанды, еңбекқор, сыпайы, кішіпейіл болып өседі. Сондықтан да ұлттық тәрбие - ел болашағы.
Халқымыздың ұлттық құндылықтарын, асыл ... ... ... ... ... ... ... дарынды да тәрбиелі балалардың бойына сіңіріп, ұлттық мәдениетімізді әлемдік деңгейдегі мәдениетке жеткізіп сақтауға деген патриоттық ... ... бір ... ... ... ... білім және ғылым қызметкерлерінің ІІ съезі.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Компьютерлік технологияның педагогикалық мүмкіндіктері20 бет
6м010100- "мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандығының магистратураға қабылдау емтиханының бағдарламасы28 бет
Балаларды ойын арқылы байланыстырып сөйлеуге үйрету23 бет
Баланың музыкалық қызметінің мазмұны, түрлері мен формалары23 бет
Ересектер тобындағы балаларға арифметикалық, есептеу туралы түсінік беру24 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды туған жердің табиғатын сүйюге және қорғауға үйрету37 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды қарапайым математикамен таныстыру12 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың еңбегін ұйымдастыру әдістемесі28 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудағы көрнекі - құралдар22 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға айналамен таныстыру арқылы қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыру4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь