Шекаралас аймақтар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.5
1 тарау Қазақстан Республикасының шекаралас аймақтарына экономикалық географиялық сипаттама

1.1 Қазақстан Республикасының шекаралас аймақтарының қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
6.18
1.2 Физикалық және экономикалық географиялық орны мен табиғат жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
18.27
1.3 Қазақстан Республикасының шекаралас аймақтарының табиғат ресурстары қорғалатын аумақтары мен экологиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

28.35
2 тарау Қазақстан Республикасының солтүстік шекаралас аймақтарының экономикалық әлеуеті және болашақтағы интеграция жағдайындағы пайдалану мүмкіншіліктері
2.1 Қазақстан Республикасының шекаралас аймақтарының шаруашылық мамандануы мен қазіргі кездегі экономикалық байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

36.44
2.2 Ресей мен Қазақстан мемлекеттерінің отын.электроэнергия, металлургия, машина жасау өнеркәсіп салаларындағы экономикалық әлеуетін тиімді пайдалануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

44.51
2.3 Қазақстан Республикасының шекаралас аймақтарының ауыл шаруашылығының даму бағыттары мен жетекші салалары ... ... ... ..
51.56
2.4 Қазақстан Республикасының шекаралас аймақтарының халықаралық көліктік мәселелері мен болашағы ... ... ... ... ... ... ... ...
56.58
3 тарау Мектеп географиясында оқыту
3.1 География сабақтарында Қазақстан Республикасының шекаралас мемлекеттері және халықаралық қатынастар тақырыптарында оқытудың тиімді әдіс.тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ...

59.65
3.2 Сыныптан тыс жұмыстар барысында, ғылыми жоба жетекшілігінде «Қазақстан Республикасының шекаралас аймақтарының экономикалық әлеуеті мен қазіргі өзекті мәселелері» материалдарын қолдану мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ...


65.73
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74.75
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 76.77
Қосымша 1
Қосымша 2
Қосымша 3
Кірісіпе

Диплом жұмысының өзектілігі. Еліміз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін Мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаев Сыртқы істер министрлігіне, басқа да мүдделі министрліктер мен ведомстволарға елдің бірлігін және аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету үшін шекаралас мемлекеттермен Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасын заңды түрде ресімдеу үдерісін бастауды тапсырды. Өйткені, шекара мәселесін түпкілікті шешкенге дейін кез келген шекаралас мемлекеттің біздің елімізге аумақтық талап қою мүмкіндігі сақталатын еді.
Қазақстан өзімен шектесетін барлық мемлекеттермен мемлекеттік шекарасын халықаралық шарттар негізінде делимитациялау үдерісін ойдағыдай жүзеге асырды, шекарасын шегендеп алды. Бұл - айтуға ғана жеңіл.[1]
Қазақстан Республикасы шекаралас мемлекеттер – Қытай, Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан және Түркіменстанмен арадағы мемлекеттік шекарасын делимитациялау үдерістерін аяқтаға¬нына сегіз жылға жуықтады. Еліміз үшін шекараны халықаралық құқықтық негізде белгілеу жеңіл болмады. Қазақстан тарапы аса өзекті әрі өткір бұл мәселелерге байланысты көрші елдердің әрбі¬рімен қиындыққа толы көптеген екіжақты келіссөздер жүргізіп, ел мүддесін қорғады. Нәтижесінде, еліміздің шекарасы межеленіп, шекаралас мемлекеттердің әрқайсысымен жеке-жеке мемлекеттік шекара туралы шартқа қол қойды.
Шекара маңы аймақтардың тұрақты экономикалық өсуіне мүмкіндіктер жасау негізінде бүкіл республика экономикасының дамыған мемлекеттердің үлгісіндей өркендеуіне жол ашу болып табылады. Алға қойған мақсатқа жету мемлекеттік және шекара маңы аймақтық мүдделердің бірлігін, олардың ұштастырылуын көздейді. Қазіргі кезеңде негізгі сауда қызметтің шекара маңы аймақтарда жүзеге асырылатындығын ескерсек, оларға әлеуметтік-экономикалық мәселелерді өздігінен шешуге лайықты қаржылық дербестіктің берілуі маңызды болып табылады.
Сондықтан, зерттеу тақырыбының өзектілігі аймақтардың қазіргі кезеңдегі шекара маңы экономикасының даму ерекшеліктеріне, үдемелі индустриялық-инновациялық бағдарламаның жүзеге асу барысына, бюджетаралық қатынастарды оңтайландыру бағыттары мәселелеріне байланысты анықталған.
Қарастырып отырған мәселеміз, мемлекетіміздің үшінші мыңжылдықта ел ішінде татулықты, тұрақтылықты сақтай отырып, көрші және шет мемлекеттермен кез келген бағытта байланыс жасауына арқау болатыны сөзсіз. Сондықтан, зерттеліп отырған мәселе Тәуелсіз Қазақстан үшін елдігін, мемлекеттігін, аумақтық тұтастығын сақтай отырып, басқа мемлекеттермен терезесі тең деңгейде байланыстар жасауда аса маңызды болып табылады.[2]
Ресей-Қазақстан қарым-қатынасы өзгеріссіз достық пен сындарлы сипатта өрбіп келе жатқандығын баса айтқан жөн.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Тілеубай. Мемлекеттік шекара мәселесі шешілді. Астана ақшамы -2005. 5 шілде №78
2. Кәкен А. Шекара //Егемен Қазақстан, 31 мамыр, 2005
3. Ермаков В.А. Қазақстан қазіргі дүние әлемінде. Алматы, 2007.-101 бет
4. Қазақстанның физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008.
5. www.economy.kz
6. Еркебайұлы Ө. Шекарадағы аудан-шетелдің ықпалында. // Жас Алаш. 4 наурыз, 2006.
7. Ғабдуллин Б. Таныс та, бейтаныс Түркменстан.// Орал өңірі-2007. 30 тамыз 10 бет.
8. География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. - Өңд., толықт. 2-бас. - Алматы: Мектеп, 2010. - 304 б.
9. Ахметов Е.А., Бердығұлова Г.Е. Қазақстан Республикасының экономикалық және әлеуметтік географиясы, Алматы. Абай атындағы ҚазҰПУ Оқу құралы 2011 ж.
10. portal.mfa.kz
11. Сапиулла Абдулпатаев Қазақстан-Ресей қатынасы. Ақиқат журналы. 2008ж. 20 бет.
12. Ресей мен Қазақстан қатынастарының ұлы мұраты //Егемен Қазақстан, 10 қаңтар, 2009.
13. Қизатов Е.Ә. Қазақстанның Еуропа мен Азия арасындағы транзиттік көпір ретіндегі болашағы: Магистраль. №12.77-82 б.
14. kk.wikipedia.org
15. dmk.kz
16. Қонысбеков Б. Ашық сабақ айшықтары// География және табиғат – 2008-№1-60-63 б.
17. Ә.Бейсенова, К.Каймулдинова, С.Әбілмәжінова, Ж.Достай. География.Дүние жүзіне аймақтық шолу.11 сынып 2010
18. Б.Асубаев, Г.Сүлейменова, Қазақастанның физикалық географиясы, Оқыту әдістемесі.
19. Қорғанбаева Г. Қазақстанның инновациялық бәсекеге шыдамды экономикасының даму мүмкіндіктері. Anlytiс №1. 2005ж. 34бет
20. Абдикаримова Г.А. ж.б. Географиядан сыныптан тыс жұмыстарды өткізу әдістері// Оңтүстік Қазақстан ғылымы мен білімі – 2008- №1-9-11 б.
21. Шекаралас аймақтар шексіз байланысқа шығуда: [Омбы қаласындағы Қазақстан Республикасы мен РФ шекаралас аймақтарының форумы]//Жас қазақ үні-2007. №15. 1 бет
22. Қазақ-қырғыз шекарасын анықтау туралы келісім //Егемен Қазақстан, 16 желтоқсан, 2006.
        
        Кірісіпе
Диплом жұмысының өзектілігі. Еліміз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін Мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаев Сыртқы ... ... ... да ... ... мен ведомстволарға елдің бірлігін және аумақтық тұтастығын ... ету үшін ... ... ... ... мемлекеттік шекарасын заңды түрде ресімдеу үдерісін бастауды тапсырды. Өйткені, шекара мәселесін түпкілікті шешкенге ... кез ... ... ... ... ... ... талап қою мүмкіндігі сақталатын еді.
Қазақстан өзімен шектесетін барлық мемлекеттермен мемлекеттік шекарасын халықаралық шарттар негізінде делимитациялау үдерісін ... ... ... ... ... ... Бұл - ... ғана жеңіл.[1]
Қазақстан Республикасы шекаралас мемлекеттер - Қытай, Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан және ... ... ... ... ... ... ... - нына сегіз жылға жуықтады. Еліміз үшін шекараны халықаралық құқықтық негізде белгілеу жеңіл болмады. Қазақстан тарапы аса өзекті әрі өткір бұл ... ... ... ... әрбі - ... қиындыққа толы көптеген екіжақты келіссөздер жүргізіп, ел мүддесін қорғады. Нәтижесінде, еліміздің шекарасы межеленіп, шекаралас мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... қол ...
Шекара маңы аймақтардың тұрақты экономикалық өсуіне мүмкіндіктер жасау негізінде бүкіл республика экономикасының ... ... ... ... жол ашу ... ... Алға ... мақсатқа жету мемлекеттік және шекара маңы аймақтық мүдделердің бірлігін, ... ... ... Қазіргі кезеңде негізгі сауда қызметтің шекара маңы аймақтарда жүзеге асырылатындығын ... ... ... мәселелерді өздігінен шешуге лайықты қаржылық дербестіктің берілуі маңызды болып табылады.
Сондықтан, зерттеу тақырыбының өзектілігі аймақтардың қазіргі кезеңдегі шекара маңы ... даму ... ... индустриялық-инновациялық бағдарламаның жүзеге асу барысына, бюджетаралық қатынастарды оңтайландыру бағыттары мәселелеріне байланысты ... ... ... мемлекетіміздің үшінші мыңжылдықта ел ішінде татулықты, тұрақтылықты сақтай отырып, көрші және шет мемлекеттермен кез келген бағытта байланыс жасауына арқау ... ... ... ... ... ... Тәуелсіз Қазақстан үшін елдігін, мемлекеттігін, аумақтық тұтастығын сақтай отырып, басқа мемлекеттермен терезесі тең деңгейде байланыстар жасауда аса маңызды ... ... ... ... ... пен ... сипатта өрбіп келе жатқандығын баса айтқан жөн. Оларды барлық деңгейдегі екіжақты диалогтың жоғары қарқындылығы, сауда-экономикалық, ғылыми техникалық және ... да ... ... ... ... ... ... істердегі өзара тиімді әріптестік ерекшелендіріп тұрады.
Екі ел арасында түйіні тарқатылмаған түйіткіл жоқ, қайта ынтымақтастықтың ... жыл ... ... ... ... ... ... ресурстарын тасымалдау мен Каспий қайранын иегерудегі қарым-қатынас қарқын алып, атом, электрэнергетика сияқты салаларда ... ... ... көп ... ...
География пәніне деген қызығушылық ерте басталса, онда оқушыларды берілген ғылыммен таныстыру көп қиындық туғызбайды.ҒТР заманында ең бірінші проблемалық мәселелердің бірі - ... мен ... ... болып табылады. Соның ішінде, география - барлық сұрақтарға жауап беретін ғылым болып табылады. Ол қоғам мен табиғаттың қарым-қатынасқа ... ... ... ... және оны ... мәселесінде басты қызмет атқарады.
Қазіргі таңда географияны оқытуда сабақтар мен ... тыс ... ... ... де ... жүр. ... ... көптеген ғылыми-әдістемелік мақалалар жарық көруде. Дегенмен де географияны оқытуда ... мен ... тыс ... ... ... мәселелер аз қарастырылған. Оны біздің жүргізген зерттеу жұмыстарымыз көрсетті. Сол себептен, дипломдық жұмысымыздың тақырыбын - деп ... ... ... ... ... ... жұмысының негізгі мақсаты - Қазақстан Республикасының шекаралас аймақтарының экономикалық әлеуетін айқындау.
Диплом ... ... Осы ... жету үшін ... ... шешу көзделді:
- Тәуелсіз Қазақстанның көрші елдермен мемлекеттік шекарасының ... ... мен ... ... ... ... ... экономикалық географиялық орнына талдау жасау;
- Еліміздің шекаралас аймақтарының табиғат ресурстары мен ресурстары қорғалатын аумақтарына талдау жасау;
- Ресейлік ... мен ... ... ... қазіргі кездегі экономикалық байланысын, экономикалық әлеуетін тиімді ... ашып ... ... ... ... ... тәуелсіз мемлекетімізбен қазіргі өзекті мәселелерін, экономикалық әлеуетін оқыту мүмкіндіктерін қарастыру;
- Оқушылардың ... ... ... ... ... тыс жұмыстарға көңіл бөлу керек екенін айқындау.
Зерттеу нысаны: Қазақстан Республикасының шекаралас аймақтары.
Зерттеу пәні: ... ... ... ... ... ... Диплом жұмысында негізгі деректер мерзімді баспасөз мәліметтерінен, жарияланған ... ... ... ... ... ... алынды.
Тақырыпты зерттеу барысында қолданылған негізгі әдебиеттер қатарында Н.Ә.Назарбаевтың , , ... ... ... Л., ... Ә., Қарғабаева С. еңбектерін, Тілеубай, Кәкен А., Ермаков В.А. ... және ... ТМД және ... ... ... ... ... Ахметов Е.А п.ғ.к., Абай атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... географиясы және географияны оқыту әдістемесі кафедрасының профессоры, Қазақстанның трансшекаралық ... ... ... Г.Е., ... Абай ... ... ... педагогикалық университеті Елтану кафедрасының доценті еңбектерін атап өтуге болады.
Сонымен қатар жалпы білім ... ... ... ... ... арналған оқулықта шекаралық аймақтарға байланысты ақпараттар алынды.
Диплом жұмысынаң басым бөлігі Қазақстанның Солтүстік ... ... ... ... ... мен ... мәні:
География пәнінің сабақтары мен сыныптан тыс жұмыстардың түрлері мен ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... тыс ... тақырыбымен байланыстыра ұйымдастырудың тиімділігі сараланды.
Диплом жұмысының құрылымы: ... ... ... үш ... және ... мен ... ... құралған.
1 Тарау Қазақстан Республикасының шекаралас аймақтарына экономикалық географиялық сипаттама
1.1 Қазақстан Республикасының шекаралас аймақтарының қалыптасу ... ... - ... ... белгілейтін шектер. Мемлекеттік шекара - белгілі бір елдің құрлықтағы немесе судағы аумағының шегін көрсететін меже. Меже ... ... әуе ... мен жер қойнауы және су түбі сол мемлекеттің аумағы болып табылады. Көршілес мемлекеттердің ... ... ... ... мен ... белгіленеді.
* Мемлекеттер арасындағы шекараны белгілеу делимитация деп аталады.
* Жер бетінің құрамына қарай (тау жоталарымен, өзен арналарымен, т.б.) ... ... ... ... деп ... Жер ... екі белгі арасында тікелей тартылған шекара сызығы геометрия деп аталады.
* Әдетте шекараны делимитациялау туралы шарттар шекара жөніндегі арнаулы ... ... ... ... ... ... бір бөлшегін екінші бір мемлекетке беру туралы, т.б. келісімдерде белгіленіп, шекара сызығын сол ... ... ... ... ... демаркациялау деп аталады.
Ең алдымен, делимитация, яғни белгілі бір ... ... ... ... ... ... мемлекеттік шекараның картада көрсетілуі туралы айтылады. Аумақтың иелігі анықталып, оның шекарасы картада көрсетілгеннен кейін, демаркация ... ... - ... сызығы нақты орында жүргізіліп, шекара белгілері белгіленеді.
Шекара ... ... ... ... ... ... шекараның жоғары шегі халықаралық құқықта белгіленбеген, бірақ географиялық тұрғыдан әуе кеңістігінің жоғары шегі теңіз деңгейінен 100-110 шақырым. Ал жер ... ... шегі де әр ... ... экономикалық, ғылыми мүмкіндіктеріне байланысты.
Ресми түрде белгіленген және бекітілген сызығын мемлекеттердің бір жақты бұзуы немесе қайта қарауы халықараралық құқыққа қайшы келеді. ... ... ... ... ... ... ... шекараның күзетін шекаралық әскер (шекарадағы күзеттер, шекаралық қарауылдар) жүзеге асырады. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік ... ... ... және ... рұқсатсыз өту немесе шекаралық белгілерді заңсыз алу, жылжыту не жою қылмыстық жауапкершілікке тартылады (Қазақстан Республикасы Қазақстан ... 330, ... ... ... ... ... бері көршілес мемлекеттер - Ресей Федерациясы, Қырғыз Республикасы, Қытай Халық Республикасы және ... ... ... ... ... ... ... қол қойды. ҚР Мемлекттік шекарасы ҚР Мемлекттік шекарасы - ... ... ... ... жер қойнауының және әуе кеңістігінің шегін анықтайтын түзу ... сол ... ... ... ... ҚР ... ... белгілеу ҚР-ң мемлекттік шекарасы жергілікті аймақтарда нақты көрінетін шекаралық белгілермен белгіленеді.[3]
Қазақстан Орталық Азияда, ... ... ... ... орналасқан.
Елдің аумағы 2724,9 мың шаршы километр болады, ол батысында Волга өзенінің төменгі ... ... - ... ... тауларына дейін және оңтүстігінде Солтүстік Тянь-Шанның тауы Іле Алатауынан бастап - солтүстігінде Батыс-Сібір ... ... ... жатыр.
Қазақстан жер көлемі жағынан дүниежүзінде Ресей, Қытай, АҚШ, ... ... ... ... және ... кейін тоғызыншы орында тұр.
Қазақстан шекарасының жалпы ұзындығы 13394 км, теңізбен (Каспий) 2000 км-ден астам. Қазақстан батыста, ... және ... 7591 км ... ... Республиканың Алтайдан Тянь-Шаньға (Хантәңірі массивіне) дейінгі 1782 км-ге созылып жатқан шығыс шекарасы Қытай ... ... ... ... ... сай ... Ал ... тәуелсіз дос мемлекеттер: Түрікменстанмен - 426 км, Өзбекстанмен - 2354 км және Қырғызстанмен - 1241 км шектеседі. Республиканың шекарасы ... - ... маңы ... мен Жалпы Сырт қыратының біраз жерін, солтүстігінде Батыс Сібір жазығының ... ... ... ... ал ... мен оңтүстік-шығысында Алтайдың батыс бөлігінің, Сауыр, Тарбағатай жоталарының, Жетісу (Жоңғар) Алатауының негізгі бөлігін және Тянь-Шаньның ... ... ... ... ... 14 ... 12-сі шекаралас болып табылады. Қазақстан Республикасының құрғақ жердегі мемлекеттік шекарасының ұзындығы 11591 км құрайды, оның ... ... ... км ... ... - 2440 км ... Қытаймен - 1730 км (14,93%), Қырғызстанмен - 1053 км (9,08%) және Туркменстанмен - 345 км (2,98%). ... ... ... ... және ... ... шекарасын 1730 км құрайды.[5]
Мемлекеттік шекараны дели - мита - циялау үдерісі ой - - д - а - ... ... ... - ны - мен, шека - ра - ның өту ... ... бары - ... ерекше назар аударуды, барынша талдап-таразылауды қа - жет ететін учаскелер де кездесті. Деректерге қараған - да, сол ... ... ... Қа - зақстан - Қытай шекарасын - дағы Сарышілде өзені ауданын - дағы ... ... және ... ... ... учаске, сондай-ақ Қазақстан - Өзбекстан шекарасындағы Арнасай бөгеті, Бағыс кенті мен Түркістан ... ... ... шека - ра - ларының сызығы өтуге тиіс екі аралықтағы аталған жер учас - келері қалай бөлінді? Ал - дымен ... - ... ше - ... деп та - ... учаскелердің бөлінісіне тоқталайық. Ол үшін 1998 жыл - дың 4 шілдесінде ... қол ... ... Респуб - ли - касы мен Қытай Халық Респуб - ликасы арасындағы Қазақстан - ... ... ... ... қосымша келісімді негізге алғанымыз жөн. Өйткені, ерек - ше маңызды бұл құжат Қа - зақстан мен Қытай ... ... ... ... ... ... және Қырғыз республикалары арасын - дағы үш ... ... ... ... нүк - тесін қоспағанда) үдерісінің толық аяқталғанын паш етеді. [26]
22860273050Шекараны делимитациялау ке - - ... ... ... ... өзек ... ... бірі - Сарышілде өзені ауданындағы жалпы алаңы 315 шаршы шақырымға жуықтайтын учаске ... Оның ... ... шабындық пен жекелеген орман алқаптары орналасқан. Жол жүйесі нашар ... ... ... жоқ. Шолақ асуынан бастап Сарышілде өзеніне дейін учаскенің бір бөлігін қазақстандық тарап шөп дайындау үшін және ... ... ... ... ... ... Қол ... - ған келісім бойынша осы учас - кенің Қазақстан ... Сары - ... ... ... ... ... ... жерге дейін өзеннің сол жаға - лауындағы аймақ, сондай-ақ Черемховая өзенінің бүкіл арнасын және ... ... ... ... ... ... бекітілген. Бұл жерлердің жалпы көлемі 95 шаршы шақырымды құ - ... ... ... ... ... ... жүргізудің дәстүрлі аймақтары, мал жайылымы, шабындықтар мен орман алқаптарының бір бөлігі сақталғанын атап ... ... Ал ... ... Сары - ... ... оң ... және Құлағансай жылғасының сол жақ саласындағы ауданды қам - титын аумақ тиесілі деп шешілді.
Осы Сарышілде учаскесіне қатысты кезінде Қазақстан тара - пына ... сын ... де ... ... ... ... болғанындай, ол пікірлер дәлел - сіз болып шықты. Себебі, шека - раны делимитациялау мәселеле - ріне байланысты ... ... ... ... ... ... ... етіп алған. Мысалы, осы учаскедегі шекара 1864 жылғы Чугучак хат - тамасының 3-бабында тауының ... ... - дағы ... ... ... ... ... атпен Алатау деп аталатын таудың үлкен жотасы бойынша, атап ... ... - ... ... және басқа да тау шыңдары бойынша жүреді. Осы кеңістіктегі оңтүстікке қарай ағатын өзендер, жерлер Қытайға ... деп ... тағы бір ... деп ... ... және ... ... жерлерге келсек, оның жалпы аумағы 629 шаршы ... ... Бұл ... ... көпшілігі, яғни 442 шаршы шақырымы Қазақстан жағына бекітілді. Олар батыстан Шағаноба асуына дейін Сауыр жотасының ... бау - ... ... ... және салаларымен қоса Шағаноба мен Керегетас өзендерінің ... - рын алып ... ... Бұл ... қазақстандық тарап - тың анағұрлым жеткілікті де бұлтартпайтын дәлелдемелері ескерілгенін баса айтпақпыз. Соны - мен ... ... ... екі шекаралық застава мен орман шаруашылығы, бүкіл орман ал - қабы және мал ... ... ... ... - лып отыр. Қытай жағына Адыр - бай мен Талдыайрық өзендерінің жоғарғы ағыстарының аңғар - лары, ... асуы ... - дағы ... жотасының оң - түстік баурайын қамтитын аумақ өтті. Бұлардың жалпы алаңы 187 ... ... ... ... ... ... көрші Қытай елімен екіжақты тиімді келіссөздер жүргізу арқылы келісілмеген екі ... ... ... ... және ... ... еді. Бұл учаске - лердің жалпы аумағы шамамен 944 шаршы шақырымдай екен. Оның 537 шаршы шақырымы, яғни 56,9 пайызы ... 407 ... ... яғни 43,1 ... ... ... деп ...
Ал Қазақстан мен Өзбекстан шекараларындағы учаскелерге келсек, оның бірі - ... ... ... туын - ... ... ... ... салыстыру кезінде Арнасай бөгетінің су бассейні біздің еліміздің аумағында, ал гидрожүйелер Өзбекстан аумағында қа - латындай етіп бөлінетінін ... Шы - нын - да да бір су ... ... ... ара - ... шекара сызығын жүргізу екі жаққа да тиімсіз еді. ... ... бө - ... толығымен Қазақстан шегінде қалдыруды ұсын - ды, ... ... кө - п - ке ... келіспеді. Ақы - - ры бұл проблемаға Елба - ... ... ... ... бү - кіл ... ... бір гид - ротехникалық торап ретінде Қазақстан аума - ғын - да қалатындай етіп, шека - раның жаңа ... жүр - гізу ... Өз - ... ... кө - зін жеткізген-ді. Бүгін - де Арнасай су қоймасы Оң - түстік Қазақстан облы - сындағы ... ма - ңызы бар ... ... ... қа - зақ - стан - ... ... біледі.
Сол жылдары тағы бір учаскелер - ше - караға жапсарлас орна - лас - қан ... пен ... - тан ... ... ... еді. ... ... Бағыс кентінің өзін Қазақстан мен Өз - бекстан арасындағы әкім - шілік-аумақтық шекара екі - ге бөліп ... Ал ... ... ... ... ... ... пен Түркістан (бұл елді мекен Өзбекстан шегінде жа - тыр) ... ... - дары ... ... - нен шекараны делимитациялау кезінде екі кентті де Қазақстан аумағында қалдыруды талап етумен болғандары есімізде. Қа - зақ - ... ... ... ... ... ықтимал бүкіл Бағыс кентін және оған жапсарлас жатқан жерлер Қазақстан аума - ... қа - луы үшін ... ... ... ... ұсынды. Өз - бекстандықтар болса, өздерінің Бағыс туралы ешқандай да талабы жоқ екенін ашық ... ... ... ... ... аумағында қа - луы тиіс деген ұстаным - дарынан ауытқымады. Сөйтіп, келіссөздер нәтижесінде Бағыс туралы мәселе оң шешілді - ... ... ... ... ... ... жағында қалды.
Осы учаскелерге қа - тысты мәселелерді шешудің жол - дары ... ... ... ... қайран қал - дырған келеңсіз жағдайлар да ... ... жер ... ... ... ... алып тұрған шақта Бағыс елді мекенінің тұрғындары өз алдына жариялап, тіпті оның сайлап та ... ... ... ... - ... мәселелер еліміздің ішкі және сыртқы саясатында айрық - ша орын алады. Мемлекет бас - шы - ... ... ... - қы ... шектес мемлекеттермен арадағы шекараны делимитациялауға ерекше назар аударып, оны ұлттық қауіпсіздігіміздің негізгі басымдықта - рының бірі ретінде белгілеп бергені сондықтан. Ал ... ... деп ... ... екі ... ... ... бойынша ойдағыдай шешімін тапты. Дәлірек айт - қанда, есеміз кетпеді, еңсеміз түспеді.
Қазақстан тәуелсіз мемлекет бо - лып ... ... ха - лық - ара - лық ... ... мен ... - ларын берік ұстанатынын мәлімдеді. Президент Н.Назарбаев сыртқы саяси бағыттың мына - дай бағдарларын белгіледі: .
Біздің мемлекетіміздің шека - ра - лық ... ... құ - қық, ұлт - - тық ... және әлем - дік тә - жі - рибе ... мен нормаларына негізделген. Мемлекеттік шекара заң - - ды ... ... ... ай - ... сызық ретінде қарала - ды. Консти - ... ... ... Рес - пуб - ли - ... ... ... шека - ... біртұтас, қол сұғыл - майды және бөлінбейді. Қазақ - станның мемлекеттік шекарасын белгілеген және ... ... жеке ... пен ұжымдық қауіп - сіздікті, шекаралас мемлекеттермен өзара тиімді және жан-жақты ынтымақтастық мүдделе - рін, шекара дауларын бейбіт шешу қағи - ... ... ... ... ... белгілеу екі кезеңнен тұрады.
Еліміздің екі ірі держава - Ресей мен Қытайдың арасында ор - наласуы бұл ... ... - ның өтуі мәсе - ... ... мән ... Сондықтан Қазақстан делегациясы өз көзқара - сын берік ұстанды және келіссөздер жүргізуші әріптестерінің ұсыныс - тары мен дәйектерін құрметпен қа - ... ... ... ау - мақтық дау-дамайлар негізінде бола - тын түсініспеушілікті бол - дыр - мауды қадағалай отырып, жүйелі түрде өз ... ... ... берді. Бұл мәсе - лелерде Қазақстан дипломатиялық қызметі принциптілік пен беріктікті, сындар - лылық пен ... ... - тіре ... 1992 ... 2005 жыл - ға ... заманауи құр - лықтағы шекараны барлық периметрі ... - ша ... ... ... ... Ел ... ең ... Қытай Халық Рес - публикасымен мемлекеттік шека - раны делимитациялау тура - лы ... ... ... Қа - зақстан мен Қытай арасында мемлекеттік шекара орнатудың бұрыннан келе жатқан күрделі тарихы бар. ... ... - ... ше - ... үш ғасыр бойына қалыпта - сып келді. Оның алғашқы құжатты ресімдеуі 140 жылдан астам бұрын басталған, ол кезде Қазақстан Ресей импе - ... ... ... еді. 1860 ... ... қосымша шар - - ты мен 1864 жылғы Чугучак хаттамасы бұл жұмыстың негізін қала - ған. Содан кейін 1881 жылы ... ... ... бұл ... Ор - талық Азия шектерінде Ресей - Қы - тай шекарасы ор - ... ... ... ... ... шека - раны ... ... негізі қалыптасқан және шекара сызы - ғы да негізінен сызылған бола - тын. Бірақ шарттық құжаттар ... ... - ... шекара сызығы елеулі өңдеулерден өтті. Бұл шекаралық келісімдерге бірге ұсынылған карталар негізінен ұсақ көлемді болды. Шекара сы - ... ... ... ... ... ... жер - лерде шекара белгілері орнатыл - мады. Оның үстіне соң - ғы жүз жыл - дан ... ... екі ... шекара тексерісі жүргі - зілмеді. Осыған байланысты ол нақтылауды аса қажет етті.
Нақтылаудың ... мен ... ... ... ... белгілеу мынадай жағдай - лармен де танылады: ХІХ ғасыр - дағы Ресей мен Қытай шартта - рында ... өту ... ... учаскелерде белгіленбеген. Демек, мұндай учаскелер Қа - зақ - стан мен Қытай шекараларында да кездескен. Сондай-ақ өзен ... - ... су ... және т.б. шекара өтетін учаскелерде елеулі өз - герістер ... ... ... белгісіз себептерден шекара белгілері ауытқы - ған немесе ол келісілмеген нүктелерде белгіленген.
Кеңестер Одағы тарағаннан кейін геосаяси жағдайдың өзге - руі - не ... ... ке - ліс - ... жүргі - зу үшін КСРО үкіметтік делегациясының орны - на Қазақстан ... - ка - сы, Қыр - ғыз ... ... Феде - ... және ... Рес - пуб - - ликасының біріккен үкіметтік делегациясы ... 1992 жылы қа - зан - да ... ... ... ... ... ... жандан - дыр - ды. Бұл салада үлкен дипломатиялық тәжірибесі бар Қытаймен шекараға қатысты келіссөздер ... ... сол ... ... ... ... ... айқындады. Біріншіден, Ресей мамандарының көп жылғы тәжіри - бесін пайдалану қажет болды. Екіншіден, Мәскеуде мұ - ... ... - дары көп, ... ... ... ... мүмкін емес еді.
Қазақстан - Қытай мемлекеттік шекарасын халықаралық-құ - қықтық ... ... екі ... Мемлекет басшыларының кездесулері ба - рысындағы талқы - лау - ларда негізгі тақырып болды. Осылайша жиырма раундты келіссөздер ... Қа - зақ - стан - ... ... ... ... 90 пайыздан астамы келісілді. Ал шекараның барлық сызы - ... ... 1783 ша - ... ... Бұл 1994 жылғы 26 сәуірде Қазақстан мен Қытай елдері басшы - ла - рының Қа - ... ... мен ... ... Республикасы ара - сындағы келісімге қол қоюға мүм - ... ... ... 1995 ... 11 ... ... гра - моталар алмасқаннан кейін қолда - нысқа енгізілді.[6]
Аталған келісімге қол қойы - лар кез - де ... - ... ше - ... екі ... ... ... сызығы өтуі тура - лы уағдаластыққа қол қойылма - ған ... Осы екі ... ... шекара сызығының өтуі туралы мәселені шешу үшін келісімнің 3-бабы бойынша ... ... ... - тігі туралы уағдаластыққа қол жеткізілді. Сонымен, қол ... - ған ... шең - ... тыс екі ... - ... - оба мен Бай - мырза асулары (Шығыс Қазақ - стан облысы, Зайсан ауданы) және Сарышілде өзені ... об - лы - ... ... ... ... ... еді.
Мәселені шешу жолдарының бә - рін зерттеп болғаннан кейін келісілмеген екі учаскелерде Қа - зақ - стан - ... ... ... ... лайықты нұсқасы жа - сал - ды. Сөйтіп, қол жеткізілген уағдаластықтар Бірлескен хаттама жазба - сымен бекітілді және 1996-1997 жыл - дары 1:50000 ... ... тү - ... - ген. Бұл ... Шағаноба асуы мен Сарышілде өзені аудан - да - рындағы бұрын Қазақстан - Қытай мемлекеттік шекарасын - дағы келісілмеген учаскелер ту - ра - лы ... ... мен ... ... ... ... ... келісімді әзірлеу үшін заңды негіз қызме - тін атқарды. ... ... 1998 жылы 4 ... ... Қа - зақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев пен ҚХР ... Цзян ... қол ... 1999 жылы 7 ... қолданысқа енгізілген бұл құжат Қазақстан дип - ломатиясының зор жетістігі бо - лып табылады. Осы жерде атап өтейік, келіссөз басында ... ... осы екі ... толы - ғы - мен өз ... ... ... ... бақты. Олар өте маңызды дәйектер, құжатты деректер мен картографиялық материалдарды мысалға келтірген еді.[25]
Қазақстан - Қытай шекара - ... ... өту ... ... - ша ... уағдаластыққа қол жет - кізудің маңыз - ды - лығы мынада: Қа - зақстанның бүкіл тарихында тұңғыш рет ... ха - лық - ... ... ... және заңды ресімделген мемлекеттік ше - ка - раға ие болғандығында жа - тыр. Бұдан кейін тараптар мемлекеттік шекараны толығымен ха - ... ... ... оны демаркациялауға кірісті. Сөйтіп, 1997-1998 жылда - ры ... ше - ... ... ... ... үшін ... дала жұмыстарын ұйым - дастыруға ықпал еткен нормативтік-құқық - тық база ... Ал ... бел - ... ... ... 2001 жылдың соңында аяқталды. Нә - тиже - сінде ұзындығы 1783 шақы - рым бола - тын ... ... 688 ... ... орна - ... Оның 346-сы ... 342-сі Қытай жағында.
Кеңестік дәуірден елімізге мұ - ра ... ... ... ... ... да, ... та жағынан толығымен дұрыс шешілді деп нық сеніммен айтуға болады. Ең бастысы - біздің мемлекеттің ұзақ мерзімді мүдделері шешілді. ... ... ... - лік - ті ... ... ... - дық ... қуанды деп айтсақ қа - телеспейміз. Өйткені, бұл әрқа - шан да ... ... мен ... үшін аса ... ... табылады.
Шекара мәселесін реттеуде келіс - сөз үдерісін ... және оған ... ... екі ... - ... ... - лары - ... Назарбаев пен Цзян Цзэминь болды. Қазақстан мен Қытай бас - ... екі ... ынты - мақ - тас - ... ... ... - діруі ық - тимал аумақтық мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... шекараны рет - теуден бас тарту екі жақты қаты - ... ... ... ... ... ... ... Өзбекстанмен, Қыр - ғыз - стан - мен және Түркіменстан - мен мемлекеттік шекарасын делимитациялау ... - ша ... - сөз - дер ... 1999 ... қыр - ... ... Келіс - сөздерді жүргізу арнайы құрылған Қазақ - станның үкіметтік делегация - сы - на ... ... ... - ... сәйкес аталған мемлекеттермен бірге Қазақстан Респуб - ли - ка - сы - ның ... дели - ми - ... - дағы ... құ - ... ... бар мына ... ... жүргізілді: 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Алма - ты ... - ... және ... мүше ... қабылдаған басқа да негізге алынатын құжаттар; тиісті шектес мемлекеттермен бекітілген дос - тық және ынтымақтастық туралы екі жақты шарттар; ... шека - ра - ны ... ... ... КСРО ... ... - нің, бұ - ... одақтас республикалар - дың Жоғарғы кеңестерінің жар - лық - тары мен ... ... өкі - мет - тің ... ... мен шектес мемлекеттер - бұ - рын - ғы КСРО рес - пуб - лика - лары - ның ... - руы - мен ... кар - ... материалдар.
Тараптар құжатта айтылған ережелерді өзгерте алмады, ал ... - ның ... ... ... ... құқық нормаларына сәй - кес олармен келісіп енгізілді. Күр - делі ... бірі - ... ... ... ... ... ... - тың этностық құрамын, қалып - тасқан шаруашылық қызметінің жағ - дай - ларын, ұлттық діни ... мен ... ... ор - нын, сон - ... ... тұр - ғын - дар - дың қай ... аза - мат - ... алатын еркімен санасуы керек болды. Өйткені, мемлекеттік шекара елді мекендерді, шаруашылық жүргізу нысанда - рын кесіп өтпеуі керек. Осының өзінен-ақ ... ... ... ... ... ... - дегі келіссөз - дер - дің қаншалықты қиын ... ... ... мамандары әр келіссөз басталар алдында Орталық мемлекеттік мұрағаттағы, министрліктер мен ведом - стволардағы, Қазақстанның арнайы мекемелеріндегі құқықтық базалармен және қа - ... ... ... та - ... әр ... ... - - сөз жүр - гізудің қағидаттары мен әдіс - теме - ... ... ... мү - ше - лері, сондай-ақ жұ - мыс топ - та - рының өкілдері жергілікті ха - ... ... - дық ... бас - ... ұдайы кездесіп тұрды. Келіссөз үде - рістерінің ба - рысы туралы Қазақстан ... - ... ... ету мақса - тында бұқаралық ақпарат құралдары үшін баспасөз мәслихаттары мен брифингтер өткізді. Қажет бол - ған ... елді ... ... шекара алқабының аэро - ғарыш фотосуреттері түсірілді, басқа да шаралар жүзеге асы - рылды.
Келіссөздерден кейін шекара - ның ... ... ... топография - лық картаға түсіріліп, одан соң екі тараптың хаттама - лық шешімі бекітілді. Осы ... ... ше - ... өту сипаттамасының мәтіні құрылды, ол шекара сызығын дели - ми - - та - ция - ... ... ... құ - жат болып табылады. Шектес мем - лекеттердің делегациялары келіс - сөз үде - ... ... ... ... ... ... шарт - - тың жо - баларын әзірлеуді жүзеге асырды. ... ... мем - ... ... ... ... келіссөздер өте күрделі өткенін атап өткен жөн. Қазақстан мен Өзбекстан ... - дағы ... ... құру та - рихы ... мем - ... ... - ған кезден баста - лады. Ал шека - ра - ны ... ... ... ... ұлт - тық ... ... асыру бары - сында 1924-1925 жылдары бекітілген. Бұл жерде сөз РСФСР мен Өзбек КСР арасындағы шекара сипат - тама - сы ... ... ... ... ол ... Қазақ - стан Ресейдің құра - мында бо - латын. Ше - караны ... 1925 жыл - ғы 9 ... ... ... - ре - сей - лік ... ... ... президиумы мәжілісінің №28 хатта - масының 9-тармақшасының қосым - шасында көрсетілген.
Іс жүзінде Қазақстан - Өзбек - стан әкімшілік-аумақтық шекара - сы - ның ... - тық ... ... ... - дағы ... құра - ды. Ол ... белгілі. Сол құ - жаттарда Қазақстан мен Өзбек - стан арасындағы жер алқаптарын едәуір көп мөлшерде бөлу анық ... тұр. ... ... ... делимитацияны заңды негіз деп қабылдағаннан кейін оларға тексеріс жасауға келмеді. Егер басқаша істесе, 1991 жылғы 21 желтоқсан - дағы Алматы ... - ... және 1998 ... 31 қазандағы Қазақстан Республи - касы мен Өзбекстан Рес - пуб - лика - сы ... ... дос - тық ... шарттың ережелері мен қағидаттары бұзылар еді.
Құқықтық базаның бол - ғанына қарамастан, Қазақ - стан - Өзбекстан шекарасын делимитациялау ... өте қиын ... ... ... ... ... учаскелер болды. Ол учаскелердің көп - шілігі Оңтүстік Қазақстан облысының Сарыағаш жә - не Мақтаарал аудандарындағы ха - лық көп ... аума - ғы ... ... ... ... ше - ка - раның соңғы сипаттамасы белгіленгеннен бері 40 жылдай ... ... ... Осы ... ішінде елді ме - кендерде елеулі өзгерістер ... - ған, елді ... ... жаңа құ - ... мен ... - лық ны - сан - дары ... бол - ған. ... жекелеген учаскелерінде бірлескен шаруа - шы - лық жүр - гізу - ші ... ... - ған. ... бәрі ... ... - ция - - ... жер - гілікті жердегі шы - найы жағ - дайды мұқият зерттеуін қа - жет ... ... ... - - тасқан тұрмыс жағдайла - ры мен ше - ... ... - тың ... бұз - ... ... ... қа - ... талап етті.
Жалпы, Қазақстан - Өз - бек - стан ме - м - лекеттік шекара - сын ... ... екі ... ... ... ... 2001 жылы 16 қара - шада ... Мемлекет бас - шыла - ры қол қойған Қазақ - стан - Өзбекстан мемлекеттік шекарасы туралы Қа - ... ... мен ... Респуб - ликасы арасындағы шарт дайындалды. Құжат қазақ-өзбек мемлекеттік шекара сызығының жалпы ұзындығының 96 ... ... ... ... Шекара сызығының өтуін сипаттау шығыстан батысқа қарай бағытталды. Екінші кезеңде 2002 жылғы 9 қыркүйекте Астанада Мемлекет басшылары қол қойған ... ... мен ... - стан ... мемлекеттік шекарасының жеке учаскелері тура - лы шарт дайындалды. Осы шарттың бір бөлігі ретінде қосымша зерттеу үшін қалдырылған үш ... ... ... ... өту ... мен ... 1:25000 және 1:100000 топографиялық карта - сы ... ... Өз - бек - ... 2351 ... ... - тын ... ... нақтыланды.
Қазақстан мен Ресей екі ел арасындағы шекараның өту сызығын анықтауға ... ... ... Бұның өз себептері болды. Өтпелі кезеңдегі екі ... ... ... олардың жаңа заман талабына сай қатынастар орнатуын талап етті. Жаңа тәуелсіз мемлекеттер елде ... ... ... есін ... тырысты, яғни алғашқы кездегі мемлекеттер арасындағы келісімдер көбіне-көп саяси-экономикалық, соның ішінде әлеуметтік салаға көп көңіл бөлді. Екі елдің ... ... ... ... кеткені соншалық, оны бөлуде бір денені екіге бөлген сияқты қиындықтар туғызды. Сонымен қатар, арадағы шекараны анықтап, оған шекара 115 ... қою ... бір ... ... ... келді, сол себептен оны жылдамдатуға қолдан ұйымдастырылған кедергілер жасалынып отырды. Шекараны анықтауды жылдамдатудың негізгі себептерінің бірі ұлттық мүддеге ... ... ... ... ... екі мемлекеттің ұлттық байлықтарын, яғни, стратегиялық маңызы бар ресурстар мен ... ... ... талан-тараж жасап отырғандығы. Сонымен қатар, екі ел басшыларын соңғы кезде қатты аландатып отырған мәселе, екі ел арасындағы заңсыз ... ... өсуі мен ... ... ... ... ... мен батыс әлеміне тасымалданатын есірткі санының жылдан-жылға артуы болып отыр.
Қазақстан мен Ресей мемлекеттік шекарасын делимитациялау жә - - не ... ... кел - - сек, бұл ... көп уа - қыт алатыны түсінікті болды. ... екі ел ... ... әлем - дегі ең ұзын ... ... ... және оны делимитациялау мен демаркациялау жұмыстары халықара - лық-құқық - тық тәжірибеде бірегей құбылыс еді. ... 1998 ... 12 ... ... мен ... ... ... ҚР мен РФ арасындағы мемлекеттік шекараны делимитациялау туралы ... қол ... ... ... ... ... асыру үшін Үкіметтік деңгейдегі делегация құрды, олар 1999 ... ... ... ... Өзара уағдаластық бойынша Қазақстан - Ресей шекарасының өту сызығын сипаттау және оны картаға түсіру ба - тыстан - ... ... ... ағы - ... ... 2005 жылғы қаң - тарда шығыста - Алтай тауының ... ... ... аяқтал - ды. Қазақстан мен Ресей арасындағы шекараны делимитациялаудың бас - тап - қы құқықтық негізі - ... ... ... мен ... заңнамалық актілері, сондай-ақ тиісті картографиялық материалдар болды. Шекара сызығының сипаттама жобасын ... ... осы ... пайдаланылды.
Сонымен, 2005 жылғы 18 қаң - тарда Мәскеуде екі мемлекет басшы - лары ... - ... ... ... ... Қазақстан Респуб - ликасы мен Ресей Федерациясының арасындағы ... қол ... Бас - ... ... ... Қа - зақ - - стан ... ... Н. Назарбаев былай деді: .
Бұл шарт әлемдегі ең ұзын ... ... өту сы - зы - ғын ... Оның ұзын - дығы - 7591 ... Бұл ... ... елдеріміз бен хал - қымызды айырмайды, ол біріктіреді. Бұл достастық пен тату көршіліктің ... Біз Қа - зақ - ... ... тура - лы ... ... елдеріміздің арасындағы сенім белгісі және біздің халықтарымыздың ара - сын - дағы мызғымас ... ... ... Оның ... 2005 жылғы 2 желтоқсанда Қа - зақстан мен Ресейде бір мезгіл - де шартты ратификациялау туралы заң қабылданды. Ресей Фе - дера - ... ... В.Пу - - ... 2006 жылғы 12 қаңтар - дағы Қазақстан Респуб - ликасына сапары барысында ратифика - циялық грамоталармен ... өтті және осы ... ... ... енгізілді.
Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының арасын - дағы Қазақстан - Ресей мемлекеттік шекарасы туралы шарт - тың ... ... ... - стан Ресубликасы аумақ шекте - рінің халықаралық-құқықтық ресімделуін заманалық маңызы бар деп айтуға ... ... ... ... ... - ... ... қатысушы мемлекеттермен бірге мемлекеттік шекараны демаркациялау үдерісі жүріп жатыр.
Мемлекеттермен мемлекеттік ... өту ... тура - лы ... ... да, ... ... кейде күрделі жағдайда өтеді. Оған себеп, ұсақ көлемді делимитациялық ... ... ... мен ... бедер ерекшеліктері, шаруашылық нысандары мен басқа да шекараны демарка - ция - ... ... ... эле - мент - тер өз ... ... Шек қою ... туындайтын қолай - сыз - дықты бәсеңдету үшін шека - ра - дағы елді ... хал - ... ша - ... ... - лық және ... да ... санасуға тура келеді. Шекара - ның екі жағындағы халықтың мүдделерін шешу үшін көр - ... ... ... ... және ... ... ... табу керек болады.
1999 жылғы сәуірдегі ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Ашхабатқа сапары екі жақты қатынастардың тарихында ... ... ... ... мен Түрікменстан Президенттері өзара ынтымақтастықты терендетуге бағытталған практикалық шараларды талқылады.
Сапардың қорытындысы бойынша, Мемлекеттік ... ... ... ... ... бір топ маңызды құжаттарға қол қойылды. Екі елдің басшылары өздері басшылық жасайтын Саяси кеңесшілік кеңес құрып, ... ... ... екі ... ынтымақтастықты дамыту жөніндегі жұмыс осы органның міндетіне жүктелді.
Өз кезегінде мемлекеттердің екі ел ... ... ... ... ... ... ... белсенді жұмыс атқарып, мемлекеттік шекараны делимитациялау және демаркациялау ... ... ... ... ... ... ... мәлімдеген болатын. Екі ел арасындағы шекараны белгілеуде бұрынғы КСРО кезіндегі республикалар арасындағы әкімшілік шекаралар туралы қабылданған құжаттар басшылыққа алынды.
Бүгінгі ... бұл ... ... ... ... ... үшін "Дала" және "Үстірт" шекара заставалары құрылып, олар ... ... ... ... ... ... ... екі жақты комиссия Каспий теңізінің табиғи байлықтарын тиімді және жан-жақты пайдалану бойынша келісіп істер атқарытындықтары жөнінде мәмілеге келді.
Қазір іс жүзінде ... - ның ... ... шекараны демаркациялауы аяқталды, Қырғызстан және Өз - бекстанмен демаркация аяқта - луға жақын. Ресей Федерация - сымен жұмыс енді ғана ... - ды. ... ... ... ... ... және ... облыстарының аумақтарында орнатылды. Бұл жұмыс Қоста - най облысында да басталды.
Жалпы Қазақстан Республикасының шекаралас аймақтарына байланысты ғалымдарымыздың ... ... ... ... ... ... маңы көліктік қызмет көрсету саласы мысалында Ерлан Құдыстың еңбегіне ... ... ... Бұл ... жұмысының нәтижесінде:
- Қазақстанның сыртқы экономикалық байланыстарының "Қорғас-Шығыс қақпасы" арқылы өтетін жүк ... ... және ... тетіктерін жетілдіру бойынша бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған ұсыныстар берілді;
* Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасының арасындағы шекара маңы ... ... ... ауқымда дамыту және сыртқы нарықтарға шығуды қамтамасыз ететiн көлiк-коммуникациялық дәлiздi қалыптастыру ұсынылды;
* "Қорғас-Шығыс қақпасы" сауда-экономикалық ... ... ... ... арқылы жүк тасымалдау қызметінің мультимодальды, унимодальды және интермодальды нысандарына өту ұсыныстары қорытыланды;
* Қазақстанның бірқатар мұнай-газ құбырлары желісін ... және жаңа ... ... осы ... Оңтүстік-Шығыс Азия мұнай-газ құбырларының жүйесіне интеграциялау ұсынысы негізделді.
1.2 Физикалық және ... ... орны мен ... ... ... (ЭГЖ) - елдің, әлемнің экономикалық картасындағы орнын көрсетеді.
ЭГЖ-ға баға беру дегеніміз, оның ... ... ... ... ... ... ... (нарықтық-географиялық жағдайы);
* көрші елдерге (көршілік жағдай);
* халықаралық көлік жолдарына (көліктік-географиялық жағдай) қатысты анықтау.
Көршілік ... ... мен ... алуға болады. Олар экономика жағынан әлемдегі үшінші және тоғызыншы орынды алып ... Олар ... ірі ... серіктестеріміз болып саналады. Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстан экономикалық деңгейі бойынша Қазақстаннан артта. ... ... ... де ... жұмыс істеудің бірнеше бағыттары жасалған.
Қырғызстан - Орта Азияда орналасқан ел, солтүстігінде Қазақстанмен, шығысы мен ... ... ... ... ал ... ... шектеседі.
Солүстіктен оңтүстікке 454 км, ал батыстан шығысқа қарай 925 ... ... ... ... ... ... ... арқылы өтеді.
Қырғыз жері, негізінен, таулы болып келеді, мұнда Тянь-Шань тауының ең биік нүктесі -- ... шыңы (7439 м) ... ... кең ... ... (Шу, ... ... арқылы бөлініп жатқан тау жоталары басым түрде ендік бағытта орналасады. Олардың геологиялық-тектоникалық құрылысы, ... ... өте ... ... ... қуаты 8 -- 10 балдың күшті жерсілкінулер ... ... ... ... ... 95%-дан астам бөлігі теңіз деңгейінен 1000 м биікте орналасқан, ал оның 40%-дан артық бөлігі 3000 м ... ... Биік ... жер ... мен ... ... ... табиғат жағдайлары елдің экономикасын өркендетуге күшті әсерін тигізеді.
Жер қойнауы пайдалы қазбаларға аса бай. ... ... ... яғни ... ... ... ... мыс, сурьма), Ішкі Тянь-Шань қойнауларында метаморфтық жыныстармен бірге кездесетін молибден, темір және қалайы кен ... ... ... ... континентті сипатта, жаз ыстық, қыс суық болып келеді. Таулы жер бедері ауа ... мен ... ... өте ... ықпал етеді. Ауаның орташа температурасы жазық жерлерде қыста -4°С, жазда +25°, +27°С-қа дейін көтеріледі. ... ... ... ... өте ... ... ... Әсіресе бұл жағдай биік тауларда өте айқын байқалады. Сондықтан елдің ... ... ауыл ... ... ... ... ... береді.
Өзбекстан - Орта Азиядағы одақтас республика. Солтүстігінде және солтүстік-батысында бізбен, шығысы мен солтүстік-шығысында Қырғызстанмен, Тәжікстанмен, оңтүстік-батысында Түрікменстанмен, оңтүстігінде ... өзен ... ... ...
Солтүстік жағы Арал теңізімен шайылады. Жері 447,4 мың км2. Халңы 13,7 млн.. Әкімшілік жағынан құрамына Қарақалпақ ... және 11 ... ... ... ... жер бедері жөнінен - солтүстік-батыс жазық және оңтүстік-шығыс таулы бөліктерге бөлінеді. Жазық жағын ... ... ... ... ... ... ... алып жатыр. Таулы өлке Шатқал, Құрама, Ферғана, Алай, Зеравшан, ... т. б. ... ... бұлардың аралықтарында Ферғана, Зеравшан, Шыршық-Ангрен, Қашқадария, Сурхандария т. б. аңғарлар орналасқан. Өңір территориясының геология ... ... және ... ... жиынтығы кеңінен тараған. Бұл өңірдің мезозойға дейінгі, мезозой-палеогендік, неоген-антропогендік мезгілдегі геологиялық құрылысы әр түрлі болды.
Жер қойнауы пайдалы қазындыларға бай. ... ... ... Азиядағы ірі мұнайлы-газды аймақ саналады. Күкірт және озокерит (Шорсу), карноллит, сильвинит, тас тұзы, фосфорит бары анықталды. ... тым ... ... Жазы ... ... ... температурасы Қазақстанмен шекаралас бөлігінде 33 - 38°С көрсетеді. Өзендерінің ... Арал ... ... жатады. Ірі өзендері - Әмудария, Сырдария, Зеравшан, Қашқадария. Жер ... және ... ... өте ... ... Жері ... сары және сары ... топырақты. Өзбекстанның елімізбен шектесетін жағы құм-шағылды келеді. Республика жерінің көпшілік бөлігінде қуаңшылыққа төзімді өсімдіктер мен жануарлар дүниесі тіршілік етеді. ... - жер ... 488,1 мың км² алып ... ... ... 1100, ... оңтүстікке 650 км созылып жатқан Орталық Азиядағы мемлекет. Жерінің 80 % артығын аптап шөл (Қарақұм шөлі), құм ... ... ... мен ... ... ... жатыр.
Түркіменстанның ең үлкен өзені Әмудария. Оның ұзындығы 1415 км болса, соның 1000 км осы елдің аумағында. Осы өзеннен бастау ... ... ... ... Бүзмейін, Балқанабат (Небит-Даг), Түркіменбашы (Красноводск) сияқты ең үлкен қалаларына ауыз суын жеткізіп жатқан Қарақұм арнасы.
Сонымен бірге, ... 1 млн ... ... Оның ... 1100 км. ... қыс айларындағы орташа температурасы 26 -- 32 °C, ал жаздағы ыстық 70 °C асады.[7]
Қазақстанмен шектесетін аймағындағы Орталық - Қарақұм ауданы ... ... ... ... ... бастау алып, оңтүстігінде Копетдаг тау етектеріне дейін орналасқан. Аудан ескі Амудариядан ... ... мен ... ... ... нәтижесінде көптеген жерлер тақыр болып қалған. Бұл аудан атмосфералық ... өте ... ... саны 100 бен 150 мм ... ... жылдық температура +15 пен +16 шамасында. Өсімдік жамылғысынан бұталар мен шөптерді (сексеул, жүзгін, илак т.б.) кездестіруге ... ... ... (ҚХР) ... ... ... ... демократиялық диктатура басқаратын социалистік мемлекет болып табылады. Елдің құрамында 22 ... ... ... деп ... 5 ... ... және ... орталыққа бағынатын 3 қала (Пекин, Шанхай, тяньцзин) кіреді. 1997 жылы Сянган (Гонконг) Қытай мемлекетінің ерекше аумағы саналып, Қытайдың ... ... ... - ... ... (17200000 адам). Қытай Халық республикасы - Еуразия материгінің шығысында, ... ... ... ... Азия құрылығында орналасқан мемлекет. Аумағы 9,6 млн км[2] ... ... ... ... Қытай тек Ресей мен Канадаға ғана жол береді. Құрлықтағы шекарасының ұзындығы - 22800 ... ... ... ... - ... ... ТМД ... Мұнда көліктік байланыс үшін ең ұзын және қолайлы шекара Қазақстанмен және Ресеймен шектеседі.
Қытай солтүстік-батысында Қазақстанмен, Қырғызстанмен, ... мен ... ... солтүстігінде Моңғолстанмен, солтүстік-шығысында Солтүстік Кореямен, батысынды Пәкстанмен, Тәжікстанмен және Ауғанстанмен, оңтүстігі мен оңтүстік-батысында ... ... ... ... ... ... Лаоспен шектеседі. Қытай шығысы мен оңтүстік-шығысында Корея Республикасымен, Жапониямен, Филиппинмен, Брунеймен, Малайзиямен және Индонезиямен теңіз арқылы шекараласады.
Қытай ... 30%-ы ... ... 1000 м ... ... ... шектесетін аймағын таяу солтүстігінде ұлан-ғайыр Гоби шөлі созылып жатыр. Солтүстік-шығысында Үлкен Хинган, Кіші Хинган таулары мен Солтүстік ... ... ... кеңдігі мен мұхиттың ықпалына байланысты Қытайдың климаты әркелкі болып келеді. Қытай қоңыржай, субтропиктік және субэкваторлық ... ... ... Биік ... жер ... және ... ... орналасуы елдің батыс бөлігінің климатының қатаң әрі өте континентті блуына ықпал етеді. Онда көп жерлерді ... мен ... алып ... ... ... мөлшері өте аз (жылына 250 мм). Мұнда егіншілік қолдан суаруға негізделген, ыстық жаз суық қысқа алмасады. Қаңтардағы ... ... - 280С. ... елімізбен шектесетін аймақтарында ауа ағыстары Тынық және Үнді мұхиттарынан мол ылғал, жауын-шашын (жылына 2000 ... ... алып ... Нөсер жаңбырдан өзендердің суы күшті тасиды да, қалалар мен селоларға зор зиян ... ... мен ... жүйелерін жояды. Құнарлы сұр топырақ пен сұр қоңыр топырақ тараған.
Өсімдік жамылғысының сипатына қарай Қытайды ... және ... ... ... ... ... шекаралас аймағы флорасының байлығы мен әркелкілігімен ерекшеленеді. Онда өсімдіктің 25 мыңнан астам түрі кездеседі, олардың ішінде ... ... де ... - Азия мен ... ... ... ... Жер аумағы жағынан дүние жүзіндегі ең үлкен мемлекет. Ресеймен Қазақстан арасындағы шекара әлемдегі ең ұзын ... ... ... ... пен ... ... ... Солтүстік Кореямен, Монғолиямен, Қазақстанмен, Әзірбайжанмен, оңтүстік-батыста - Украинамен, батыста - ... ... ... ... Норвегиямен шектеседі.
Ресей Федерациясы Еуразияның солтүстік-шығысында орналасқан, аумағы жалпы ... 1/8 ... ... ... ... ... ... бірінші орын алатын аса ірі мемлекет. Ресей жері батыстан шығысқа қарай 9 мың ... ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке қарай 4 мың км-ге созылып жатыр. Ел аумағы 11 сағаттық белдеуді қамтиды.
Ресей аумағының 1/4-і Еуропада, 3/4-і ... ... Оның ... үш ... суы шайып жатыр. Ресей Федерациясының шекарасының жалпы ұзындығы 58,3 мың км, соның ішінде теңіздік ... 38 мың ... ... ... ... ең ірі ... ... оның экономикалық-географиялық жағдайының қолайлы жағы болып табылады. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі орналасқан. Жалпы алғанда, Ресейдің 12 мемлекетпен теңіздік шекарасы бар, ал 14 мемлекетпен құрлық ... ... ... ... ... Калининград облысы анклав болып табылады, өйткені оның елдің негізгі бөлігі мен ортақ шекарасы жоқ.
Ресейдің географиялық орны әлемдік экономикалық орталықтарға қатысты ... ... ... ... ... ол ... ... дамыған елдерімен, АҚШ және Жапониямен тікелей құрлық арқылы шектеспейді, аса маңызды теңіздік сауда жолдарынан алыста орналасқан. ... ... ... ... ... Ол, ең ... алып жатқан аумағының өте үлкен болуымен байланысты. Ресей жерінің көпшілік бөлігін жазықтар (70%-ға жуығын) мен 1000 м ... ... ... үстірттер алып жатыр. Олардың ауданы жағынан ең ірілері: Шығыс Еуропа (Орыс) жазығы, ... ... ... мен Орта ... ... үстірті. Қазақстанмен шектесетін шығыс бөлігін таулар жүйесі қоршай орналасқан. Жер бедерінің құрылымы шаруашылық әрекеттерді жүргізуге қолайлы болып келеді. [27]
Қазақстанмен ... ... жыл ... ... және ... ... айырмашылықтың үлкен болуы, жауын-шашын мөлшерінің азаюы, қатал климаттық жағдай (әсіресе қыс кезінде) тән ... ... ... ... ... тоң ... ... үлесі жоғары, олардың жалпы ауданы 9 млн км[2]-ге жуық.
Ресейдің ауа райы оның үлкен аумағына байланысты әр түрлі: көп ... ... ... ... континенталды, ұзақ қысымен және қысқа ыстық емес, соған қарай Ресейді 3 үлкен аумақты аймаққа бөлуге болады:
* ... ... Орал ... батысқа қарай аумақты алып жатыр.
* Сібір, Оралдан Тынық мұхиты ... ... ... ... Қиыр ... ... ... Едiл өзені алабынан шығысында Алтай тауы шыңдарына дейiн, солтістігінде Батыс Сiбiр жазығынан (Солтүстік Қазақстан жазығы) оңтүстігінде Тянь-Шань тауына дейiн және ... ... ... ... мен Тұран ойпатының шығысын алады, оңтүстік елді ... 117,3 мың ... ... ... ... Жері ... ... көпшілік бөлігін орташа биіктігі теңіз деңгейінен 200-300 м болатын Тұран ойпатының шығыс бөлігі созылып жатыр.
Тянь-Шань ... тау ... ... ... тау жотасы. Қаратаудың оңтүстік-батысын Сырдария, солтүстік-шығысын Талас өзендері ... алып ... ... ... ... ... сұр, сортаңды сұр, бозғылт сұр, құмды, құмдақты топырақ құрайды. Тау етегінде шалғындық, таудың қызыл қоңыр топырағы таралған. Негізінен шөл ... тән ... ... ... ... ... жусан, күйреуік, бұйырғын, ши, жантақ, еркекшөп; Сырдария, Шуөзенінің ... ... ... тал; тау ... бетегелі-жусанды дала, тауларында жеміс ағаштары, арша, альпілік шалғын өседі. Жануарлардан ... ... ... ... елік, арқар, таутеке, жабайы шошқа, қоңыр аю, барыс, сусар, борсық, шөлді аймақтарда бауырымен жорғалаушылардың түрлері тіршілік ... ... ... кекілік, бүркіт, шіл, торғайдың көптеген түрлері мекендейді.
Еліміздің солтістігі Батыс Сiбiр жазығының оңтүстігінен (Солтүстік Қазақстан жазығы) басталып жатыр. Солтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... және ... Омбы, Қорған Түмен облыстарымен шектеседі.
Батыс Сібір ойпаты - дүние жүзіндегі аса ірі жазықтардың бірі. Аумағы 3 млн. ... ... ... ... ... ... Қара ... жағалауынан бастап, оңтүстігінде Сарыарқа мен Алтай тауларының етегіне дейінгі аралықты қамтиды. Батысында Орал тауларынан бастап, шығысында Орта ... ... ... ... жатыр.
Дүние жүзіндегі аса ірі жазықтардың бірі Құлынды жазығы ... ... ... ... ... ... Батыс Сібір жазығына Васюган жазығы, Барабы жазығы, Есіл жазығы, Ертіс жазығы кіреді. Республиканың солтүстік-шығыс ... ... ... ... ... ... - ... Федерациясының Омбы облысымен, солтүстік-шығысында - Жаңасібір (Новосибирь), ... - ... ... ... - ... ... ... Қазақстан мен Қарағанды облысымен, батысында - Ақмола мен Батыс Қазақстан облысымен ... ... ... ... - ... жазықты. Ертістің оң жағалауын Барабин ойпаты мен Құлынды жазығы алып жатыр.
Ертіс-Құлынды жазығы Павлодар облысының күңгірт қызыл қоңыр ... ... ... ... ... ... бірнеше террасадан тұрады. Бірінші (сортаң топырақты және екінші терраса өзен деңгейінен 4-6 ... 15-18 м-ге ... биік ... ... ... екі жақ ... 20-25 ... дейін созылады. Үшінші террасаның биіктігі 28-32 м, негізінен, сол жақ жағалауға орналасқан. Бұл беткей ұсақ қиыршық, құмтасты болып ... Ал ... оң жақ ... ... ... ... ... желдің әрекетімен қалыптасқан. Онда қалың қарағай өседі. Ертістің сол ... мен ... ... ... ... мен ... бар. ... ең үлкендері - Жалаулы, Шүрексор көлдері. Жағаның екінші, үшінші террасаларының ... ... ... осы көлге құйып, шығысқа қарай қайта ағып шыққан. Қазір бұл көлге Шідерті мен Өлеңті өзендері, ... ... ... ... ... ... Құлынды жазығы пайдалы қазбаларға өте бай. Қазақстан жеріндегі Құлынды жазығының климаты ... қысы суық жызы ... ... ... ... - 18,50С. Қаңтар айында кей күндері - 360С (Қостанай) дейін төмендейді. ... ... кей ... аяз-500С-ге жетеді. Қардың қалыңдығы 30-50 см. Шілдеде орташа температура+180С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200-300 мм. ... ауа ... ... ... ауа ... ... әсер етеді. Жауын - шашынның көп мөлшері жаз айларында жауатын болғандықтан, бұл өңір жаздық бидай, техникалық дақылдар ... ... ... ... өнім ... ... жазығы жер беті суына бай. Кішігірім өзендер мұнда тұйық көлге құяды. Қуаңшылық жылдары ... ... ... ... тартылып қалады да, ал қыста көбінесе түбіне дейін қатып қалады. Бұл жазықтықта ағатын ең үлкен өзен Ертіс. Оның суы мол, орта және ... ... ... жермен ағады. Ертіс еліміздің шекарасынан тыс жерден басталып, Об ... ... ... Есіл мен ... ... бастауын қазақ жерінен алады.
Құлынды жазығы Қазақстан жеріндегі бөлігі орманды дала аймағынан ... ... дала ... ... ... дала ... ... өз ерекшеліктері бар. Солтүстік Қазақстан жерінен шоқ-шоқ болып өсіп тұрған жиі қайыңдарды көресің. Шоқ ... ... қара ... қалың шүйгін бетегелі боз өскен қоңыржай қуаң дала. Тың және тыңайған жерлердің игеруіне байланысты қара топырақты аймақ түгелімен ... ... - ... ... ... түлкі, қарсақ, қоян, сарышұнақ, аламын; құстардан - шіл, тоқылдақ, үйрек, қаз, т.б. мекендейді.
Батыс Сібір жазығының батысында Орал ... ... ...
Орал тауы - Шығыс-Еуропа және Батыс-Сiбiр жазызықтықтарының аралығындағы тау жүйесі. Ұзындығы 2000 км ... ені ... 150 км ... Орал ... ... ... аударғанда деген мағынаны білдіреді. Шынымен, Орал таулары ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан далаларына дейін кеткен тар белдiкті, не лентаны еске салады.
Қазақстанда Орал тауының ... ... - ... тауы ... Тау ... ... ... басталып, солтүстіктен оңтүстікке қарай созыла орналасқан, ұзындығы - 450 км, ені 30 км, ... ... 450-500 м. Ең биік ... - ... Боқтыбай (657 м), Айрық (633 м). Тау Орал тауының жалғасы болып табылады. Ол экзогенді процестер әсерімен ... ... ... ... ... ... болу жолы да, жер бедерінің құрылымы да Орал тауына ұқсас. Одан айырмашылығы шығыс беткейлері көлбеу, ... ... ... ... Тау ... ... ... екі жотаға бөлінеді. Оларды Біршоғыр ойысы бөліп жатыр. Орал - герцин қатпарлануында ... ... ... таулы өлке. Олар, негізінен, магмалық, метаморфтанған және ішінара ... мен ... әр ... ... ... ... ... Мұндағы тау қатпарларының тегістелуі Сарыарқаға ұқсас. Оның жер бедерінің ... да ... жас ... ... мен эрозиялык, денудациялық процестер әсер еткен. Батыс Орал таудың бас жотасы саналады. Ол солтүстіктен оңтүстікке карай биіктей беретін тау тізбегі. ... пен ... ... ... ... биік ... Одан ... карай біраз аласарады да, Жамантау тұсында Атжақсы өзенінің жоғарғы ағысында тік жар болып ... ... бұл ... ... ... девонның кристалды тақтатасы, әктас, карбон мен пермнің құмтастары сияқты жыныстардан түзілген. ... ... биік ... осы ... ең қатты шөгінділерінен түзілген. Шығыс Орал батыс бөлігіне қарағанда тұтас көрінбейді, жеке-жеке аласа таулардан түрады. Және оңтүстікке ... ... ... ... ... үласады. Бұл Сарыарқаға ұқсас толқынды кырат болып көрінеді. Ол кембрийге дейінгі кристалды тақтатастан, порфириттен, диабаздан, т.б. ... ... ... ... ... ... тауы - ... көмбенің қазынасы болып саналады. Кеңес Одағы кезінде өңделетін 55 маңызды көмбелердің 48 осы Орал ... ... Орал ... ... ... кобальт, хромит, мыс, қара және сирек металға бай. Кемпірсай өңірінде Хромиттау, Никельтау кен орындары ашылған. Біршоғыр ... ... кені бар. Осы ... бор дәуірінің аяғында пайда болған мергельді әктас цемент өндірісіне пайдаланылады. ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен аласа болғанымен тау жүйесі ауа қозғалысын бөгеп, өз маңын ... ... да ... тұрады. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 300 мм. Жазы ыстық, кейде 38°С -қа дейін көтеріледі. Қысы боранды, аязды, кейде -40°С-қа ... ... Орал ... ... суық жел бар, ... ол ... ... өңірінің климатының құрғақтылығына ондағы жер беті суларының тапшылығы әсер етеді. Таудан бірқатар өзендер (Жем, Ырғыз, Ор, ... ... ағып ... ... ... көбі су қорын қар суынан жинайды да, жазда тез тартылып қалады. Керісінше, онда жер асты ... мол қоры ... ... ауыз су ... де, ... үшін де жер асты суы ... ... ең көп өсетін орман ағштары. Жасыл қабырға тәрізді олар жоталай оңтүстікке қарай тау етегіне дейін созылып жатыр.
Оралдың ... ... боз, ... мен ... ... ... ... ашық түсті қара қоңыр топырақты болып келеді. Суайрықтары мен ... ... ... ... Онда ... ... ... жусан өседі. Жер бедері күшті тілімденген ойыстарда ақ және қара ... ... ... ... кездеседі. Сайлардың жоғарғы беткейлерінде қараған, тобылғы, жабайы шие мен әр түрлі бұталар, өзен ... ... ... ... тал ... ... ұсақ шоқылы құрғақ даласында қара қоңыр топырақ қалыптасқан. Онда дала мен шөл зоналарына тән өсімдіктер жамылғысы қалыптасқан. Сортаңданған қара қоңыр ... ... ... ... селеу, көкпек шығады. Егер 762002320290Оралдың батыс беткейінің біраз бөлігі егіншілікке пайдаланылса, шығыс бөлігі тек мал ... ғана ... ... да ... ... шөл ... тән аң-құстардан түрады. Дала мен тау аңғарларын ... ... ... ... ... ... ... сарышұнақ, аламан мекендейді.Өзен-көлдерінде аққу, қаз, үйрек, қырда безгелдек кездеседі.
Ресейдің Қазақстанмен шекаралас аймағындағы Курган ... ... - Сiбiр ... ... бөлiгiнде, аумақты дәл ортасынан бөліп тұрған Тобыл өзенінің бассейінінде орналасқан. Солтүтсік пен солтүстік батысында Свердлов облысымен, оңтүстік ... ... ... ... пен ... шығысында Тюменск облысысмен, оңтүстік пен оңтүстік шығысында Қазақстанмен шекаралас орналасқан. ... ... ... өндiрiске арналған шикiзатқа бай. Бірталай жерде саз, трепел, ... ... әк тас, ... ... ... тас және ... ... қорлары бар. Темiр кендi жерлер бары анықталды.
Көршілік жағдайдың басты плюсі - көрші елдің аумағын ... бір ... ... ... үшін ... Оның интенсивтілігі мен географиясын көліктік-географиялық жағдай анықтайды. Ең қолайлысы - теңіздік жағдай. Қазақстанда ашық ... тура шыға ... ... жоқ ... ... жағдай). Бірақ оның 2000 км-дей шекарасы батыста Каспий арқылы өтеді. ... үсті ... ... ... ... ... Оның ... ұзындығы 13,3 мың км. Ресеймен шекара (7,5 мың км) негізінен жазық жерлермен өтеді. Онда ... ... жоқ. Ел ... ... ... ... жол мен автомобиль жолдары кесіп өтеді. Қытаймен арадағы ... көп ... ... арқылы өтсе, Орталық Азия мемлекеттерімен шекара жазық жерлермен жүргізілген. Бұл шекара арқылы әзірге 4 темір жол етеді: ... - ... ... - ... Азияға апарады.
1.3 Қазақстан Республикасының шекаралас аймақтарының табиғат ... ... ... мен ... ... ... қорғалатын аумақтар - ерекше қорғау режимi белгiленген ... ... ... ... ... мен ... бар жер, су объектiлерi және олардың үстiндегi әуе кеңiстiгiнiң учаскелерi. Мұндай аумақтар тек заңмен ғана ... ... ... ... ... ... жері ... ресурстарының барлық түріне бай, әсіресе минералдық ресурстар ... өте ... ... Елде 20 ... ... аса маңызды кен орындары барланған, оның 40%-дан астамы өндірісте игерілуде. Ресей дүниежүзі бойынша жер ... ағаш ... ... толысу энергиясы, өзендердің су-энергетикалық қоры жөнінен 1-орынды, ал өңделетін жер үлесі жөнінен 3-орынды иеленеді.
Қазіргі ... ... ... ... 580 мың кв. км ... ... 204 табиғат ресурстары қорғалатын аумақтары жұмыс iстейдi.
XX ғасырдың соңында Ресейде қорықтардың қатары ... ... ... ... ... ... ... - Орынбор қорығын (№ 156 1989 ... 12 ... ... ... кеңесi қаулысы негiзiнде) атап өтуге болады.
Қоршаған ... ... кен ... ... ... ... ... жағдайда шаң ұзақ уақыт бойы сейілмейді (таралады). ЖЭС-нан көмір, мұнай жағу ... ... ... оксиді қосылады, әрбір тонна көмір жағу нәтижесінде 14 г. шлак, 80 г. күл, 100 г. ... ... 14 г. ... қос тотығы, 4 г. азот оксиді бөлінеді.
Атмосфераның ластану салдары:
1)C, N, S қосылыстары, шаң ... ... алу ... ... ... конструкциялық материалдардың бұзылуы;
3)Ауыл шаруашылығына әсері - жиналымның, мал өнімділігінің кемуі (нашарлауы);
4)Жабайы флора, фаунаға әсері.
Экологиялық мәселелер бойынша батыл ... шешу үшін ... ... ... және қала ... ... және талқылауларды, ұзақ мерзiмдi және жедел бағдарламаларды атқару керек. Экологиялық мәселелерден шығудың жолы Ресейде бар, оны тек көру ... ағын су қоры ... ... ... Жем, Ойыл ... ... мал, егін суаруға жетпейтін түрі бар. Халықты ауызсумен қамтамасыз ету үшін тұщы су ... ... Ол - ... екі ... ... мың ... үшін ... су артериясы, тіршілік көзі. Әсіресе, Атырау облысы үшін Жайықтың маңызы айрықша, халық тұтынатын судың 70 пайызы ... ... ал ... 30 пайызын Қиғаш өзені мен жерасты суы құрайды. Қазақстан және Ресей сияқты мемлекеттерге тиесілі өзен бассейнінің экологиялық ахуалы нашарлап, арнасы ... бара ... Өзен ... көпжылдық орташа көлемі 11 миллиард текше метрді құраса, бұл көрсеткіш өткен жылы небары 5,3 миллиард текше метрден асқан. ... ... ... ... ... келуі күрт кеміп барады. Бүгінгі таңда бассейндік су қорының тек 25 пайызын немесе тек 5,9 ... ... ... суды ... ... болып отыр. Ғалымдардың болжамына сенсек, Жайықты бойлай қоныстанған Ресей, Татарстан, Башқұртстан мен Қазақстан Жайық суын жергілікті қажеттіліктеріне қарай емін-еркін пайдалана ... ... онда Ембі ... 1939 ... бастап Каспийге құймай қалғаны сияқты, Жайық та теңізге жетпейтін болады. Сондықтан аталмыш проблема мемлекетаралық реттеуді ... ... ... - өз ... Ресейден алады. Башқұртстан Республикасынан кейін Ресейдің Челябі және Орынбор облыстары мен ... ... ... ... ... ... өзеннің жалпы ұзындығы 2534 шақырым. 1991 жылдан бері Жайық мемлекетаралық трансшекаралық өзен ... ие. ... ... су объектісі болғандықтан, оны сақтау, қорғау Қазақстан мен Ресей үшін ортақ міндет. Жайық өзенінің бассейндік экожүйесін ... су ... ... ... екі мемлекеттің бірлесе жасаған іс қимылына тәуелді. Сол себепті мемлекетаралық комитет құруды ... ... Және де ... ... өзенін бірлесе пайдалануда мемлекетаралық келісім қабылдау қажет.
Жалпы географиялық объектілерге материктер, мұхиттер, теңiз, шығанақтар, Бұғаздар, Арал, тау, ... Көл, ... шөл және ... табиғи объектілер, республика, өлке, облыс, Федералды дәрежедегi қала, автономды облыс, автономды округтер тағы басқа ауылды қала, ... ... ... жол ... теңiз порты, әуежайлар жатады. Географиялық объектілер географиялық шекаралармен бөлінеді.
55245222250Қырғыз жері таулы ... су ... ... ... ... етілген. Қазақ жерімен шекаралас ірі өзендері -- Шу, Шатқал. Өзен сулары суландыру мақсатында ... ... ... беткі ағынның 20%-ға жуығы жер суаруға жұмсалады.
Ыстықкөл -- Орта Азияның ең ірі көлі, ол теңіз деңгейінен 1608 м ... ... ... ... 6280 км[2], ... 182 ... ... жатыр. Пайда болу тарихы жағынан тектоникалық көл болып саналатын Ыстықкөлдің тереңдігі 702 метрге жетеді. Су көлемі көп ... ... ... ... көл ... да ... байланысты. Көл айналасымен қоса, айрықша қорғауға алынған Ыстықкөл ... ... ... ... жағалауында жалпы саны 100-ден асатын демалыс орындары, емдеу-сауықтыру мекемелері орналасқан. Емдеу-сауықтыру мақсатында көлдің шипалы тұзды суы ғана ... ... ... балшықтар да пайдаланылады. Ыстықкөл қазаншұңқырында минералды бұлақтар да өте көп. Шолпан-Ата, Ыстық-Ата, ... ... ... су ... көпшілікке танымал.
Қырғызстанның жер үстi байлығының негiзгiсi - суы десек, жер асты байлығының ... көзi - ... Елде ... 220-дан астам алтын кеніші жұмыс істеп тұр. ... ... 2 мың ... ... ... қоры бар. ... ... көлемі жөнінен Қырғызстан постсоветтік елдер арасында үшінші, ал Орталық Азияда Өзбекстаннан кейінгі екінші ... ... ... ... ... ... ... жер, су (жер үсті, жер асты), жер қойнауы, фауна және ... ... ауа және тағы ... ... ... ... ... Табиғатты қорғауды жалпы жоспарлаумен Қырғызстан МемЖоспар айналысады. Қырғызстан Республикасының Ауыл шаруашылық министрлiгi, Мелиорация және су ... ... су ... ... ... ... ... қориды, тазарту құрылысының жұмысын қадағалайды, мелиоранттық жүйелер тексередi, топырақтардың тұздалумен күрес жұмыстарын өткiзедi. ... ... ... министрлiгі сыртқы ортаның , соның ішінде жер асты, жер үсті суларының ластануын ескертуге, оны ... ... ... ... Орман Шаруашылығының Мемлекеттiк комитетiнiң функциясына ормандарды қорғау мен қалпына келтіру (оның қарамағында 25 лесхоз, 114 ... ... 1 ... - ... ... шаруашылық, 1 мамандандырылған өрт-химия станция, зиян келтiрушiлер мен ... ... ... бойынша 1 арнайы отряд) кіргізілген.
Өзбекстан жері табиғи ресурстарға бай. Бүкіл Орта Азиядағы газ конденсатының 74%-ы Өзбекстанның үлесіне тиеді. ... қоры ... ол ... 4, жез қоры жөнінен 11, уран қоры бойынша 7 - 8 ... ... ... ... ... көрсеткіші бойынша әлемде 5-орында, оны экспортқа шығару жөнінен 2-орында. Ел аумағынан жалпы ұзындығы 4 мың шақырым құрайтын 9 ірі газ ... ... Аса ... Орта Азия - Орталық және ... ... ... ... жүн, ... елтірісі, жеміс-жидек, алтын, табиғи газды экспортқа шығарып, азық-түлік, шикізат, т.б. ... ... ...
Бүгінде Өзбекстанда 2 миллиард тоннаға жуық өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтар қордаланып қалған. Бұл ... ... ... төндіріп тұр. Қалдықтардың үлкен бөлігі өнеркәсіпке тиесілі. Тау-кен өндірісі мен өңдеу кәсіпорындары улы ... өте көп ... Бұл сала ... ... ... көлемі 90 миллион тонна қалдық жинаған. Түрлі-түсті және тау-кен металлургиясында жыл ... 300 мың ... шлак ... Химиялық өнеркәсіпте де шығаратын қалдық көлемі едеуір үлкен.
Ең сорақысы - биомедициналық ... ... ... ... 125 мың тонна) салыстырмалы түрде аз болғанымен, бұл қоқыс қауіпті инфекцияның тарауына алғышарт жасап ... ... ... ... ... ... толығырақ Нүкүстің ағаштары өспеуде. Өскен жағадйда да аянышты халде тұр. Ал қазір теңіздің кебуінің нәтижесінде қаланы құм қоршаған. Егер Нүкістің ... ... ... болса, құрғақшылықтан Нүкісті арашалауға болады. Бұл жобаны iске асыруға БҰҰ бағдарламасын іске асыратын өкілетті адамдар мен жергiлiктi ... ... ... Жоба ... 550 ... жерге осы аймаққа төзімді ағаштар отырғызылды. Бұл терек, қарағаш, жиде, арша және тағы да басқа 17 ... ... ... ... белдiкпен" жабатын ағаштар. Отырғызылған материалдар Қарақалпақстанның орман шаруашылық питомнигінен алынды.
Түрiкменстанның ... ... ... аумақтары Түрiкменстанның ұлттық мақтанышы. Қорықтар өсімдік және жануарлар әлемінің негізгі генофонды жұмылдырылған. Олар жануарлар, өсімдіктер әлемін, бүкіл табиғи кешенін қалпына ... ... ... және ... ... ... үшін ... Президентінің арнайы қаулысына сәйкес ұйымдастырылды.
Қазіргі уақытта Түрiкменстанда әр түрлі экологиялық және ландшафт жағдайлары бар 8 қорық ... ... ... ... ... 820024 га, елде ... ... жалпы ауданы 1061206 га 14 қорықшалар, 2 табиғат ескерткіштері (2020 га) бар. Жалпы елдің ... 4% ... ... қорғалатын аумақтар құрайды.
Түркменстан Қазақстанмен шектесетін аймағындағы қорықтардың 3-4- не тоқталатын болсақ:
Репетек Мемлекеттiк ... ... Қор 1927 ... ... ... 34600 га, ... - ... типтi және сирек кездесетiн жер бедерлерiн олардың компоненттерiнiң барлық жиынтығымен табиғи күйде сақтау.
Хазар мемлекеттiк қорығы. 1932 жылы құрылған, жалпы ... 262037 га, ... - ... ... табиғи кешендерін, сирек кездесетін, бағалы, суда жүзетін құстардың ұялау, ... ... ... ... ... ... зерттеу.
Бадхыз Мемлекеттік қорығы. Бұл қорық 1941 жылы құрылған. Жалпы ... 87680 га. ... ... - ... экожүйесін кешенді зерттеу, құланның, жайранның, таулы арқардың санын қалпына келтіру, пісте ... ... ... ... ... ... 1986 жылы ... жалпы ауданы 27139 га. Мақсаты - ... ... ... ... ... ... ... және қалпына келтiру.
Су қорларының мәселесi ... ... ... ... iрi ... бассейіндерінен суды қолдану адамның шаруашылық жұмысы ... ... ... ауыл ... ... ... ... үлкен саннын қолдануды талап етедi. Су қорларының өткір мәселелерi - ол судың тапшылығы мен ... ... ... жері үлкен көмбе қорларына ие. Сурьма, графит, вольфрам және цинктiң ең iрi өндiрушiсi ... ... ... ... мұнай, алмаз, алтын, темiрлi кен, қорғасын, магнетит, марганец, ... ... ... газ, ... ... уран және ванадидың қорларыда баршылық. Қытай қалайы және вольфрамның қорларынан әлемде бiрiншi орынды ... ... ... көбірек келіп отыруының екінші бір себебі бай болуы.
Қытай мемлекеті су ресурстарына бай: жалпы ағын ... ... ... жалпы ағынының 7%-ын құрайды.
Елдің жер қойнауы мынадай пайдалы қазбаларға: темір, көмір, мұнай, сынап, вольфрам, қалайы, сурьма, марганец, молибден, ванадий, қорғасын, ... ... ... бай. ... су ... жөнінен әлемдегі ең үлкен әлеуетке ие. Жыртылатын жері ... ... ... мен ... 3%-ын ... дәл ... ... табиғи су жолы - батпақ жайылымдарының 36,2 млн га және жасанды жайылымдардың 38,4 га ... ... жетi iрi ... ... жiктеледі. Шығыс бөліктерінде (солтүстіктен оңтүстікке қарай) ерекшеленетін: 1 ) Солтүстiк - Шығыс ауданы, 2 ) Солтүстiк ауданы, 3 ) ... ... 4 ) ... ... Ал ... бөлігінде (Солтүстіктен оңтүстікке) - 5) Моңғол-Синьцзон ауданы, 6) Цинхао-Тибет ауданы, 7) Санои-Юньнан ауданы.
Жануарлар әлемі таң ғажайып. ... ... ... үйреншікті құрлар мен тетерлерді көруге болады.
Қытайдың ерекше қорғалатын табиғи аумақтарының дамуы Қытайдың қарқынды дамып жатқан экономикасымен бірдей өсіп ... айта ... жөн. ... үш ... жуық ұлттық бақтар мен қорықтар саналуда, оның ішінде 21 қорық ЮНЕСКОның әлемдік биосфера желісіне кіргізілген. Бұндай қорықтар дүниежүзі бойынша 411, олар 94 елде ... ... ... ... қорықтары елдің территориясының жетiден бiр бөлiгін құрады. 2194 қорықтардың ... ... 148 ... га жеттi. Бұл туралы қабылдану алдында халықаралық симпозиумда көрсетілген болатын.
Каспий теңізі - ... мен Азия ... ... жер шарындағы ең үлкен тұйық көл. Үлкендігіне қарап, оны теңіз деп атайды. Аты XVI ғасырдың аяғында осы теңіз жағасында ... ... ... ... ... ... теңізінің жалпы ауданы 376 мың км[2]. Оның беті теңіз деңгейінен 28 м төмен жатыр. Теңіз солтүстіктен оңтүстікке қарай 1200 км-ге ... ... ... ... жері - 435 км, ал ... жері - 193 км. ... ... жағалау сызығының ұзындығы - 7000 км. Оның суы 5 мемлекеттің жағалауын ... ... ... сызығының Қазақстан Үлесіне 29% (2340 км), Ресейге - 16%,Әзербайжанға - 20%, Түрікменстанға - 21%, Иран ... ... - 14% ... ... ... 28 м ... ... Ең терең жері 1025 м, орташа тереңдігі 180 м. Ірі шығанақтары: Маңғыстау, Қазақ, Қара-бұғазкөл, т.б. 50-ге тарта аралдар бар ... ... ... ... т.б.). Ірі ... ... Апшерон, Аграхан, Красноводск, Шелекен. Ойпатты тегіс жағалау басым.
Каспий ... ... ... және ... өңдеу кешендерінің дамуына байланысты Казақстанның батыс өңірінде қалыптасқан табиғат, әлеуметтік, экономикалық және экологиялық жағдай.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы облысының өндірістік емес саласына талдау жасау11 бет
Катонқарағай ауданы2 бет
Қазақ говорларындағы кірме сөздер7 бет
Қазақстан полигондары8 бет
String Grid компоненті – жолдар кестесі14 бет
Арал теңізі туралы6 бет
Балқаш өңірі38 бет
Дөңгелек қуыстың маңайындағы серпімдіпластикалық ағысын есептеу11 бет
Жер заңнамасы5 бет
ТМД-елдерінің өзара ынтымақтастық қарым- қатынастарының маңызы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь