Жазушы Жүсіпбек Аймауытовтың ‟Ақбілек” романы тіліндегі фразеологиялық ерекшелігі

Кіріспе
Шығарма тілінің лексика.фразеологиялық ерекшелігі
Фразеологизмдердің стильдік қызметі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тіл - ғасырлар жемісі, халық мұрасы, ұлттық қазына. Халық өміріндегі тарихи бел-белестер, ұлы өзгерістер сыры ұрпақтан-ұрпаққа тіл арқылы жетеді. Ұлт мәдениетінің негізгі көрсеткіші - көркем әдебиеттің де шынайы болмысы, шеберлігі оның тілі арқылы көрінеді. Ал осы тілдің бейнелілігін, байлығын арттыра түсетін сөздік қордың ауқымды бөлігі - фразеологизмдер болғандықтан, әлем жұртшылығы XXI ғасырдың табалдырығын аттаған бүгінгі таңда әдеби тілдің фразеологиялық қорын зерттеудің теориялық және практикалық жағынан да өз негізі бар.
Тілдегі фразеологизмдер - тілдік бірліктердің ішінде аккумулятивтік қызметі ерекше байқалатын, бірнеше мыңжылдықтар бойына пайда болып, дамып, қалыптасқан, әдеби тіл дамуы кезеңдерінің өзіндік ерекшелігін айқындайтын тілдің ажырамас бір бөлігі. Әр жазушы өз өресіне қарай тілдің фразеологиялық қорынан қажетін алады да, өз кезегінде әдеби тілдің дамуына үлесін қосып отырады.
Ғалым Р. Авакова «Фразеология теориясы» атты еңбегінде фразеологизмдерге мынадай анықтама береді: «Тілдің бейнелігін, байлығын арттыра түсетін сөздік қордың ауқымды бөлігін құрап тұратын тілдік бірліктер - фразеологизмдер. Фразеологизмдер - халықтың тұрмыс-салтының, әдет-ғұрпының, мінез-құлқының, өмір сүру ортасының, тұрмыс-тіршілігінің, экономикалық және саяси көзқарастары мен өзгерістерінің және т.б, айнасы» [1,15 бет].
Мағынасы жалпыға белгілі, грамматикалық байланысы жағынан бір бүтін болып, қолданылуы дәстүрге айналған тұрақты сөз тіркестерін тіл білімінде фразеологиялық орам немесе фразеологизмдер деп атайды. Профессор М.Балақаев фразеологиялық тіркесті, құрамындағы сөздердің мағыналарының айтылар ойға қатынасына қарай фразалық («қара қылды қақ жару») және идиомалық («көз қырын салу») деп екіге бөлген [2, 22 бет].
Фразеологизмдердің тарихи категория екені белгілі. Олар ұзақ тілдік қолданыс нәтижесінде ғана тұрақтылыққа ие болды. Жалпы фразеологизмдерді басқа тілдік бірліктерден ажыратудың айырма белгілері деп зерттеушілер мынадай үш негізге сүйенеді:
1. мағына тұтастығы (белгілі фразеологизмнің ішіндегі сөздер бастапқы мағынасынан түгел немесе ішінара жартылай айырылып қалады да, шоғыр тіркес тек біртұтас мағына береді).
2. тіркес тиянақтылығы (белгілі фразеологизмнің ішіндегі сөздер бір-бірімен жымдаса байланысады, олардың орын тәртібі нық келеді, барлық жағдайда да дерлік бір шақ тіркесу өз қалпын сақтайды).
3. қолдану тұрақтылығы (белгілі фразеологизм әрдайым айна-қатесіз, өлеңдегі қайырма тәрізді бұлжымай қайталана қолданылады) [3, 590 бет].
1. Авакова Р. Фразеология теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 290 б.
2. М.Балақаев.Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері.Алматы «Білім»,1996. 22-бет
3. І. Кеңесбаев. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы, 1997. 590-бет.
4. Г. Смағұлова. Фразеологизмдердің түпкі және туынды тұлғалары. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. №3, 1994. 29-34-беттер.
5. Қ.Есенова. Газет тақырыбы атында фразеологизмнің қолданылуы. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. №1, 2007. 87-92-беттер.
6. Г. Смағұлова. Мағыналас фразеологизмдер сөздігі. Алматы, 2001. 6-бет.
7. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. - Алматы: ҚазАқпарат, 2007. – 355 б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты
Қазақ және орыс ... ... тілі мен ... ... ... ... ... ‟Ақбілек" романы тіліндегі фразеологиялық ерекшелігі
Ғылыми жетекші:
ф.ғ.к., доцент С.Ғ.Қанапина
Қостанай, 2013 жыл
Тіл - ғасырлар жемісі, халық ... ... ... ... өміріндегі тарихи бел-белестер, ұлы өзгерістер сыры ұрпақтан-ұрпаққа тіл арқылы жетеді. Ұлт мәдениетінің негізгі көрсеткіші - көркем әдебиеттің де шынайы ... ... оның тілі ... ... Ал осы ... ... байлығын арттыра түсетін сөздік қордың ауқымды бөлігі - фразеологизмдер болғандықтан, әлем жұртшылығы XXI ғасырдың ... ... ... ... ... ... фразеологиялық қорын зерттеудің теориялық және практикалық жағынан да өз негізі ... ... - ... бірліктердің ішінде аккумулятивтік қызметі ерекше байқалатын, бірнеше мыңжылдықтар бойына пайда ... ... ... ... тіл дамуы кезеңдерінің өзіндік ерекшелігін айқындайтын тілдің ажырамас бір бөлігі. Әр жазушы өз ... ... ... ... ... қажетін алады да, өз кезегінде әдеби тілдің дамуына үлесін қосып отырады.
Ғалым Р. Авакова атты еңбегінде ... ... ... ... [1,15 бет]. ... ... ... грамматикалық байланысы жағынан бір бүтін болып, қолданылуы ... ... ... сөз ... тіл білімінде фразеологиялық орам немесе фразеологизмдер деп атайды. Профессор ... ... ... ... ... ... ... ойға қатынасына қарай фразалық () және идиомалық () деп екіге бөлген [2, 22 бет].
Фразеологизмдердің тарихи категория екені белгілі. Олар ұзақ ... ... ... ғана ... ие ... Жалпы фразеологизмдерді басқа тілдік бірліктерден ажыратудың айырма белгілері деп зерттеушілер мынадай үш негізге сүйенеді:
1. мағына тұтастығы (белгілі ... ... ... ... мағынасынан түгел немесе ішінара жартылай айырылып қалады да, шоғыр тіркес тек біртұтас мағына береді).
2. тіркес тиянақтылығы ... ... ... ... ... ... ... олардың орын тәртібі нық келеді, барлық жағдайда да дерлік бір шақ ... өз ... ... ... ... ... фразеологизм әрдайым айна-қатесіз, өлеңдегі қайырма тәрізді бұлжымай ... ... [3, 590 бет]. ... ... ... ... ең алғаш халықтық сөйлеу тілі негізінде қалыптасқан. Сондықтан олар өмірдің барлық ... ... ішкі ... жағынан өте бай келеді. Фразеологизмдер алдымен адамдардың ой-сезімін, ара қатынасын, өмір тануын білдіреді.Фразеология өз алдына бөлек лингвистикалық пән ретінде еліміздегі ... ... ... ... ... жіктеп топтастырады және жасалу жолдарын, даму заңдылықтарын зерттейді.Тұрақты сөз тіркестерінің мәселелері қазіргі таңда тіл ғылымында өзекті проблемердың бірі есебінде зерттеліп жүр. ... тіл ... ... ... ... ... ... фразеологизмдерді 5 стильдік қабатқа бөлген:
1. кітаби фразеологизмдер;
2. бейтарап;
3. ауызекі сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер;
4. қарапайым ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер.
Сонымен қатар, Г.Смағұлова тіліміздегі фразеологизм компоненттерінің вариантты тұлғаларын ... ... ... ... деп ... құрылысы дұрыс, құрамы толық, тура мағынадағы еркін сөз тіркестерін ауыспалы мағынада ... ... ... ... ... ... ... , т.б.
2.Фразеологиялық мағынасы сәл көмескіленген, ауыспалы мағынада ... ... ... ... - - ... қағаз>>. - .
3.Тұрақты сөз тіркестерінің әр компоненті жеке варианттарға бөлінеді.Мысалы, көкейіне құйылу, көкірегіне ұялау, қону; ... ... дау ... шатақ шығару.
4. Вариант компоненттері мағына жағынан жақын, мысалы: жаны ұстараның үстінде (жүзінде) - ... ... ... ... ... ... ... мағына жақындығы жоқ, бірақ та туыстас ұғымды білдіретін немесе бір семантикалық бірліктен ... ... ... ... - тұла бойы тік тұру>>, - .
5. Бірде фразеологиялық вариант пен ... ... екі ... ... ... ... кейде вариант аталып жүрген (гибрид) тұрақты ... ... ... ... ... әр түрлі фразеологизмдер жатады. Мысалы, сенімді ақтау - үмітті ақтау; ала жібін алмау - ала ... ... ... ... - ... дүние; бағыт беру - бағыт сілтеу; бой тасалау - бой жасыру т.б. [4, 29 бет]. ... ... ... Тіл ... ... аға ғылыми қызметкері Қ.Есенова қазақ газеттері тақырыптары ... ... ... ... ... ... келе, оларды төмендегідей үлгіде топтастырады:
1. Бір немесе бірнеше сөзі түсірілу ... ... ... бірліктер.Мысалы, Егеулі найза ( 28.03.06.) Махамбеттің деген өлең жолын ықшамдау арқылы жасалған трансформация деп көрсетеді т.б.
2. Бір сөзі ... ... ... ... ... ... ... әркімнің-ақ бар таласы (, 06.01.04.). Білімге әркімнің-ақ бар таласы (, 11.06.04.). Билікке әркімнің-ақ бар ... ( ... Бұл үш ... Абайдың деген өлең жолындағы бір сөзді алмастыру жолымен жасалғандығын айтқан.
3. ... ... ... ... фразеологизмдер.Мысалы, Аузың жемесең де қан болмағай (, 12.02.04.) тіліміздегі деген мәтелдің, (, ... ... ... ... ... өзгертілген қолданыс деп көрсетеді [ 5, 87 бет].
Г.Смағұлова еңбегінде ,- дейді [ 6, 6 бет]. Осы ... ... ... тілімізде алатын орны зор.
Қазақ тіл біліміндегі фразеологизмдерді жинақтап, алғаш рет фразеологиялық ... ... ... ... ... ... Гүлдархан Смағұлова фразеолгизмдерді 5 стильдік қабатқа бөлген:
1. кітаби фразеологизмдер;
2. бейтарап;
3. ... ... ... ... ... сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер;
5. қарапайым дөрекі-сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер.
Шығармада кездесетін фразеологизмдер қолданысы мынадай:
Ауызекі сөйлеу ... ... (74 ... ... етіп, баудай құлады, кенет сылқ жығылды [7, 396 бет].
2. (76 бет).
Бас ... ... ... бұлтартпады, шап беру [7,107 бет].
3. (105 бет).
Қанымды ... тірі ... ... қиды [7, 335 ... (106 бет).
Батылы бармау-бата алмады, жүрексінді, тайсалды, қорықты [7,105 бет].
Стильаралық фразеологизмдер:
1. (74 ... ... ... ... ... жан ... алып ... [7, 43бет].
2. (93 бет).
Сөз қатпау-үндемеді, сөйлемеді [7, 467 бет].
3. (98 бет).
Су жүрек-қорқақ [7, 471 бет].
4. (127 ... ... жай ... ... ... [7, 22 ... ... Балташ тыржиып, теріс қарады>> (161 бет).
Теріс қарау-бетін бұрды, қарсы болды, сырттады [7, 501 ... (278 ... ... ... ... сақтау, ішінен тыну [7, 481 бет].
7. > (285 бет).
Қанын жүктеу-біреуді жазықсыз өлтіріп, обалына қалды [7, 319 бет].
8. (279 ... ... ... бармады, жүрексінді [7, 104 бет].
9. (111 бет).
Сілесі құру-әбден шаршап болдырды, қажыды, дәрмен қуаты ... [7, ... ... (83 ... нан ... ... салынды, көкірек көтерді, мардымсыды [7, 250 бет].
2. (86 бет).
Жылы сөз-жағымды сөз, ұнамды әңгіме [7, 281 ... (136 ... ... ... ... сүп - ... [7, 551 бет].
4. (278 бет). ... ... ... ... демікті;
II. Паңдану, мақтанды, ісіп - кетті [7, 251 бет].
5. (111 бет).
Ой тербету-көңілін аялады, сезімін оятты, жүрегін ... [7, 414 ... ... ... ... фразеологизмдер
- Көз-
1. (83 бет).
Көзі іліну-ымырт жабылды, қас қарайды, ... ... [7, 253 ... (83 ... ... ... санасын оятты, өмірді білді;
II. Содан арылды;
III. Бір нәрсенің тиегі ағытылды [7,221 бет].
3. (259 бет). ... ... ... істерін білмей, қатты састы, үрейі ұшты [7, 221 бет].
4. (160 бет).
Көзін жою-біржола құрыды, жоқ болды, жоқ ... ... су ... [7, 70 бет].
5. > (160 бет).
Көзін қысу
I. Көзімен ишара етті;
II. Белгі берді, көзімен ымдады;
III.ымы - жымы бір іс етті [7, 253 ... (162 ... ... ой мен ... ақылы иланбайды [7, 256 бет].
7. (162 бет).
Көзі ашық-білімді адам, тереңнен ойлайтын жан [7, 70 ... (166 ... ... ... оят [7, 70 ... (177 ... ... қарау-көзінің ұшымен қарау, қарап қойды [7, 257 бет].
10. (177 бет).
Көзі жету-кәміл сенді, ақиқатына қанды [7, 70 ... (74 бет). ... оты жарқ ... нұр ... ... рақаттанды [7, 74 бет].
12. (272 бет).
Жаны көзіне ... - ... [7, 244 ... > (77 ... ашу - шындыққа көзін жеткізу [7, 221 бет].
14. (77 бет).
Көзі ашылу.
I. Көкірегін, санасын оятты, өмірді ... ... ... Бір ... ... ағытылды [7, 221 бет].
15. (71 бет).
Көзін қысу
I. Көзімен ишара етті;
II. Белгі берді, көзімен ымдады;
III.ымы - жымы бір іс етті [7, 253 ... (76 бет). ... зырқ ... ... жай ... алды [7, 215 ... (84 ... шайып алу-беті қайту, қаймығу, шошу [7, 217 бет].
3. (77 бет) .
Жүрегі жылау - аяушылық таныту [7, 213 ... (259 ... селт ету - бір ... ... сезу [7, 215 бет].
-Құлақ-
1. (158 бет).
Құлақ қою-тыңдау, ... бер ... ... [7, 358 ... ... ұлттық тілдің бай қазынасы - сөздік құрамын ... ... әр ... сөйлемін, тұтас мәтінін мәнерлі, өткір шебер тілмен өрнектеген және оларды ... бір ... ... ... ... ... Көптеген лексикалық тіл ерекшеліктерін, фразеологизмдерді өз мәнінде, өз қалпында жұмсаумен қатар, бастапқы мәніне қосымша реңк кіргізіп түрлендіреді де, өзінің мақсатты ... ... ... шығарманы талдау барысында: 38 фразеологизм табылып, барлық фразеологизмдер талдауға түсіп, мағыналары сөздіктен ашылды.
Пайдаланылған ... ... ... Р. ... ... - ... ... университеті, 2009. - 290 б.
* М.Балақаев.Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері.Алматы ,1996. 22-бет
* І. Кеңесбаев. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. ... 1997. ... Г. ... ... ... және туынды тұлғалары. журналы. №3, 1994. 29-34-беттер.
* Қ.Есенова. Газет тақырыбы атында фразеологизмнің қолданылуы. журналы. №1, 2007. ... Г. ... ... ... ... ... 2001. ... Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. - Алматы: ҚазАқпарат, 2007. - 355 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүсіпбек Аймауытов өмірі8 бет
публицист жазушы Нұрмахан Оразбеков 73 бет
Жүсіпбек Аймауытов - әдебиет сыншысы17 бет
Жүсіпбек Аймауытов прозасының көркемдігі29 бет
Қазіргі дәуір және әдебиет теориясы. Ж.Аймауытовтың драмалық шығармалары29 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Ойлау» фразеосемантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар типологиясы62 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь