Күн-ең жақын жұлдыз


1. Күн энергиясы. Күн — Күн жүйесінің орталық және ең үлкен денесі. Күн массасы Жер массасынан 333 000 есе артық және қалған барлык, планеталардың жиынды массасынан 750 есе көп. Күн — энергияның аса қуатты көзі, оның энергиясы электромагниттік толқындар спектінің барлық бөлігінде — рентген және ультракүлгін сәулелерден бастап радиотолқындарға шейін ұдайы сәуле шығарып, таратып тұрады. Бұл сәулелер Күн жүйесіндегі барлық денелерге күшті әсер етеді: оларды қыздырады, планеталардың атмосферасына әсер етеді. Жердегі тіршілікке қажетті жарық пен жылу береді.
Сонымен қатар, Қүн — бізге ең жақын жұлдыз, өзге жұлдыздардан оның айырмашылығы, біз оның дөңгелек шарасын бақылай аламыз да, телескоптын көмегімен өлшемі бірнеше жүз километр шамасындағы ұсақ бөлшектеріне шейін зерттей аламыз. Күн — нағыз жұлдыз, сондықтан оны зерттеу жалпы жұлдыз атаулының табиғатын түсінуге көмегін тигізеді.
Жер орбитасының эллипстігіне байланысты Күннің көрінетін бұрыштық диаметрі едоуір өзгеріп тұрады. Орташа алғанда ол 32 немесе 1/107 радиан. Ендеше Күн диаметрі 1/107 а. б., яғни 1 400 000 км-ге жуық, Жер диаметрінен 109 есе артық деген сөз.
Жер атмосферасының шегінен тысқарыда күн сәулелеріне перпендикуляр орналасқан 1 м2 ауданға Күннің 1,36 кВт сәулелік энергиясы сәйкес келеді. Осы санды радиусы Жерден Күнге дейінгі қашықтыққа тең шар бетінің ауданына көбейтіп, Күннің толык сәуле шығару куатын (оның жарқырауын) табамыз, ол 4 • 1023 кВт-қа жуық. 6 000 К (Күннің эффектілі температурасы) температураға шейін қыздырылған дене осындай куатты сәуле шығарады. Жердің Күннен алатын энергия ағыны шамамен оның толық энергиясынын, 1/2 000 000 000-іне тең.
2. Күннің құрылысы. Өзге элементтердің бәрін қоса алғандағы атомдарының саны шамамен 1000 есе кіші. Сөйтсе де, масса жағынан осы ауырырақ элементтерге Күн массасының 1—2%-і келеді.

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




КҮН-ЕҢ ЖАҚЫН ЖҰЛДЫЗ
1. Күн энергиясы. Күн — Күн жүйесінің орталық және ең үлкен денесі.
Күн массасы Жер массасынан 333 000 есе артық және қалған барлык,
планеталардың жиынды массасынан 750 есе көп. Күн — энергияның аса қуатты
көзі, оның энергиясы электромагниттік толқындар спектінің барлық бөлігінде
— рентген және ультракүлгін сәулелерден бастап радиотолқындарға шейін ұдайы
сәуле шығарып, таратып тұрады. Бұл сәулелер Күн жүйесіндегі барлық
денелерге күшті әсер етеді: оларды қыздырады, планеталардың атмосферасына
әсер етеді. Жердегі тіршілікке қажетті жарық пен жылу береді.
Сонымен қатар, Қүн — бізге ең жақын жұлдыз, өзге жұлдыздардан оның
айырмашылығы, біз оның дөңгелек шарасын бақылай аламыз да, телескоптын
көмегімен өлшемі бірнеше жүз километр шамасындағы ұсақ бөлшектеріне шейін
зерттей аламыз. Күн — нағыз жұлдыз, сондықтан оны зерттеу жалпы жұлдыз
атаулының табиғатын түсінуге көмегін тигізеді.
Жер орбитасының эллипстігіне байланысты Күннің көрінетін бұрыштық
диаметрі едоуір өзгеріп тұрады. Орташа алғанда ол 32 немесе 1107 радиан.
Ендеше Күн диаметрі 1107 а. б., яғни 1 400 000 км-ге жуық, Жер диаметрінен
109 есе артық деген сөз.
Жер атмосферасының шегінен тысқарыда күн сәулелеріне перпендикуляр
орналасқан 1 м2 ауданға Күннің 1,36 кВт сәулелік энергиясы сәйкес келеді.
Осы санды радиусы Жерден Күнге дейінгі қашықтыққа тең шар бетінің ауданына
көбейтіп, Күннің толык сәуле шығару куатын (оның жарқырауын) табамыз, ол 4
• 1023 кВт-қа жуық. 6 000 К (Күннің эффектілі температурасы) температураға
шейін қыздырылған дене осындай куатты сәуле шығарады. Жердің Күннен алатын
энергия ағыны шамамен оның толық энергиясынын, 12 000 000 000-іне тең.
2. Күннің құрылысы. Өзге элементтердің бәрін қоса алғандағы
атомдарының саны шамамен 1000 есе кіші. Сөйтсе де, масса жағынан осы
ауырырақ элементтерге Күн массасының 1—2%-і келеді.
Күндегі заттар күшті иондалған, яғни атомдар өздерінің сыртқы
электрондарынан айрылған. Ол электрондар иондалған газдың — плазманың еркін
бөлшектеріне айналады.
Плазманың, мысалға, 107 бөлшектері бар қайсы бір көлемінің толық
электрлік заряды жайлы не айтуға болады?
Күн затының орташа тығыздығы р=1400 кгм3. Осы мән су тығыздығымен
шамалас та, Жtр бетіндегі ауа тығыздығынан мың есе артық. Дегенмен, Күннің
сыртқы қабаттарында тығыздық орташа тығыздықтан миллион есе кіші де, ал
центрінде 100 есе артық.
Күннің центріне бағытталған гравитациялық тартылыс күш-терінін,
әсерінен оның қойнауында зор қысым пайда болады.
Егер Күн ішіндегі зат біркелкі таралған және тығыздық барлық жерде
орташаға тең болса, онда ішкі қысымды есептеу оңай болар еді. -ге тең
тереңдік үшін шамамен мынадай есептеу жүргізелік.
Осындай тереңдіктегі Ғ = тg ауырлық күші ауданы 5 болатын биіктігі
12) радиал бағанның ішіндегі заттың массасымен, сонымен қатар радиусы
12 сфера бетіндегі мәнімен анықталатын болады. Осындай бағандағы күн
затының массасы мынаған тең болады:

ал біртекті Күннін иентрінен 12 қашықтықдағы гравитацилық үдеу
бүкіләлемдік тартылыс заны бойынша мынаған тең болады:

өйткені көрсетілген сферапың көлемі барлық Күн көлемінін. -не тең және
тығыздық тұрақты болатын кезде онын ішінде болады. Сондықтан қысым:

Осыдан р=6,6- 1013 Па болады, яғни ол атмосфералық қысымнан миллиард
есе артық.
Газ заңдарына сәйкес қысым температура мен тығыздыққа проиорционал
болады. Бұл Күн қойнауларындағы температураны анықтауға мүмкіндік береді.
Тығыздық пен температураның центрге қарай артатыны ескерілген дәл
есептеулер Күннің центрінде газ тығыздығынын 1,5- 105 кгм3 шамалас екенін
көрсетеді (қорғасыннің тығыздығынан 13.есе артық), ал қысым 2 • 1018 Па
шамалас та, температура — 15 000 000 К шамалас.
Осындай температурада сутегі атомдарының ядролары (протондар) өте
жоғары жылдамдыққа (секундына жүздеген километр) ие болады да, бір-бірімен
(олардың арасындағы электростатикалық тебілу күштердін әсеріне қарамастан)
соқтығыса алады. Осындай соқтығысулардың бағзы біреулері ядролық
реакциялармен тынады, ол кезде сутегінен гелий түзіледі де, көп мөлшерде
жылу бөлініп шығады. Бұл реакциялар Күннің қазіргі эволюция кезеңіндегі Күн
энергиясының көзі болып табылады. Соның нәтижесінде Күннің орталық
атыраптарында гелий мөлшері біртіндеп артады да, сутегі мелшері кеми
береді.
Күн центрінің өзінде Күн қойнауларында пайда болатын энергия ағыны сыртқы
қабаттарға беріліп, барған сайын үлкен аудандарға тарала береді. Осының
салдарынан Күн центрінен алыстаған сайын күн газдарының температурасы кеми
береді. Температураның мәніне қарай және онымен анықталатын процестердін
сипатына қарай, бүкіл Күнді шартты түрде 4 аймакқа бөлуге болады
1) ішкі, центрлік аймақ (ядро), мұнда қысым мен температура ядролық
реакциялардын, жүруін қамтамасыз етеді де, ол центрден шамамен 13
аралыққа шейін тарайды;
2) сәулелік белдеу (13-ден 23 аралықта), мұнда энергия
қабаттан қабатқа электромагниттік энергия кванттарын алма-кезек жұту және
шығару арқылы сыртқа беріледі;
3) конвекңиялық белдеу— сәулелік белдеудін үстінгі жағынан Күннің дәл
көрінетін шекарасына шейінгі аралық. Мұнда температура Күннің
көрінерлік шекарасына жуықтаған сайын тез кемиді де соның нәтижесінде зат
алмасуы (астынан жылытқан ыдыстағы сұйықтың қайнағаны сияқты коивекция)
жүріп жатады;
4) атмосфера, бұл бірден конвекциялық белдеуден басталады да, Күннің
көрінетін дөңгелек жүзінін шегінен аулақка таралып кетеді. Атмосфераның
төменгі қабатына газдардың жұқа қабаты кіреді де, біз оны Күннің беті
ретінде қабылдаймыз. Атмосфераның жоғарғы қабаттары тікелей көрінбейді,
олар не Күннің толық тұтылуы кезінде, не арнаулы приборлар көмегімен
бақыланады.
3. Күн атмосферасы және Күннің әрекет-қимылы. Шартты түрде Күн
атмосферасын да бірнеше қабатқа белуге болады.
Атмосфераның қалындығы 200—300 км, ең терец қабатын фотосфера (жарық
сферасы) деп атайды. Спектрдің көрінетін бөлігінде бақыланатын бүкіл дерлік
Күн энергиясы осы фотосферадан шығады.
Күннің тереңірек қабаттарындағыдай фотосферада да температура
центрден қашықтаған сайын, 8000-нан 4000 К-ге шейін жуық өзгеріп, кеми
береді: фотосфераның сыртқы қабаттарының күшті суынуы, олардан
сәулелердің планетааралық кеңістікке таралып кетуінен болады.
Фотосфераның фотосуреттерінен жіңішке күңгірт аралықтармен бөлінген,
мөлшері орта есеппен 1000 км-ге жуық жарқыраған кішкентай дәнектер - г р
а н у л а түріндегі оның нәзік құрылымы жақсы байқалады. Бұл құрылым
грануляция деп аталады. Ол — газдар қозғалысының салдары, ал газдар
қозғалысы фотосфераның астында орналасқан конвекциялық белдеуде болады.
Фотосфераның сыртқы қабаттарында температураның кемуі салдарынан
Күннің керінерлік спектрінде (ол түгел дерлік фотосферада өтеді) жұтылу
қара сызықтары байқалады. Алғаш 1814 жылы осындай сызықтардың бірнеше
жүздеген суретін салған неміс оптигі Я.
Фраунгофердің (1787—1826) құрметіне оларды фраунгофер сызықтары деп атайды.
Тағы әлгі себептен (Күн шетінен алыстаған сайын температураның түсуінен)
Күннің дөнгелек шегі қараңғыланып көрінеді.
Фотосфераның ен жоғарғы қабаттарында температура 4000 К-ге жуық мәнге
жетеді. Осындай температурада және 10-3 -10-4 кгм3 тығыздықта сутегі іс
жүзінде бейтарап қалыпта болады. Негізінен металдарға жататын атомдардың
0,01 %-ке жуығы ионданған атомдар шамасында ғана. Дегенмен, жоғарырақта
атмосфера ішінде температура жоғарылап, сонымен бірге иондану да әуелі
ақырын, содан кейін өте тез қайтадан өсе бастайды. Жоғары қарай температура
өсе бастайтын және сутегінін, гелийдің және тағы басқа элементтердің
иондануы бірінен соң бірі ретімен жүре бастайтын күн атмосферасының аймағы
хромосфера деп аталады. Оның температурасы он мыңдаған және жүз мыңдаған
кельвинге барады. Ол күннің тұтылуының сирек мезеттерінде Айдың қараңғы
жүзінің айналасында жарқырап қызғылт әдіптей болып көрінеді. Хромосферадан
жоғарырақ күн газдарының температурасы 106 —2 • 106 К-ге жетеді де, одан
әріде Күннің көптеген радиустарындан аралықта өзгермейді. Осы сирек және
ыстық қабық к ү н т а ж ы деп аталады. Оны Күннің толық тұтылу фазасында
маржандай жарқын сәуле түрінде көруге болады, сонда ол ғажап әдемі
көрініске айналады. Таж газы, планетааралық кеңістікте буланып, Күннен
ұдайы ағып тұратын сиректелген, ыстық плазма ағыны — Күн желі дегенді
туғызады.
Хромосфера мен тажды ең тәуірі ультракүлгін және рентген сәулелері
арқылы спутниктер мен орбиталық космостық станциялардан бақылаған жөн.
Кейде фотосфераның жеке аймақтарында гранулалар аралығындағы қараңғы
аралықтар ұлғайып, дөңгелекше кішкене кеуектер түзіледі; олардың
кейбіреулері үлкен қарауытқан дақтарға айналып, шала көлеңкемен жиектеледі;
шала көлеңке өзі бой-бой радиал созылған ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ай -жерге ең жақын аспан денесі
Жұлдыз атмосфералары
Жұлдыздар, жұлдыз шоғырлары, галактикалар
Күн атмосферасы
«Айналатын жұлдыз бағдарламасын» құру
Күн жүйесі
Күн жүйесi туралы
Құн және қосымша құн теориясы
Күн туралы жалпы мәліметтер
Күн жүйесі эволюциясы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь