Жеке тұлғаға және оның эстетикалық талғамының қалыптасуына қолөнердің әсері

Әрине «өсер елдің бірлік екен, қай кезде де қалауы» демекші бұл шара ең алдымен мемлекет тарапынан ұйымдастырылып, мектеп қабырғасынан үйретілген жөн деп ойлаймын. XXI ғасыр - жастар ғасыры емес пе? Оқушыларға технология пәнінен көненің көзі саналатын қолөнер түрлерімен таныстырып, жасалу жолдарын меңгертсек, ескі дүниемен қазіргі жаңа әдісті пайдаланып, керемет қолөнер туындыларын ойлап шығаратындықтарына кім шүбә келтіре алады? Мысалы, еңбек пәніне 51 сағат бөлінсе,оқушылардың жас шамасына қарай қолөнер бөлімін де ұтымды пайдалана білуге болады. Егер кітаби жоспарды құру менің үлесіме тисе, бұл сағаттарды мен мына түрде жүзеге асырар едім, мәселен, 7-сыныптың сабақ жоспарын төмендегідей ұйымдастырған тиімді деген сенімдемін: Сұраныс бар жерде, қолөнердің өріс алып, өркен жаятыны сөзсіз. Еліміз тәуелсіздік алғалы қолөнер біршама еленіп, өз беделіне ие бола бастады. Қазақ өзінің ұлан байтақ жеріндегі ежелден қалыптасқан көне мәдениеттің тікелей мұрагері және сол дәстүрді дамытушы, байытушы, жаңғыртушы. Қорыта айтқанда нағыз әсем өнер ғана адам жанына рухани азық болады, адамның эстетикалық сезімін оятып, ізгілік, парасаттылық қасиеттерін қалыптастырады.
Адам сезімін тәрбиелеу проблемасы бірқатар факторлармен шешіледі, өның ішінде өнер басты рөл атқарады. Өнер арқылы адам өзінің шын мәніндегі өз ішкі көңіл – күйін білдіреді. Олай болса осы ғылыми зерттеудің негізгі мақсаты – ол адам баласының барлық әрекетіндегі сергек сезімталдықты қалыптастыру.
Ғылыми ой тікелей санамен байланысты болса, ал өнер санамен тек сезім арқылы байланысады. Оймен елестетіп, образбен көрсетуге сүйенеді. Өнер атаулы жас ұрпақтың сұлулықты қабылдауын, әсемдікке деген көзқарасын, әдемілікке деген талғамын қалыптастырып, осы тұрғыда мол тәжірибе жинақтауға жағдай жасайды. Тұлғаның творчестволық қабілетін дамыта отырып, оның даралық қасиетінің көзін ашып, жан – жақты, барынша дамуына бағытталады.
Әр халықтың эстетикалық дүниетанымы, көркемдік мәдениеті, өзіне тән өнер туындыларымен ерекшеленетіні өмір шындығы. Ұрпақ тәрбиесінде, туған халқымыздың ұлттық өнерін, оның нәзік те көркем сырын тұлғаның дамуында әсемдікті түсіне білуге баулу құралы екені сөзсіз. Сондықтан қалыптасушы тұлғаның өнерге деген қызығушылығын қалыптастыруда бейнелеу өнерінің сан – алуан түрлері жайында қарапайым түсініктер беру көзделеді.
Адамның рухани дамуы белгілі дәрежеде сұлулқты қажетсінудің пайда болуымен байланысты. Ал, рухани қажетсіну практикалық іске тікелей белсенді араласу нәтижесінде туады. Сондықтан жаңа қоғамның азаматын тәрбиелеуде практикалық іске қатысудың өзі адамның дұрыс шын мәндегі әдемілікке, әсемдікке деген көзқарасын қалыптастырады. Бұл жерде, себеп пен салдардың өзара ықпал етуі пайда болып, өнерді қабылдауда творчестволық процесс белгілі дәрежеде практикалық әрекеттен туып, ал
        
        Жеке тұлғаға және оның эстетикалық талғамының
қалыптасуына қолөнердің әсері.
Әрине «өсер елдің бірлік екен, қай кезде де қалауы» ... бұл шара ... ... тарапынан ұйымдастырылып, мектеп қабырғасынан үйретілген
жөн деп ойлаймын. XXI ... - ... ... емес пе? ... технология
пәнінен көненің көзі ... ... ... ... ... ... ескі дүниемен қазіргі жаңа әдісті пайдаланып,
керемет қолөнер туындыларын ... ... кім шүбә ... ... еңбек пәніне 51 сағат бөлінсе,оқушылардың жас шамасына ... ... де ... ... ... ... Егер кітаби жоспарды
құру менің үлесіме тисе, бұл сағаттарды мен мына түрде жүзеге ... ... ... сабақ жоспарын төмендегідей ұйымдастырған тиімді деген
сенімдемін: ... бар ... ... өріс ... өркен
жаятыны сөзсіз. Еліміз тәуелсіздік алғалы қолөнер біршама еленіп, өз
беделіне ие бола ... ... ... ұлан ... жеріндегі ежелден
қалыптасқан көне мәдениеттің тікелей мұрагері және сол дәстүрді дамытушы,
байытушы, жаңғыртушы. Қорыта айтқанда нағыз әсем өнер ғана адам ... азық ... ... ... ... оятып, ізгілік,
парасаттылық қасиеттерін қалыптастырады.
Адам сезімін тәрбиелеу проблемасы бірқатар ... ... ... өнер ... рөл ... Өнер ... адам ... шын мәніндегі
өз ішкі көңіл – күйін білдіреді. Олай ... осы ... ... негізгі
мақсаты – ол адам баласының барлық әрекетіндегі сергек сезімталдықты
қалыптастыру.
Ғылыми ой ... ... ... ... ал өнер ... сезім арқылы байланысады. Оймен елестетіп, образбен көрсетуге сүйенеді.
Өнер атаулы жас ұрпақтың сұлулықты қабылдауын, ... ... ... ... ... ... осы тұрғыда мол тәжірибе
жинақтауға ... ... ... ... ... ... ... даралық қасиетінің көзін ашып, жан – ... ... ... ... эстетикалық дүниетанымы, көркемдік мәдениеті,
өзіне тән өнер ... ... өмір ... ... ... ... ұлттық өнерін, оның нәзік те көркем сырын
тұлғаның дамуында ... ... ... ... құралы екені сөзсіз.
Сондықтан қалыптасушы тұлғаның өнерге деген ... ... ... сан – ... ... ... қарапайым түсініктер беру
көзделеді.
Адамның рухани дамуы белгілі дәрежеде ... ... ... ... Ал, рухани қажетсіну практикалық іске ... ... ... ... ... жаңа ... ... практикалық іске қатысудың өзі адамның дұрыс шын ... ... ... көзқарасын қалыптастырады. Бұл жерде, себеп пен
салдардың өзара ықпал етуі ... ... ... ... творчестволық
процесс белгілі дәрежеде практикалық әрекеттен туып, ал практикалық әрекет
өнерді творчестволықпен қабылдап, оның сұлулыққа деген қатынасының өзгеруін
туғызады/1.3 – ... ... ... ... бірі ... ... ұлттық айшықты, ерекшелікті сезіне білуге баулып, оның ... ... ... ... ... теріден, жүннен сондай - ақ
сүйектен жасалған бұйымдар арқылы ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға үңіле қарауын, ой қиялын
дамытып, бейнелеу өнеріне деген ... ... ... ... ... отыр. Демек, тұлғаның көркемдік ... ... ... ... ... ... зерттеуді талап
ететіні ақиқат. Сол себептен де қазақ халқының тәлім – ... ... ...... қолданбалы өнерді күнделікті тұрмыста
пайдалануын өзек етіп, басшылыққа ала отырып «Жеке тұлғаның ... ... ... ... ... деген мәселені арнайы
зерттеуді ұйғардық.
Жеке тұлға ұғымы тереңнен тамыр алады. Бұл сөзді ... ... неше мың жыл ... өмір ... грек ... ... сынды ғалымдардың тұлға мәселесін өз еңбектерінің негізгі
мәселесі етуі. Бертін келе бұл ... ... ... ... ... Сол ... Э. Роттердамский,
Я. А. Коменский, К. А. Гельвецкий, Д. Дидро, К. Д. Ушинский,
А.С. Макаренко, Л.И. Божовичтар еді. Ал ... ... ... ... ... ең ... зерттеушілер арасынан қомақты жұмыс ... ... ... Ж. И. ... және оның ... яғни Л. ... Р. Ш. ... Л. В. Пилипчук, С. Ж. Өмірбекова, Г. Т.
Бекмұратова және тағы ... ... ... ... ... ... ... дамуда.
Қазақ қолөнерінің «алтын кезеңі» болып есептелген XVII-XVIII
ғасырлар өзге ұлт ғалымдарын да елең ... ... ... ... Я. К. ... ... ... елді мекендерінде болып,
аталмыш өнер саласына ... ... ... ... ... бас ... сәукелеге арнайы тоқталады. Мұндай ғажап дүниені бұрын – ... ... аса ... ... ... – ақ Г. Н. Потанин,
В. В. ... Э. ... Р. ... И. Захарова еңбектері де зор үлес
қосты.
Бертін келе ... өте ... ... ... ... оқулықтар басылып шықты. Солардың ішінде ... ... ... А. ... ... ... – жалпы халықтық
қазына» атты өнертану – этнографиялық сипаттағы алғашқы кітаптардың бірі
ретінде қазақ халқының ...... ... ... ... ... Бұл кітаптың көрнекіліктері жақсы безендірілген және ұлттық ою ... ... ... ... ... ... Сол секілді
Х. Арғынбаевтың «Қазақ халқының қолөнері», М.Мұқановтың ... ... ... ... ... ... атты еңбектерін
атап өту орынды.
Қолөнер тарихы туралы тағы бір топ ... ... баға ... ... ... ... ... А. Янушкевич,
И. Ф. Русанов, Н. М. Ядринцев, П. И. Лерх, Д. Львович, А. И. Якоби,
Г. Н. ... ... ... ... ... ... ... үлкен мүмкіндік беретін халықтық қолданбалы өнердің табиғатын,
оның адам, қоғам ... ... ... ... ... ... И. Я. ... В.Б. Воронов, С. М. Темерин тағы басқалар өз
еңбектерінде бұл ... ... ... ... ... отырып, оның тәлім – тәрбиелік маңызына да баса назар аударды.
Жалпы рухани – эстетикалық тәрбие мәселесін ұлттық ... ... өнер ... ... ... ... зерделеп
елеулі үлес қосқан ғалымдар: Б. Әлмұхамбетов, Ж. Балкенов, О. Сатқанов, Е.
Асылханов, Қ. Болатпаев.
Дәстүрлі өнер ... ... тән даму ... ... ... ... жағынан бейнелеу өнері басқа түрлерінен
ерекшеленеді. Сондықтан, дамушы тұлғаның жасына, танымдық ... әрі ... өнер ... ... оның ... меңгертудің өзгеше оқу – тәрбие жүйесі жасалғанда ғана ... ... ... ... ... өнер арқылы жеке адамның көркемдік білім мен
эстетикалық ... ... ...... әдістемелік негізін
анықтау;
- көркемдік талғам табиғатын, оны қалыптастырудың эстетикалық
тәрбие мен көркемдік білім ... ... ... ұлттық өнер арқылы көркемдік талғам ... ... ... ... өмір ... эстетикалық қатынасын
қалыптастырудағы бейнелеу және ұлттық қолданбалы өнердің, шығармашылық іс -
әрекеттің маңызы туралы ... ... ілім ... психологияның және эстетикалық тәрбие теориясының ... ... даму ... жас ұрпаққа имандылық –
эстетикалық тәрбие беру ісін ... ... ... ресми
құжаттар, педагогикалық нұсқаулар, тұжырымдар мазмұны.
қазақ дәстүрлі қолданбалы өнер арқылы қоршаған орта мен
өнердегі ... ... ... ... ... ... көркемдік талғам деңгейінде қалыптастыру.
Жеке тұлға туралы түсінік.
Адам жалпы тектік ұғым ретінде ... ... ... жер ... тірі ... дамуының ең жоғарғы ... ... ... ой ... және ... тілі бар ... ... жалпылыма анықталса, индивид қоғамның мүшесі – жеке ... Бұл сөз ... ... ... және оның ... баламасы –
«жекелік». Ұғым ретінде бұл сөз ... ... еш ... ... ... ... Бұл орайда әрбір адам индивид болып табылады. Одан
басқа тағы да ... ... ұғым бар. ... ... орыс ... ... ... көп уақыт бойы сол күйінде алынып келген. Ал соңғы кезде оны
«тұлға» деп ... ... Әр ... өз ... жеке ... тұлға ұғымына жеке сөзі ... ... ... ... ... ... ... деген сөз пайда болды. Жеке тұлға бұл
интегративті ... ... ... ... Алайда, жеке тұлғаны
зерттеумен айналысатын ғалымдар бұл тұтастықтың «өзегі» бар деп ... оны «Мен – ... ... жай ғана ... деп ... ... жеке ... туралы түсінік жалпылама ұғым болып ... ең ... ... – оның саналылығы, жауапкершілігі,
бостандығы, қадір – ... ... Жеке ... ... оның
қасиеттері мен іс - әрекеттерінде қоғамдық ... ... ... мен ... ... және ... ... табуы
арқылы, оның іс - әрекетіндегі шығармашылық қасиетінің ... ... Бұл ... «адам», «жеке тұлға» деген ұғымдардың ... ... ... ... қажет/3. 40-50/.
Жалпы «тұлға» деген пікір мұнымен ғана шектеліп қоймайды, ... ... ... әр ... ... көз ... ... сол
ғылымның тілінде сөйлейді. ... ... ең ... ... ... ... ... сай өнермен тығыз байланысты
философия, педогогика, психология және өнердегі тұлғаны қарастырамыз.
Философия ғылымында «Тұлға – ... ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастардың жиынтығы
айқындап ... ... ... ... ... ... барлығын жинақтап, өз бойына сіңіріп алып жүрген» ... ... ... ... философтар былай да қарастырады: «Тұлға іс -
әрекеттің, қарым – қатынастың, сана мен ... ... ... ... субьекті. Адам өзін - өзі басқара білу өзінің әуесқойлығы мен
құштарлығын жеңе білу ... ие ... ғана ... ... ... ... – адамның қоғамдық қатынастары мен қызметінің жеке
адам бойында шоғырлануының көрінісі, ... мен ... ... ... әлеуметтік нормалардың шоғырланған бірлігі. ... ... ... жетілген адам болып табылады. Адамды тұлға ... ... оның ... ... ... 21 – 22/. ... педагог ғалымдар өз салаларында арнайы зерттеулер жүргізіп,
педагогика ғылымында тұлғаны ... ... егер адам сана және ... ие болып, өз бетінше жаңғыртушы іс - әрекет орындауға қабілеті болса
онда ол адам ... деп ... Адам ... ... ... ол ... даму ... қалыптасады. «Адам» ұғымынан өзгеше «тұлға» түсінігі
– адамның ... ... ... ... араласу ықпалында
қалыптасқан әлеуметтік сапа қасиеттерін білдіреді. Тұлға ретінде әрбір адам
әлеуметтік ... ... ... және ... тәрбие барысында
қалыптасады. Әрбір тұлға, бір ... ... ... ... ... ... ... және рухани құндылықтар қорына
қосқан қоғамдық үлесімен танылады. Тұлға болып ... үшін адам ... ... және өмір мен ... желісінде қалыптасқан ішкі
қасиеттерін нақты практикалық қызметте аша білу шарт деп ... ... 23 – ... ... ... ... ұғымның ... бар, ... ... ... мына ... ... ... тұлға дегеніміз әлеуметтік қатынастар мен ... іс - ... ... ... Бұл ғылым саласындағы жеке тұлғаның ең басты
белгісі – оның әлеуметтік мәнінің болуы және ... ... Жеке ... – ақ, ... ... ... бір ... ие (темперамент,
мінез – құлық, қабілеттілік, ақыл – ой дамуының деңгейі, ...... 40 – 50/. ... ... ...... ең
өзекті мәселелерінің бірі болып саналады. Өйткені қоғамымыздың қарқынды
әлеуметтік дамуы белсенді, жасампаз ... ... ... ... Ал қоғамның қазіргі жағдайында, елдің саяси, мәдени, әлеуметтік –
экономикалық жақтарын жаңарту кезінде – жас ... ... ізгі ... ... ... олардың тұлғасының дұрыс қалыптасу үрдісі үлкен
ықпалын тигізетіні сөзсіз. Сондықтан да тұлғаның ... ... ... ... ... зер ... ... тұлғаға байланысты ... ... ... ... анықтамалар жүзеге асуда.
Тұлғаның анықтамасы сияқты оның құрылымында бітұтас көзқарастар жоқ. Жеке
тұлғаның тұтас психологиялық ... ... бір ... ... мен мінез –
құлық арқылы анықталады. Жеке адамды психологиялық тұрғыда мына қасиеттер
толығырақ ... 1) ... ... ... жағынан
тәрбиелік; 4) жеке тұлғаның жан дүниесінің байлығы; 5)байсалдылығы;
6)белсенділік; ... ... ... осы айтылғандардың бәрін
жинап психологиядағы тұлға дегенге мынадай анықтама беруге ... ... ...... ... ... адам/6. 95 – ... ... ... ұлы психологтардың ойларын
қарастырсақ Л. С. Выготскийдің пікірі бойынша, адамның ... ... ...... ... ... нәтижесінде дамиды. Тұлға – бұл
қоғамдық – тарихи дамудың өнімі. Ол ... ... ... мінездемесі
үшін маңызды орын алады, яғни оның мінез – құлық пен іс - ... ... ... қамтамасыз етіп, оның ақиқатқа байланысты барлық
қарым – қатынастарының бірлігін құрайды дейді/7. 140/.
Ал, А. Н. ... ... ... ... – бұл адам
өмірінің қоғамда туылуының ерекше түрінің психологиялық тұрғыда құрылуы.
Тұлғаның жүйелі ... ... ... ...... ... индивиттермен
біріккен іс - әрекетінде, ақиқатты өзгеріп соның арқасында өзінде ... ... ... деп ... 487 - 29/.
Қазақстанда психология ғылымы саласынан тұлға мәселесі Ж. И.
Намазбаеваның ... және оның ... яғни Л. ... Р. Ш. ... Л. В. ... С. Ж. Өмірбекова, Г. Т.
Бекмұратова және т. б. ғылыми зерттеу еңбектерінде белсенді түрде дамуда/6.
95 – ... – ақ ... ... ... ғана тән ... объектісі
бар болмысты бейнелеудің, танудың мағыналы құралы. Өнер ішіндегі бейнелеу
өнерінде тұлға динамикалық түсінік ... ... Ол өмір ... даму
деп аталатын өзгеріске ұшырайды. Адамның жеке қасиеттері өмір ... ... ... жеке ... «дамуы» мен «қалыптасуы»
ұғымдарының мәнін ашу ... үшін ... ... ... ... табиғатқа, қоғамға және әрбір жеке тұлғаға тән жалпы
қасиет ... ... Даму ... – төменнен жоғарыға, қарапайымнан
күрделіге қарай қозғалыс: сатылай эволюциялық ... ... ... ... ... асатын жоғары сапалы күйге қарай спиральды ... Даму ... ... ... ... жүзеге асады: өзгеру,
сананың сапаға ауысуы, бір сапаның басқа бір сапаға ... Бұл ... жеке ... ... қозғалыс күші болып келетін қарама –
қайшылықтар күресі ... ... ... тұлғаның дамуы дегеніміз, ең алдымен, оның ... ... ... ... ... ... көптеген әлеуметтік
тұрмыстық және моральдық біліктерге, ... ... мен ... ... ... ... жеке ... ретінде дамудағы ең бастысы – оның
бойында болып жатқан сапалық ... ... ... ...
жігерлік т. б.). Мінез – құлықтың ... ... ... ... келе ... іс - ... айналады, дербестік пен өз мінез
– құлқын билей алу қабілеттілігі артады. Осы және ... да ... жеке ... ... даму процесін сипаттайды.
Педагогика мен психологияда жеке тұлғаның «қалыптасуы»
термині жиі қолданылады. Бұл жеке ... ... ... ... ... пайда болып, тұтастыққа, бір қалыпты қасиеттерге және сапаларға ие
болғанын ... ... ... – бір ... ... ... беру; толықтық пен нақты түр беру. Бұл тұрғыдан алып ... әр қилы ... ... ... Мысалы, тұлғаның өнер
арқылы эстетикалық талғамын қалыптастыру секілді өзекті ... ... ... бұл ... қарастырмас бұрын өнер жайлы мәліметтер беріп өткен
абзал.
Қазақ халқының ұлттық қолөнері және ... ... ... ... адам ... ... жаратылған кезде осы
жер бетінде нендей дүние бар еді? Қара жер, көк ... ...... сахара, шөл далалар емес пе? Пендені екі ... етіп ... ... ... ... ... ... адамның
қолында еді. Сонау миллиондаған ... ... олар осы ... , ... сұқтана, жаңа нәрселер ойлап шығаруға тырысады.
Біртіндеп тастан, ағаштан, саз ... ... ... ... ... ... құрал – жабдықтарын жасап шығарған. Оған дәлел
Қазақстан жерінде бұрын – ... ... ... ... анықталған ежелгі мәдениеттің үлгілері. Уақыт көшімен алға бір
қадам баса отырып, ұсақ заттан ірі ... ... ... ... ... де, әрі ... да ... еді. Бірте – бірте адамдар
арасынан ата-бабалардан қалған қолөнерге мұрагерлік жасап, мал ... ... ... ... металдан алуан түрлі бұйымдар даярлайтын, ... ...... ... ... ... бастады. Жалпақ тілде
оларды шеберлер деуге болады. ... ... ойды ... ... «он ... өнер тамған шебер» деген бейнелі сөзді жиі
қолданылды. ... ... ... бұл ... басты айшығы ретінде шебер
сөзімен өнер деген ұғым да айтылады. Сонда бұл екі атау сөздің бір- ... ... ... «өнер» сөзі нені білдіреді, ... ... ... пір ... ата- ... ... ... азық, жұтамас байлық»,-
деген жолдар ... ... ... ... ... ... ... мақсат еткен. Өнер адамзат өмір қамының ең ертедегі формаларының
бірі болып ... Оның шығу ... де өз ... ... ... де бұл ... ... қолданбас бұрын әр азамат оның әуелгі ... ... Өнер ... үңілген, еліміздің аты әйгілі профессоры
Б.Ғ.Нұржанов өнер терминін екі мағынада, яғни кең және тар ... Кең ... өнер ... ... ... жасампаз әрекетін
білдіреді және бұл мағынада өндірісте, тіпті «дін» де өнер формалары болып
табылады. ... осы ... ол ... грек ... ... ... «искусство» деген терминінен аударғанда ‘poesis’ сөзі
ежелгі гректерде «білім», «туынды», «сана» ... да ... ... ... және осы ... ... болып табылатын барлық
нәрселер ‘poiesisia’ – адамзат саласына жатқызылады және ол ... ... ...... ... қойылады. Өзінің тар
мағынасында өнер әр ... ... ... ... ... болып табылады. Дәл осы мағынасы қазіргі ... ... ... 302 – 323/. Өнер адам ... сан ... біліммен қаруландырады,
жанын нәзік сезімге бөлейді. Өнер сүйген қауым адам баласына тән ... ... пен ... әсем мінез–құлықты қастерлейді.
Адамның асыл, нәзік қасиеттерінің бірі эстетикалық сезімді оятып, өсіретін,
эстетикалық талғам мен ... ... ... ... ... жетілдіретін факторлардың ішінде ең үлкен ... ... рөл ... өнер ... дау жоқ. ... ... тәрбиеде атқаратын қызметі баға жетпес. «Эстетика» -
гректің ... ... ... ... «сезімдік», «сезіммен қабылдайтын
дарындылық» деген ұғымды білдіреді. Тұңғыш рет «эстетика» ғылыми термин
ретінде 1750 жылы ... ... ... кітабында қолданылды,
бірақта ғылым ретінде ол өте ерте дәуірде, құлдық қоғамда Египет, ... және ... ... ... ... жайлы неміс, ағылшын, француз, орыс тілінде жазылған
қыруар еңбектер бар. Соның ... ... ... ... ... осы ... дейін толастаған жоқ: «әсемдік» дегеніміз не? ... ... ... ... – бұл ... қажеттілігі, көзқарасы, мақсатымен
сәйкес келетін жоғары дәрежедегі ... ... Ерте ... ... ... біз ... ... көреміз: әркім өзінің айналысқан ісіне орай сурет
салған, - аң аулау, жермен айналысу т. с. С. ... орай ... ... ... ... ... ... «әсемдік» жайындағы түсінікте
субъективтік те кездеседі. Себебі «әсемдік» жайындағы ұғымды анықтауды
көптеген маңызды ...... ... ... ... ... және ... діни және таптық қатынас, сән, сонымен бірге
тұлғаның жеке – дара психологиялық ... ... де ... ... ... ... бар: ол ... турасындағы суреттер, классикалық
музыка және т. б.
Әсемдікті тану ...... ... ... іс ... қай түрінде болмасын, оның қарым – қатынасында, әсіресе, ... және ... мәні мен даму ... ... ... боп табылады.
Ежелгі тас дәуірінен бастап XIX ға дейінгі Қазақстанда
маңызды орын ... ... ... және рухани мәдениеттің негізгі екі
кезеңдері туралы ғылыми таңдамалар П. Аюпов пен М. Қадырбаевтың ... атты ... орын ... Бұл ... 1979 ж ... ... шығарылған.
Осы сөздің түйіні ретінде «өнер мен ... ... ... ... ... ... ... олар адам санасы мен жан ... әсер ... ... ... Шынай өнердің адам атаулының мінез-
құлқына игі әсер ... ұлы ... ... ... ... ... Дени ... пікірінше, «өнер- өмір мен
табиғатқа еліктеушілік» болып табылады. Ал, қазақтың ... ... ... ... жазушысы Мұхтар Әуезов өнер туралы ... ... « ... ... қай ... қай түрде туса сол ортаның шартынан, өз
топырағының қалпынан туады. ... ... ... осы. ... ... білмейді, еркін, отансыз, анасыз зат. Бұған қарағанда өнер ... бар ... зат ... Бұл анасының ұрпағы болып қана ... ... туса ғана өсіп - өніп ... ... ... ... киіп, елінің өз
ішінен шықпаса, өнер ерте ... ... ... ... ... ... бас иді деу керек». Неткен ғажап пікір ... Бұл ... үшін баға ... ... ... болып табылады. Рас, өнер осылай
тамырын тереңнен алып, кең ... жая, осы ... ... ... ... ... ... жүзінде іске асырмаса, өмірде не мән, не сән болар ... ... ... ... өмір ... ... ... мүсін, би, графика, саз, бейнелеу, қолөнер. Аталмыш өнер ... ең ... өзге ... ... ... ... еліне тегіс тараған
қолданбалы өнер болып табылады. Қай халықта және қашан да болса мұқтаждықты
жою,баршылықты молайта ... ... ... жақсарту, қолөнер бұйымдарын
тиімді, қолайлы, сәнді етіп пайдалану әр халықтың бәріне бірдей ... ... ... еді. ... ... ... ата-бабаларымыз кейінгі
ұрпақ үшін көптеген қолөнер мұраларын қалдырды. Олар біздің өміріміздің
зейнетті болуы үшін ... неше ... ... от пен ... тар ... кешулерінен өтті. Сөйте жүріп өз елінің тарихында мәңгілік өнер
өрнектерінің мұрасын қалдырды. Сол ... ... ... бойы ... ұлттық мұрасының рухани да материалдық
қазынасының қомақты ... ... Бұл ... жыл ... өнер екендігін жоғарыда айтып кеттік. Оны айғақтайтын ... ... ... ... үй ... қажетті заттары.
Формасы жағынан реалды, мазмұны жағынан мифтік тұрғыдағы ... ... ... ... ... етті және ... ... қолданбалы
өнерінің ең алғашқы тарихи бастамасы болды/10. 66 – 72/. ... ... ... ... және ... көшпелі тұрмыс жағдайы
негізінде мал ... ... ... ... ... ... қой жүнінен жіп иіріп, ол жіптен өрмек тоқып,шекпен, шалбар сияқты
сырт киімдер, қапшық, қоржын, аяққап, киіз үйдің түрлі ... ... ... киіз үйге ... ... ... киіз басып, оны оюлап жақсы
текемет басып,сонымен қатар ... бас киім ... ... да ... отырған. Соның дәлелі ретінде ата- бабамыздың аяулы алақанынан ... бір ... ... ... ... ... жөн ... шетел ғалымдары қазақ ұлтының тарихын, тұрмыс –
тіршілігін,киім үлгілерін ... ... ... ... көңіл
бөлген және қолөнер тарихы туралы аса құнды деректер жазып қалдырды.
Мәселен, А. ... И. Ф. ... Н. М. ... П. И. ... ... Э. Ю. ... М. И. Манаев, А. И. Якоби, Г. Н. Потанин сынды
ғалымдар. Әсіресе XVII – XIX ... ... ... ... ... ... шегіне жеткен шағы еді. Бұл жайында академик Ә.
Марғұланның : «Қазақтар тек ... ... ғана өмір ... - ... ... айғағы іспетті. Осы ғасырларда жұртшылықтың керек – ... үй ... киім – ... ... ел ... айналды. «Алтын
кемел белге сән, асыл жиһаз елге сән» ... ... ... осы кезеңнің
көрінісің суреті тәріздес. Сірә, бұл кезде асыл тастарды қолдана бастаса
керек.
Жеке тұлғаның эстетикалық ... ... ... негізінде қалыптастыру.
Қазақ қолөнерінің «алтын кезеңі» өзге ұлт ... да ... ... ... ... ... Я. К. ... Алтай,
Тарбағатай елді мекендерінде ... ... өнер ... ... жазып, соның ішінде бас киімнің түрі сәукелеге ... ... ... ... ...... кездестірмегендігін айтып, аса жоғары
бағалайды. Сондай – ақ Г. Н. Потанин, В. В. ... Э. ... Р. ... ... ... де зор үлес қосты. Тарих парағы әр ... ... ... ... ... емес – ті. Бір ... жалпы жұртшылық
шұғылданатын қолөнер, 1917 жылы төңкеріс ... ... ... ... ... ... тұрмыстағы сұранысын жойды деуге болады. Сол кезде
әлсіреп кеткен бұл өнер ... әлі де ... өз ... ... ... ... ... тұтыныс бұйымдарынаң шеттен әкелінуі, техникалық
құралдардың көмегімен жасалуы болып отыр. ... өзі ... ... деп ... ... Қазір «қазақ қолөнер бұйымдары қолданыстан
тыс» қалды ... ... де жиі ... жүр. ... ояу, көзі ... бұл зор ... ... іздеп,өз ұсыныстарын білдіріп жүр.
Солардың бірі ғылыми ізденуші Ісләмов Оралбек өзінің «Қазақ ... ... ... ... ... қолөнерін қайта жаңғырту үшін мынадай
жұмыстар ұйымдастырылған жөн ... ... ... XIX ғ ... ... басшылыққа
алып, XX ғасырдағы дәстүрлі сабақтастығын көрсету. Яғни ұлттық қолөнер
мәдениетінің XIX ... ... ... ... отырып, оны
этнографиялық деректерін ... Сол ... ... қолөнердің XX
ғасырдағы жалғастығын көрсету.
2. Осы айтылған сабақтастықты ... ... қол ... технологиясын тәжірибелік жұмыс ... ... ... ... ... ... тарихындағы орнын
көрсету. XX ғасырдағы деректермен толықтыру, ... ... ... ... нақтылау.
4. Қахақ қолөнер тарихын саралай ... оның ... ... ... ... ішінде қолөнер бұйымдарының даму
дәстүрн тың деректерін көрсету.
5. Қолөнердің мал шаруашылығы өнімдеріне икемделген ... мен ... ... ... көне ... ... ... салыстырмалы материалдарды қолданып, қазақтың жүн
өнімдерін ұқсату мен пайдаланудағы ... мен ... ... «жүн ... ... ... ортамен, ұлттық
салт – дәстүрмен бірлікте дамитындығын дәлелдеу басты назарда болуы қажет.
Осы ұсынылған іс- ... одан әрі ... ... ... ... жолы қандай? Қолөнер мәселесін ұлт болып шешу ... бе? ... ... ... екен, қай кезде де қалауы» демекші бұл шара ең ... ... ... ... ... ... жөн деп
ойлаймын. XXI ғасыр - жастар ғасыры емес пе? ... ... ... көзі саналатын қолөнер түрлерімен таныстырып, жасалу жолдарын
меңгертсек, ескі ... ... жаңа ... ... керемет қолөнер
туындыларын ойлап шығаратындықтарына кім шүбә келтіре алады? Мысалы, еңбек
пәніне 51 ... ... жас ... ... ... бөлімін де
ұтымды пайдалана білуге болады. Егер кітаби жоспарды құру менің үлесіме
тисе, бұл сағаттарды мен мына ... ... ... едім, мәселен, 7-сыныптың
сабақ жоспарын төмендегідей ұйымдастырған тиімді ... ... бар ... ... өріс алып, өркен ... ... ... ... ... ... еленіп, өз беделіне ие бола
бастады. Қазақ өзінің ұлан байтақ жеріндегі ... ... ... ... ... және сол ... дамытушы, байытушы,
жаңғыртушы. Қорыта айтқанда нағыз әсем өнер ғана адам ... ... ... ... эстетикалық сезімін оятып, ізгілік, парасаттылық
қасиеттерін ... ... ... - оның ... - ... халық
даналығында. Халқымыздың болашағын ... ... ... ... ... үлес ... азамат тәрбиелеуде сан алуан өнер
түрлерінің тәлім – ... ... зор. Жас ... ... ... әсер ететін өнердің барлық тәрбиелік ... ... ... ... өнер ... ... туған халқының эстетикалық
дүниетанымын, жарасымды дәстүрін меңгерту – ... ... ағып ... бұлақ» демекші өнер сан - салалы болып
келеді. ... ... ... ... ... ... бірі –
қолөнер. Қолөнер деп – халық тұрмысында жиі пайдаланатын өру, тігу, ... ... ... ... ... өнер ... айтады.
Халық қолөнеріне әдет – ғұрып жабдықтарымен қатар аң аулауға, мал өсіруге
және егіншілікке қажетті құрал – ... да ... Киіз ... ... – кереует, кілем, сырмақ, алаша, түрлі бау – басқұрлар тоқып, арқан,
жіп есіп, илеулі теріден, таспа ... ыдыс – аяқ, ... және т. ... ... ... ... өнерпаздар өз қолдарымен жасап, түр
нақыштармен әшекейлейтін ... ... ... ... ... ... оқулықтар бар.
Солардың ішінде көлемді әрі көркем жазылған, А. ... ...... халықтық қазына» атты өнертану – этнографиялық ... ... бірі ... ... халқының сәндік – қолданбалы өнеріне
терең ғылыми ... ... Бұл ... ... жақсы
безендірілген және ұлттық ою - ... ... ... ... алуға
болады.
Қазақ қолөнерінің де басқа ұлттардың аталмыш өнері ... тән өсу ... даму ... бар. Ол тарих ... көне ... ... ... ... бұзылмаған таза табиғатты көргенмен,
оған басқа қайрат қыла ... ... келе ... өнері дүниеге келді.
Қай өнерді алып қарамайық, олардың алғашқы бастаулары бұлдыр замандарда,
адамзат алғаш ... ... ... әлі ... ... ... толассыз өнер деп бағалауға болар құбылыстардың да арғы ... ... ... ... көне заман тарихымен бірге дамып, бірге қайнасып
келе ... бай ... ... ... бір тобы – үй іші мүліктері
болса, екінші тобы – қайыс өру, қару – ... көшу – ... жол – ... еді. Шеберлер тас қашау, сүйек ою, ағаш ою, мүйіз балқыту,
металды өңдеу сияқты ауыр ... де ... ... бұйымдарын жасау
үшін шеберлер материалды табиғаттан алды. Қазақ халқы мал шаруашылығымен
айналысып оның ... ... ... жүннен бау – шу, арқан – жіп,
киім – кешек, аяққап, киіз ... ... ... ... ... ең қажетті мүліктер дайындаған. Теріден саба, торсық сияқты ... ... аяқ ... ... ... ... тек ... емес, сонымен
қатар терісін, мүйізін, сүйегін де іске жаратып отырған.(3)
Қазақ халқының өте дарынды, шебер халық екеін ... ... ... ... білуінен –ақ көруге болады . Жүннен жасалған
бұйымдардың ішіндегі ең көп ... ... Киіз басу ... ... белгілі. Ноин – улин мен Пазырык қорғандарынан қазылып алынған
заттардың ... ... ... ... ... Киіз басу өндірісі
өзінің өсу шегіне орта ғасырдан бұрын жеткен. Киіз – ... ... ... үй ... ... ... ... халық өмірінде
киіздің алатын орны ерекше. Киізден сырт киім, байпақ тіккен, оны тек ... үшін ғана ... ... киіз ... ішкі ... ... өзге де
тұрмыс тіршілікке қажет заттарды тігуге де қолданған. Халық ... ... ... ... қоржындар мен дорбалар жасайды. Киіз ... ең ... ... өңдейді. Жүнді жақсылап майы мен шайырынан, шаң ... ... жуып ... кейін барып киіз басылады. Киіз басудың
өзіндік технологиясы бар. Бұл жайлы Ә. Тәжімұратовтың «Шебердің қолы ортақ»
кітабынан толық ... ... ... біз сол ... ... ... жасалатын дәстүрлі сәндік
– қолданбалы өнерінің бірі – текемет пен ... ... ... ... ... ою - ... түсіріп басылған киіз. Ол басу киіз
басумен бірдей. Айырмашылық сол, текемет бетіне әр түсті өрнектер ... орай ... ... ... ... ерекшеліктері бар. Текемет киіз
үйге жабылатын кесек киізден ... ... ... ... Ол киізге
қарағанда таза, әрі жұмсақ. Сондықтан оған тек қана қозы ... ... ... ұяң ... ғана ... түр салып басудың екі түрлі әдісі бар. ... ...... жүннен бөлек басылған жұқа киізден қиылып ... ... ... ... қйып алынған оюды ... ... ... ... су ... ... басады. Әдетте бұл әдіспен басылған
текеметің ... теп – ... ... әдемі түседі.
Сырмақ - әр түрлі киізден ойылып жасалатын төсеніш киіздің
бір ... ... ... ... балаға таралып, дәстүр болып келе жатқан
өзіндік тәсілі бар. Сырмақ даярлауда алдын ала өлшеніп, ... ... ... Ою - ... халықтық дәстүрге сай, қатаң тәртіппнен
орналастырылады. Сырмаққа қажетті ақ киіз бір ... қара қиіз бір ... ... ... ... ою ... ... бормен сызып, бор
орнына бұрындары тұз, көмір, сабын қосып қайнатып, бір тектес зат дайындап,
екі киізді ... ... ойып ... ... ... соң ... оюдың ағын
қараға, қарасын аққа апарып қиюластырып ... ... оюды ... тұтас үлкен киізге жапсырады. Оюлардың құрастырылар жерінің үстін
бастыра жиек басады. Жиектік жіптің бояуы ашық ... ... ... ... мықты келеді. Кейбір сырмақтарды жарты ғасырда артық төсеуге
жарайды. Жоғарыда айтылғандай оюларды ... ... ... тігу ... сырмақты тұтастай сырып тігеді. Сырмақ сонда шымыр болады. ... ... ... ... ... сырмақты негізінен төрт түрге бөледі:
біріншісі көш сырмақ – ең үлкені, жалпы көлемі 3 – 5 ... ... ... жалпы көлемі 3 – 3,5 метрдей. Үшіншісі – төр сырмақ, көлемі
2 – 5 ... Бұл ... оюлы ... Мұны ... ... келгенде төрдегі
қонақ көрпенің астына салады. Төртіншісі – төсек сырмақ, көлемі 2 – ... жер ... ... ... ... ... ... жасалатын бұйымдар. Қазақ халқы теріден үй тұрмыс –
тіршілігіне, шаруашылық қажетіне жарайтын ерлердің сыртқы киім – кешегі, ... ...... айал - ... азық түлік салатын қаптарды,
сұйық сусын сақтайтын ... ... ... ... ... өзіне
лайық үлгілермен безендірілген. Теріге ... ... ... ... ... ... де, не ыдыстың түріне қарай тұйықталған шағын да ... ... ... ... ... жасау, даярлауда үлкен табысқа жетіп,
көркемөнерге бірсыпыра үлес қосқан Талдықорған ... ... ... ... ... ... дәстүрінің кейбір бөлшегі бүгінде
басқа мазұмында жүзеге асып отыр.
Ою - өрнек халқымыздың ... ... ... ... ою ... жеке дара өмір сүрмейді, ол тек бұйымдармен бірге, оның эстетикалық –
көркемдік деңгейін сапалы ... ... ... ... ... ою - ... өзіне тән атқаратын қызметін ескермей, ... ... ... ... ... қарастыру, бұл өнер
туындыларын бағалай білуден алшақтатады, әрі ... ... ... әсер ... бойы әр ... ... ... қалыптасады. XIX
ғасырда және XX ғасырдың бас кезінде қазақ халқының қолөнері ішінде киіз
үйдің ... ағаш ... ... ағаш ... ... тігу, өрнек тоқу,
киіз басу кең орын алды. Бұл кезде жас ... ... ... ... сырға жасап, оларды түрлі түсті өрнектермен әшекейлеу өнері де
өрістей түсті. «Қарыс қазы ... ... ... ... деген мақал осы
өнер молшылығынан туған десе де ... ... ... үшін ... әр кез
ардақты болғандықтан, оларға арнап көптеген әшекейлі бұйымдар ойлап тауып
отырған.
Қазақстан ... ... ... беру ... жағдайы
«Эстетика» - гректің «эстетиз» ... ... ... ... қабылдайтын дарындалық» деген ұғымды білдіреді.
Тұңғыш рет «эстетика» ғылыми ... ... 1750 жылы ... философы
Баумгартеннің кітабында қолданылды, бірақта ... ... ол өте ... ... қоғамда Египет, Вавилон, Индия және Қытай елдерінде пайда
болды.
Эстетика жайлы неміс, ағылшын, француз, орыс тілінде жазылған
қыруар еңбектер бар. ... ... ... ... ... ... осы ... дейін толастаған жоқ: «әсемдік» дегеніміз не? Өйткені ... ... ... – бұл ... ... ... мақсатымен
сәйкес келетін жоғары дәрежедегі терең сезім. Ерте дәуірдегі суреттерге зер
салсақ біз еңбек процесін көреміз: әркім ... ... ... орай ... - аң ... ... айналысу т. с. С. Соған орай «өмір деген тамаша»
афоризмімен келіспеуге болмайды. Бірақта ... ... ... те ... ... ... жайындағы ұғымды анықтауды
көптеген маңызды әлеуметтік – психологиялық факторлардың ... ... ... және расалық, діни және таптық қатынас, сән, сонымен бірге
тұлғаның жеке – дара психологиялық ерекшелігі. Дегенмен де ... ... ... ... бар: ол ... ... ... классикалық
музыка және т. б.
Әсемдікті тану (ээстетика) – табиғатта, қоғамда, адамның іс -
әрекетінің қай түрінде болмасын, оның ...... ... ... және ... мәні мен даму ... ... ғылым боп табылады.
Ежелгі тас дәуірінен бастап XIX ға дейінгі Қазақстанда маңызды орын алған
адамның материалдық және рухани ... ... ... ... ... П. Аюпов пен М. Қадырбаевтың «Ежелгі Қазыналары» атты кітабында
орын алған. Бұл кітап 1979 ж ... ... ... ... өнерінің тууы, жетілуі туралы, халықтың этникалық
мәдениетінің қалыптасуы мен дамуы ... Б. ... ... ... ... Оның «Өнер бастаулары – бұлақтары» атты ... орны ... Бұл ... қазіргі өнердің жағдайы жан – жақты ашып
көрсетуімен қатар халық ... орны мен ролі ... өз ... ... тиіп, ілгері ел, тәуелсіз
мемлекетке айналған кезде қазақ халқы ... ... ... ашып ... ... ... Сондағы ғасырлар бұрын қазақ
жерінде түркі тектес халықтардың орта мәдениетінің ... ... ... – бабамыз жасаған әдебиеті мен мәдениеті, философиялық, психологиялық,
педагогикалық ... ой мен ... ... ... дәлелденді. Білім,
ғылым, мәдениет саласындағы осы «ақтаңдықтардың» бетін ... ... ... ... ... уақыттың рухани мұрасын саролау,
талдау, он ... ... ... ... ... айналдыру
мәселесі қазіргі уақыттың талабы.
Біздің халқымыз - ... ... ... ... ... ... бірі деп ... халық. Сол үшін де жаңа өмірдің жарқын
сипатын, сұлу сымбатын, жаңа қоғамның ... ... ... ... ... ... тарихында эстетика ғылымы
болды деп айтпасақ та, халықтың әсемдік жайлы түсініктері мол ... ... ... сай ... ... әр ... ... болған. Бұл заңды да. өйткені тарихта ешқандай мәдениеті
болмайтын, түрлі өнер, ... ... ... адам – ... ру ... мен халық болған емес. Тарих, археология ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі қалалар,
кенттер жәнебасқа да мәдениет ошақтары болғандығын дәлелдеп отыр». Қазақтар
ағаштан түйін түйіп, ер шауып, уық ... ... ... Киіз ... ... ... алашалар тоқыған. Бармағынан бал тамған шеберлер ернеуі
жұқа шара, алтын білезік, сақина, балдақ, ... ... ... ... ... ... ... мүйіздеп, ел қорғаны – батырларға сауыт – сайман,
оқ өтпейтін ... ... ... ... ... ауыр батпан, шоқпар
жасаған. Халық арасында кең тараған зергерлік, ... ... ... ... ... ... болғанын, өмірдің асқақ мұраттарына
сәйкес әсемдік ... ... ... ... дәлелдейді. «сонау ерте
кездердегі көркем сөз тіркестері, мақалды, ... сөз ... ... жазу – ... ... ... өлеңдер, аңыздар
халқымыздың бейнелі ойға, ... ... көне ... – ақ шебер болғанын
көрсетеді». Осы тұрғыдан қарасақ, қазақ халқының ... бай, ой - ... ... қабілеті мол, эстетикалық сезімінің жетілгенін аңғара
аламыз.
Ерте кезден – ақ ... ... үш ... ... музыка.
қолөнері кеңінен өріс алды. Ғасырлар бойы әсемдікті өнер арқылы бейнелеп,
шынайы асылдарын елге тарата ... ... ... ... пен ... ... пен ойлылықты, қол өнердегі жарастық пен ... ... деп ... ... көне заманнан бергі өнер тану жолын,
эстетикалық ойларын, ... пен ... ... ... әсемдік жайлы
көзқарасын қалай білуге болады десек, ең алдымен, ... көне ... тау ... ... мен ... тастағы таңба жазулар,
жерден қазылып ... көне ... ... ... ... жері
тарихи ескерткіштерге өте бай. Мұнда материалдық мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... айырықша көп.
Ерте ғасырда сақтармен бірге үйсіндер, қаңлы тайпалары ... ... Олар ... ... ... ... Бұл ... темірден, ағаштан жасалған түрлі бұйымдар болды. ... ... ... шығарып, үйге тұтынатын кілем, алаша, киіз жасай
бастады. Мыстан, ... ... ... ... ... ... ... бірге, өсімдікке ұқсас оюлар жасады. 1939 жылы ... ... қос ... ... және ... ... ... Осы
бұйымдардың алтыннан жасалған бөліктерінде ... ... ... өсімдік суреттері кездеседі. Сол оюлардың кейбір түрлерінің
кейінгі уақыттағы ... ... ою - ... көп ... бар. ... осы орнаменттердің табиғатқа еліктеуден туған өнер екендігі аңғарылды.
Бұл – көне заманның жемісі. Көбінесе, ... ... ... күштері,
жыртқыш аңның іздері мен мүйіздері бейнеленген. Осындағы ою - өрнектің
үлгілері эстетикалық ұғым туғызады. ... ... ... мен ширатылған
сызықтар өзара сәнді жалғасып, қызылды – жасылды бояумен астасып көмкеріліп
тұрады. Жанды бейнені ... де ... сұлу ... сәнді құбылыс
береді. Әрбір өрнектің түрлі пішіні сан ... ... бар. ... ... ою - ... көне ... ... халықтың қарапайым өнерінің де
эстетикалық терең сыры бар екенін байқаймыз.
Қазақ халқының қай ... ... ізгі ... көру ... Тас ... ағаш жону, темір қақтап, өрнек салу, тас қалап, үй соғу
ертеден етене өнерге айналады. ... сол ... ... ... ... киіз ... ... – бауларын ою - өрнектермен безендірді.
Қазақстанның қай жерінде болса да күмбезді ... ... сұлу ... ... жиі ... ... Бұлар халқымыздың
кейінгі буынға қалдырған асыл да асқақ ... ... ... өнер ... ... кең, ол әдеби тілде ... ... ... ... ... ... ... адам өміріне ықпалын жақсы білген. Және өнерді бірінен – бірін
бөліп ажыратпаған. атқа шабу, кілем тоқу, күміс қақтау, ер ... ән ... ... ою ою, жыр жырлау және т. б. өнер деп ... ... ... бір ... болу ... ... ... мағынасы өнердің көп қырлы
екендігін байқатады. Оның үстіне ... ... ...... шебер,
ақын, жырау, салт серілерді қатты құрметтеген/ 11. 44 – 47/.
XI ғасырда өмір сүрген ... ... ... ... атты үгіт насихат кітабында өнердің абзалдығы, қадір – ... ... ... ... ... дейді: «... өнерсіз жан - өнегесіз, ... де ... ... Ондайлар бұтасы бар да, көлеңкесі жоқ тікенді
шоңайнаға ұқсайды. Өзін де ... де ... ... адам ... ... әулетінен болса да, өнері болмаса,
халықтың ізет – ... ... ... ... ... да, ... де құр алақан жанның тағдыры одан да жаман болады»/12. 20/
Бізге аттары мәлім, ... аса ... ... ... ... Бальзакпен Маркс «өнер өмірді шындық арқылы бейнелеп,
сезімдік тұрғыда тану» деген қағиданы мұра ... ... ... бойынша, эстетикалық таным әлемі практикалық игеру үрдісінде, оның
материалдық, өндірістік іс - әрекеттерде пайда болды. Ол ... да ... ... ... қатынастардың өзегі деген көзқарасты ұсынады.
«Өнер шығармаларында –дейді академик М. Қаратаев, - ... ... ... ... ... ой – арманы мен
твочестволық еңбегінің әсемдігін барынша молынан ашып ... ... ... ... ... – мақтан етерлік даңқты да игілікті іс. Дәл
осындай шығармалардың бір жағынан, зор ... ... ... екінші
жағынан, ол адамдарға орасан үлкен эмоциялық әсер етеді, адамдар олардан
көркемдік ләззат ... ... ... ... ... ... шауман шаттығына бөлейді».(Қаратаев М. Әдебиет және эстетика.
Алматы, 1970. 349 – 38)
Олай болса, әсемдікті ... ... ... ... ... шындық тұрғыдын суреттейтін адам адам өмірінің айнасы –
көркемөнер. ... ... ... ... ... тұрмысын, саяси
хал жағдайын, іс - әрекетін, мінез – құлқын тереңірек, көркем түрде ... ... Осы ... өз ойын ... келе М. ... ... ... өнердің объектісі, зерттейтін заты, ... Ал ... ... ... ішкі – ... дүниесі қаншалықты айқын да нанымды
көрсетілгендігімен, оның ... оның ... орны мен ... ... ... - ... қаншалықты шынайы да терең бейнеленгендігімен
өлшенеді»(Қаратаев)
Қай халқты алсақта, бізге мәлім ... өз ... ... тіршілігін сәндендіруге айырықша көңіл ... ... ... ... мен ... ... қажетті құрал –
саймандарын әшекейлеп ұстауға тырысқан. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жирендіріп, сұлуы сүйсіндіретін,
адам жанын рахатқа ... ... ... ... ... да өнер – ... сол халықтың қоғамдық
тарихымен, күнкөріс кәсібімен ... ... ... ... орай ... өнері мен мәдениеті де басқа халықтардай өзінің тұрмыс – ... сүру ... ... ... сай ... ... отырған.
Демек, халықтың өзіндік ерекшеліктерін бейнелейтін өнер ғана жастарға ұлкен
эстетикалық тәрбие берудің құралы бола алады.
Қазіргі кездегі ... ... ...... ... зер ... байқасақ сол өмір қажеттілігінен
туындағанын растайтыны анық – ақ. Оны, К. ... ... ... ... әлі өркен жая қоймаған қазақ жерінде сонау VIII – XIX ғасырларда ... қол ... ... ... ала ... халқымыздың өнер тарихынан аян.
Ашық түсті айшықты текеметтер, қара ала ... ... - ... ... ... ... түкті кілемдер, ... ... ... ... ... ... мен ... аяққап, кесеқап немесе шекпен, шапан сияқты киім кешектер о
баста, сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... жіп
– жылу ұстағыштығымен, күннің көзін өткізбеитіндігімен, бояу ... ... ... бұйымдар //құрастырған Қ. Мұқанов. –
алматы: қайнар, 1990. 144 – 120)
Қолөнер дүние жүзінің барлық халықтарына тән ... ... ... ... орай әр ... әр ... ... дамуына,
тұрмысына, табиғат ерекшелігі мен эстетикалық талғамына байланысты қолөнері
өзіндік ерекшелігімен халық өмірінде өшпес із ... ... ...... өмірімен, тұрмысымен бірге жетіліп,
біте қайнасқан өміршең өнер. Қас шеберлердің қолынан ... ... ... ... ... ... қарау мүмкін емес. Өйткені,
бұл заттар ел тұрмысына сән ... ... ... ләззат әкелген. Аты
шыққан қолөнер шеберлері өз ... ...... мирас етіп
қалдырып отырған. өнердің осындай халықтық сипатын Абай Құнанбайұлы ... ... ... ... М. ... ... ... ұстаз» атты
кітабында түс киіз, оюлы текемет, кілем, сүйекті өрнек, ... ... ... ... ... ... ... халықтың әсемдікті сую сезімі,
талғамы осы ... ... айта ... ... ... арғы
негізінен қол үзбеу керек, себебі өнердің шын мәнісіндегі ... ... ... ... ... ... ... болып табылады», -
дейді.(Әбіліова З, Әсемдік сенің серігің. – ... 1977. 108 – ... ... ... ... ... салт ... киім үлгілерін, тұрмыстық құралдарын зертеп, өнердің міндеті
халық өмірін реалистік ... ... деп ... ... ... де, архитекторларымыз да халықтың қолөнерін өз еңбектерінің
басты арқауы етіп алды. Оны ... ... көп ... ... ... ... салынған әшекейлері, ыдыстар мен тұтыну
бұйымдарында безендірілген өю өрнектері растайды. Сол ... киіз басу ... тоқу ... ғасырлар бойы келе жатқан халық дәстүрін бейнелейтін
айшықтар да басым келеді. Қорытындысында қазіргі кездегі қазақтың ... ... ... ... ... тәрбие берудің бірден – бір
таптырмас құралына айналып отыр.
«Әр халықтың мәдениетіне терең үңілу арқылы ғана сол халықтың
таным деңгейінің ... ... ...... ... ... ... ертеден қалыптасқан көне мәдениеттің мұрагері, - дей келе ол, ... ... ... Осыған орай халқымыздың этномәдени болмысы
материалдық мәдениетімен де анықталады» - деген пікірін ... Олай ... ... ... ... бар материалға сүйеніп жасады. Ал, материал
халықтың шаруашылығына, кәсібіне байланысты өндірілді. ... ... ... ... ... ел ... киім – кешек, үй бұйымдарын,
ер – тұрман әбзелдерін жасау үшін тері, ... ... ... ... ... ... алынып өңделеді. Осы ... ... үй ... ыдыс – ... ... ... ер ... өрнектеп, нақыштап, түрлі түске енгізіп, безендіріп, әшекейлеп
отырған.
Көне заманнан келе жатқан қазақ қолөнері өз халқының ... ... ... қалып, әр дәуірде өзінің өшпес ізін қалдырып,
әлеуметтік – көркмдік жағынан ... ... қалт ... өз ... ... ... Тұрмысқа қажетті қолөнер бұйымдары көшіп – қонуға ... ... ... сыртқы формасын тауып, әр шебердің талғамына, ой
өрісіне тән ою - ... ... ... ... ... ... қарастырылған десек те, олардың бояуы, әсемдігі жағынан табиғи
үндестік байқалады. Халық шеберлері ... ... ... ... де зер ... оны ... ... тәсілінің барынша тиімді
және күделікті тұрмысқа ең қолайлы жақтарын қарастырып ... ... де ... ... ...... іші - өнер кеніші» - демекші, өнер ісін көркейтетін
көптеген шеберлер ... ... ... ... ... қолашы (қола қуюшы),
темір (ұста), қарнаушы, бәдізші (мүсінші), сәулетшілер ... ... ... ... балқытумен, мүсін жасаумен, үй салумен көбірек
айналысты. Осы кездегі өнердің өркендегі дамуымен байланысты әсемдікке ... ... ... ... ... талғам артып, өнер түрлері көбейгені
байқалады.(әбілова 27 28)
Қазақстан аумағында әр ... ... ... ... ... ... ... бар:
1. Ағаштан бұйымдар жасау.
2. Жүннен бұйымдар жасау.
3. Арқан – жіп есу.
4. Киіз басу.
5. Киізден бұйымдар жасау.
6. Кілем ... ... ... ... ... ... және мүйізден бұйымдар жасау.
9. Металдан бұйымдар жасау.
10. Зергерлік
11. Тастан, қыштан бұйымдар жасау.
12. Ши тоқу.
13. Ер – ... ... ... ... Киім ... Аяқ киім ... Сабын жасау.
18. Бояу жасау.
Ағаштан жасалған бұйым түрлеріне:
1. Киіз үй сүйегі.
2. Киіз үй жихаздары.
3. Ыдыс – аяқтар.
4. Сазгерлік ... Мал ... ... ...... ... ... құрал – жабдықтар.
7. Аң аулауда қолданылатын ...... ... қолданылатын құрал – жабдықтар.
9. Ойын жабдықтары.
10. Бесік (Қоспақов З. Сыр тартсақ тарихынан әншіліктің. – а:ғылым,
1996. 168 – ... зат ...... де әдемі бұйым кепілі екендігі
бәрімізге мәлім. Осы орайда, қазақ ... ... ... бірі және ең ... – жүн ... ... әрі ... әрі сапалы
да мықты бұйым шығу үшін ... ... ... ... сапасы ерекше орын
алады. Өйткені жүннің тұрмыстық қажеттілікпен бірге адам денсаулығына ... ... ... ... бұйымдарға: арқандар, жіптер, киіз үй
жабдықтары, киім – ... мал ... ... ... жатқызады.(Қоспақов 13)
Күні бүгінге дейін өз маңызын жоғалтпай келген сондай
дәстүрлі қолөнер үлгілерінің бірі – киіз ... басу ... ... ... ... көне заманнан бері
белгілі. Археологиялық қазба жұмыстары кезінде ... ... ... ... ... жасалған бұйымдар осының айқын дәлелі.
...Киіз үйдің сыртқы формасы сол қола дәуірдегі тас үйлерден
алынып, жылдан жылға ... ... ... байытыла келе біздің
уақытқа дейін жеткен.
...Оюланып киіз басу өнерімен басқа ... ... ... ... ... ... жекелеп кездесетін киізді
оюлау әдісінің тәсілдері Қазақстан аумағының барлық аудандарында кездеседі.
Сондықтан да оюлап киіз басу ... ... ... ... ... ... ... әбден хақымыз бар.
...Халық өмірімен бірге жасасып, біте қайнаған қазақтың ... ... әлі өз ... жойған жоқ. әдемі ойылған өрнекті ... ... ауыл және қала ... ... ... сән ... үй тұрмысында төзімділігімен және көркемдігімен жоғары
бағалануда» (жүннен жасалатын ...... ... ... үй ... – текемет, сырмақ,
көрпеше, сандық, кебеже, жүкаяқ беттерін, сондай – ақ киім – кешектерді,
қабырғаларды т. б. ... ... ... Онда ... ... қайталанып, симметриялы орналасады.
Киіз басу ісімен қазақ халқы өте ... ... ... ... ... ... ... бұйымдардың бірқатарын киізден жасап
келгендіктен киіз басу тнхнологиясын ... ... ... ... киіз
басу процестері де соған ұқсас, тек бұрын қолмен атқарылған ... күні ... ЖЕКЕ ... ... ТАЛҒАМЫН ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ
ҚОЛӨНЕР АРҚЫЛЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ.
Өнердің барлық түрі өзіне тән бейнелі тілі, ... ... ашып ... отырып, адам сезіміне әсер ететіні мәлім.
Қолданбалы өнерге тән ерекшеліктер – айналадағы ортамен
өнермен, еңбекпен ... ... ... ... әлеуметтік – тәрбиелік
рөлі тек оның туындыларының ... ... ... ... ... сонымен қатар адамдардың өз заманына сай ... ... ... ... дәстүрлермен сабақтастығынан
көрінеді.
Қазақ халқы сонау ерте заманнан – ақ ... ... ... ... ... ... ... Көркемдік талғам мен
талапқа сәйкес ... ... жеке ... ... және ... ... айырбас сауда жасау үшін ең ... ... Жүн, ... ... пен ... яғни мал ... өнімдері, ағаш,
металл, қолданбалы өнер туындыларын жасайтын материалдар қызметін атқарды.
Міне осының бәрін ... ... ... тоқып өскен бала бірте – бірте
бұл өнердің қыр – ... ... өз ... өмір ... ... шейін
айтарлықтай тәжірибе жинақтайды.(Ұзақбаева С. А. Тамыры терең тәрбие. –
Алматы: Білім 1995 ж. 123 – 227 ... ... ...... ... ... ету,
негізінен, көркемөнер түрлері арқылы (әдебиет, музыка, бейнелеу, ... т. б.) ... мен ... беру ... ... ... ... болсын
өнер түрі қоршаған шындық болмысының құбылыстарын ... ... ... құралдары арқылы баланың санасына әсер ете отырып, оның сұлулық
туралы алғашқы түсінігін, қоршаған өмір ... ... ... ... ... ... танымдық мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Жеке тұлғаның эстетикалық, рухани дамуына, ... ... ... ... өнердің зор ықпалы туралы
теориялық ... ... ерте ... ... ... ... ... ой – пікірінен, қайта өрлеу дәуіріндегі - өнерді,
нақтылы шындықты ... ... ... ғылым дәрежесіне көтерген
(Леонардо, Альберто, Дюрер, т. б.) өнер алыптарының трактаттарынан, өнердің
әлеуметтік қызметін айқындай отырып, оның ...... ... ... ... ... (Вольтер, Дидро, Руссо) эстетикалық
еңбектерінен және бұдан кейінгілердің ... ... ... ... ... ... саладағы ой – пікірлердің әрі қарай дамуына Н. А.
Добралюбов, В. Г. ... Н. Г. ... К. Д. ... ... ... ... қосқан үлесі мол болды. Әсіресе В. Г. ... ... ... қиял ... ... өнер туындыларының
белсенді әсері мен ықпалы туралы тұжырымдады және оның ... ... ... басталуын қажет деп санауы – жалпы эстетикалық тәрбие теориясы
үшін бағалы пікір.
А. В. ... ... ... ... ... әсер ... «Ол ... болашақты түсінуге, сүюге, оны
тез сезінуге мәжбүр ... ... егер біз бұл үшін ... ... ... ... көне өнерден таңдап ала отырып, оны пайдалана
алсақ, онда ... ... ... ... көрініс
табатын және орасан зор тәрбиелік маңызы бар өз өнерімізді ... ... - деп атап ... ... А. В. О ... ... ... АПН ССФСР, 1958. 559 бб)
Қазақтың көркем – ... ... ... жас ұрпақ
тәрбиесінде тиімді педагогикалық құрал ретінде пайдалану мәселелерін ... Қ. ... Б. ... М. ... Ж. ... Б. ... Қ. ... Е. Ералин, Е. Сағындықов, О. ... С. ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарында
қарастырылады.
Жас жеткіншектерде өнер ... ... ... эстетикалық
тәрбие беру жүйесінің ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарының тұжырымдық негіздерін С. А.
Ұзақбаеваның «Тамыры терең ... ... өнер ... ... ... ... халық дәстүрлері» атты еңбектерінен көруге
болады. Халық мұрасын пайдалануда балаларға сәндік қолданбалы өнер ... ... бер ... жан ... қарастырылған.
Ұзақпаева өзінің «Тамыры терең тәрбие» атты кітабында балалар
мен жастарға эстетикалық тәрбие берудің мүмкіндіктерін қарастыра ... ... ... ... мен дәстүрін сақтап, ұрпақтан ... ... ... ... ... мен ... ... рөл атқарады деді. Ол «қолөнер арқылы тұлғаның адамгершілік
қасиеттерін /қайырымдылық, мейірімділік, инабаттылық, ... ... ... ... туған жерге, елге сүйіспеншілігін, ұлттық намыс,
ата – баба дәуіріне сыйласты ... ... ... ... сақтау
т.б./, психалогиялық – ... ... ... ... ... қабылдау, байыптау, елестеу, еске сақтау, ойлау т.
б./ өнердегі / табиғаттағы әдемілікті, сұлулықты талғаммен, жылы ... ... алу, ... ... ... баға беру т. ... ... маңыздылығы бүгінгі күнде тіпті артып отыр» - деп
тұжырымдайды.
Жас ұрпаққа көркемөнердің қыры мен ... ... ... және ... өнер ... ... іс - ... дамыту
арқылы халқымыздың көркемдік мәдени бай мұрасын игерту, туған халқының
өнеріндегі ... ... ... ... ... ... ... балабақшадан бастап орта мектеп, білім беру жүйесінің
барлық саласындағы имандылық – ... ... ... де ... бірі ... ... ... тұла болмысынан, олардың өзара қатынасынан,
тілінен, жасаған өнер туындылары мен ... ... ... әр ... өзіндік ұлттық ерекшеліктері, дүниетанымын,
эстетикалық ... ... ... ... даму ... салт – дәстүр
үлгілерін, жас ұрпақ тәрбиелеу ... ... ... ... ... өнерінің түрлері мен жанрлары сан – алуан. Әр өнер
жанрларының адам, сезіміне, санасына, ой - ... ... ... ... ... жасалу құралдары бар. Жеке тұлғаның жалпы дамуына, көркемдік
талғамының қалыптасуына үлкен ... ... ... ... бір түрі
– қолөнері.
Жан – жақты өнер иесі, сегіз ... бір ... ... ... ... ғылымында тыңнан жол салған тұңғыш «Психология»/1926/
«Жан жүйесі және өнер таңдау» /1926/ атты еңбектердің авторы болды. Ол ... ... ... ... ... орын алып ... өнерсіз
қоғамның дамуы, рухани байлықтың молаюы мүмкін емес екендігіне тоқталып,
ұлт мектептерінде әуелі кескін өнері мен әуез ... ... ... салу, ән –
күй өнерін үйретуге негіз салу керектігін, әрбір баланың өнерге деген
ынтасын ... ... ... ... қажеттігін баса айтады.
(Аймауытов Ж. Шығармалары. – ... ... , 1989 – 269. 15 ... мен ... ... ... бір саласына үйрету
туралы идеялар қазақ халқының ... ... ... орын ... «Ақылды қыз», «Жігіт пен өнерлі қыз» ертегілерінде тегін, кесте
өнерін жетік меңгерген қыздар, олардың ... ... ... ... Қыздардың қолынан шыққан заттар өзінің нәөіктілігі, көркем
өнерлілігі, бояуының жарасымды үйлесімділігімен көзге ... ... өте ... ... да ... «Ермек» деген ертегіде Ермек деген кісінің өз қызын
білгілі шеберге тігін ісіне үйренуге бергені туралы айтылса, оның жіп ... ... ... ... киім ... үйренгені, еңбектің нәтижесінде үлкен
шеберлікке жеткені, тіпті оның шеберлігіне тең келетін адамның болмағаны
туралы айтылады.
Ал ... ... ... етікшінің тіккен етігінің
әдемілігі, өзінің ақылдылығы, еңбекқорлығы суреттелсе, «Өнеге» ертегісінде
ханның әдемі ... ... тоқи білу оның ... ... аман қалуына
себепші болды.
Қазақ халықтық халық педагогикасында білімді, қолөнер ... ... ... ... жоғары, «өнеріне қарай - өрнегі»
байқалып тұратын шеберадамды «бармағынан бал тамған» деп жоғары ... ... ... ұл мен ... үлгі - ... етіп ... Мұндай
жетістікке адам тек қолөнер кәсібінің құпиясын, қыр – ... ... ... де ... ... отырған.(Ұзақпаева )
«Қазіргі заманымыз - өнердің өзегі. Осыған орай адам
өнердіәдеміліктің заңы ... ... - ... ... ... ... ... – адамды жан – жақты, жарасымды етіп жетілдіру жаңа адамның,
ертеңгі жаңа қоғамның ізгілікті мұратын орнықтыру болып табылады.
Қоғамдағы ... ... ... ... ... ... адам ... тәрбиелік қызметі артып ... ... ... ... - ... адам ... баянды ету.
«Өнерді үйрен, үйрен де жирен», - деп Абай ... ... ... ... ... өнер ақылдың, дарынның белгісі
болып табылған».
«Өнер – бәлім бар жұрттар
Тастан сарай салғызады.
Айшылық алыс жерлерден,
Көзіңді ашып – ... ... ... ... ... ... – ау алысқа – ай,
Ұмтылыңыз қалыспай!
Біз надан боп өсірдік
Иектегі сақалды,
«Өнер – жігіт көркі» деп
Ескермедік ... ... сіз ... ... ... бердім батамды!»… - ... ұлы ... ... ... өлеңдері мен
«Мақсатым – тіл ұстартып, өнер шашпақ;
Наданның көзін қойып, көңіл ашпақ.
Үлгі алсын деймін ойлы жас ...... ойда жоқ әуел ... – ақ»,- деген ұлы ағартушы
Абайдың жыр жолдары өнердің құдіретін бізге өнеге ... ... ... ... ... өз ... соның ішінде жастарды тәрбиелеуді
мақсат тұтқандарын ерекше бағалаймыз. Олардың бұл ... ... ... детпес рухани эстетикалық құндвлық болып табылады.
Жалпы халықтық ... ... ... ... қоғамның және жеке тұлғаның рухани эстетикалық дамуына сонымен
бірге, қазіргі заманғы кәсіби өнер саласында тиімді ... ... одақ ... ... ... ... ... зерттеулердің
мазмұнына арқау болып келеді /А. Асанов, К. Н. ... ... ... барлық түрі өзіне тән бейнелі тілі, тәсілдерімен
әсемдік әлемін ашып көрсете ... адам ... әсер ... мәлім.
Қолданбалы өнерге тән ерекшеліктер – айналадағы ортамен, өмірмен, еңбекпен
тығыз болуы. Қолданбалы ... ... - ... рөлі тек ... өзіндік көркемдік, эстетикалық құндылығымен ... ... ... ... өз ... сай талғамын білдіруінен
өткендігі мәдениетпен, ұлттық дәстүрмен сабақтастығынан көрінеді» - деп
өнердің мәні мен ... ... ... С. А. ... ... ... – 1995, 227 – ... ТІЗІМІ
Қазіргі кезде жас ұрпаққа білім мен ... беру ... сын ... ... бұл ... ... үрдісін халқымыздың ұлттық табиғатына, тәлім тәрбиелік
дәстүріне, өнері мен мәдени мұрасына негіздеу ... ... ... ... ... мен ... жасына дейінгі балалар
мекемелерінде имандылық эстетикалық тәрбие берудің ... ... ... ... өнер ... балаларға ұлттық өнер
туындыларының мазмұны арқыла халық ... бай ... ... ... ... келді және бұлар басшылыққа алынып отыр. (қазақ
мектептері мен ... ... ... ... имандылық эстетикалық
тәрбие берудің кешенді бағдарламасы. – Алматы. – 1990 – 52 – ... ... ... ... ... ... баланың ең кіші жасынан басталуы қажет, ... ... ... талғампаздықты тәрбиелеу неғұрлым баланың
баланың кіші жасынан басталса, соғұрлым оның сезімталдығы жоғары дәрежеде
қалыптасатын болады. ... ... ... ... ішінде көркемөнер
істерінің әсемдігі баланың табиғатына жақын келеді. Мұны И. И. ... ... ... ... ... мысалы: музыка, картина
т. б. баланың бірінші сигналы системасына әсер ... оның ... әсер ... ... ... бала жас ...... әр нәрсені есіне сақтағыш келеді» - деп тұжырым жасаған.
(Мұқанов М. М ... ... ... ... 1962. 221 – 54б)
Ежелгі дәуірден – ақ адам баласы үшін ғылым мен ... тең ... – бірі ... ... ... дүниені
тануға, білуге қызымет етсе, өнер айналаны ортамен үйлесімді өмір ... ... ... Адам ... ... ... оның ... арқылы, өзін тауып, өз рухани дүниесін көркейткен. Сол ... ... ... ... ... отан ... сияқтысан алуан
асылқасиеттер сезімін қалыптастырып ... ... ... ... ... байлығын арттырып, ойын тазартып, мақсатына жетелейді, яғни
ббиік тұлғаны қалыптастырады.
Көркемөнер мен шығармашылыққа анағұрлым жақынырақ ... ... ... ... ... ... және т. б. ... Дюрер А. Дневники, письма, трактаты т 1. ... ... 1657, 86 – ... Н. Лук өз ... ... ... дамыту мен
қалыптастыру, ең алдымен ол шығармашылық ойлауға байланысты дейді. /Лук ... ... ... ... ... 1928. 284 – 23 б/. ... ... белгілері ретінде:
Нерв жүйесін (ақпаратты) код арқылы жіберу;
Тасымалдай білу;
Ақылдың икемділігі, ойдың тереңдігі;
Іс - әрекетті бағалауды ... – ақ, ... ... іс - ... ... ... ... ахуалдың болуы керектігін және қорқыныш жалқайлық. өзін өзі бағалау
сияқты психологиялық кедергілерден тұратын қарама – ... ... ... ... ... әсер ету ... ... адамның оны қаншалықты
терең сезініп, түсіне алатындығына ... ... ... - ... тәрбиелік мүмкіндіктерін толықтай пайдаланудың
міндетті шарты. А. К. ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі ғана, бұл бүгінгіге байланыста және және
ол адамға ... әсер ... - деп ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың эстетикалық тағылымы.Сатиралық лирикасы10 бет
”Қанжұған” кен орнынан жер асты ұңғымалы қышқылдық ерітінділерден U3O8 сары кек алу үшін , жылдық өнімділігі 500 тонна болатын цех жобала”Қанжұған” кен орнынан жер асты ұңғымалы қышқылдық ерітінділерден U3O8 сары кек алу үшін , жылдық өнімділігі 500 тонна болатын цех жобалау43 бет
«Биология. Адам және оның денсаулығы» (8-сынып) пәнін оқытуда жеке тұлғаға бағытталған технологияны пайдалану39 бет
Тұлға туралы теориялар жайлы4 бет
Химияны оқытуда аяушылық технологиясын қолдану және оның артықшылықтары мен кемшіліктерін талдау55 бет
Қазақ халқының қолөнері9 бет
Құқықтық тәрбие жайлы31 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру13 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру туралы51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь