Ауыспалы егіс

Жоспары:

I. Кіріспе.
II. Негізгі бөлім..
II.1 Ауыспалы егістер туралы түсініктер.
II.2 Ауыспалы егістің түрлері.
II.3 Ауыспалы егістің аумақтық ерекшеліктері.
II.3.1 Далалық және құрғақ аймақтардағы ауыспалы егіс.
II.3.2 Суармалы жерлердегі ауыспалы егістер.
II.3.2.1 Мақта ауыспалы егістері.
II.3.2.2 Қант қызылшасы ауыспалы егістері.
II.3.3 Тәлімі жерлердегі ауыспалы егістер.
II.3.4 Малазықтық ауыспалы егістер.
II.3.5 Ауыспалы егістерді құрудың принциптері.
III. Қортынды.
IV. Пайдаланылған әдебиеттер.
V. Қосымшалар.
I. Кіріспе.

I. Кіріспе.

Жұмыстың өзектілігі: Қазақстан Республикасы агроөнеркәсіптік кешенін дамыту жөніндегі 2010-2014 жылдарға арналған бағдарламада ауыл шаруашылығы саласының бәсекелестік мүмкіндігін арттыру, еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мен өнім экспортын ұлғайту тұрғысында біршама шаралар қарастырылған.
Еліміз 2011 жылдан бастап өзінің индустриялық-инновациялық дамуын белсенді іске асыра бастады. Өткен жылдың соңына қарай еліміз Тәуелсіздігінің 20 жыл­дығына орайластырылып Алматыда Елбасының қатысуымен өткен ғалымдар форумында инновациялық-индустриялық дамудың іргетасы қаланғаны атап өтілді. Елбасы осы жиында ғалымдарға ғылымның қазіргі жаңа жетістіктері де назардан тыс қалмауы керек деді.
Ауыл шаруашылығы ғылымында, оның ішінде егіншілік саласында ауыспалы егістің алатын орны ерекше. Бұл бағытта кезінде Шортандыдағы Бүкілодақтық астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының ғалымдары егіншіліктегі топырақ қорғау жүйесін ғылыми негізде зерттеп, Солтүстік Қазақстан аймағының топырақ-климат жағдайлары ерекшеліктеріне сәйкес қысқа танапты (айналымды) ауыспалы егіс жүйесін өндіріске енгізді.
Алайда өткен ХХ ғасырдың 80-жылдарының соңында А.И.Бараев атындағы Бүкілодақтық астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының сол кездегі директоры, ВАСХНИЛ-дің корреспендент мүшесі М.Қ.Сүлейменов ауыспалы егіс зертханасы деректерінің қорытындысы бойынша егіншілікті таза сүрі жер танабынсыз-ақ жүргізудің мүмкін екендігін дәлелдейтін жаңа тұжырымдама ұсынды. Ол тұжырымдамада Солтүстік Қазақстан аймағындағы құрғақ далалы өңірлерде егіншілік мәдениеті өте жоғары деңгейде болғанда, жаздық жұмсақ бидайды бір орында үзіліссіз ұзақ өсіруге болатыны ғылыми деректерге сүйене отырып дәлелденді.
Қазіргі таңда еліміз нарықтың экономика бағытын таңдап, нәтижесінде жер қатынастарында қолайлы өзгерістер жасалынып, жер жекеменшік иелігіне көшті және ұзақ мерзімге жалға берілді.
Өкінішке орай, елімізде нарықтық қатынастар жағдайында жаңадан құрылған фермерлік (қожалық) шаруашылықтарда, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктерде және үлкен астық өндіруші компанияларында ғылыми негізделген ауыспалы егіс­терді танаптарда орналастыру жүйесінің сақталмауы әсерінен астық дақылдары көлемінің өсуі біршама орын алуда және тек қана дәнді дақылдарды егіп өсіру өңірде тиімді болмай тұрғаны байқалуда.
Енді егін танаптарында басқа да ауылшаруашылық дақылдарын енгізу немесе өсімдік шаруашылығы өндірісінде ауыспалы егісті әртараптандыру міндеті тұр. Сондықтан көп жылдар бойы өңірдегі өсімдік шаруашылығында дәнді дақылдар, әсіресе, оның ішінде жаздық бидайдың көлемі әлі де басым болып келеді. Егіс алқаптарының құрылымын пайдаланудың 2011 жылғы
1. Ә.Ә.Әуезова, Т.А.Атақұлов, Н.Ш.Сүлейменов, Қ.Ш.Жаңабаев,
« Егіншілік », Алматы «Сөздік-Словарь»,2005
        
        I. Кіріспе.
Жұмыстың өзектілігі: Қазақстан Республикасы агроөнеркәсіптік кешенін
дамыту жөніндегі 2010-2014 жылдарға арналған бағдарламада ауыл шаруашылығы
саласының ... ... ... еліміздің азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз ету мен өнім экспортын ... ... ... ... 2011 жылдан бастап өзінің индустриялық-инновациялық дамуын
белсенді іске асыра ... ... ... ... қарай еліміз
Тәуелсіздігінің 20 жыл­дығына орайластырылып Алматыда Елбасының қатысуымен
өткен ғалымдар ... ... ... ... атап ... ... осы жиында ғалымдарға ғылымның қазіргі жаңа
жетістіктері де назардан тыс қалмауы керек деді.
Ауыл шаруашылығы ғылымында, оның ... ... ... ауыспалы
егістің алатын орны ерекше. Бұл бағытта кезінде Шортандыдағы ... ... ... ... ... ... қорғау жүйесін ғылыми негізде зерттеп, Солтүстік ... ... ... ... сәйкес қысқа танапты
(айналымды) ауыспалы егіс ... ... ... ... ХХ ... ... ... А.И.Бараев атындағы
Бүкілодақтық астық шаруашылығы ... ... сол ... ... ... ... ... ауыспалы егіс
зертханасы деректерінің қорытындысы бойынша егіншілікті таза сүрі жер
танабынсыз-ақ жүргізудің ... ... ... жаңа ... Ол ... ... ... аймағындағы құрғақ далалы
өңірлерде егіншілік мәдениеті өте ... ... ... ... ... бір ... үзіліссіз ұзақ өсіруге болатыны ғылыми деректерге ... ... ... ... нарықтың экономика бағытын таңдап, нәтижесінде
жер ... ... ... ... жер жекеменшік иелігіне
көшті және ұзақ мерзімге жалға берілді.
Өкінішке орай, ... ... ... ... ... фермерлік (қожалық) шаруашылықтарда, жауапкершілігі шектеулі
серіктестіктерде және ... ... ... компанияларында ғылыми
негізделген ауыспалы егіс­терді танаптарда орналастыру жүйесінің сақталмауы
әсерінен астық дақылдары көлемінің өсуі біршама орын ... және тек ... ... егіп ... ... ... болмай тұрғаны байқалуда.
Енді егін танаптарында басқа да ... ... ... ... ... өндірісінде ауыспалы егісті әртараптандыру
міндеті тұр. ... көп ... бойы ... ... ... ... ... оның ішінде жаздық бидайдың көлемі әлі де басым
болып келеді. Егіс алқаптарының құрылымын пайдаланудың 2011 ... ... ... ... барлық егіс көлемінде дәнді дақылдар 93,5%-ға
шоғырланған, ал оның ішінде жаздық ... үлес ... ... ... керісінше басқа ауылшаруашылық дақылдарының егіс көлемінің үлесі
өңделген ... ... ... ... ... ... егіс ...
3,8%, мал азықтық дақылдар – 1,8 %, дәнді-бұршақты дақылдар – 0,4%, ... ... ... – 0,0% болды.
Алайда дүниежүзілік және отандық тәжірибе нәтижелері көрсеткендей, тек
қана бір дақылды өсіру және ... ... арту ауыл ... ... ... ... ... бермейді, ал кейбір қолайлы жылдарда
өсірілген бидайдан жоғары өнім алынуы және оның бағасының ... ... ... ... ... дақылдарын тиімді, ұтымды пайдалану,
әрқайсысының ауыспалы егістерге әсері және ... ... ... ... ерекше маңызды болып табылады. Алынған деректер
өндірісте өңделген жерлерде майлы, дәнді-бұршақты, мал ... және ... ... ... егіс ... ... ... етеді. Осы
айтылған мәселелердің бәрі ауыспалы егіс танаптарында ... ... шешу үшін ... ... ... ... іске ... таңда жергілікті табиғи климат, топырақ және экологиялық
жағдайларды ескере отырып ауылшаруашылық тауар өндірушілері үшін ... ... ... ... ететін бірден-бір жол ауыспалы егісті
әрта­раптандыру болып ... ... таза сүрі ... ... ... орнына өнімді дақылдармен алмастыру жүйесі арқылы ... ... ... ... ... ... ... байланысты осыдан 20-25 жыл бұрын, яғни 1988
жылдан бастап ... егіс ... көп ... ... ... ... түрі ауыспалы егіс танаптары кестесіне
енгізіле бас­таған еді. Соның нәтижесінде таза сүрі жері бар ... ... ... ... ... ... жем және ... дақылдары өсіріле бастады. Мұндағы өнімді ауыспалы егістер алаңының
құрылымы кестесі 50% ... 25% ... және 25% ... ... ... ... ... төрт танапты өнімді ауыспалы егісті
орналастырғанда 1-ші ... ... ... 2-ші ... ... ... ... рапс (зығыр); 4-ші танап жаздық бидай және т.б. бірнеше түрлерін
құрастырып өндіріске ұсынуға болады.
Таза сүрі жер ... ... ... ... ... ... бос ... біршама жоғары өнім береді. Соңғы 3 жылда таза
сүрі жер танабы орнына ... ... ... 10,4 ... гектарына 10,9, асбұршақтан – 12,3, сұлы мен арпа дақылдарынан
22,4 центнер өнім алынды.
Ал енді ... ... ... ... ... ... енгізу мен игеру және тиімді пайдалану өндіріске өте көп
мүмкіндіктер ... ... ... ... және жарма дақылдары
өнімдерінің дәнді дақылдарға қарағанда рыноктағы бағасы өте ... және ... ... ... ... ... ... егістер туралы түсініктер.
Ауыспалы егіс – егіншілік жүйесінің басты буындарының бірі. Ол егілген
дақылдардың көлемі мен алмастырып ету ... ... қана ... ... бойы ... ... және ... шараларды жүйелі
түрде іске асыруға негіз болады. Осыған байланысты егіншілік мәдениетін
арттыру, оның арқасында әр ... ... ... ... ... шаруашылығының тұрақтылығын арттыру шарттарының бірі ауыспалы
егістерді ендіру және игеру ... ... ... ... мен ... егіс танаптарында немесе
танабында белгілі уақыт аралығында ғылыми ... ... ... ауыспалы
егіс дейді. Бұл ... ... ұғым ... ... ... ... алмасып отыруы құрайды. Алмасу жылма-жыл немесе ... бір ... ... дақылмен алмасуы мүмкін. Олар өнімді жылына беріп
отырады, сөйтіп шаруашылықта бір жылда бірнеше ... ... ... ... ... де ірі шаруашылықтарда ауыспалы егіс осы тәртіппен
жүргізіледі. Сонымен қатар кейбір жағдайларда ауыспалы ... әр ... ытек бір ... ... ... ... да мүмкін, яғни нақтылы бір
танапта өз ауыспалы егісін ... ... ... ... ... келіп отырады. Мұндай жағдайлар алдымен егін көлемі ... ... ... ... ... ... орын алуы
мүмкін. Бұл сияқты бір танапты ауыспалы егістердің артықшылығына ауыл
шаруашылық ... ... ... ... егілетінін,
агроландшафт микроклиматының, топырақ сапасының ... ... ... ... ...... бір ... қатарынан көп жыл егу. Бұл –
егіске кері ұғым, ауыспалы егістің жоқтығын көрсетеді. Алмаспайтын дақыл
қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... пайдаланады.
Шаруашылықта бір ғана дақыл егілетін болса, оны бірдақылдылық деп
атайды.
Алмаспайтын дақыл, монодақылдылық деген түсініктер бір ... ... ... ... яғни ауспалы егістің жоқтығының дәлелі.
Қайталап себілген дақыл – танапта бір ... 2-3 жыл ... одан да ... ... одан ... ол ... ... немесе таза пармен аустырылуы.
Көп жылдық екпе шөптер ... ... ... ... одан да ... өсіп ... мүмкін. Соған қарамастан оларды қайталанған дақыл демейміз.
Өйткені шөптің өсіп-өнуі үзілмейді және оның келесі жылғы ... ... ... ... ... едәуір өзгеше болып келеді.
Дақылдың биологиялық ерекшеліктеріне, қолданылатын технологияның
деңгейінде т.б. жағдайларға ... ... ... себу ... әр
түрлі болып келеді.
Ауыспалы егіс танабында өзінің ... үшін ... көп ... ... ... ... дақыл дейміз. Ал екі негізгі
дақылдың арасындағы бос уақытта ... ... ... ... ... ... ... бір жылда екі өнім алу мүмкіндігіне ... жылы ... ... осы ... ... ... ... пар
алғы дақыл деп аталынады.
Ауыспалы егіс нобайына сәйкес ... ... ... ... ... ... егіс ... деп атаймыз. Танаптардың көлемі,
сыртқы пішіні әр түрлі болып келуі мүмкін. Бірақ олардың шаршы немесе ... ... ... ... Мұндай жағдайда техникалық тиімді пайдалану
мүмкіндігі артады. ... ... ... ... орналастырғанда
қойылатын талаптардың тағы бірі – оның танаптарының бір – бір-бірімен
көлемі ... ... ... келуі. Тек қана кейбір ... ... ... ... ... көрсетілген ауытқуы ±5% аспауы қажет.
Бірнеше ауылшаруашылық дақылдары бөлек-бөлек өсірілетін ауыспалы ... ... ... деп ... ... ... биологиялық ерекшеліктері
жағынан жақын тұратын, оған ... ... да ... ... ... ... керек. Өздерінің биологиясы мен технологиясы
әр түрлі дақылдарды мұндай танапқа егуге болмайды. ... ... жылы ... екі алғы егіс ... ... ... ... тәртібі бойынша берілген ауылшаруашылық
дақылдары мен парлардың тізбегін ... егіс ... ... ... ... ... және ұсыныстарда көпшілік жағдайда ... ... осы ... ... ... ... ... құнарлылығын арттыратын және оны пайдаланатын екі-үш түрлі
дақылдардан немесе таза пар мен 1-3 ... ... ... ... бір ... ауыспалы егіс буыны деп ... ... ... ... ... бір буыннан тұрады, ал ұзақ айналымды ... ... саны екеу ... үшеу ... да мүмкін.
Ауыл шаруашылығы дақылдары мен пардың белгіленген тәртіппен ауыспалы
егістің барлық танаптарында ... өту ... ... ... ... ... осы мерзімде жылма-жылғы және танаптарда орналасу жоспарын
айналым кестесі деп ... ... орай ... айналым кезінде
алмасуы бұзылмаған ауыспалы егістердің саны өте аз. Оған ... ... ... ... ... игерілген ауыспалы егістердің көлемін ... ... ... ... одан әрі оларды шаруашылықтарға ендіру,
игеру егіс көлемінің құрылымына байланысты ... ... Егіс ... деп ... ... жердің жалпы көлемінен ауыл
шаруашылық дақылдары мен таза ... ... ... айтамыз, яғни
нақтылы жағдайда ең өнімді және эканомикалық тұрғыдан тиімді ... ... даму ... ... ... ... мен алып ... Ауыспалы егістің түрлері.
Егін шаруашылығында қолданылатын көптеген әр түрлі бағыттағы ауыспалы
егістерді бір-бірінен айыра білу, оқып ... және іс ... ... болу үшін оларды топ-топқа бөліп қараудың қажеттілігі туындайды.
Оларды жіктеу негізінен екі көрсеткішке байланысты жүргізіледі.
Бірінші, өндірілетін негізгі ... ... ... ... ауыспалы егістер үш типке бөлінеді, ... ... ... ... егіс ... ... техникалық дақылдар мен
азықтық картоп өндіруге бағытталған болып келеді.
Малазықтық деп негізінен мал азығын өндіретін ... ... ... ... ... ... орналасу ерекшеліктеріне
және өсірілетін дақылдардың құрамына ... екі ... ...... ... ... егіс-мал фермаларына жақын орналасқан,
көбіне сүрлемді, шырынды және көкбалауса дақылдар өндірілетін малазықтық
ауспалы егіс. Екіншісі – ...... көп және ... ... ... ... мал жаю үшін ... малазықтық ауыспалы
егіс. Ауыспалы егістің бұл топшасы қазіргі кезде өндірісте аз ... деп ... ... бір ... ... және ... агротехнологияны керек ететін дақылдарды өсіруге арналған ауыспалы
егісті айтамыз. Бұл ауыспалы егістерге ... ... ... ... ... ... екпе өсімдіктерін, эфир майлы дақылдарын, ... ... Осы ... ... ... ауыспалы егістері де жатады.
Ауыспалы егістрдің екінші көрсеткішіне – ауыл ... ... ... ... оның ... ... ... топырақ құнарлылығына әсеріне байланысты олар
көптеген түрлерге бөлінеді.
Өңделетін жердің негізгі көлемін жаппай егілетін дәнді – ... ... және бір ... таза пар ... ауыспалы егісті дәнді –
парлы деп атайды. Мұндай ... егіс ... ... ... ... және ... қолданылады. Үлгі
ретінде мына ауыспалы егісті келтіруге болады;1-пар, 2-жаздық ... ... ... ... ... ... ... жартысынан кем емес көлеміне жаппай егілетін дәнді –
дақылдар ... және олар таза пар мен ... ... ... ... ... ... деп аталынады.
Ауыспалы егістің бұл түрі негізінен астық ... ... ... ... немесе шаруашылықтағы егістік ылғалмен дұрыс қамтамасыз
етілген учаскілерге орналастырылады. ... ... ... ауыспалы
егісті беруге болады; 1-таза пар, 2 -дәнді дақыл, 3 ... ... ... дақыл, 5 -дәнді дақыл.
Егістікте негізінен дәнді дақылдар өсірілетін, олармен қатар, таза
пар мен көп ... ... ... ... ... ... ... Ауыспалы егістің бұл түрі де еліміздің құрғақшылық аудандарында
орын алуы мүмкін. Көп жылдық шөп алдымен пішенге, сонымен ... ... ... ... ... мына тыс ... бар ... осы түрге жатқызуға болады: 1-пар, 2-астық дақылы, 3-астық дақылы, 4-
астық дақылы, 5-тыс танап.
Егістіктің негізгі көлемі жаппай ... ... ... ... ... ... көп жылдық және бір ... ... ... егіс ... деп ... жартысы немесе одан да көбіне көп жылдық шөптер, ал қалған
бөлігіне дәнді дақылдар егілетін ауыспалы ... ... деп ... Су
және жел эрозиясына қарсы қолданылатын келесі ауыспалы егісті үлгі ретінде
келтірейік; 1-көп ... шөп, 2-көп ... шөп, 3-көп ... шөп, ... 5- ... астықты дақыл+көп жылдық шөп.
Дәнді дақылдар егістіктің жартысынан аспайтын ... ал ... ... ... мен отамалы дақылдар егілетін, олар өзара жылда
алмасып отыратын ауыспалы егісті жемісалмастыру деп атаймыз. Жемісалмастыру
ауыспалы егісінің ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады: 1-астық дақылы+беде, 2-беде, 3-күздік бидай,
4-отамалы дақыл.
Өңделетін жердің негізгі көлемін көп ... екпе алып ... ... егіс ... деп аталады. Бұл ауыспалы егіс малазықтық
тобының шабындық-жайылымдық түріне жақын болып келеді.
Отамалы дақылдар мен көп жылдық екпе ... ... ... егіс ... ... ... ... егістер негізініен
суармалы жерлерде қолданылады. Үлгі ретінде мақта-жоңышқа ауыспалы егісін
немесе дәнді ... көп ... ... ... мына ауыспалы егісті
келтіруге болады: 1-астық дақыл+көп жылыдық шөп, 2-көп жылдық шөп, ... шөп, ... ... ... ... 7-жүгері, 8-жүгері.
Өңделетін жердің жартысынан аса бөлігін отамалы дақылдар алып жататын
болса ауыспалы егісті отамалы деп атаймыз.
Топырақты ... ... үшін ... ... олардың
танаптары орналасуы мен алмасуымен ерекшеленетін ауыспалы егісті топырақ
қорғаушы деп атайды.
Орман ... оның ... ... керекті сапалы көшетті өсіруге
бағытталған ауыспалы егіс орман көшеттік деп атайды.
Жеміс-жидек өсімдіктерінің ... ... ... ... ... деп ... сорттық, егістік және өнімдік көрсеткіштерімен ерекшеленетін
тұқым өндіруге арналған ауыспалы егісті тұқым шаруашылық деп ... ... ... ... ... ... және құрғақ аймақтардағы ауыспалы егіс.
Далалық және құрғақ далалық аймақтар Қазақстанның солтүстік, солтүстік-
шығыс, ... және ... ... орын алған. Қазақстанның
жер көлемінің 32% астам аумағын алып жатыр. Бұл өңірде ең көп ... ... ... ... ... астығының басым көпшілігі осы
аймақтардан алынады.
Бұл өңірдің аумағының кеңдігіне байланысты климаты мен топырағы әр
түрлі ... ... ... ... ... ... мөлшері
көбейе береді де, керісінше, оңтүстікке қарай оның ... ... ... ... ... ... ... мерзімнің ұзақтығы +10ºС жоғары температураның жиынтығы бұл
аймақтарда ... ... ... ... ... бар ... ... жауын-шашының мөлшері 250 ден 400мм дейін болып келеді. Ең
көп жауын-шашын Солтүстік Қазақстан, Қостанай ... ... ең аз ... қара ... ... ... далалық аймақта
түседі.
Жылдық шауын-шашынның 45-50% жаздық бидай өсіп дамитын маусым-тамыз
айларында жауады. Көп жылдық ... ... ... ең ... ... келеді. Бірақ бұл тәртіп бұзылып кетуі де әбден мүмкін.
Аймақтарда егін шаруашылығында маңыздылығы бойынша ... ... ... технологиясы, эрозиямен күресу жолдары, фитосанитарлық
көрсеткіштерін дұрыстау әдістері және басқалар алады.
Топырақ климаттық ... ... ... ... ... ... бұл ... әртүрлі ауыспалы егістер болуы
мүмкін. ... ... ... ... ... ... жиі
кездесетіндерінің қатарына дәнді-парлы, дәнді-парлы- отамалы, тыс ... ... ... ... ... ... аталғандай, бұл өңірде ... ... ... ... ... күресудің бірден-бір жолы алғы егіс ретінде таза парды
қолдану. Таза пар тек қана ... ... ... қана ... егістікті
арамшөптерден тазалауда да үлкен рөл атқарады.
Далалық және ... ... ... ... егістерде отамалы
дақылдарды өсіруге мүмкіншілік бар. Ондай дақылдардың ... ... ... ... ... ... егіс ... өнімділігін
арттырып, алғы егіс ретінде негізгі астықты дақылдардың ... ... ... ... таза ... ... ... жылы жіберген
жөн.
II.3.2 Суармалы жерлердегі ауыспалы егістер.
Егін шаруашылығының өнімділігін арттыруда – ... ... өте ... жылдық зерттеулерінің нәтижесінде ауыл шаруашылығы дақылдарын суармалы
жерлерде ауыспалы егіс құрамында өсіргенде ... ... ... ... дәлелденген. Мысалы, күздік бидайдың ... ... ... ... ... ... ... гектарына 13-
20 центнерге, жүгерінің өнімі 30 центнерге дейін ... ... ... ... ... ... суғару суын, тыңайтқыштарды пайдалану
коэффициентін артатыны, техника тиімді пайдаланатындығы белгілі ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан
суармалы жерлерде күріш, мақта, қант қызылшасы, темекі, жүгері, ьағы ... ... ауыл ... ... ... ... егістерде
сапасы биік өнім беретін, топырақтың құнарлылығын арттыратын жоңышқа дақылы
кең түрде ... ... ... ... ... ... ... егістер жоқтың қасы, ал игерілгендері туралы сөз ... ... ... ... ... ... егу кең ... алған немесе
ауыспалы егістің кейбір элементтері ғана ... ... және ... Қазақстан облыстарында өте бағалы
дәнді дақыл күріш өсіріледі. Бұл ... ... мен ... өсіп – даму ... ... су ... болу қажет.
II.3.2.1 Мақта ауыспалы егістері.
Мақта дақылы Оңтүстік Қазақстан облысында, әсіресе Мақтаарал ... ... Бұл ... өзінің өсіп – даму үшін көп жылуды, ылғалды және
қоректік заттарды көп қажет етеді. ... ... ... ... ... де жеткілікті. Бұған қоса қозаны өсіргенде жиі
қолданылатын суғарудың әсерінен жер асты суы ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін, технологияның
бұзылуын еске алып, ауыспалы егісті ... ... ... ... өсірілетін аудандардың топыра,ы негізінен сұр ... ... ... жоғары болмайтыны белгілі болса, бұл дақылды өсіргенде
ауыспалы егістің және тыңайтқыштардың рөлі үлкен екенін дәлелдеудің ... ... және ... ... ... ... ... қозаның тиімді алғы егісі ретінде жоңышқаны атауға болады. Оның
себебі қозаның көп тараған зиянкестері: өрмекші кене, түрлі ... ... т.б. ...... гоммоз, тамыр шіру, жоңышқадан кейін күрт
төмендейді. Осындай жағдай арамшөптерге де байланысты болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... мөлшеріне, құрылымына т.б. қасиеттеріне оңтайлы әсер
ететінін білеміз.
Мақта дақылы интенсивті ... ... бір ... бірнеше
жыл қайталап егуге болатын мақта егетін ... ... ... ... ... ... ... қозаны 3-
4 жыл, одан да ұзақ бір танапта егуге болады.
Мақтаарал ... ... ... ... ... екі жыл ... гөрі үш жыл бойы өсірген ... ... ... бұл ... ... ... – 60%. Төртінші жылғы егілетін
қозаға 40т\га көң ... жөн. 8-ші ... ... рөл ... жерді
тегістеуге. Тұздарды шаю үшін суғаруға, дер кезінде терең сүдігер айдауға
мүмкіндік туады. Бұл ... ... ... ... да ... ... оның рөлінің зор екені белгілі болады.
Мақта ауыспалы егісінің үлгісі:
1.Бүркеме дақыл ... ... ... ... ... 9 ... ... егісте мақтаның үлес салмағы – 55%. ... ... ... мен мал ... ... бір қатарға егіліп,
300ц/га артық сүрлем және 600ц/га қызылша тамырын мал ... үшін ... ... ... Қант ... ... ... суармалы амағында қант қызылша негізі техникалық
дақылдардың қатарына жатады. Бұл ... ... және ... ... ғылыми - зерттеу егіншілік институтының көп жылдық
зерттеулері бойынша қант ... ... егіс ... ... ... 524,0 ц/га мен 340,5 ц/га аралығында болды, ал ... ... ... ұзақ ... және тыңайтқыш қолданбағанда оның өнімі гектарынан
323,0 ц ғана болды. ... ... ... төмендеуінің себептерінің бірі
оның тамырының шірік ауруына шалдығуының ... ... ... ал
дақылды ауыспалы егісте өсіргенде бұл ауру байқалған жоқ.
Бұған қоса тағы бір ... ... - ... ... ... ... көрсеткіші де нашарлайтыны. Осы сияқты нәтиже тек қызылша дақылына
байланысты емес, ауыспалы егісте ... ... ... (күздік
бидай, жаздық бидай, жоңышқа) тән болып келеді.
Басқа ... ... ... қызылша ауыспалы егісінде басты
мәселе тиімді алғы дақылды таңдап алу болады. Аймақтық ... ... қант ... үшін жақсы алғы егіс болып көп жылдық шөптер,
олардан соң күздік бидай екені дәлелденді. Көп жылдық шөптерден ... ... екі, ... үш жыл ... себу ... ... дәлелденген.
Бірақ қазіргі кезде қант қызылшасы егілетін аудандардың егістігінде
биологиялық факторлардың, әсіресе оның ... ... ... ... ... ... егу ... жағдайға кездесіп отырмыз.
Аталған дақылдың, әсіресе тамыр ... ... ... ... бір ... оны ... ... тиімсіздікке әкеліп соқтырып отыр. Әрине қант
қызылшасын жаңа жерлерге ексек, аталған аурумен ... ... ... ... ... ... себу мүмкіндігі бар екені түсінікті.
Қант қызыпшасы ауыспалы егісінде аталған дақылдардан басқа тағы да бір
дақыл – ... ... ... ... ... ... оны ... немесе дән үшін өсіреді.
Қант қызылшасы ауыспалы егісінің үлгісі;
1.Дәнді дақылдар+жоңышқа. ... ... ... ... ... ... ... бидай 8. Жүгері.
Жоғарыда көрсетілген ауыспалы егіс нобайында ... ... ... қант ... ... бұл ... ... алмастырылады деген сұрақ
тууы мүмкін. Бұлай жасауға ... ... екі ... ... ... ... ... салдары. Екінші
жағдай – суармалы жерлерде жоңышқа өте жақсы өсетіндіктен, әсіресе тамыр
жүйесі күшті дамитындықтан, ... ... ... санын азайтады.
II.3.3 Тәлімі жерлердегі ауыспалы егістер.
Тәлімі ... ...... ... ... ... ... көктемдегі ылғалды пайдаланып, егісті суғарусыз өсіру. Тәлімі жерлер
негізінен Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарының, ... ... тау ... және ... ... ... ... орналасқан.
Бұл аймаққа тән жауын-шашын режимнің басты ерекшелігі – оның басым
мөлшерінің жылдың қысы мен ... ал аз ... ... жаз ... ... ... етілу дәрежесіне және топырақ түрлеріне сәйкес
тәлімі жерлер мынадай топтарға бөлінеді:өте қуаң тәлімі жер ... ... ... 220-250 ... 280-300 мм ... ... ... әртүрлі
бозтопырақ, сұртопырақ); жартылай қуаң тәлімі жер (260-300 мм-ден ... ... ... қара ... қуаң ... жер (330-400 ... ... мм дейін, одан да артық; топырағы-күңгірт қара қоңыр)
Тәлімі жердегі егін шаруашылығы аймақтың ең ... ... ... тән ... ... ... ... тәлімі
жерлерде егілетін дақылдарды дұрыс таңдап ала білу мен топырақ ... оны ... ... ... ... ... ... белгілі.
Әсіресе өте қуаң тәлімі жерлерде өсірілетін ... ... ... түрі көп ... Астық дақылдарынан бұл аймаққа көбірек
бейімделген болып күздік бидай, ... ... ... болады. Өйткені, өсіп-
даму ерекшелігіне байланысты ерье көктемгі ылғалды ... ... ... ... ... қарай болатын топырақ пен ауа қуаңшылығына дейін пісіп-
жетілетіп үлгіреді.
Көп жылдық шөптерден аймақтың қатаң жағдайына төзімділері – ... ... ... ылғалы көбірек аудандарда жүгері, қуаң жерлерде
соргоны (қонақ жүгеріні) атауға болады.
Тәлімі жерлерде астықтан және ... ... ... өнім ... ... ролі өте зор. ... негізгі буыны, жетекші алғы
дақылы пар ... ... ... және ... ... үшін ауыспалы
егісте ең қолайлы орын болып қара таза пар саналады. Мұндай пар ... ... ... 1,5 есе, ... ... дақылдарға
қарағанда 2 есе көп болады, арамшөбі алмастырмай себілген күздік бидайға
қарағанда 5-7есе кем ... ... ... ... ... ... ... Оның ішінде ең көп тарағандары; қурай, алабұта,
қызылқұйрық, одан кейін – жұмыршақ, таран, сиыржоңышқа кездеседі.
Қажет болған ... ... ... ... ... бір ... ... шөптерді егуге болады, яғни тыс танап әдісін
қолдануға болады.
II.3.4 Малазықтық ауыспалы егістер.
Жоғарғы өнімді мал шаруашылығын дамыту үшін ... азық қоры ... ... ... алу үшін табиғат жерлерді (шабындық, жайылым)
пайдаланудан басқа малазықтық дақылдарды егістікте ... тура ... ... егістік ауыспалы егістерде дәнді және басқа дақылдармен
бірге өсіріледі. Дегенмен барлық ... бұл ... ... ... Оның себебі, біріншіден, малазықтық дақылдарды егістік ауыспалы
егістерінде өсіру бұлардың өнімін тұрақты ... және ... ... ... ... ... үшін көп ... көң беру
үшін қосымша шығын керек етеді. Екіншіден, құрғақшылық аудандарда көптеген
ауыспалы егістерде көп жылдық шөптер ... ... Оның ... ... бір жылдық шөптерден алынатын өнімнің (балауса, пішен ... тууы ... Осы ... жағдайларды ескере отырып, өз алдына
жеке малазықтық ауыспалы егістер қолданылады. ... ... ... дақылдардың құрамы мал шаруашылығының ... ... ... ... ... оның ... және басқа жағдайларға
байланысты болып келеді. Әрине, дақылдардың құрамы, олардың ... ... ... ... ... жағдайларға байланысты
екені түсінікті.
Ең көп таралған малазықтық ауыспалы ... ... ... ферма
маңындағы ауыспалы егістер. Олар негшізінен құнарлы, тыңайтқыш ... ... ... ... құрамына жоғары өнім беретін
дақылдар кіреді.
Мысал ретінде Қазақстанның оңтүстік-шығысында ... ... ... маңы ... ... ... ... + коп жылдық шөп (жоңышқа).
2.Көп жылдық шөп.
3.Көп жылдық шөп.
4.Азықтық бақша дақылдары, тамыртүйнекжемістілер.
5.Тамыртүйнекжемістілер.
6.Тамыржемістілер, сүрлемдік дақылдар.
7.Сүрлемдік дақылдар.
8.Бір жылдық шөптер.
Жартылай қуаң ... ... ... малазықтық ауыспалы егісті
ұсынуға болады:
1.Көп жылдық шөп(жоңышқа) ... ... ... шөп. ... ... жылдық шөп. ... Көп ... шөп. ... ... және ... ... ... малазықтық дақылдарының едәуір
бөлігі егістік ауыспалы егістерде өсіріледі.
II.3.5 Ауыспалы егістерді құрудың принциптері.
Ауыл шаруашылығы дақылдарынан тұрақты түрде ... ... және ... алу, ... құнарлылығын әрдайым арттырып ртырыу үшін ендірілетін
ауыспалы егістерді жасағанда төменгі принциптерді ұстанған жөн.
1.Бейімделу ... Бұл ... екі ... негізделеді: біріншісі
– ауыспалы егісте өсірілетін дақылдардың жергілікті топырақ-климаттық
жағдайына үйлесімділігі, яғни ... осы ... ... өнім ... ...... ... жағдайында алдын ала болжау
арқылы жасалған егіс ... ... ... және шаруашылық-эканомикалық пайдалылық принципі. Бұл
қағида бойынша ауыспалы егісте ... ... ... ... ... таза
немесе екпе парды қолдану, көп ... ... таза ... ... егу, бүркеме дақылдарды қолдану, тыс танапты, аралық,
сидеральды дақылдарды қолдану-қолданбау және ... ... ... ... ... Бұл жерде ауыспалы егісте өздерінің
биологиялық және өсіру технологиясымен оқшауланатын ... ... ... ... керекті ұйғарымға келу жұмыстары қаралады.
4.Мерзімдік принципі. Ауыспалы егістегі дақылдарды ... ... ... ... ... Бұл ... ... болатыны белгілі, тек
оны жергілікті жердің жағдайларына байланыстырып, аймақтық ғылыми-зерттеу
мекемелерінің ... ... ... жасау қажет.
5.Үйлесімдік принципі. Негізгі дақылдар үшін ... ... және ... себу ... ... Бір ... ... бірінен кейін бірін орналастыруға болмайтындығын ұстану ... ... ... Бұл ... ауыспалы егістерге аралық
дақылдарды енгізіп, егістік жердің пайдалану коэффициентін ... ... ... ... ... сәйкес
ауыспалы егісті аз ғана дақылдармен шектеу.
Ауыспалы егістерді өндіргенде техниканы ... ... ... ... ... ұмытпау керек.
Қортынды.
Елбасы 2012 жылғы 14 желтоқсанда жария еткен Қазақстанның 2050 ... ... ... бағыттарын айқындайтын Жолдауында жаһандық сұраныс
жағдайында ауыл ... да ... ... ... ... Мемлекет басшысы бұл ... ... ... ... болу үшін ауыл шаруашылығы өндірісін арттыруға қажетті бағдарды
да айқындап берді. Соның бір ... ... жаңа ... ... ... ұлғайту.
Ауыспалы егіс арқылы ауаның таза және тынық болуы ауылшаруашылық
өндірістерде істеп жүрген жұмысшылардың ... ... ... өсімдігін
негізгі компонент егіні есептелінеді. Ол топырақтың органикалық ... ... ... ... ... қасиетінің және
микробиологиялық жағдайын аса жақсартады. Бұлардың барлығы жоңышқа егілген
жерлерді айдағаннан ... ... ... ... НИХИ ... қарағанда ауыспалы егісте 3 жыл ішінде егілген
жоңышқа, жоғарғы агротехнологияларды басқа да ... ... 0 – 40 см ... әр ... 12 – 15 ... ... жоңышқаның
құра тамыр массасы 600 – 800 кг дейін биомасса ... ... тыс ... ... алынатын және 1 гектарға орташа 400 ц. құрайтын пішен өнімнің
құрамындағы азоттың мөлшері 800 кг – ға жетедЕгіншілік ... ... ... сапалы және мол өнім алудың негізгі кепілі ... Осы ... ... оңтайлы шешімін табу ауыспалы егіс жүйесін
кеңінен игерудің арқасында іске асырылмақ. Нәтижесінде біз егістік жерлерді
тиімді пайдаланып, ... ... ... әрі қоршаған ортаның
жағдайын жақсартуға толық мүмкіндік аламыз. Тәлімі жерлерде енгізілген
ауыспалы ... ... сүрі ... ... ... есептеледі. Себебі ол
жерде қыста-көктемде жауған жауын-шашын және ... ... ... ... ... және ... күресудің агртехникалық
тәсілдері сәтті жүргізіледі.
Ал енді сүрі жыртылған танаптан кейін қандай ... ... ... ... ... ... ... Кейбіреулері сүрі
жерден кейін екінші дақыл ретінде ... ... ... жөн көрсе, ал
қалғандары тәлімі жерге жақсы бейімделген, ауа ... ... ... ... өнім ... арпа ... ... ұсынады. Біз
осы ұсынысты қолдай отырып, аталған мәселені ғылыми тұрғыда анықтау үшін
Қазақ егіншілік ... ... ... ... ... ғалымдарымен бірлесіп, тәлімі жерде орналасқан ... ... ... және оның егіс көлемін анықтау мақсатында
бірсыпыра жұмыстар жүргізгенбіз. Зерттеулерге тиісті ... ... ... ... үшін ... ... ... үлгілерін пайдаландық.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"агрономиялық терминдерді пайдалана отырып ауыспалы егістерді жіктеу"4 бет
Ауыспалы егіс жүйесін ұйымдастыру5 бет
Ауыспалы егісте тыңайтқыш қолдану жүйесі10 бет
Ауыспалы егісте өсірілген мақта қозасының өнімділігіне тыңайтқыштар қолдану жүйесінің әсері48 бет
Ауыспалы егістер5 бет
Ауыспалы егістерді жоспарлау19 бет
Ауыспалы егістерде топырақтағы органикалық заттардың баланысын есептеу13 бет
«Жамбыл» ЖШС жері егістік алқаптарының пішіні және көлемін қайта орналастыруын анықтау60 бет
Ауыл шаруашылығы мамандарының табиғат қорғау саласындағы міндеттері6 бет
Ауыл шаруашылық дақылдардың аурулары34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь