Ақша-несиелік реттеу

1. ҚР Ұлттық Банкінің реттеу қызметтері мен операциялары
2. Ұлттық банктің жүргізетін ақша-несиелік саясаттының қазіргі кездегі даму жағдайы.

1. Қазақстан Республиксының екі деңгейлі банк жүйесі бар. Қазақстан Республиксының Ұлттық Банкі Қазақстан Республиксының орталық банкі болып табылады және Қазақстан Республикасы банк жүйесінің жоғары деңгейін білдіреді. Ерекше құқықтық мәртебесі бар Қазақстанның Даму банкін қоспағанда, барлық өзге банктер төменгі деңгейдегі банктер болып табылады.
Қазақстанның Ұлттық Банкі Қазақстан Республиксының Президентіне есеп береді, алайда өзіне заңмен берілген өкілеттіктер шегінде өз қызметінде тәуелсіз. Қазақстанның Ұлттық Банкі өз қызметін Қазақстан Республиксының Үкіметімен үйлестіріп отырады, өз қызметінде Үкіметтің экономикалық саясатын ескереді және егер бұл оның негізгі функцияларын орындау мен ақша-несие және валюта саясатын асыруға қайшы келмесе, оны іске асыруға жәрдемдеседі.
Ұлттық Банктің негізгі мақсаты Қазақстан Республиксында бағалардың тұрақтылығын қамтамасыз ету болып табылады. Негізгі мақсатты іске асыру үшін Қазақстанның Ұлттық Банкіне мынадай міндеттер жүктеледі:
 мемлекеттік ақша-несие саясатын әзірлеу және жүргізу;
 төлем жүйелерінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету;
 валюталық реттеуді және валюталық бақылауды жүзеге асыру;
 қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге ықпал ету.
Сонымен бірге, Ұлттық Банк:
 айналыстағы ақша массасының көлемін реттеу арқылы бағалы қағаздарды эмиссиялайды, Қазақстан Республикасының аумағында банкноттар мен монеталардың жалғыз эмитенті болып табылады;
 банктер үшін соңғы сатыдағы кредитор болып табылады;
 банктің, қаржы кеңесшісінің, Үкімет агентінің функциясын жүзеге асырады;
 төлем жүйесінің үздіксіз жұмыс істеуін ұйымдастырады;
 Қазақстан Респібликсының заңдарына сәйкес өзге де функцияларды, өкілеттіктерді және құқықтарды жүзеге асырады.
Қазақстан Республиксы Президентінің 2003 жылғы 31 желтоқсанындағы Жарлығымен қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын мемлекеттік реттеу мен қадағалауды жүзеге асыратын «Қазақстан Республиксының Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын мемлекеттік реттеу мен қадағалау жөніндегі агенттігі» мемлекеттік мекемесін бөліп шығару арқылы Ұлттық Банк қайта ұйымдастырылды. Қаржы нарығының барлық қатысушыларын қадағалау үшін жеке реттеуші орган құру қаржы нарығын реттеуді дамытудағы маңызды қадам болып табылады. Реттеудің мұндай схемасы қаржы секторын, қаржы құралдарын және қаржылық делдалдық қызмет көрсетуді дамыту үшін едәуір тиімді екендігін әлемдік практика көрсетіп отыр.

Ұлттық банктің негізгі қызметтері мен операциялары

Қазақстан Республиксының Ұлттық Банкі –Үкіметтің бас банкирі, қаржы кеңесшісі және агенті. «Қазақстан Республиксының Ұлттық Банк туралы» Заңында былай жазылған: Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi Қазақстан Республикасының орталық банкi болып табылады және Қазақстан Республикасы банк жүйесiнiң жоғары (бiрiншi) деңгейiн бiлдiредi.
Қазақстан Ұлттық Банкi басқа елдердiң орталық банктерiмен және басқа банктермен қарым-қатынаста, халықаралық банктер мен басќа да қаржы-несие
        
        Ақша-несиелік реттеудегі мемлекеттің орталық банкінің рөлі.
1. ҚР Ұлттық Банкінің реттеу қызметтері мен ... ... ... ... ... ... ... даму жағдайы.
1. Қазақстан Республиксының екі деңгейлі банк жүйесі бар. Қазақстан
Республиксының Ұлттық Банкі Қазақстан Республиксының орталық ... ... және ... ... банк ... жоғары деңгейін
білдіреді. Ерекше құқықтық мәртебесі бар ... Даму ... ... өзге ... ... ... ... болып табылады.
Қазақстанның Ұлттық Банкі Қазақстан Республиксының Президентіне ... ... ... ... берілген өкілеттіктер шегінде өз ... ... ... ... өз қызметін Қазақстан Республиксының
Үкіметімен үйлестіріп отырады, өз қызметінде Үкіметтің ... ... және егер бұл оның ... функцияларын орындау мен ақша-
несие және валюта саясатын ... ... ... оны іске асыруға
жәрдемдеседі.
Ұлттық Банктің негізгі мақсаты Қазақстан Республиксында бағалардың
тұрақтылығын ... ету ... ... ... ... іске асыру
үшін Қазақстанның Ұлттық Банкіне мынадай міндеттер жүктеледі:
➢ мемлекеттік ақша-несие саясатын әзірлеу және жүргізу;
➢ төлем ... ... ... ... ... валюталық реттеуді және валюталық бақылауды жүзеге асыру;
➢ қаржы ... ... ... ... ... ету.
Сонымен бірге, Ұлттық Банк:
➢ айналыстағы ақша массасының көлемін реттеу арқылы бағалы қағаздарды
эмиссиялайды, Қазақстан Республикасының ... ... ... жалғыз эмитенті болып табылады;
➢ банктер үшін соңғы сатыдағы кредитор болып табылады;
➢ банктің, қаржы ... ... ... ... жүзеге
асырады;
➢ төлем жүйесінің үздіксіз жұмыс істеуін ұйымдастырады;
➢ Қазақстан Респібликсының заңдарына сәйкес өзге де ... және ... ... асырады.
Қазақстан Республиксы Президентінің 2003 ... 31 ... ... ... және ... ұйымдарын мемлекеттік реттеу мен
қадағалауды жүзеге асыратын «Қазақстан Республиксының Қаржы нарығын ... ... ... ... мен ... жөніндегі агенттігі»
мемлекеттік мекемесін ... ... ... ... Банк ... Қаржы нарығының барлық қатысушыларын қадағалау үшін жеке
реттеуші орган құру қаржы нарығын реттеуді дамытудағы ... ... ... Реттеудің мұндай схемасы қаржы секторын, қаржы құралдарын
және ... ... ... көрсетуді дамыту үшін едәуір тиімді
екендігін әлемдік практика көрсетіп отыр.
Ұлттық банктің ... ... мен ... Республиксының Ұлттық Банкі –Үкіметтің бас банкирі, қаржы
кеңесшісі және агенті. ... ... ... Банк ... ... жазылған:       Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... болып табылады және Қазақстан
Республикасы банк жүйесiнiң жоғары (бiрiншi) деңгейiн бiлдiредi. 
      Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... ... және ... ... халықаралық банктер мен басќа да қаржы-несие
ұйымдарында өз ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкi өз мiндеттерiн орындау кезiнде пайда табу
мақсатын басшылыққа ... ... және ... да несиелік мекемелер өз ... ... ... мен ... не ... Ұлттық Банкіде соны жасайды.
Оның клиенттері – коммерциялық банктер және ... да ... ... ... ... ... ... банкі» деп атайды.
Ұлттық Банк «банктердің банкі» қызметін ... ... ... ... ... ... коммерциялық банктерге қысқа мерзімді қажеттіліктеріне байланысты
қысқа мерзімді ... ... ... ұлттық ауқымда қолма-қолсыз есеп айырысуларды жүзеге асырады;
- банктердің қызметіне қадағалау және бақылау жүргізеді.
Ұлттық банк “Қазақстан ... ... ... ... Заңға
сайкес мынадай қызметтер мен операциялар орындайды:
- айналыстағы ақша массасының көлемін реттеу жолымен ҚР-да ... ... ... ҚР ... ... ... айналысқа шығарушы жалғыз эминент болып табылады;
- банктердің жұмысына және шетелдік валютаны ... алу, сату ... ... ... мен ... ... ресми мөлшерлемелерді өзгерту арқылы банктік пайыз
мөлшерлемелердің деңгейін реттеуді ... ... ... ... мен ... ... ... асырады және
валюталық операциялардың барлық түрін жүргізуге құқылы;
- ... ... мен ... ... алу, сақтандыру, тасу
және инкассациялау ережелерін бекітеді;
- ... ... ... кадрларды даярлауға қатысады;
Реттеу облысында ҚР Ұлттық банкі келесі функцияларды ... ... ... ... есеп ... ... несие,
ақша айналысы саласында мемлекеттік саясатты өңдейді және ... ... даму ... ... ... етеді;
- ақшалай, несиелік және банктік жүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз
етуіне ықпал етеді,
Ұлттық банктің негізгі қызметтеріне келесілер ... ... ... несиелік ақшаларды эмиссиялау;
- несиелік мекемелердің қызметіне бақылау жасау;
- басқа несие мекемелерінің кассалық резервтерін сақтау;
- коммерциялық банктерді қайта қаржыландыру;
- ... ... ... ... ... ... валюта резервтерін сақтау.
Сонымен қатар Қазақстанның Ұлттық банкi:
      - Қазақстан ... ... ... ... ... мен ... Қазақстан Республикасының аумағындағы
бiрден-бiр эмитентi болып табылады, бағалы қағаздар эмиссиясын жасайды. 
      - Қазақстан ... ... ... жасайтын бағалы қағаздар мемлекеттiк
бағалы қағаздар болып табылады және олар жөнiнде Қазақстан Ұлттық ... ... ... Республикасының Үкiметiмен келiсiм бойынша ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Ұлттық Банкiнiң мемлекеттiк қарыздарына қызмет көрсетедi; 
      - банктерге, сондай-ақ Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... ... ... банк шоттарын ашқан заңды тұлғаларға
несие беруге құқылы. Банктер үшін соңғы сатыдағы ... ... ... ... ... ... ... белгiлейтiн тәртiппен және
шартпен банктердiң және басқа ұйымдардан ... ... ... ... ... ... борыштарын қайта құрылымдауға құқылы; 
      - банк операцияларының мынадай түрлерiн жүргізу тәртібін айқындайды:
банктердiң және банк операцияларының ... ... ... ... ... ... ашу және ... жеке және заңды
тұлғалардың металл шоттарын ашу және жүргізу, оларда осы тұлғаға ... ... ... және ... ... ... ... мөлшері көрсетіледі; кассалық операциялар; аударымдық
операциялар; ... алу ... ... клиринг; төлем
карточкаларын шығару; банкноттарды, ... мен ... ... ... ... операцияларын ұымдастыру;
аккредитив ашу (ұсыну) және растау мен ол ... ... ... чек кітапшаларын шығару тәртібін айқындайды;
      - Қазақстан Республикасының заң актілерiнде белгіленген жағдайларда
қаржы нарығы мен ... ... ... және қадағалау жөніндегі
уәкілетті мемлекеттiк органға (бұдан әрі – ... ... ... және ... үшін сейф ... ... ... уәкілетті органның лицензия беру ... ... ... сондай-ақ осындай қорытынды берудің тәртібін айқындайды; 
      - қаржы нарығындағы сыйақының нарықтық ставкаларына ... ... ... - ... ... ақша төлемдерi мен аударымдарын жүзеге
асыру ... ... мен ... ... банктер, банк
операцияларының ... ... ... ... ұйымдар арасында
Қазақстан теңгесiмен ақша ... ... және ... ... ... ... ... жұмыс істеуін
ұйымдастырады, сондай-ақ қадағалауды жүзеге асырады, ... ... ... түрлерiн жүзеге асыратын ұйымдардың ... ... ... мен банк ... қорғаудың
сенiмдi, қауiпсiз болуын қамтамасыз ету жөнiндегi ең төменгi ... - банк ... ... ... ... электрондық банк қызметiн
көрсету ережелерiн белгiлейдi; 
      - Қазақстан Республикасында валюталық ... мен ... ... асырады және валюта операцияларының ... ... ... - ... бiрден-бiр түрi шетел валютасымен айырбас операцияларын
ұйымдастыру ... ... ... ... валюталық операциялар
жүргiзуге, қолма-қол шетел валютасында ... ... ... ... және
қызмет көрсетуге, сондай-ақ шетел ... ... ... ... ... - банк ... ... түрлерiн жүзеге асыратын ұйымдарға:
банкноттарды, монеталар мен құндылықтарды инкассациялауға; ... ... ... ... лицензиялар бередi; 
      - Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... ... ... асыратын заңды тұлғалардың, сондай-ақ
қызметінің ... түрi ... ... ... операцияларын
ұйымдастыру болып табылатын заңды тұлғалардың ... ... ... ... және қалыптастыру тәртiбiн белгiлейдi;
      - қызметiнiң бiрден-бiр түрi шетел валютасымен айырбас операцияларын
ұйымдастыру ... ... ... ... әділет органдарында
мемлекеттiк тiркелуге рұқсат бередi; 
      - банк қызметi, ақша төлемдерi мен ... заң ... ... шегiнде валюталық операцияларды ... ... ... барлық банктердiң, банк операцияларының ... ... ... ... және олардың клиенттерiнiң мiндеттi
түрде орындауына жататын нормативтi ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады; 
      - барлық қаржы ұйымдары орындауға мiндеттi бухгалтерлiк есепкe алу
және операцияларды автоматтандыру жүйелері ... ... ... ... әзiрлейдi және бекітеді, сондай-ақ Қазақстан ... ... ... банк ... ... түрлерiн
жүзеге асыратын ұйымдардың Қазақстан Республиксының бухгалтерлiк есепке алу
және қаржылық есептiлiк туралы ... ... мен ... ... ... ... бақылауды жүзеге асырады;
      - операцияларды автоматтандыру жүйелеріне ... ... ... ... ... бақылауды, оның iшiнде уәкiлеттi ... ... ... ... арқылы бақылауды жүзеге асырады;
      - арнайы қаржы компанияларының орындауы үшін міндетті ... ... ... және операцияларды автоматтандыру ... ... ... ... ... ... және бекітеді,
сондай-ақ олардың Қазақстан Республиксының бухгалтерлік есеп және қаржылық
есептілік, бухгалтерлік есеп ... ... ... ... ... жүйелеріне қойылатын талаптарды сақтауын
бақылауды жүзеге ... - ... ... алу және қаржылыќ есептiлiк жүйелерiн реттеу
жөнiндегi уәкiлеттi органмен келiсе отырып халықаралық ... ... ... және оларға қайшы келмейтiн мәселелер бойынша
бухгалтерлiк есептiлiк стандарттарын, ... ... ... ... және бекiтедi; 
      - уәкілетті мемлекеттік органның ... ... ... ... ... ... статистикалық есеп беру тізбесін, нысандарын,
мерзімдерін белгілейді; 
      - ... ... ... ... барлық қаржы ұйымдарының және
Қазақстан Республикасының заң ... ... ... олардың
аффилиирленген тұлғалары қаржылық есептiлiгінің халықаралық стандарттарға
сәйкес келетiн тiзбесi мен ... ... ... ету мерзiмдерi мен
тәртiбін белгілейдi;
      - ... ... мен ... ... ... ... ... және табыс ету мерзiмдерiн белгiлейдi; 
      - банктердiң және банк операцияларының жекелеген ... ... ... ... ... мен жайластыруды ұйымдастыру
жөнiнде орындалуға мiндеттi талаптарды ... ... ... ... ... - ... Республикасы Үкіметінің келiсiмi бойынша, ақша төлемдерi
мен аударымдары реттеу мақсатында, егер заң ... ... ... банктердiң, банк операцияларының жекелеген түрлерiн жүзеге асыратын
ұйымдардың және барлық шаруашылық жүргізуші субъектiлердiң банк ... ... ... ... ... ... құқылы;
      - Қазақстан Ұлттық Банкi өзiне жүктелген функцияларды жүзеге асыруына
жәрдемдесетiн және ... ... ... инфрақұрылымының бiр бөлiгi
болып табылатын ұйымдарды құруға және олардың ... ... ... - қолма-қол банкноттар мен тиындарды есепке алу, сақтау, тасымалдау
және инкассациялау тәртiбiн белгiлейдi, банкноттар мен тиындарды ... ... ... қамтамасыз етуге қатысады, банкноттар
мен тиындардың ... ... ... ... - Қазақстан Республикасы банктерiнiң жиынтық балансы мен өз балансын
жасайды және оны ... ... ... - елдің есептiк төлем балансын, халықаралық инвестициялық ұстанымын
және жалпы сыртқы борышын бағалауды қалыптастырады, төлем ... ... ... мерзiмдi және ұзақ мерзiмдi болжамды бағаларын әзірлеуге
қатысады, валюталық операцияларды тiркеудi және мемлекеттiк ... ... емес ... ... ... ... мониторингiн жүзеге
асырады;
2. Ұлттық Банктің ақша-несие саясатының басты мақсаты ұлттық ... яғни ... ... ... ... ... ... тұрақтылығын қамтамасыз ету.Ақша - несие саясаты – бұл айналыстағы
ақша массасын, ... ... ... ... өзгертуге жалпы банк
жүйесінің қызметін реттеуге бағытталған шаралар жиынтығы. Ақша - ... екі типі ... ... ... - бұл ЕДБ ... ... ... сондау ақ сыйықы мөлшерлемесінің деңгейін ... ... ... ... ... - бұл несие беру көлемін кеңейту мен айналысьағы
ақша массасының өсуіне ... ... және ... төмендеуімен байланысты шаралар
Ақша-кредит саясатының құралдары. Ұлттық Банк 2006 жылы ... ... ... ... ... ... негізгі
бағыттарына сəйкес жүзеге асырды. Ұлттық Банк ... ... ... ... үшін ... ... ... ноталар шығару, банктердің
депозиттерін тарту, ең төменгі резервтік талаптар ... ... ... алу ... операциялар жүргізді. Ақша базасының деңгейі жедел
көрсеткіштердің бірі болып қалды. Артық өтімділіктің деңгейін ... ... ... қатаңдату жөнінде шаралар қолданылды.
Ұлттық Банк инфляциялық қысымды азайту мақсатында 2006 жылы:
- Ұлттық ... ... ... ставкаларды көтеру жөніндегі
шараларды («қымбат ақша» саясатын жүргізу);
- екінші деңгейдегі банктердің ... ... ... ... ... «қатаң ақша-кредит саясатын» жүргізуді жалғастырды.
Бірінші топтағы шараларды іске асыру шеңберінде 2006 жылдың басынан
бастап қайта қаржыландырудың ресми ставкасы екі рет ... 2006 ... ... ... 8,0%-дан 8,5%-ға дейін, 2006 жылғы 1 шілдеден бастап –
9,0%-ға дейін. Екінші ... ... ... ... ... 4 рет ... 2006 ... 1 сəуірден бастап 3,5%-дан бастап 3,75%-
ға дейін, 2006 жылғы 3 шілдеден бастап – 4,0% ... 2006 ... 1 ... – 4,25% ... 2006 ... 1 ... ... – 4,5% дейін. Қысқа
мерзімді ноталар бойынша тиімді ... бір ... ... ... артып (бір айдағы орташа кірістілік (Диаграмма – 5), ал 2007 ... 4,91% ... жылы ... ... ... ... ... – 5
Екінші топтағы шараларды іске асыру шеңберінде ... ... ... банк секторындағы «артық ақшаны» алу бойынша операциялар
көлемі ұлғайтылды.
Мəселен, 2006 жылы ... ... 2005 ... ... ... артық тартылды, яғни көрсетілген ... ... ... 2,6 ... ... 8,1 трлн. теңгеге дейін өсті, орташа тарту
мерзімі орташа жылдық 3,81% ... ... 7 күн ... Нəтижесінде
банктердің депозиттеріндегі қалдықтар бір жыл ішінде 51,5%-ға, 131,5 млрд.
теңгеге дейін ұлғайды.
Ұлттық Банк, сондай-ақ ... ... ... орташа 0,84%
ставкамен жалпы сомасы 6 432,7 млрд. теңге ... ... ... ... тарту мерзімі 7 күн болды.
Ұлттық Банк 2006 жылы 3 827,0 млрд. теңгеге қысқа мерзімді ноталар
шығарды ... 2005 ... ... 2 есе). ... ... ... ... ноталар эмиссиясы 2006 жылғы I тоқсанға тиесілі болды (495,9 млрд.
тенге), басқа тоқсандарда ноталар ... ... ... жүзеге асырылды
(II тоқсан – 1 039,2 млрд. теңге, III тоқсан – 1 002,1 ... ... ... – 1 289,9 ... ... ретте есепті кезеңде қысқа мерзімді ноталарды өтеу көлемі 3 ... ... ... ... ... ... ... көлемі 2005
жылдың аяғындағы 161,0 млрд. теңгеден 2006 жылдың аяғында 533,1 ... ... ... жылы ... ... ... репо» операциялары жүргізілген
жоқ. «Кері репо» операциялары 800 млн. теңгеге жүргізілді, олар ... 7,0 ... ... ... 8,0%-ды құрады.
2006 жыл ішінде Ұлттық Банк мемлекеттік бағалы қағаздарды сату бойынша
операциялар жүргізген жоқ. Сатып алу ... ... 5,02% ... ... ... 12 892,9 млрд. теңге болды.
2006 жылғы 12 шілдеден бастап ... Банк Ең ... ... (ЕРТ) ... жаңа ... енгізді. Мəселен, ЕРТ нормативтеріне
жатқызылатын банк міндеттемелерінің құрылымына оларды өтеу ... ... ішкі ... сомасы жəне банктің өзге де
міндеттемелерінің сомасы кіреді. Банктің ішкі міндеттемелері тізбесі қатаң
айқындалған ... ... ... жиынтығы ретінде
айқындалады. Банктің өзге міндеттемелері банктердің резидент ... жəне ... ... ... борыштық бағалы қағаздар
бойынша міндеттемелерінің жиынтығы ретінде айқындалады. ... Бұл ... ЕРТ ... ішкі ... үшін 6% жəне ... міндеттемелер үшін 8% деңгейінде жеке-жеке белгіленді. Көрсетілген
өзгерістер ЕРТ ұлғаюына ... ... өзі ... ... ... ... ... құралдарын қолдану 2006 жылы (345 ... 1 330 ... ... ... ... нарығының «байланыстырылған»
өтімділігі көлемін 3,9 есе ұлғайтуға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... депозиттік жəне корреспонденттік
шоттарындағы ұлттық жəне шетел валюталарындағы ақша)
2006 жылдың аяғында валюталық заемдар бойынша борыш толықтай ... жылы ... Банк ... ... ... ... ... ресми
қайта
қаржыландырудың ресми ставкасының экономикалық ролін көтеруге ықпал ететін
вексельдік ... ... ... ... ... есепке алу туралы бас келісімдер 9 ... ... ... 2006 жылы бірінші класты эмитенттер тізімінде
11 кəсіпорын есепте болды. 2006 жылы қайта есепке ... 2,5 ... ... ... ... (2005 жылы ... 17,3 ... теңгеге 536 вексель).
14,4 млрд. теңгеге вексельдер өтелді. 2006 жылдың аяғында ... ... ... ... жоқ, 2005 ... 1 ... Ұлттық Банк
портфелінде вексельдер сомасы 11,9 млрд. теңгені құраған ... Ақша ... және оны ... Ақша ... және оның ... ету ... ... Республикасындағы ақша агрегаттарының құрылымы және оған
бақылау жасау, ақша массасының динамикасы.
3. Ақша ... ... ... ... нысана, мақсат) оның
мәні, мазмұны.
1. Ақша массасы – бұл жеке ... ... мен ... ... қол және ... қолсыз ақшалардың жиынтығы. Ақша массасы үш сфеорада
қызмет етеді:
1. Ішкі ақша айналымында
2. Халықаралық ақша айналымында
3. Байлық қоры ... ... ... ... ... ету ... ... тұрақты қалыпты дамуының негізі экономиканы ақша
несиелік реттеудің механизмі болып ... ... ... ... әсер ... несие институттарының қызметін
бақылауға, ақша ... ... ... ... Орталық банк
қалыптастырып тырған шаруашылық коньюктураға ... ... ... ... сы мен тактикасын жасап, оны жүзеге асырудағы ... мен ... ... ... ... ... жету жолдарын
қарастырады. Ақша несие саясатын жүзеге асыру барысында ... банк ... ... және ақша ... қажетті көлемін қамтамасыз етуге
тырысады.
Ақша – несие саясатын қалыптастыруда бір мезгілде екі қарама – ... ... тура ... Бір ... ... айналымдағы ақша массасының өзгерісіне максималды
икемділік жағдайын туғызу, яғни шаруашылық коньюктурадыға кез ... тез ... ... ... алғанда ақша массасының ұлғайюын шектеу, айналымға
артық ақша ... ... ... ... да ... ... аұша айналымы жағдайына
көптеген факторлар әсер етеді. Ақша айналымы теориясында ақшаның ... ... әсер ... екі ... ... ... ... ақшаға деген сұранысты туғызатын факторлар;
2. ақша ұсынысын туғызатын факторлар.
Бұл екі факторларын өзара бейімделуін ... ету ... ... ал бұл ... ... ... елдегі халық шаруашылығы
пропорциясының бұзылуына әкеледі. Ақша айналымының тепе ... ... ... ақша айналымының жылдамдығы басқа да әлеуметтік
экономикалық факторларға ... ... Егер ... қаржыларын айналымға
түсіріп отыратын банк жүйесі ақша массасының ... ... ... яғни халық шауашылығында ақшаның көлемі аз болса, бұл төлем
қабілетінің ... ... ... ... ... ... әкеледі.
Керісінше банк жүйесі айналымға нақты қажеттіліктен артық ақша
массасын шығарып отырса, ол ... ... ... ... сатып
алушылық қабілетінің төмендеуіне әкеледі.
Ақша массасының ұлғайюын екі кезеңнен ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдар және банк жүйесі
институттар ... ... ... ... пайда
болатын ақша массасының болуы;
2. Депозиттік банктердегі ақша массасының екінші рет ... ... ... ... ... ... берілген несиенің бір бөлігі депозиттік банктерге қайта
қайтарылады.
2. Ақша ... бұл ақша ... ... мен ... ... ... Агрегаттау дегеніміз бір бірінен өтімділігі жағынан
ерекшеленетін ... ақша ... ... білдіреді. Ақша агрегаты
белгілі бір кезеңде және ... бір ... ақша ... ... ... үшін ... ... Сонымен бірге ... ... мен өсу ... ... ... шараларды жасауға
арналған көрсеткіштердің бірі болып табылады.
ҚР – дның қаржылық статистикасында ақша массасын анықтау ... ақша ... ... М0 – бұл ... ... ақша ... ... тыс).
2. Мl - М0 + заңды және жеке ... ... ... М2 - Мl + ... ... ... және ... жеке тұлғалардың
шетел валютасындағы аудармалы депозиттер.
4. М3 (ақша масса ) - М2 + ... және жеке ... ... ... ... ... ... жатады:
1. Әрқашан шектеусіз атаулы құнымен ақшаға ауыстырылатын депозиттер.
2. Чектің және басқа да ... ... ... есеп ... ... ... кеңінен қолданылатын депозиттер.
Басқа депозиттер – ол белгілі уақыт аралығанан кейін ғана алынатын және
төлемдер жүргізуде қолданбайтын ... ... ... ... ... ... ... Банкоттар мен монеталарды эмиссиялау есебінен;
2) Орталық банктен коммерциялық банктерден несие алу жолымен;
3) Орталық банктің ел үкіметіне мемлекеттік бюджет тапшылығын жабу ... беру ... және ... ... ... жылдардағы серпініне келер болсақ, онда
олардың жал сайын ... ... ... ... ... ақша агрегаттарының серпіні
(млн.теңге, кезеңнің соңына)
| |2002 ж. |2003ж. |2004ж. |2005ж. |2006ж. ... |161701 |238730 |379273 |411813 |600832 ... ... |23,3 |47,6 |59,0 |8,6 |4,9 ... өзгеріс, % | | | | | ... |287293 |411646 |680632 |799440 |1281549 ... ... |28,1 |43,3 |65,1 |17,5 |60,3 ... ... % | | | | | ... |498071 |692844 |1175491 |1515970 |2814551 ... ... |47,4 |39,1 |69,5 |29,0 |85,7 ... ... % | | | | | ... ... ... |764954 |971213 |1650115 |2065348 |3677561 ... ... |32,8 |27,0 |69,8 |25,2 |78,1 ... ... % | | | | | ... ҚР ... ... ... бойынша
2006 жылы қаржы секторының тұрақты дамуы, халық кірісінің өсуі аясында
елдің депозит ... ... ... ... әрі жеке және ... тұлғалар
ақшасының депозиттерге ағыны есебінен банктердің ресурстық базасы түсімінің
өсуімен сипатталды. ... ... ... ұйымдардағы
депозиттері 2006 жылы 3 115,2 млрд. теңгеге ... ... ... ... млрд. доллардан астам) 88,4 % өсті.
ЖІӨ - ге шаққандағы депозиттер динамикасы
Дереккөзі; ҚР Ұлттық ... ... ... ... депозиттері 2 073,2 млрд. теңгені құрай отырып, 94,4 %
өсті, ал жеке тұлғалардың салымдары 1 042 ... ... ... 77,4% ... ... банк ақша ... реттеудің тағы бір вариантын қолданлады.
Ол таргеттеу. Таргеттеу бұл анйламдағы ақша массасының ... ... ... бағдар орнату. Оны орталық банк өзінің ақша-несие саясатын
жүргізуде қолданылады. Орталық банктің ақша-несие саясатын жүргізудің басты
мідеті ақша ... ... ... бағыт бағдарды ... ... ... ... өсу ... ... іске асыру.
Ақша массасының өсіміндегі мақсаты бағыт бағдар белгілі бір ... ... бір ... ... ... ... де енгізуге болады. Таргеттеу ақша массасының өзгерісіне тікелей
шектеулер орнатады. Бірақ шектеулер индикативтік сипатта ... ... банк ... ақша ... ұзақ ... тұрақтандыру
мақсатында қолданылады.
6-тақырып. Ақша мультипликаторы.
Мультипликатор деген сөз латын сөзінен аударғанда ... ... ... ... Бұл ұғым ... ... ауысуы барысында және екінші деңгейлі банк ... ... ... ... ... ... міндеттейтін екі негізгі көрсеткіш бар:
1. Ақша мультипликаторы
2. Банктік мультипликатор
Ақша мультипликаторы ақша базасының ақша массасына ... ... ... және оны ... ... бойынша анықтауға болады:
m= M3/B
мұндағы М3 – ақша массасы
В – ақша базасы
Банктік муьтипликатор ... ... ... өсу ... Өз кезегінде банктік мультипликатор екіге бөлінеді:
1. Депозиттік мультипликатор бұл депозиттік операциялар арқылы ... ... ... ... мультипликатор бұл несиелік операциялар арқылы ... ... ... ... ...... ... шеңберіндегі төлем құралдарының эмиссиялық үрдісі.
2006 ж. 4- тоқсанда ақша массасының ... 21,7% ... 3716,0 ... ... Банк ... таза сыртқы активтері 4,0 есе , ... 10,1% ... ... таза ... ... , сол сияқты оның ішкі
активтерінің едәуір ұлғаюы нәтижсінде ақша массасының өсуі 2006 ... 2005 ж. ... ... 79,9% ... ... таза ... ... құрылымында Ұлттық банктің таза
халықаралық резервтері 54,% ұлғайды, ал ... ... ... ... ... 2,3 есе қысқарды. Банктердің сыртқы активтерінің төмендеуі
бейрезиденттер алдындағы, негізінен, ... ... ... бойынша
міндеттемелерінің едәуір өсуімен байланысты болды. Бейрезиденттерден
тартылған кредиттер ... ... ... көзі ... ... ікші ... өсуі экономиканы кредиттеу көлемін
сақталып отырған жоғары өсуімен қамтамасыз ... Ақша ... ... ... жылдың тиісті кезеіне қарағанда %)
| ... 06 ... 06 ... 06 ... 06 |
|Таза сыртқы активтер |- 45,4 |-43,5 |-80,1 |328,6 ... ... |92,2 |89,6 |115,8 |68,0 ... талаптары |127,9 |96,0 |142,0 |-168,8 ... ... |67,8 |63,8 |80,1 |86,4 ... да таза ішкі активтер |-37,4 |-31,1 |-43,2 |-100,4 ... ... |33,6 |47,6 |51,5 |79,9 ... ... қол ақша |19,6 |41,2 |32,.8 |45,8 ... депозиттері |37,3 |49,2 |56,3 |88,5 ... ҚР ҚБ ... ... ... ... ... ... динамикасын талдау банк
жүйесіндегі резиденттердің банк жүйесіндегі депозиттердің өсуі ауналыстағы
қолма қол ақшаның ... озық ... ... ... ... қорытындысы бойынша резиденттердің ақша ... ... ... 2005 жылғы желтоқсандағы 80,1%-дан 83,8% -га ... ... өсу ... ... ақша ... ... ... қарқыны ақша мультипликаторының 2005 ... ... 2006 ... ... ... ... төмендеуіне себепші болды.
Мультипликатордың төмендеуі банктердің Ұлттық банктегі шоттардағы қалдықтар
түріндегі міндетті, сол сияқты ... ... ... едәір өсуінен
туындады, мұның өзі банктердің экономикадағы ақша ұсынысын ... ... Ақша ... және оның ... ... ... Ақша базасы туралы ұғым және оның құрылымы. Коммерциялық банктердің
артық резервтері мен міндетті резервтері туралы ... Ақша ... ... ... Ақша базасы – бұл айналымда жүрген ... ... ... банктердің кассаларындағы корреспонденттік шоттағы және екінші
деңгейлі банктердің ұлттық ... ... ... қорларының
қосындысы.
Экономикалық әдебиеттерде ақша базасын – бұл ... ... және ... ... ... ... таза ... деп
келтірілген. Ол міндеттемелерге:
1. айналымға шығарылған нақты ақша, яғни банк жүйесінен тыс ... ... ... және қазыналық қағаз ақшалар)
2. орталық банктегі коммерциялық банктердің міндетті резервтері.
Міндетті резервтері басқаша резервтік талаптар деп ... ... банк ... бір ... Олар ... сайкес
орталық банктің арнайы шотында сақталады.
Сонымен ақша базасынығ қүрамына келесілер ... ... – қол ... ... ... ... ... жатады.
Қолма – қол ақшадегенніміз банктнота мен монеталар.
Міндетті резервтер – ... ... ... ... ... ... несие корреспонденттік шотында сақталуға ... ... ... (бұл ... ... келісімі бойынша тек қана
қаржылық ... ... ... ... ... әдісі деп
аталады).
Артық резервтер дегеніміз банктердің Ұлттық банктегі ... ... ... ... ... ... банк ақша
базасының мөлшерін, екінші ... ... ... ... шоттағы қаражатының көлемін, яғни банктер өнімділігін
реттеу арқылы реттейді.
Ақша базасы 2006 ... ... 1501,5 ... ... ... 2006 жылғы 4-
тоқсанда ақша базасы 25,5% кеңейді. ... ақша ... 19,3% ... ... активтері мен пассивтерінің өзгеру динамикасы
(өткен жылғы тиісті кезеңге қарағанда, % )
| ... ... ... 2006 ... ... |2006 |2006 | | ... ... резервтер |15,8 |43,3 |54,0 |156,4 ... ішкі ... |37,8 |7,2 |-1,1 |-213,0 ... ... таза |5,9 |31,2 |38,4 |-357,9 ... | | | | ... ұйымдарына талаптар |53,6 |-47,9 |-25,6 |-236,7 ... ... ... |-62,5 |-87,8 |-97,4 ... да таза ішкі ... |147,1 |-31,7 |-49,6 ... ... |90,5 |92,3 |86,2 |126,5 ... ... тыс ... |21,9 |40,3 |35,6 |49,9 ... ақша | | | | ... ... |158,3 |207,7 |410,2 |502,4 ... | | | | ... ... да |398,0 |415,5 |-40,3 |51,5 ... | | | | ... ақша ... |41,6 |65,3 |104,5 |137,8 ... ... ... деректері бйынша
2006 жылғы желтоқсанда ақша базасы 2005 ... ... 2,3 есе ... Таза ішкі активтердің төмендеуі мен орны
толтырылмаған осы кеңейю Ұлттық ... ... ... өсуімен
қамтамасыз етілді.
Ұлттық банктің халықаралық резервтерінің өсуіне ішкі валюта
нарығындағы ... ... ... ақ екінші деңгейдегі банктердің шетел
валютасындағы ... ... ... өсуі ... ... таза ішкі активтері банктер алдындағы, негізінен, қысқа
мерзімді ноталар бойынша ... ... ... ... ақ
Үкіметтің Ұлттық банктегі шетел валютасындағы шоттарындағы қалдықтарыдң
өсуі нәтижесінде қысқарды.
2006 жылғы ... ... ақша ... 2005 ... ... 2,4 есе кеңейді. Бұл ретте оның құрылымында банктердің Ұлттық
банктегң корреспонденттің шоттарындағы қалдықтар айтарлықтай ... бұл ең ... ... ... ... ... ... Ақша – несие саясатының құралдарын пайдаланумен іске асады. Бұл
құралдар ақша базасының кеңею шегін көрсететін және ақша ... ... ... ... ақша ... ... әсер ... ұсынысы (Ms) екі қосындыдан тұрады:
1)Банк жүйесінен тыс қолда бар ақша (С);
2) Экономикалық агенттер қажет кезде ... ... үшін ... ... = ... замандағы банк жүйесі – жеке резервті жабумен байланысты жүйе.
Банк депозиттерінің бір бөлігін ғана резерв түрінде ... ал ... ... беру үшін және ... ... үшін ... ... институттармен салыстырғанда, банктің ақша ... ... ... ақша ұсынысының жалпы түрі жаңа депозит пайда болуының
нәтижесінде туындайды.
Ms = 1/rr * ... rr – банк ... ... – алғашқы салым
Ақша ұсынысының жалпы үлгісі орталық банк ролін ескере отырып жасалады
және банк ... ... ... бір ... ... – қол ақшаға
ауысуы.
Ақша базасы – Орталық банкте сақталатын коммерциялық ... мен банк ... тыс ... – қол ақша.
МВ = C + R
Мұндағы, MB – ақша базасы
C – ... ...... = C + ... Ms – ақша ... - ... ақша
D – депозиттер
Сонымен, ақша ұсынысы ақша базасы және ақша ... ... ... - ақша ... бір ... өскенде, ақша
ұсынысының қалай өзгеретіндігін көрсетеді.
Ақша мультипликаторының мөлшері міндетті резерв банктер мен ... көзі ... ... ... қатар айналымдағы қолма
– қол ақшаның үлес салмағына байланысты болады.
Бұл айналымдағы қолма – қол ақшаның банктерден тыс ... ... ... Ақша мультипликаторының қарқындылығы
олардың экономикадағы айналу жылдамдығына әсер ... ... ... ... Ақша ... және оның ақшаны ұсынудағы рөлі.
3. Ақша базасы туралы ұғым және оның құрылымы. Коммерциялық ... ... мен ... ... ... ұғым.
4. Ақша базасын есептеу әдістері.
(1). Ақша базасы – бұл айналымда жүрген қолма–қол ақшаның, ... ... ... ... шоттағы және екінші
деңгейлі банктердің ұлттық банкінде сақталатын ... ... ... ақша ... – бұл ... эмиссиялық
банктің және қаржы министрлігінің елдің алдындағы таза ... ... Ол ... ... шығарылған нақты ақша, яғни банк жүйесінен тыс нақты
ақша (банкнота, монета және ... ... ... ... ... ... банктердің міндетті резервтері.
Міндетті резервтері басқаша резервтік талаптар деп ... ... банк ... бір бөлігі. Олар заңға сайкес
орталық ... ... ... ... ақша ... ... келесілер жатады:
4. қолма – қол ақша,
5. міндетті резервтер
6. артық резервтер жатады.
Қолма – қол ақшадегенніміз банктнота мен монеталар.
Міндетті ...... ... ... Ұлттық банктегі
арнайы шотта ... ... ... ... ... банк
депозиттерінің бөлігі (бұл ... ... ... ... тек қана
қаржылық тұрақты банктер қолданатын резервтердің баламалы ... ... ... ... банктердің Ұлттық банктегі корреспонденттік
шотта қаражатының барлығына байланысты болғандықтан, ... банк ... ... ... деңгейдегі банктердің Ұлттық банктегі
корреспонденттік ... ... ... яғни ... ... ... реттейді.
Ақша базасы 2006 жылдың аяғында 1501,5 млрд. теңге ... 2006 ... ... ақша базасы 25,5% кеңейді. Санаулы ақша базасы 19,3% кеңейді.
Ұлттық ... ... мен ... ... динамикасы
(өткен жылғы тиісті кезеңге қарағанда, % )
| ... ... ... 2006 |4-тоқ. 2006|
| |2006 |2006 | | ... ... ... |15,8 |43,3 |54,0 |156,4 ... ішкі ... |37,8 |7,2 |-1,1 |-213,0 ... ... таза |5,9 |31,2 |38,4 |-357,9 ... | | | | ... ... ... |53,6 |-47,9 |-25,6 |-236,7 ... ... ... |-62,5 |-87,8 |-97,4 ... да таза ішкі ... |147,1 |-31,7 |-49,6 ... ... |90,5 |92,3 |86,2 |126,5 ... ... тыс ... |21,9 |40,3 |35,6 |49,9 ... ақша | | | | ... ... |158,3 |207,7 |410,2 |502,4 ... | | | | ... ... да |398,0 |415,5 |-40,3 |51,5 ... | | | | ... ақша ... |41,6 |65,3 |104,5 |137,8 ... ... ... ... бйынша
2006 жылғы желтоқсанда ақша ... 2005 ... ... 2,3 есе ... Таза ішкі ... төмендеуі мен орны
толтырылмаған осы кеңейю Ұлттық банктің ... ... ... етілді.
Ұлттық банктің халықаралық резервтерінің ... ішкі ... ... ... ... ақ ... деңгейдегі банктердің шетел
валютасындағы корреспонденттің шоттарындағы қалдықтарының өсуі ... ... таза ішкі ... ... ... ... қысқа
мерзімді ноталар бойынша міндеттемелердің ... ... ... ... ... банктегі шетел валютасындағы шоттарындағы қалдықтарыдң
өсуі нәтижесінде қысқарды.
2006 жылғы желтоқсанда санаулы ақша ... 2005 ... ... 2,4 есе ... Бұл ... оның ... ... Ұлттық
банктегң корреспонденттің шоттарындағы ... ... ... бұл ең ... ... ... тетігінің өзгеруімен байланысты.
(2). Ақша – несие саясатының құралдарын пайдаланумен іске асады. Бұл
құралдар ақша базасының кеңею шегін ... және ақша ... ... ... ... ақша мультипликаторының мөлшеріне әсер етеді.
Ақша ұсынысы (Ms) екі қосындыдан тұрады:
1)Банк жүйесінен тыс қолда бар ақша ... ... ... ... кезде мәміле жасау үшін қолданатын
депозиттер (D).
Ms = C+D
Қазіргі замандағы банк жүйесі – жеке резервті жабумен ... ... ... бір бөлігін ғана резерв түрінде сақтайды, ал ... ... беру үшін және ... ... үшін ... ... институттармен салыстырғанда, банктің ақша ... ... ... ақша ... ... түрі жаңа ... пайда болуының
нәтижесінде туындайды.
Ms = 1/rr * ... rr – банк ... ...... салым
Ақша ұсынысының жалпы үлгісі орталық банк ролін ескере отырып жасалады
және банк ... ... ... бір ... ... – қол ... базасы – Орталық банкте сақталатын коммерциялық банктердің
резервтері мен банк жүйесінен тыс ... – қол ... = C + ... MB – ақша ... – қолма-қол ақша
R – резерв
Ms = C + D
Мұндағы, Ms – ақша ұсынысы
C - қолма-қол ақша
D – ... ақша ... ақша ... және ақша ... ... ... - ақша ... бір бірлікке өскенде, ақша
ұсынысының қалай өзгеретіндігін көрсетеді.
Ақша мультипликаторының ... ... ... ... мен несие
ресурстарының көзі ретінде пайдаланылмайды, сонымен қатар ... ... қол ... үлес ... ... ... айналымдағы қолма – қол ақшаның банктерден тыс ... ... ... Ақша ... қарқындылығы
олардың экономикадағы айналу жылдамдығына әсер етеді, мультипликатордың
коэффициенттік жылдамдығы азаяды.
7-тақырып. ... ... ... ... шаралары.
1. Экономиканы реттеуде инфляцияны тежеудің әдістері және қазіргі
кезеңдегі тенденциялары.
2. Инфляцияны тежеу саясатының әдістері және нұсқалары.
3. Қазақстан Республикасында экономиканы инфляцияны тежеу ... ... ... ұзақ ... ... экономикалық стратегиямен
қатар ұшқыр инфляцияны шектеу үшін үкімет пен орталық банк ... ... ... Бұл ең ... ақша ... ... ... оның өсу қарқынын бәсеңдету және ұлғаюына шек қою, ақша ... «шок ... ... ... ... ... талап
етеді.
Ақша массасын таргеттеу (қысу) әдісі. Бұл әдіс айналымдағы ақша
массасын қысқартуға және оның ... шек ... ... ... күресте қатаң ақша-несие саясатын жүргізуге, оны ... ... ... ... ... ... жету үшін
орталық банк коммерциялық ... ... ... ... ... несиелеу операцияларына шек қояды және ... ... ... ... өз тарапынан айналымға артық ақша шығару
себептерін жоюға бағытталған ... ... ... ... ... ... ... халық табысының индекстеуі тоқтатылады,
кейбір салық ... ... ... ... тұтыну
салықтары). Әрине, аталған шаралар халық арасында нараздылыөқтар туғызады,
бірақ экономика ұшқыр инфляцияға ... ... ... бұл ... ... қарқынын тоқтатудың бірден бір ... ... ... Ақша ... жүргізу арқылы елде ақша айналымын
тұрақтаныдару және оны ... ... ... инфляциямен күресудің ең
тиімді әдістерінің бірі ... ... ... бұл әдіс 1980 ... ... ... Аргентина, Перу, Боливия) болған инфляциялық
дағдарыстар кезінде гиперинфляцияға қарсы күрестің бірден бір ... ... өзі ... Ақша реформасы сол елдердегі сауданы жеңілдетті, тауар
этикеттеінен көптеген нөлдері ... Ақша ... екі ... ... жаңа ақша ... ақша ... ... енгізу.
Ақша реформасын өткізудің негізгі ... ... ... ... ревальвация, деноминация. Аталған әдістерге
тоқталып өтейік.
Нуллификация (жою) – ескі ... ... жаңа ақша ... ... таза ... ескі ақша ... шығарылып, оның орнына
жаңа ақша белгілері енгізіледі. Айналымнан шыққан ескі ... ... ... ... ... ... ... («де» бөліну, алшақтау + «вальвация» бағалау) – ұлттық
валютаның ... ... ... ... ... кейін
тұрақтандыру әдісі.
Ревальвация (заттық қасиет) – ұлттық валюта немесе халықаралық валбта
–ақша бірлігінің ... ... ... ... ... ... – ақша ... ретке келтіру үшін және
ақшаның құндылығын көтеру мақсатында (атын өзгертпей ақ) оны ... ... ... ... ақша ... ... ал ол өз ... ақша айналымын реттеп, есептеуді жеңілдетеді.
«Шок терапиясы» әдісі. Бұл ... ... ... ... оны
экономикалық процесстерді көрсететін ... ... ... деп ... ... қатар бұл ұғым үкімет жүргізіп отырған кейбір ... ... дәл ... ... ... ... тараған. «Шок терапиясы» – нарықтық экономикаға өтудің
белгілі бір тұжырымдамасы. Оның теориялық негізі ... ... ... және ... ... ... бірден бір құралы:
бағаларды бір сәтте ырықтандыру, мемлекеттік шығыстарды күрт ... ... ... қол ... ... ... ... идеясы нарыққа көшу және инфляцияға қарсы саясат
жүргізу құралы ретінде екінші дүние жүзілік ... ... ... ... ... құралы есебінде әуел баста «шок терапиясы»
1948жылы Германияда қолданылды. Соғыстың ... ... ... ... ... нарықтық құрылымдарды жасау қажет болады. ... ... ... ... ... инфляцияны тоқтату
бірінші кезекте тұрды. Бұл ... «шок ... ақша ... ... ақша ... ... ... Ол үшін:
1. дефляциялық бағам бойынша қағаз ақшаның көлемі (саны) төмендетілді,
«шок терапиясы» аұша реформасын жүргізумен және ақша ... ... ... ... және экономикалық субъектілердің активтері (ақшалары)
уақытша тоқтатылды.
Осылайша «шок терапиясы» экономикалық тұжырымдама ретінде ХХ ... ... ... АҚШ, ... нарық экономикасына өту барысында
қалыптасты. Бұл елдерде соғыстан кейін ... ... ... өту ... ... ... Оған бірнеше себеп болды
(қатаң монетарлық саясаттан басқа): біріншіден, бұл елдерде капиталистік
шауашылықтың сақталған ... ... ... ... ... ... ... үшіншіден, мемлекеттің баға жасау саясатын жақсы
таңдай білуі, халықтың нарықтық жағдайға ... ... ... бәрі ... нарық экономикасына өтпелі кезеңде болған жоқ. «Шок ... ... өту бұл ... ... ... ... ұшыратты.
2.
Инфляцияны бір сәтте жеңіп шығу мүмкін ... оған ... ... ... инфляцияға қарсы саясаттың екі негізгі бағыты ... ... және ... ... ... (лат. – ... ... түсіру немесе сұраныстарды
реттеу) ... ... ... ... шектеуді қарастырады,
нәтижесінде халықтың ақшалай табысына ... шек ... оның ... және ... ... Дефляциялық саясат ақша-несие
саясатының ... ... және ... жүйесін жетілдіру, бюжет
тапшылығын азайту ... ... ... ... арқылы
халықтың , бизнестік құрылымдардың, жалпы барлық субъектінің артық ақшалары
айналыстан шығарылады, елде толығымен ... ... ... ... Осы себептермен дефляциялық саясат халықтың, банкирлердің , бизнес
өкілдерінің әділетті ... ... ... ... ол ... ... ... инфляция қарқынын бәсеңдетуге, дағдарыстан шығуға ықпалын
тигізеді.
Табыс саясаты. Бұл ... ... ... ... және ... ... ... Табыс саясатының негізгі принциптері:
бағалардың өсуіне шек қойылады, еңбекақының атаулы мөлшерлемесі бекітіледі
және оның ... ... ... ... ... Баға мен
еңбекақы мемлекетпен ... ... ғана ... және ... ... ... ... қойылады. Бұл жағдайда ... ... ... қорғау (еңбекақы, зейнетақы, жәрдемақыларды және
табыстарды индекстеу арқылы) табыс саясатының ... ... ... Бұл ... ... ... саясаты инфляциялық болжамдардың
алдын алады деп есептейді, яғни ... және ... ... де, сонымен қатар ақша-несие саясатының қатаң режимін
сақтайды. Инфляцияға қарсы саясаттың соңғы шешуші кезеңі қол ... ұзақ ... ... ... ... ... тежеу үшін антиинфляциялық шаралар ... ... ұзақ ... ... ... мен әдістерді енгізген
стратегиялық және қысқа мерзімді нәтижелер ... ... ... деп
ажыратуға болады
Экономиканы тұрақтандару және дағдарыстан ... осы ... ... ... ... ... роль атқарды:
1. Қатаң ақша несие саясатымен қатар белсенді инвестициялық бағыт, табиғи
монополистер ... ... ... мемлекеттік
реттеуге алу бағдарламасы ... ... банк ... ... тікелей несиелеу қысқартылды. Экономиканың нақты секторын
несиелеуге, инвестициялық жұмыс белсенділігін дамытуға бар ... ... ... ... ... қатаң ақша несие саясатының,
табиғи монополист кәсіпорындарының өнімдерінің бағасын ... ... ... ... тұрақты өызметіне қол жеткізу.
3. Мемлекет тарапынан отандық тауардардың ішкі және ... ... ... қолдау.
4. Ұлттық банктің ақша несие саясаты үкіметінің ... ... ... ... және ... жандандыру сияқты
саясаттарын жүргізу, мақсатты түрде экономиканың өндіріс секторын
көтеруді, ... ... ... және ... алдына
мақсат етіп қойды.
8-тақырып. Экономиканы ақша-несиелік реттеудің әдістері мен
құралдары.
1. ... ... ... туралы түсінік және олардың түрлері.
2. Ақша-несиелік реттеудің инструменттері және олардың әр түрге бөлінуі:
ықпал ету ... ... ... мен параметрлер сипатына,
әсер ету мерзіміне байланысты.
3. ... ... ... ... даму ... ... банкі мемлекеттік ақша несие саясатын анықтайтын
және ... ... ... ... ... ... ... ақша несие
саясатының басты мақсаты – ұлттық валютаның ... яғни ... ... ... ... ... қытасты тұрақытылығын
қамтамасыз ету.
Ақша – несие саясаты – бұл айналыстағы ақша массасын, несие ... ... ... ... банк ... ... реттеуге
бағытталған шаралар жиынтығы. Ақша–несие саясатының екі типі бар:
1. ... ... – бұл ... деңгейлі банктердің несиелік
операциялар көлемін шектеуге, сондай ақ ... ... ... ... ... ... ... саясат – бұл несие беру көлемін кеңейту мен айналыстағы
ақша массасының өсуіне ... ... және ... ... байланысты шаралар.
Ақша-несие саясаты шеңберінде орталық банк екі негізгі ... ... ... ... ... жүйемен қамтамасыз ету. Бұл
жүйе - рынок инфрақұрылымының аса ... ... ... ... ... ... ... жасау
(макроэкономикалық саясаттың мүдделері үшін.
Ақшалай-несиелік айналым сферасында өрекеттер жасай отырып, ОБ ертүрлі
құралдарды пайдаланады. ... ... ... ... жасау сипатында
болады. Осы істе мемлекет әрекетінің экономикадағы жалпы принциптерінің
ұқсастығы бар. Алайда несие орталығының ... ... ... ... ... ... (қаржы саясаты саласынан бір мысал - мемлекеттің
жәрдем ақшасы), (7 схеманы құраңыз).
Несислік реттеудің тікелей ... ... беру ... ... ОБ ... ... Бірсыпыра европалық елдерде ОБ коммерциялық
банктардың өз ресурстарын банктен тысқары секторға ... ... ... ... әдістер бірнеше нұсқаларды қамтиды:
1. Есеп саясаты. ОБ Заң ... ... ... беретін
несиелері бойынша пайыз ставкасын өзі белгілеуге ... ... ... ... ... ... Ол ресурстарды алған ... ... одан ары - ... басқа субъектілеріне бағыттайды (әрине,
одан да жоғары пайызбен).
2. Ашық рыноктағы ... ОБ көп ... ашық ... ... ... ... ... сатып алып және сатуды ... ... - сол ... ... ... ақша ... ... болып
табыладьу
Коммерциялық банктердің құнды қағаздарды сату барысында олардан артық
теңгерімдік резервтер алынады. Қорытындысында, айналымдағы ақша ... ... ... ... қағаздар сатылып алынған жағдайда
олардың құнын ОБ төлейді, сөйтіп, халық шаруашылығына қосымша ақша массасын
ендіреді.
3. Ең аз ... ... - ... ... банктер активтерінің
резервке алынған бөлігін бейнелейді. Мұндай жағдайда екі мақсат көзделеді:
- елдегі ... ... ... коммерциялық банктердің несиелік ресурстарының көлеміне ОБ-тің ықпал
етуі.
Заңға сәйкес, барлық ... ... өз ... 20%-ын ... ... ... Бұл ... мерзімсіз жинақ формасында орналасқан.
ОБ-де сақталынуға жататын бұл қаржы "резерв нормасы" деп аталынады.
Бұл әдісті сипаттай келе, ... ... ең ... ... ... ... ... әдістердің кең спектрін пайдалану;
б) оларды коммерциялық банктердің реакцияларына ... ... ... (ең ... - ең ... түрге қарай).
Қазіргі кезде Қазақстанда негізінен екі операция пайдаланылады:
- есеп ставкасының саясаты;
- ең аз қорлар саясаты.
4. Ерікті ... ... банк ... ... ... ... ... ұмтылады. Бұл әдіс операциялық шешімдерді тез және былықсыз
шешуге мүмкіндік береді.
Ақша-несиелік шолуды ... ... ... ... ... несие саясаты өзіңің жүзеге асырылу процесінде толып жатқан тиімді
жақтарын көрсетеді, алайда ап-айқын ... да ... ... ... ... ... ... ықпалға тепе-
теңдіктей жағдайда болады) екі-жақтылық сипатта; бір жағынан ... ... ... ... ... ... болып, екінші
жағынан, бұл - макроэкономикалық реттеудің дербес ... ... ... ... ... ... ... реттеу механизмін
қалыптастыратын жиынтық шараларды пайдалануды жөн санайды. ... ... ... ... ... білу үшін оның ... ... Таңдалынып алынған белгілеріне орай пайдаланылатын ... ... ... бар. Атап ... ... ... ... бойынша
экономикаға ықпал ететін тікелей және жанама әдістер бар.
Тікелей ықпал ету ... ... ... ... ... ... субъектісі өзінің экономикалық таңдауына емес, мемлекеттің
жарлығына негізделген шешімге келуге мәжбүр болатынын көздейд.
Жанамалап ықпал ... ... ... ... қабылдайтын
шешімдеріне мемлекеттің тікелей әсер етпеуімен байқалады. Субъектілер өз
бетінше экономикалық шешімдерді ... ... ... саясаттың
мақсаттарына сәйкес келетін нұсқаларға ұмтылуын мемлекет алғы шарт ... ... ... ... ... артықшылығы - олар нарықтық
жағдайларды бұзбайды, динамикалық ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы құқықтық
инфрақұрылымды қамтамасыз етумен байланысқан реттеуші әрекеттерді қамтыйды.
Мұндай ... ... ... ... - ... ... жақсы ойластырылған құқықтық рамалық жағдайларды жасау.
Әкімшілік шараларды ... ... ... экономиканың
салаларына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Олар халықтың аз қамтамасыз
етілген бөлігін әлеуметтік ... ... ... ... ортаны
қорғау сферасында асқан табандылықпен көрінеді.
Экономикалық шаралар. Экономикалық құралдарға мемлекеттің ұйғарым
түріндегі гана ... ... ету ... ... де ... Әңгіме
нарықтық процестің белгілі бір аспектісіне ықпал ету әдістері туралы ... ... ... ... ... ... орталықтандырудың дәрежесі,
экономиканың әлеуметтік және құрылымдық аспектілері). Нақтылы экономикалық
бағыттардың ықпал ету ... ... ... ... ... ... ... ақша-несис (монетарлық) саясаты;
- әлеуметтік-экономикалық бағдарламалар;
- болжамдау.
Институциональдық шаралар. Мемлекеттің реттеу әдістерін ... ... ... атап ... болады.
"Институциональдық" деген ұғым отандық ғылыми айналымда салыстырмалы түрде
аз пайдаланылады. Өкінішке орай, халықтың ... ... да ... ... ... ұзақ уақыт тұратын құбылыспен байланысты әрекеттер "институт"
ұғымын тудырады. Американдық экономист ... ... ... - қоғамдық әдет-ғұрыптар тобын дұрыс сипаттаудың ... олар ... бір ... топ үшін дагдыға немесе халық ... ... ... немссе әрекетті және тұрақты ... банк ... ... ... ... ... ... Сыйақы мөлшерлемесін белгілеу – бұл ақша нарығының жалпы жағдайына
несие бойынша сұраныс пен ұсынысқа, ... және ... ... ... белгіленеді.
2. Ең төменгі міндетті резерв сомасынан нормасын белгілеу – бұл ... ... ... етуге, банктердегі берілетін
несиелер көлемін реттеуде, ... ... ... ... ... Мемлекеттің бағалы қағаздарын сатып алу және сату ... ... ... ... – бұл ... ... айналыстағы ақша
массасының көлемін реттеу мақсатында бағалы қағаздарын сату және сатып
алумен байланысты операциялар.
4. ... және ... ... ... ... нарықта интервенциялау – бұл ұлттық валютаның бағамға әсер
ету мақсатында Орталық банктің ... ... саты және ... ... валюталық операцияларға араласуын айтады.
6. Несиелік операциялардың кейбір ... ... ... Банк 2006 жылы ... саясатын 2006-2008 жылдарға арналған
ақша-кредит саясатының негізгі бағыттарына ... ... ... ... ... бойынша мақсаттарға қол жеткізу үшін ... ... ... ... банктердің депозиттерін тарту, ең төменгі
резервтік талаптар тетігі болатын ... ... алу ... ... Ақша базасының деңгейі жедел көрсеткіштердің бірі болып қалды.
Артық өтімділіктің деңгейін төмендету үшін ... ... ... ... ... Банк инфляциялық қысымды азайту мақсатында 2006 жылы:
- Ұлттық Банктің операциялары бойынша ставкаларды көтеру ... ... ... ... ... ... ... банктердің артық өтімділігін алуға бағытталған
шараларды қамтитын «қатаң ақша-кредит саясатын» жүргізуді ... ... ... іске асыру шеңберінде 2006 жылдың басынан
бастап қайта қаржыландырудың ресми ставкасы екі рет көтерілді: 2006 жылғы 1
сəуірден ... ... ... ... 2006 ... 1 ... бастап –
9,0%-ға дейін. Екінші деңгейдегі банктерден тартылатын ... ... 4 рет ... 2006 ... 1 ... бастап 3,5%-дан бастап 3,75%-
ға дейін, 2006 жылғы 3 шілдеден бастап – 4,0% дейін, 2006 жылғы 1 ... – 4,25% ... 2006 ... 1 ... ... – 4,5% дейін. Қысқа
мерзімді ноталар бойынша тиімді кірістілік бір жылда ... ... ... (бір ... ... ... ... – 5), ал 2007 жылғы
қаңтарда 4,91% болды.
2006 жылы Ұлттық ... ... ... ... – 5
Екінші топтағы шараларды іске асыру шеңберінде ... ... ... банк ... ... ... алу ... операциялар
көлемі ұлғайтылды.
Мəселен, 2006 жылы банктерден депозиттер 2005 жылғыға қарағанда 3,1
есе ... ... яғни ... ... тартылған депозиттердің
көлемі 2,6 трлн. теңгеден 8,1 трлн. теңгеге дейін өсті, ... ... ... жылдық 3,81% ставка бойынша 7 күн ... ... ... ... бір жыл ішінде 51,5%-ға, 131,5 млрд.
теңгеге дейін ұлғайды.
Ұлттық Банк, сондай-ақ Қаржы министрлігінен ... ... ... жалпы сомасы 6 432,7 млрд. теңге болатын теңгедегі депозиттерді
тартты, орташа тарту ... 7 күн ... Банк 2006 жылы 3 827,0 ... ... ... ... ноталар
шығарды (ұлғаю 2005 жылмен салыстырғанда 2 есе). Өткен жылдағы сияқты ... ... ... 2006 ... I тоқсанға тиесілі болды (495,9 млрд.
тенге), басқа тоқсандарда ноталар эмиссиясы үлкен көлеммен жүзеге ... ... – 1 039,2 ... теңге, III тоқсан – 1 002,1 млрд. теңге, IV
тоқсан – 1 289,9 млрд. теңге).
Бұл ... ... ... ... мерзімді ноталарды өтеу көлемі 3 464,7
млрд. теңге болды, соның нəтижесінде олардың ... ... ... ... 161,0 ... ... 2006 жылдың аяғында 533,1 млрд.
теңгеге дейін өсті.
2006 жылы қайталама нарықта «тікелей ... ... ... ... ... ... 800 млн. теңгеге жүргізілді, олар бойынша
мерзім 7,0 күнді, ... ... ... ... жыл ... ... Банк мемлекеттік бағалы қағаздарды сату бойынша
операциялар жүргізген жоқ. Сатып алу көлемі жылдық 5,02% ... ... ... 12 892,9 ... теңге болды.
2006 жылғы 12 шілдеден бастап Ұлттық Банк Ең төменгі ... (ЕРТ) ... жаңа ... ... ... ЕРТ нормативтеріне
жатқызылатын банк міндеттемелерінің құрылымына оларды өтеу ... ... ішкі ... сомасы жəне банктің өзге де
міндеттемелерінің сомасы кіреді. Банктің ішкі міндеттемелері тізбесі ... ... ... ... жиынтығы ретінде
айқындалады. Банктің өзге міндеттемелері банктердің резидент ... жəне ... ... ... ... ... ... міндеттемелерінің жиынтығы ретінде айқындалады. ... Бұл ... ЕРТ ... ішкі ... үшін 6% жəне ... ... үшін 8% деңгейінде жеке-жеке ... ... ЕРТ ... əкелді, мұның өзі резервтік активтердің өсуіне
себепші болды.
Ақша-кредит ... ... ... 2006 жылы (345 ... 1 330 ... ... ... ... ... «байланыстырылған»
өтімділігі көлемін 3,9 есе ұлғайтуға мүмкіндік берді ... ... ... ... ... депозиттік жəне корреспонденттік
шоттарындағы ұлттық жəне шетел валюталарындағы ақша)
2006 жылдың аяғында валюталық ... ... ... толықтай өтелді.
2006 жылы Ұлттық Банк вексельдерді қайта есепке алуды ... ... ... ставкасының экономикалық ролін көтеруге ықпал ететін
вексельдік айналыс жүйесі дамуын жалғастырды.
Вексельдерді қайта есепке алу ... бас ... 9 ... ... ... 2006 жылы ... ... эмитенттер тізімінде
11 кəсіпорын есепте болды. 2006 жылы қайта ... ... 2,5 ... теңгеге
17 вексель қабылданды (2005 жылы тиісінше 17,3 млрд. теңгеге 536 ... ... ... вексельдер өтелді. 2006 жылдың аяғында ... ... ... ... жоқ, 2005 ... 1 қаңтарында Ұлттық Банк
портфелінде вексельдер сомасы 11,9 млрд. теңгені құраған болатын.
9-тақырып. Ақша-несиелік саясатты болжау.
1. Ақша-несиелік ... ... ... – ақша ... болжам
жоспары.
2. Инфляцияның мақсатты параметрлерін нақтылау. Қазақстанда инфляция мен
бағалардың, инфляция мен ... ... ... ... ақша ... ... ... бағыттарын бір жылға анықтап келсе
2003ж. ... ... үш ... ... ала ... ... ... және әр
жыл өткен сайын ... ... оған ҰБ пен ҚР ... ... ... ... негізгі мақсат біртіндеп инфляциялық шектеу
қағидасына өту, яғни ақша ... мен ... ... резервтері бойынша
мақсатты көрсеткіштерге көшу. Осындай ақша ... ... ғана ... төмендету мақсатындағы саясатына толық жауап береді және сонымен
қатар жүргізіп отырған ақша ... ... ... ... қатысушыларының
үлкен сенімін қамтамасыз етеді.
Басқа елдердің тәжірибесі көрсеткендей ... ... ... ... ... негіз бола алады:
– Бюджеттің тұрақты жағдайы;
– Макроэкономикалық тұрақтылықты кепілдендіру, ... ... ... банктің тәуелсіздігі;
– Ұлттық банктің құралдары мен инфляция арасындағы өзара ... ... ... ... ... қаржы нарығының тұрақтыдлығын сақтауға, сақтаныдару
нарығының, бағалы қағаздар нарығының әрі ... ... және банк ... ... ... ... ... банктердің несиелеуін әрі қарай
өсіру үшін жағдай жасауға, сондай ақ жинақтаушы зейнетақы ... ... ... ... ақша ... ... ... болжамы келесі кестеде көрсетілген.
|№ |Көрсеткіштер |2004ж. |2005ж. |2006ж. |2007ж. |
| | ... | | | |
|1 ... ... |6 |4-6 |4-6 |3-5 |
| ... % | | | | |
|2 ... ... |7,5 |6-7 |5-6,5 |4,5-6 |
| ... соңында | | | | |
|3 ... ... ... |300 816 ... |35415,5 |36733,7 |
| |млн. долл. өзгерістер % | | | | |
|4 ... ... |20718,1 |23714,8 |26812,9 |30413,9 |
| ... ... ... % | | | | |
|5 ... ... |70722,7 |86522,4 ... ... |
| ... ... өзгерістер, | | | | |
|6 ... ... |54422,3 |67123,3 |78817,4 |91015,5 |
| ... ... | | | | |
| ... ... | | | | |
|7 ... беретін |43958,8 |57130,1 |71825,7 |86620,8 |
| ... ... | | | | |
| ... теңге өзгерістер, % | | | | |
|8 ... ... |13 |11,0 |9,0 |7,5 |
| ... ... | | | | |
| ... ... | | | | |
| ... % | | | | |
|9 ... тұлғаларға берілген |17,5 |16 |15 |13,5 |
| ... ... | | | | |
| ... ... | | | | |
| ... % | | | | ... ... отырғанымыздай 2005-2007жылға ... ақша ... ... ... ... орта жылдық инфляцияны 4-6% және
2007ж. 3-5 % шегінде ұстау.
(2).
2006ж. ... ... ... ... ... ... ... табысты жүргізілуі және сол сияқты әлемдік
экономикадағы ... ... сбеп ... ... ... ... бойынша жалпы ішкі өнім
2006жішінде ... ... ... ... ... ... өсуі нәтижесінде қалыптасқан жиынтық сұраныстың ... өсуі ... ... ... ... ... халыаралық рейтинг агенттіктері ескерусіз қалдырған жоқ.
«Standard & Poores» ... 2006ж ... ... ... ... «оңға» дейін, белгіледі.
Қазақстан экономикасындағы оң үрдістерінің нығаюына себепші болған
факторлардың бірі - өсуі 2006ж - 4,9% ... ... ... ахуалдың жақсаруы болып табылды.
Басқа фактор отандық экспорт позициясының бағасы өсуінің жалғасуы
болып табылды, бұл үшін ... ... ... ... сыртқы экономикалық қызметінің қорытындысына айқындаушы
ықпал ... ... ... ... 4,9%, ... ... 23,9%, мырышытң
бағасы 128,6%, мыстың бағасы 36,0%, қоғасынның бағасы 51,7%, ... 48,6% ... ... ... ... ... ... реформалар
жетістігімен және әлемдік экономикадағы қолайлы жағдайлармен қатар Ұлттық
банктің ... де ... ... ... ... ... ішкі ... нарығындағы артық
өтімділігік, халық табысынң өсуі, тауарлар мен ... ... ... ... ... ... экономика дамуының едәуір
инфляциялық сипатын сақтады.
Ақша несие саясатының 2006-2008 жылдарға арналған негізгі бағыттарын
әзірлеу кезінде мұнайдың қалыпты ... (бір ... үшін 45-60 ... ... ... ... ... болатын. Жылдық орташа инфляция
болжамы осы сценарийге ... 5,7-7,3% ... ... ... әлемдік бағасының нақты деңгейі барынша жоғары
деңгейде – Brent сортының бір ... үшін ... ... қалыптасты. Бұл
баға мұнайдың жоғары бағасының сценарийіне сәйкес ... ... ... банк осы ... ... ... болжамына бағаланды.
2007ж. тұтына нарығында бағалар тұтыну тауарларының және халыққа ақылы
қызмет көрсету бағаларының әсерімен қалыптасты. Осы топтар ... ... ... ... сүт өнімдері, тұрғын үй коммуналық қызмет көрсету
бағаларының айтарлықтай өсуі ... Осы ... жал ... ... жыл бойы байқалғандықтан және күтуге болатындықтан осы
фактордың ... ... ... ... ... ... көрсеткіштердің божамдары және оларға қол
жеткізу жөніндегі шаралар қазіргі уақытта ... Банк ... ... ... 2007-2009 жылдарға арналаған ақша несие
саясатының негізгі бағыттарында ұсынылған.
Осы құжатқа сайкес ... ... ... ... ... ақ ... ... өтімділігін реттеудің негізгі құралдары екніші
деңгейдегі банктердің ҚРң Ұлттық банкіндегі депозиттері және ... ... ... ... қала берді. ҚР ҰБ депозиттер тарту көлемін ... олар ... ... ... ... Қсқа ... шағару қысқа мерзімді құралдар бойынша ... ... ... және қаржы нарығынң басқа құралдарының дамыту
мақсатында жүзеге асырылатын болады.
Бұл шаралар қаржы нарығының ... ... ... бойынша нарықтық
мөлшерлемелердің өсуі мүмкін және несиелік ресурстардің аздап ... ... ... мұның өзі, осылайша, жиынтық сұраныс деңгейіне және
инфляцияға әсерін тигізе отырып, несие берудің және ақша ... ... ... ... ... Ақша айналысын эмиссиялық - кассалық реттеу.
1. ... ақша ... ... ... ... ... ... кассаларына қолма-қол ақшалардың
келіп түсуін және солардан қолма-қол ақшалардың берілуін
ұйымдастырудың принциптері.
(1)
Қағаз ақша белгілерінің және ұсақ ... ... ... қол ақша айналымы деп аталады. Қолма қол ақша айналымының біртұтас
ақша айналымының ... ... аз ... оның мәні өте зор, ... қол ақша ... еңбекақы, зейнетақы, жәрдемақы т.с.с. төлемдер
төленеді. Ал олар өз ... ... ... ... ... әсер етеді
және нарықта төлем қабілеті бар сұранысты қалыптастырады. Қолма қол ақша
айналымын ... ... ... ... -1. ... қол ... ... жылғы қаңтарда қолма қол ақшаны алу 2005 ... ... 1,5 ... ... ... және (-) 32 ... теңге болды. 2006
жылғы ақпан шілдеде банкноталар мен монеталар эмиссиясының ... ... ... ... ... 3,6 есе ... 2006 ... тамыз
қазаңында эмиссиялық нәтиже 2005 жылдың тиісті кезеңмен салыстырғанда 58,8
млрд. теңгеге азайды және (-) 28,0 млрд теңге ... ... 2006 ... ... ... ... жаңа дизайндағы банкноталарының
айналысқа шағарылуынан эмиссиялық көрсеткіштің көлемі біршама ... ... ... ... ... 15 қарашадан 31 желтоқсанға дейін аралықтағы кезеңде 413,4
млрд. теңге ескі дизайындағы банкноталар айналысқа ... 318,0 ... ескі ... ... ... ... нәжижесінде 2007
жылғы 1 қаңтардағы жағдай боынша айналыста қолма қол ақша айналысына қызмет
көрсететін барлық ... ... 39,5% ... ескі ... ... 2006 жылы эмиссиялық көрсеткіштердің өсуі 2005 жылдың
тиісті кезеңмен салыстырғанда 2006 жылғы ақпан ... ... ... 2006 ... ... желтоқсанда (94,6 млрд. тенге) айналысқа қолма қол
ақша шығарудың ... ... және 2006 ... ... ақша алу
соммасының қасқаруынан пайда болады.
Алматы қаласын және Жамбыл облысын қоспағанда, барлық облыста аймақтар
бөлігінде оң эмиссиялық нәтижелер белгіленді. 2006 жылы ... ... ... 2005 ... оң ... ... өзгеруі ескеретін
жағдай. Неғұрлым эмиссияланатын Шығыс Қазақстан (57,2млрд.тенге), ... ... ... (45,5 ... ... ... (44,3 млрд. теңге)
облыстары және Астана қаласы (45,5 млрд. ... ... ... ... ... ... деңгейдегі банктердің кассалары
арқылы өтетін ... қол ақша ... ... әсер ... кассаларына қолма қол ақшның түсу көлемі 2006 жылы 2005
жылмен салыстырғанда 41,7%(1 891 млрд теңге) ұлғайя ... 6 430,9 ... ... ал ... қол ақшаны беру көлемі 45% (2 098млрд. теңге) ұлғая
отырып, 6 755,3 млрд. теңге ... ... ... ... айналымдардың барлық баптары бойынша ұлғайды. Қолма қол ақша беру
баптарында өткен жылы да ... ... және ... ... қол ақша беру ... ... ... қол ақшаны қайтару коэффициенті 2005 жылғы
97,5% қарағанда 95,2% болды.
Банктердің кассаларына қолма қол ақша ... ... ... ... ... ... Тауарларды, қызмет кқрсетулерді және орындалған жұмыстарды
сатудан – 1 738,2 млрд. теңге (түсімдердің жалпы ... 27% ... 2005 ... ... 39,4% ... Шетел валютасын сатудан – 1 236,2 млрд. теңге (19,2%), ұлғаюы -
23,5% болды;
– Жеке тұлғалардың депозиттері бойынша ... 1 008,4 ... ... ... -80,7% ... ... қолма қол ақшаның қаражаты түсу баптарының
арасында едәуір 1,8 есе ... жеке ... ... ... түсетін түсімдер.
Екінші деңгейлі банктердегі қолма қол ақшаның қозғалысы
(млрд. теңге,% )
|Банктердің кассалары |2006ж. |2005ж. ... ... ... ... ... | | | ... ақша ... | | | ... кассасына кіріс |6430906,43 |4539964,97 ... |41,7 ... ... ... қызметті |1738248,14 |1246555,98 |491692,15 |39,4 ... ... ... | | | | ... ... ... ... ... |23,5 ... | | | | ... ... ... ... |450232,95 |23,4 |
|салымдары бойынша | | | | ... | | | | ... ... |147214,00 |69053,28 |46,9 ... ... беру ... ... |2097940,2 |45,0 ... ... ... ... |1276305,78 |990565,45 |285740,33 |28,8 ... ... ... | | | | ... ... ... |334731,25 |76937,31 |23,0 |
|сатудан | | | | ... ... ... |812825,29 |538547,19 |66,3 |
|салымдары бойынша | | | | ... | | | | ... ... ... ... |300570,60 |44,3 |
|ЕБД кассаларына ... |95,2 |97,5 |- |- ... ... ... | | | | ... % | | | | ... ... ... айналымы шығыс бөлігінің көрсеткіштерін 2005 жылғы
көрсеткіштермен салыстыру банетердің касса ... ... ... мынадай
басым баптарын көрсетеді:
– Жеке тұлғалардың салымдары бойынша шоттардан беру 1 351,3 млрд.
теңге (берудің ... ... 20%) ... 2005 ... 66,3% ... ... қызмет көрсетулер және орындалған жұмыстар үшін ақы
төлеуге қолма қол ақша беру 1 276,3 ... ... (19%) ... ... ... ... үшін 978,7 млрд. теңге (14,5%) беріліп,
44,3% ұлғайды.
Берілген қолма қол ақшаның жалпы массасындағы біршама 2,2 есе ... ... ... ... ... беру» бабы бойынша байқалады, ол 232,4 млрд.
тенгені құрады.
Ақша агрегаттары.
1. Ақша агрегатына ... ... Ақша ... түрлері
3. Ақша агрегатын есептеу
1. Белгілі бір күндегі және белгілі бір кезеңдегі ақша ... ... ... үшін әр ... ... ... ... ақша агрегаттары деп атайды.
Өнеркәсібі жағынан дамыған елдердің ... ... ... ... барысында мынадай ақша агрегаттары қолданылады:
М1 агрегаты, яғни ол айналыстағы ... ... ... мен
монеталарды) және банктегі ағымды шоттардағы қаражаттарды қамтиды;
М2 агрегаты, ол М1 агрегаты қосылған ... ... және ... салымдарынан (4 жылға дейінгі) тұрады;
М3 агрегаты, ол М2 агрегаты қосылған арнайы кестелік ... ... ... ... ол М3 ... ... ірі ... банктердегі
депозиттік сертификаттардан тұрады.
АҚШ – та ақша ... ... 4 ақша ... ... ... 3, ... мен Францияда 2, Ресейде 3 ақша агрегаты пайданылады.
Ақша базасы (МВ) – бұл ... ... ... және
бастапқы ақшаларды білдіреді. Ол мынадай формулалармен есептелінеді:
МВ=CIC+RR+DCB
Мұндағы:
CIC - айналыстағы нақты ақшалар:
RR - міндетті резервтер:
DCB - ... ... ... ... ... ... ... негізгі ақша агрегаттарына, қазіргі кезде ақша ... ... ... және ... қолданылып жүрген, ақша базасы мен
белгіленуі М3 – ақша массасы жатады:
М0 – (айналыстағы қолма – қол ақша ... банк ... тыс ... + банктік емес заңды тұлғалар мен халықтың теңгедегі аудармалы
депозиттері.
М2= М1 + теңгедегі басқа да ... және ... емес ... мен ... ... валютасындағы аудармалы депозиттері.
М3(ақша массасы)= М2 + банктік емес заңды тұлғалар мен халықтың шетел
валютасындағы басқада депозиттері.
Несие ... ... жаңа ... ... ... ... тудырады. Ал, бұл ... ... ... ... ол ... – М3 =М2 + ... ... ақша
агрегаттарының қажеттілігін тудырады. 1 – ші кесте.
Осылайша, бұл ақша агрегаттары жиынтық ақша айналымының ... ... ... ... ... ... – ші кесте.
|Ақша агрегаттары |2003ж. |2004ж. ... ... база |316,9 |577,9 |+261,0 ... |238,5 |379,3 |+140,8 ... |412,1 |677,5 |+265,4 ... |693,4 |1164,4 |+471,0 ... массасы) |971,7 |1634,7 |+663,0 ... ... ақша ... ... ... ақша – ... әр – түрлі параметрлерін толығырақ сипаттауға, ақша айналысының
даму ... және ... ... ... ... ... Ақша ... және оның ақшаны ұсынудағы рөлі.
5. Ақша базасы туралы ұғым және оның құрылымы. Коммерциялық банктердің
артық ... мен ... ... туралы ұғым.
6. Ақша базасын есептеу әдістері.
(1). Ақша базасы – бұл айналымда жүрген қолма–қол ... ... ... ... ... шоттағы және екінші
деңгейлі банктердің ұлттық банкінде сақталатын ... ... ... ақша ... – бұл орталық ... және ... ... ... ... таза ... ... Ол міндеттемелерге:
5. айналымға шығарылған нақты ақша, яғни банк жүйесінен тыс нақты
ақша (банкнота, монета және ... ... ... ... ... ... ... міндетті резервтері.
Міндетті резервтері басқаша резервтік талаптар деп аталады. Бұл
коммерциялық банк резервтерінің бір ... Олар ... ... ... ... ... сақталады.
Сонымен ақша базасынығ қүрамына келесілер жатады:
7. қолма – қол ... ... ... ... резервтер жатады.
Қолма – қол ақшадегенніміз банктнота мен монеталар.
Міндетті резервтер – бекітілген нормативке ... ... ... ... ... ... шотында сақталуға міндетті банк
депозиттерінің бөлігі (бұл Ұлттық банктің келісімі ... тек ... ... ... ... резервтердің баламалы әдісі деп
аталады).
Артық резервтер ... ... ... ... ... қаражатының барлығына байланысты болғандықтан, Ұлттық банк ақша
базасының ... ... ... ... ... ... шоттағы қаражатының көлемін, яғни банктер ... ... ... базасы 2006 жылдың аяғында 1501,5 млрд. теңге болды. 2006 жылғы ... ақша ... 25,5% ... ... ақша базасы 19,3% кеңейді.
Ұлттық банктің активтері мен пассивтерінің өзгеру динамикасы
(өткен ... ... ... ... % )
| ... ... |3-тоқ. 2006 |4-тоқ. 2006|
| |2006 |2006 | | ... ... ... |15,8 |43,3 |54,0 |156,4 ... ішкі резервтер |37,8 |7,2 |-1,1 |-213,0 ... ... таза |5,9 |31,2 |38,4 |-357,9 ... | | | | ... ... ... |53,6 |-47,9 |-25,6 |-236,7 ... ... ... |-62,5 |-87,8 |-97,4 ... да таза ішкі ... |147,1 |-31,7 |-49,6 ... ... |90,5 |92,3 |86,2 |126,5 ... ... тыс ... |21,9 |40,3 |35,6 |49,9 ... ақша | | | | ... ... |158,3 |207,7 |410,2 |502,4 ... | | | | ... ... да |398,0 |415,5 |-40,3 |51,5 ... | | | | ... ақша ... |41,6 |65,3 |104,5 |137,8 ... ... банкінің деректері бйынша
2006 жылғы желтоқсанда ақша базасы 2005 ... ... 2,3 есе ... Таза ішкі активтердің төмендеуі мен орны
толтырылмаған осы кеңейю ... ... ... ... ... ... банктің халықаралық резервтерінің өсуіне ішкі ... ... ... ... ақ ... ... банктердің шетел
валютасындағы корреспонденттің шоттарындағы қалдықтарының өсуі себепші
болды.
Ұлттық банктің таза ішкі активтері банктер ... ... ... ... ... міндеттемелердің ұлғаюы арқасында, сондай ақ
Үкіметтің Ұлттық банктегі шетел валютасындағы шоттарындағы ... ... ... ... ... ... ақша ... 2005 жылғы желтоқсанмен
салыстырғанда 2,4 есе кеңейді. Бұл ретте оның құрылымында банктердің Ұлттық
банктегң ... ... ... ... ... бұл ең төменгі резервтік талаптар тетігінің өзгеруімен ... Ақша – ... ... ... пайдаланумен іске асады. Бұл
құралдар ақша базасының кеңею шегін ... және ақша ... ... ... есептелінетін ақша мультипликаторының мөлшеріне әсер етеді.
Ақша ұсынысы (Ms) екі қосындыдан тұрады:
1)Банк жүйесінен тыс қолда бар ақша (С);
2) Экономикалық ... ... ... ... ... үшін қолданатын
депозиттер (D).
Ms = C+D
Қазіргі замандағы банк ... – жеке ... ... байланысты жүйе.
Банк депозиттерінің бір бөлігін ғана резерв түрінде сақтайды, ал қалған
бөлігін қарыз беру үшін және ... ... үшін ... ... ... ... ... ақша ұсынысын ... ... ақша ... ... түрі жаңа ... ... болуының
нәтижесінде туындайды.
Ms = 1/rr * D
Мұндағы, rr – банк резервінің нормасы
D – ... ... ... ... ... ... банк ... ескере отырып жасалады
және банк жүйесіндегі депозиттік ақшаның бір ... ... – қол ... ...... банкте сақталатын коммерциялық банктердің
резервтері мен банк ... тыс ... – қол ... = C + ... MB – ақша базасы
C – қолма-қол ақша
R – резерв
Ms = C + D
Мұндағы, Ms – ақша ... - ... ...... ақша ... ақша ... және ақша мультипликаторы көлемдеріне
тәуелді.
Ақша мультипликаторы - ақша базасы бір бірлікке ... ... ... ... ... мультипликаторының мөлшері міндетті резерв банктер мен ... көзі ... ... ... ... ... қолма
– қол ақшаның үлес салмағына байланысты болады.
Бұл айналымдағы қолма – қол ақшаның ... тыс ... ... ... Ақша ... ... экономикадағы айналу жылдамдығына әсер етеді, мультипликатордың
коэффициенттік жылдамдығы азаяды.
4-тақырып. Ақша ... және оны ... Ақша ... және оның ... ету ... ... Республикасындағы ақша агрегаттарының құрылымы және оған
бақылау жасау, ақша ... ... Ақша ... ... ... тілінде: нысана, мақсат) оның
мәні, мазмұны.
1. Ақша массасы – бұл жеке ... ... мен ... тиісті
қолма қол және қолма қолсыз ақшалардың жиынтығы. Ақша массасы үш сфеорада
қызмет етеді:
4. Ішкі ақша ... ... ақша ... ... қоры ... ... қоймасында
Ақша массасының қызмет ету сферасы
Банк жүйесінің тұрақты қалыпты дамуының негізі ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық
белсенділігіне тиімді әсер етуіне, несие институттарының ... ақша ... ... ... туғызады. Орталық банк
қалыптастырып тырған шаруашылық коньюктураға ... ... ... ... сы мен тактикасын жасап, оны жүзеге ... ... мен ... ... ... қойған мақсаттарға жету жолдарын
қарастырады. Ақша несие саясатын ... ... ... ... банк ... ... және ақша ... қажетті көлемін қамтамасыз етуге
тырысады.
Ақша – несие саясатын қалыптастыруда бір мезгілде екі ...... ... тура ... Бір ... алғанда айналымдағы ақша массасының өзгерісіне максималды
икемділік жағдайын туғызу, яғни шаруашылық коньюктурадыға кез ... тез ... ... ... ... ақша массасының ұлғайюын шектеу, айналымға
артық ақша қарыжаларының түсуін жібермеу.
Экономиканың басқа да секторларында ... аұша ... ... ... әсер ... Ақша айналымы теориясында ақшаның тепе-
теңдігі ... әсер ... екі ... ... ... ... ақшаға деген сұранысты туғызатын факторлар;
2. ақша ұсынысын туғызатын факторлар.
Бұл екі факторларын өзара ... ... ету ... ... ал бұл бейімділіктің теріс нәтижелері елдегі халық шаруашылығы
пропорциясының бұзылуына әкеледі. Ақша айналымының тепе ... ... ... ақша ... жылдамдығы басқа да әлеуметтік
экономикалық факторларға байланысты болады. Егер ... ... ... ... банк ... ақша массасының қажетті деңгейін қамтамасыз
етпесе, яғни ... ... ... ... аз ... бұл ... ... әкеледі, өндірістің құлдырауына, жұмысбастылық
деңгейінің төмендеуіне әкеледі.
Керісінше банк жүйесі айналымға ... ... ... ... шығарып отырса, ол инфляцияның дамуына, ұлттық ... ... ... ... ... ... ұлғайюын екі кезеңнен тұратын процесс ретінде
қарастыруға болады:
3. ... ... ... ... және банк ... ... міндеттердің артуы нәтижесінде пайда
болатын ақша массасының болуы;
4. ... ... ақша ... ... рет өсуі. Ол
қаржылардың мультипликациясы арқылы жүзеге асырлады.
Нәтижесінде берілген несиенің бір бөлігі ... ... ... Ақша ... бұл ақша ... құрылымы мен көлемінің көрсеткіші
болып табылады. Агрегаттау дегеніміз бір ... ... ... ... ақша ... бірігуін білдіреді. Ақша агрегаты
белгілі бір кезеңде және белгілі бір ... ақша ... ... ... үшін қолданылатын көрсеткіш. Сонымен бірге ақша
массасының көлемі мен өсу қарқынын ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
ҚР – дның қаржылық статистикасында ақша ... ... ... ақша агрегеттары қолданылады:
5. М0 – бұл аналымдағы қолма-қол ақша (банк жүйесінен тыс).
6. Мl - М0 + ... және жеке ... ... ... М2 - Мl + теңгедегң басқа депозиттер және ... жеке ... ... аудармалы депозиттер.
8. М3 (ақша масса ) - М2 + ... және жеке ... ... ... ... ... мыналар жатады:
4. Әрқашан шектеусіз атаулы құнымен ақшаға ауыстырылатын депозиттер.
5. Чектің және басқа да төлем құралдарының көмегімен есеп ... ... ... кеңінен қолданылатын депозиттер.
Басқа депозиттер – ол белгілі уақыт аралығанан кейін ғана алынатын және
төлемдер жүргізуде қолданбайтын ... ... ... ... ... ... жүргізіледі:
4) Банкоттар мен монеталарды эмиссиялау есебінен;
5) Орталық банктен коммерциялық банктерден несие алу жолымен;
6) Орталық банктің ел ... ... ... ... жабу ... беру ... және ... агрегаттарының 2002-2006 жылдардағы серпініне келер болсақ, онда
олардың жал сайын қарқынының ... ... ... ... ақша ... ... кезеңнің соңына)
| |2002 ж. |2003ж. |2004ж. |2005ж. |2006ж. ... |161701 |238730 |379273 |411813 |600832 ... ... |23,3 |47,6 |59,0 |8,6 |4,9 ... ... % | | | | | ... |287293 |411646 |680632 |799440 |1281549 ... ... |28,1 |43,3 |65,1 |17,5 |60,3 ... ... % | | | | | ... |498071 |692844 |1175491 |1515970 |2814551 ... ... |47,4 |39,1 |69,5 |29,0 |85,7 ... ... % | | | | | ... (акша массасы) |764954 |971213 |1650115 |2065348 |3677561 ... ... |32,8 |27,0 |69,8 |25,2 |78,1 ... ... % | | | | | ... ҚР ... банкінің деректері бойынша
2006 жылы қаржы секторының тұрақты дамуы, халық кірісінің өсуі аясында
елдің депозит нарығындағы ахуал ... ... әрі жеке және ... ... ... ағыны есебінен банктердің ресурстық базасы түсімінің
өсуімен сипатталды. Мәселен, ... ... ... 2006 жылы 3 115,2 ... ... ... ... баламасы –
24,5 млрд. доллардан астам) 88,4 % өсті.
ЖІӨ - ге шаққандағы депозиттер динамикасы
Дереккөзі; ҚР ... ... ... ... тұлғалардың депозиттері 2 073,2 млрд. теңгені құрай отырып, 94,4 ... ал жеке ... ... 1 042 ... теңгеге дейін 77,4% өсті.
3. Орталық банк ақша анылымын реттеудің тағы бір вариантын қолданлады.
Ол ... ... бұл ... ақша ... ... ... бағыт бағдар орнату. Оны орталық банк өзінің ... ... ... ... ... ақша-несие саясатын жүргізудің басты
мідеті ақша массасы өсіміндегі ... ... ... шаруашылық
клнюктурасының ағымдық жағдайымен экономикалық өсу перспективасын ескере
отырып іске асыру.
Ақша массасының ... ... ... бағдар белгілі бір мерзімге
анықталады. Мысалы бір ... ... ... ... де енгізуге болады. Таргеттеу ақша массасының өзгерісіне ... ... ... шектеулер индикативтік сипатта болады. ... банк ... ақша ... ұзақ ... ... ... Ақша мультипликаторы.
Мультипликатор деген сөз латын сөзінен аударғанда «көбейтемін,
ұлғайтамын» ... ... ... Бұл ұғым Қазақстандағы нарықтық
кономикаға ауысуы барысында және екінші деңгейлі банк ... ... ... ... ... ... міндеттейтін екі негізгі көрсеткіш бар:
3. Ақша мультипликаторы
4. Банктік мультипликатор
Ақша мультипликаторы ақша базасының ақша массасына ... ... ... және оны ... ... ... ... болады:
m= M3/B
мұндағы М3 – ақша массасы
В – ақша ... ... ... ... ... өсу ... Өз ... банктік мультипликатор екіге бөлінеді:
3. Депозиттік мультипликатор бұл депозиттік операциялар ... ... ... ... ... ... бұл несиелік операциялар арқылы ақша
қаражаттарының ... ... ... ...... жүйесі шеңберіндегі төлем құралдарының эмиссиялық үрдісі.
2006 ж. 4- тоқсанда ақша массасының ... 21,7% ... 3716,0 ... ... Банк ... таза ... ... 4,0 есе , ішкі
активтері 10,1% өсті.
Банк жүйесінің таза сыртқы ... , сол ... оның ... ... ұлғаюы нәтижсінде ақша массасының өсуі 2006 ... 2005 ж. ... ... 79,9% құрады.
Банк жүйесінің таза сыртқы активтері құрылымында Ұлттық банктің таза
халықаралық резервтері 54,% ұлғайды, ал екінші ... ... ... ... 2,3 есе ... ... сыртқы активтерінің төмендеуі
бейрезиденттер алдындағы, негізінен, олардан тартылғын кредиттер ... ... ... ... болды. Бейрезиденттерден
тартылған кредиттер банктерді қорландырудың маңызды көзі болуды.
Банк жүйесінің ікші ... өсуі ... ... көлемін
сақталып отырған жоғары өсуімен қамтамасыз етілді.
Кесте. Ақша массасының өзгеру ... ... ... ... ... %)
| ... 06 |2-тоқ. 06 |3-тоқ. 06 |4-тоқ. 06 |
|Таза сыртқы активтер |- 45,4 |-43,5 |-80,1 |328,6 ... ... |92,2 |89,6 |115,8 |68,0 ... ... |127,9 |96,0 |142,0 |-168,8 ... талаптары |67,8 |63,8 |80,1 |86,4 ... да таза ішкі ... |-37,4 |-31,1 |-43,2 |-100,4 ... ... |33,6 |47,6 |51,5 |79,9 ... қолма қол ақша |19,6 |41,2 |32,.8 |45,8 ... ... |37,3 |49,2 |56,3 |88,5 ... ҚР ҚБ деректері бойынша
Ақша массасының негізі құрамдас бөліктерінің динамикасын талдау банк
жүйесіндегі резиденттердің банк ... ... өсуі ... қол ақшаның ұлғаюына озық екендігін көрсетеді. Нәтижесінде, 2006
жылдың ... ... ... ақша массасы құрылымындағы
депозиттердің үлесі 2005 ... ... ... 83,8% -га ... массасының өсу қарқынымен салыстырғанда ақша базасы кеңеюінің
неғұрлым ... ... ақша ... 2005 ... желтоқсандағы
3,12-ден 2006 жылғы желтоқсандағы 2,47-ге дейін төмендеуіне себепші болды.
Мультипликатордың төмендеуі банктердің ... ... ... ... ... сол сияқты артық резевтері көлемінің ... ... ... өзі ... экономикадағы ақша ұсынысын ұлғайтуға
мүмкіндіктерін төмендетеді.
Ақша-несиелік реттеудегі мемлекеттің орталық банкінің рөлі.
3. ҚР Ұлттық Банкінің реттеу ... мен ... ... ... ... ақша-несиелік саясаттының қазіргі
кездегі даму ... ... ... екі ... банк ... бар. ... Ұлттық Банкі Қазақстан Республиксының орталық банкі болып
табылады және Қазақстан ... банк ... ... ... ... құқықтық мәртебесі бар ... Даму ... ... өзге ... ... ... банктер болып табылады.
Қазақстанның Ұлттық Банкі Қазақстан Республиксының Президентіне есеп
береді, алайда өзіне заңмен берілген өкілеттіктер ... өз ... ... Ұлттық Банкі өз қызметін Қазақстан Республиксының
Үкіметімен үйлестіріп отырады, өз ... ... ... ... және егер бұл оның ... функцияларын орындау мен ақша-
несие және валюта ... ... ... ... оны іске асыруға
жәрдемдеседі.
Ұлттық Банктің негізгі мақсаты ... ... ... ... ету ... ... ... мақсатты іске асыру
үшін Қазақстанның Ұлттық Банкіне мынадай міндеттер жүктеледі:
➢ мемлекеттік ... ... ... және ... ... жүйелерінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету;
➢ валюталық ... және ... ... ... ... ... ... тұрақтылығын қамтамасыз етуге ықпал ету.
Сонымен бірге, Ұлттық Банк:
➢ айналыстағы ақша массасының көлемін реттеу арқылы бағалы қағаздарды
эмиссиялайды, Қазақстан ... ... ... ... ... ... болып табылады;
➢ банктер үшін соңғы сатыдағы кредитор ... ... ... қаржы кеңесшісінің, Үкімет агентінің функциясын ... ... ... үздіксіз жұмыс істеуін ұйымдастырады;
➢ Қазақстан Респібликсының заңдарына сәйкес өзге де ... және ... ... асырады.
Қазақстан Республиксы Президентінің 2003 жылғы 31 ... ... ... және ... ұйымдарын мемлекеттік реттеу мен
қадағалауды жүзеге асыратын «Қазақстан Республиксының Қаржы нарығын ... ... ... реттеу мен қадағалау жөніндегі агенттігі»
мемлекеттік мекемесін бөліп шығару ... ... Банк ... ... ... барлық қатысушыларын қадағалау үшін жеке
реттеуші орган құру қаржы нарығын реттеуді ... ... ... ... ... ... схемасы қаржы секторын, қаржы құралдарын
және қаржылық ... ... ... ... үшін ... ... әлемдік практика көрсетіп отыр.
Ұлттық банктің негізгі қызметтері мен операциялары
  Қазақстан Республиксының Ұлттық Банкі –Үкіметтің бас банкирі, қаржы
кеңесшісі және ... ... ... ... Банк ... былай жазылған:       Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi
Қазақстан Республикасының орталық ... ... ... және ... банк ... жоғары (бiрiншi) деңгейiн бiлдiредi. 
      Қазақстан Ұлттық Банкi басқа елдердiң орталық банктерiмен және басқа
банктермен қарым-қатынаста, ... ... мен ... да ... өз ... ... ... Республикасының мүддесiн
бiлдiредi.
      Қазақстан Ұлттық Банкi өз мiндеттерiн орындау кезiнде пайда ... ... ... тиiс.
Коммерциялық және басқа да несиелік мекемелер өз клиенттеріне –
шаруашылық субъектілері мен ... не ... ... ... соны ... ...... банктер және басқа да несиелік мекемелер.
Осыдан келіп, Ұлттық Банкіні «банктердің банкі» деп атайды.
Ұлттық Банк «банктердің банкі» ... ... ... ... ... резервтерін сақтайды;
- коммерциялық банктерге қысқа мерзімді қажеттіліктеріне байланысты
қысқа мерзімді қарыздар ... ... ... ... ... есеп айырысуларды жүзеге асырады;
- банктердің қызметіне қадағалау және бақылау жүргізеді.
Ұлттық банк “Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... ... ... мен ... орындайды:
- айналыстағы ақша массасының көлемін реттеу жолымен ҚР-да мемлекеттік
ақша-несие саясатын жүргізеді, ҚР ... ... ... ... ... жалғыз эминент болып табылады;
- банктердің жұмысына және ... ... ... алу, сату ... ... бақылау мен қадағалау;
- ҚР-да ресми мөлшерлемелерді ... ... ... ... ... ... жүргізеді;
- ҚР-да валюталық реттеу мен валюталық бақылауды жүзеге асырады және
валюталық операциялардың барлық ... ... ... ... ... мен монеталарды есепке алу, сақтандыру, ... ... ... ... ҚР-ғы банктер жүйесіне кадрларды даярлауға қатысады;
Реттеу облысында ҚР Ұлттық банкі келесі функцияларды орындайды:
- ... ... ... есеп ... ... несие,
ақша айналысы саласында мемлекеттік саясатты өңдейді және ... ... даму ... ... ... ... ... несиелік және банктік жүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз
етуіне ықпал етеді,
Ұлттық банктің негізгі қызметтеріне ... ... ... ... ... ақшаларды эмиссиялау;
- несиелік мекемелердің қызметіне бақылау жасау;
- басқа несие мекемелерінің кассалық резервтерін сақтау;
- коммерциялық банктерді қайта қаржыландыру;
- Үкіметтің несиелік-есеп ... ... ... ... ... ... ... қатар Қазақстанның Ұлттық банкi:
      - Қазақстан Республикасының ... ... ... ... мен ... Қазақстан Республикасының аумағындағы
бiрден-бiр эмитентi болып табылады, бағалы қағаздар эмиссиясын жасайды. 
      - ... ... ... ... жасайтын бағалы қағаздар мемлекеттiк
бағалы қағаздар болып табылады және олар жөнiнде ... ... ... алады;
- Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... қызмет көрсетуге ќатысады
және Қазақстан ... ... ... ... ... ... - ... сондай-ақ Қазақстан Ұлттық Банкi Басқармасының шешiмi
бойынша Қазақстан Ұлттық Банкiнде банк шоттарын ... ... ... ... құқылы. Банктер үшін соңғы сатыдағы кредитор болып табылады; 
      Қазақстан Ұлттық Банкiнiң Басқармасы ... ... ... ... және ... ұйымдардан алған несиелері ... ... ... ... борыштарын қайта құрылымдауға құқылы; 
      - банк операцияларының мынадай түрлерiн жүргізу тәртібін айқындайды:
банктердiң және банк ... ... ... ... ... корреспонденттiк шоттарын ашу және жүргізу; жеке және ... ... ... ашу және жүргізу, оларда осы тұлғаға тиесілі
тазартылған бағалы ... және ... ... ... нақты мөлшері көрсетіледі; кассалық операциялар; ... ... алу ... ... ... ... ... банкноттарды, монеталар мен ... ... ... ... ... ... ашу ... және растау мен ол бойынша міндеттемелерді орындау,
сондай-ақ чек кітапшаларын шығару тәртібін айқындайды;
      - ... ... заң ... белгіленген жағдайларда
қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды реттеу және қадағалау ... ... ... ... әрі – уәкiлетті орган) банк
операцияларының және банктер үшін сейф ... ... ... ... ... ... беру мүмкіндігі туралы қорытынды
береді, сондай-ақ осындай қорытынды берудің тәртібін айқындайды; 
      - қаржы ... ... ... ... ... етудi
жүзеге асырады; 
      - Қазақстан Республикасында ақша төлемдерi мен ... ... ... ... мен ... ... банктер, ... ... ... ... ... ұйымдар арасында
Қазақстан теңгесiмен ақша ... ... және ... ќамтамасыз ететiн төлем жүйелерiнiң жұмыс ... ... ... ... ... ... банк
операцияларының жекелеген түрлерiн жүзеге асыратын ... ... ... ... мен банк ... ... ... болуын қамтамасыз ету жөнiндегi ең төменгi ... - банк ... ... асырған кезде электрондық банк қызметiн
көрсету ережелерiн белгiлейдi; 
      - Қазақстан Республикасында валюталық реттеу мен валюталық ... ... және ... операцияларының барлық түрлерiн жүргiзуге
құқылы; 
      - қызметiнiң бiрден-бiр түрi шетел валютасымен ... ... ... табылатын заңды тұлғаларға валюталық операциялар
жүргiзуге, қолма-қол ... ... ... сауданы жүзеге асыруға және
қызмет көрсетуге, сондай-ақ шетел валютасымен ... ... ... ... - банк операцияларының жекелеген түрлерiн жүзеге асыратын ұйымдарға:
банкноттарды, монеталар мен құндылықтарды инкассациялауға; ... ... ... ... ... ... - ... Ұлттық Банкінің лицензиясы негiзiнде инкассациялау
жөнiндегi ... ... ... ... ... сондай-ақ
қызметінің бiрден-бiр түрi шетел валютасымен айырбас операцияларын
ұйымдастыру болып ... ... ... ... капиталының ең
төменгi мөлшерiн және қалыптастыру тәртiбiн белгiлейдi;
      - ... ... түрi ... ... ... ... болып табылатын заңды тұлғаларға әділет органдарында
мемлекеттiк тiркелуге рұқсат ... - банк ... ақша ... мен аударымдары, заң актілерімен
белгiленген ... ... ... ... ... асыру
мәселелерi бойынша барлық ... банк ... ... ... ... ... және олардың клиенттерiнiң мiндеттi
түрде орындауына жататын нормативтi ... ... ... ... ... қадағалауды жүзеге асырады; 
      - барлық қаржы ұйымдары ... ... ... ... ... операцияларды автоматтандыру жүйелері мәселелерi жөніндегі нормативтік
құқықтық актілерді әзiрлейдi және бекітеді, ... ... ... ... негiзiнде банк операцияларының жекелеген түрлерiн
жүзеге асыратын ұйымдардың Қазақстан Республиксының ... ... ... ... ... туралы заңдарының талаптары мен буxгалтерлік есепке
алу стандарттарын сақтауын бақылауды жүзеге асырады;
      - операцияларды автоматтандыру жүйелеріне қойылатын талаптарды ... ... ... ... оның ... ... ... тарта отырып тексерулер арқылы бақылауды жүзеге асырады;
      - арнайы қаржы компанияларының орындауы үшін міндетті ... ... ... және ... автоматтандыру жүйелері
мәселелері бойынша нормативтік құқықтық актілерді әзірлейді және бекітеді,
сондай-ақ ... ... ... ... есеп және ... ... есеп стандарттары туралы заңнаманы, сондай-ақ
операцияларды автоматтандыру жүйелеріне қойылатын ... ... ... ... - ... ... алу және қаржылыќ есептiлiк жүйелерiн ... ... ... ... отырып халықаралық қаржылық есептiлiк
стандарттарымен реттелмеген және оларға қайшы келмейтiн ... ... ... ... сондай-ақ оларға әдiстемелiк
ұсыныстарды ... және ... - ... ... ... ... кіретін мәселелер
жөнінде онымен келісе отырып, статистикалық есеп беру тізбесін, нысандарын,
мерзімдерін белгілейді; 
      - уәкiлеттi органмен келiсiм ... ... ... ұйымдарының және
Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде көзделген жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... тiзбесi мен нысандарын, сондай-ақ табыс ету мерзiмдерi мен
тәртiбін белгілейдi;
      - ... ... мен ... ... ... есептiлiк
тәртiбiн, нысандарын және табыс ету мерзiмдерiн белгiлейдi; 
      - банктердiң және банк ... ... ... ... ... ... күзету мен жайластыруды ұйымдастыру
жөнiнде орындалуға мiндеттi талаптарды тиiстi ... ... ... ... - ... ... Үкіметінің келiсiмi бойынша, ақша төлемдерi
мен аударымдары реттеу мақсатында, егер заң актiлерiнде өзгеше көзделмеген
болса, банктердiң, банк ... ... ... ... ... және ... шаруашылық жүргізуші субъектiлердiң банк шоттары
бойынша жүзеге асыратын төлемдердiң кезегiн белгiлеуге ... - ... ... ... ... ... функцияларды жүзеге асыруына
жәрдемдесетiн және (немесе) қаржы нарығының ... бiр ... ... ... ... және ... ... қатысуға құқылы; 
      - қолма-қол банкноттар мен тиындарды есепке алу, сақтау, тасымалдау
және инкассациялау тәртiбiн белгiлейдi, ... мен ... ... ... инкассациялауды қамтамасыз етуге қатысады, банкноттар
мен тиындардың резервтегi ... ... ... - ... ... банктерiнiң жиынтық балансы мен өз балансын
жасайды және оны үнемi жариялап отырады; 
      - ... ... ... ... халықаралық инвестициялық ұстанымын
және жалпы сыртқы ... ... ... ... ... ... ... мерзiмдi және ұзақ мерзiмдi болжамды бағаларын әзірлеуге
қатысады, валюталық операцияларды тiркеудi және мемлекеттiк кепiлдiктерi
жоқ ... емес ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банктің ақша-несие саясатының басты ... ... ... яғни ... ... ... ... шетел валюталарына
қатысты тұрақтылығын қамтамасыз ету.Ақша - ... ... – бұл ... ... ... ... ... мөлешрлемесін өзгертуге жалпы банк
жүйесінің қызметін реттеуге бағытталған шаралар ... Ақша - ... екі типі ... ... ... - бұл ЕДБ ... ... көлемін
шектеуге, сондау ақ сыйықы мөлшерлемесінің деңгейін раттыруға
бағытталған шерелер жиынтығы.
4. Экспанциондық ... - бұл ... беру ... ... мен айналысьағы
ақша массасының өсуіне бақылаудың әлсіздігімен және ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банк 2006 жылы ақша-кредит
саясатын 2006-2008 жылдарға арналған ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банк инфляция бойынша мақсаттарға
қол жеткізу үшін негізгілері қысқа мерзімді ... ... ... ... ең ... резервтік талаптар тетігі болатын артық
өтімділікті алу бойынша операциялар жүргізді. Ақша ... ... ... бірі ... ... Артық өтімділіктің деңгейін төмендету
үшін ақша-кредит саясатын қатаңдату жөнінде шаралар қолданылды.
Ұлттық Банк инфляциялық қысымды ... ... 2006 ... ... ... ... ... ставкаларды көтеру жөніндегі
шараларды («қымбат ақша» саясатын жүргізу);
- екінші деңгейдегі банктердің артық өтімділігін ... ... ... ... ақша-кредит саясатын» жүргізуді жалғастырды.
Бірінші топтағы шараларды іске асыру ... 2006 ... ... қайта қаржыландырудың ресми ставкасы екі рет көтерілді: 2006 жылғы 1
сəуірден бастап 8,0%-дан ... ... 2006 ... 1 шілдеден бастап –
9,0%-ға ... ... ... ... ... ... бойынша
ставка 4 рет көтерілді: 2006 жылғы 1 ... ... ... ... ... ... 2006 ... 3 шілдеден бастап – 4,0% дейін, 2006 жылғы 1 қарашадан
бастап – 4,25% ... 2006 ... 1 ... ... – 4,5% ... Қысқа
мерзімді ноталар бойынша тиімді кірістілік бір жылда 2,24%-дан ... ... (бір ... ... кірістілік (Диаграмма – 5), ал 2007 ... 4,91% ... ... Ақша – ... саясатына түсінік
2. Ақша несие саясатының құралдары
3. Ақша-несие саясатының әдістері
Қазақстандағы ақша-несие саясатының негізгі мақсаттарының бірі - ... ... ... одан ары ... ... ... пен ... бірлесе күш салуымен айырбас бағамының күрт ауытқуын болдырмау жөне
ішкі баға ... ... ету ... жүмыс жүргізілетін болады.
Үкіметтің әрекеті. 2000 жылы шамамен алғанда жылына 5-6% мөлшеріндегі
инфляция қарқынына жету үшін ... және ... ... қатайтумен
қатар ішкі инвестициялық мүмкіндіктерді кеңейтуге ықпал ететін қаржылық
тетіктер дамыйтын болады.
Ақша-несие саясаты ақша ... мен ... ... ... ... етудегі орталық банктің жиынтық шаралары болып ... бұл ... ... - ... ... және ... қол ... әдістерінің ерекшеліктері сонда, олардың көмегімен мемлекет
тұтас ... ... ... ... тырысады. Мұндай жағдайдағы ең
белсенді элемент - инвестиялаумен байланысты ... ... ету ... ... үшін ... ... қаржылық реттеудің ең белсенді жағы
- көбінесе тұтыну игіліктеріне ықпал жасау (тікелей және ... ... ... саясаты шеңберінде орталық банк екі негізгі функцияны
орындайды:
- ұлттық экономиканы толыққанды валюталық ... ... ету. ... - ... ... аса маңызды элементі;
- коммерциялық ... ... ... ... ... ... мүдделері үшін.
Ақшалай-несиелік айналым сферасында өрекеттер жасай отырып, ОБ ертүрлі
құралдарды пайдаланады. Олардың көпшілігі жанама ықпал ... ... Осы істе ... ... ... ... ... бар. Алайда несие орталығының кейбір әрекеттері тікелей ... ... ... ... ... саласынан бір мысал - мемлекеттің
жәрдем ақшасы), (7 ... ... ... ... ... ... беру динамикасын шектеу
жөнінен ОБ әрекетін орындайды. Бірсыпыра европалық елдерде ОБ коммерциялық
банктардың өз ... ... ... ... ... ... ... бар.
Жанама әдістер бірнеше нұсқаларды қамтиды:
1. Есеп саясаты. ОБ Заң негізінде коммерциялық банктерге ... ... ... ... өзі белгілеуге құқылы. Былайша ... ... ... жүргізіледі. Ол ресурстарды алған коммерциялық
банк оларды одан ары - ... ... ... ... ... да ... ... Ашық рыноктағы операциялар. ОБ көп жағдайда ашық рынокта, мысалы,
биржада мемлекеттік құнды ... ... алып және ... жүргізеді.
Ондағы мақсат - сол елдің айналымында жүрген ақша ... ... ... ... құнды қағаздарды сату барысында олардан артық
теңгерімдік ... ... ... ... ақша массасы
азаяды. Коммерциялық банктерден құнды қағаздар сатылып алынған жағдайда
олардың құнын ОБ ... ... ... ... қосымша ақша массасын
ендіреді.
3. Ең аз қорлар саясаты - ОБ-дағы коммерциялық ... ... ... ... бейнелейді. Мұндай жағдайда екі мақсат көзделеді:
- елдегі ... ... ... ... банктердің несиелік ресурстарының көлеміне ОБ-тің ықпал
етуі.
Заңға сәйкес, барлық банктер шамамен өз ... 20%-ын ... ... ... Бұл ... ... жинақ формасында орналасқан.
ОБ-де сақталынуға жататын бұл қаржы "резерв нормасы" деп аталынады.
Бұл әдісті сипаттай келе, ... ... ең ... ... ... ... ... әдістердің кең спектрін пайдалану;
б) оларды ... ... ... байланысты
дәйектілікпен орынды қолдану (ең жұмсақтаудан - ең қатал түрге қарай).
Қазіргі кезде Қазақстанда негізінен екі ... ... есеп ... ... ең аз ... ... ... келісім. Орталық банк кейде коммерциялық банктермен ... ... ... Бұл әдіс ... шешімдерді тез және былықсыз
шешуге мүмкіндік береді.
Ақша-несиелік шолуды тұжырымдай отырып, ... ... ... ... ... өзіңің жүзеге асырылу процесінде толып жатқан тиімді
жақтарын көрсетеді, алайда ап-айқын "ақтаң-дақтары" да бар;
б) ақша-несиелік ... ... ... ... ... ... жағдайда болады) екі-жақтылық сипатта; бір жағынан олар
мемлекеттің ... ... ... ... ... ... екінші
жағынан, бұл - макроэкономикалық реттеудің дербес бағыты болып саналады.
Экономикалық саясаттың жүзеге асырылуы мемлекеттік реттеу ... ... ... пайдалануды жөн санайды. Экономикаға
ықпал жасайтын қүралдарды үтымды қолдануды білу үшін оның құрылымын ... ... ... ... орай ... шараларды
жіктеудің бірнеше нұсқалары бар. Атап айтқанда, жұмыс істеу тәсілі бойынша
экономикаға ықпал ететін ... және ... ... ... ... ету өдісі мемлекет тарапынан мұндай ... ... ... ... ... ... емес, мемлекеттің
жарлығына негізделген шешімге келуге мәжбүр болатынын көздейд.
Жанамалап ықпал жасау ... ... ... ... ... ... әсер етпеуімен байқалады. Субъектілер өз
бетінше экономикалық шешімдерді таңдаған ... ... ... ... ... нұсқаларға ұмтылуын мемлекет алғы шарт жасайды.
Экономикаға ықпал етудің осынау ... ... - олар ... ... ... ... жағдайына күтпеген
дисбаланс ендірмейді.
Әкімшілік шаралар. Әкімшілік рычаггардың ... ... ... ... ... ... әрекеттерді қамтыйды.
Мұндай жағдайдағы қабылданатын шаралардың міндеттері - ... ... ... ... құқықтық рамалық жағдайларды жасау.
Әкімшілік шараларды қолданудың белсенділік дәрежесі экономиканың
салаларына байланысты ... ... ... Олар ... аз ... ... ... қорғау саласында, сондай-ақ қоршаған ортаны
қорғау сферасында асқан табандылықпен ... ... ... ... ... ... гана емес, ықпал ету сипатындағы әрекеттерін де жатқызады. Әңгіме
нарықтық процестің белгілі бір аспектісіне ықпал ету әдістері ... ... ... сұраным, тұтас ұсыным, капиталды орталықтандырудың дәрежесі,
экономиканың әлеуметтік және құрылымдық аспектілері). Нақтылы ... ... ету ... ... ... қаржы (бюджет, қазналық) саясаты;
- ақша-несис (монетарлық) саясаты;
- әлеуметтік-экономикалық бағдарламалар;
- болжамдау.
Институциональдық шаралар. Мемлекеттің ... ... ... ... ... атап етуге болады.
"Институциональдық" деген ұғым отандық ғылыми айналымда ... ... ... ... орай, халықтың экономикалық ой-толғамдарында
одан да ... ... ... ұзақ ... ... ... ... әрекеттер "институт"
ұғымын тудырады. Американдық экономист У.Гамильтонның айтуы ... - ... ... тобын дұрыс сипаттаудың ... олар ... бір ... топ үшін дагдыға немесе халық үшін
әдет-ғұрыпқа ... ... ... ... және ... әдісті
білдіреді.
Ақша – несие саясатының негізгі құралдары.
1. Ақаша-несие саясатын жүзеге асырушы орган.
2. Ақша-несие ... ... ... саясатының құралдары
1. Қазақстан Ұлттық Банкі ақша несие саясатын ... және ... ... болып табылады. Қазақстан Ұлттық Банкі ақша несие саясатының
басты мақсаты: ұлттық валютаның тұрақтылығын, яғни оның төлем қабілеттілігі
мен ... ... ... ... ... ... етуді
көздейді.
Ақша – несие саясаты – бұл айналыстағы ақша массасын, несие көлемін,
сыйақы мөлшерлемесін өзгертуге ... банк ... ... ... ... ...... саясатының макроэкономикалық денгейдегі субьектісі
Ұлттық Ьанк болып ... ... ... ... ... ақша – ... 2 типі болады:
1) Рестрикциялық ақша - несие саясаты.
2) Экспонционалдық ақша – несте саясаты.
Рестрикциялық ақша – несие саясаты – 2 – ші ... ... ... ... ... және ... шарт белгілеуге, сондай – ақ сыйақы
мөлшерлемесінің ... ... ... ... жиынтығы.
Экспонциондық ақша – несие саясаты – ... ... ... ... ... ақша ... өсуіне бақылаудың әлсіздігі мен және
сыйақы мөлшерлемесінің төмендеуімен байланысты шаралар.
Сонғы жылдары ақша – ... ... ... ... ... ... және теңгенің тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Заңға сәйкес Ұлттық Банк мынадай ақша – ... ... ... ... ... ... ... белгілеу;
- Ең төменгі міндетті резервтер нормасын белгілеу;
- Мемлекеттің бағалы қағаздарын ... алу және сату ... ... операцияларды жүргізу;
- Банктерге және үкіметке несие беру;
- Валюталық нарықта интервенциялау;
- Кейбір жағдайларда, несиелік ... ... ... мен көлеміне тікелей сандық шектеулер енгізу.
Қазіргі уақытта жоғарыда аталған құралдардың ... іс ... ... ... сыйақы мөлшерлемесі.
- Қысқа мерзімді шоттарды эмиссиялау.
- Ашық нарықтағы операциялар.
Ұлттық Банк өзінің жүргізетін операциялары бойынша ... ... ... ... ... қайта қаржыландыру мөлшерлемесі.
- Ресми есептік мөлшерлемесі.
- РЕПО және кері РЕПО ... ... ... мөлшерлемесі.
- «овернайт» зайымдары бойынша сыйақы мөлшерлемесі.
Ресми сыйақы мөлшерлемесі – ақша нарығының жалпы ... ... ... пен ... ... және күтілген инфляция денгейіне
байланысты белгіленеді.
Ресми есептік мөлшерлемесі – ақша нарығының жалпы жағдайына, ... ... пен ... ... ... ... және ... коммерциялық вексельдерді қайта есепке алу операцияларында
қолданылады.
РЕПО және кері РЕПО ... ... ... ...... ... ішкі ... нарығының жағдайына байланысты белгіленеді
және мемлекеттік ... ... мен ... жұргізуде қолданылады.
«овернайт» зайымдары бойынша сыйақы мөлшерлемесі – Ұлттық Банктің
екінші денгейлі ... ... ... ... ... кореспонденттік
шоттары бойынша төлем жүргізуге және есеп айырысуды дебиттік қалдық пен
аяқтау барысында бір ... ... ... ... ... ... ... инфляцияға қарсы саясаты
2. Инфляцияға қарсы саясаттың басты элементтері
3. Ақша айналымын тұрақтандыру тәсілдері
Мемлекеттің инфляцияға ... ...... ... ... баға мен ... реттеудің әдістерін, қаржыны
сауықтыру, несие экспансиясын баяулату, ақша ... ... ... жағдайда ақша реформасын жүргізеді. Ол бір уақыттың өзінде-ақ
материалдық қаржының баланстанбауына ... және ... бола ... ... ... ... жөндемей жеңу бола қоймас. Осы механизмді
емдеу ... ... ... ... ол инфляциялық вирус инфляцияға қарсы
саясатты жасауды қиындатып жібереді.
Қазақстандағы инфляцияға қарсы саясатты ... ... ... ... мүмкін емес.
Инфляцияға қарсы саясаттың басты элементі – қаржыны сауықтыру мен халық
шаруашылығы экономикасын тұрақтандыру, залалды және ... ... ... ... ... ... ... халық тұтынатын
тауарларға бағаны көтеру ... ... ... ... және
өндірістің тиімділігін көтеру арқасында қол жеткізіледі. Шетел несиелерін
солай ... ... ... тезірек иесіне қайтарып, сөйтіп аса ... ... ... ғалымдарының пайымдауынша, Қазақстандағы аса пайдалы
салаларға – түсті металлургия, ауыл шаруашылығы, мұнай өңдеу ... ... және ... жатады. Сондықтан да, осы салалар басымдылықпен
дамуы қажет. Сыртқы саудамен айналысатын кәсіпорындарға ... ... ... ... ... керек. Бір сөзбен айтар болсақ, тұрғындардың
өмір деңгейіне әсер ететін инфляцияның келеңсіздігін төмендету үшін ... іске ... ... айналымын тұрақтандыруға, ақшаны тұрақтандыруға мына тәсілдерді
жатқызамыз: нөлдендіру, девольвациялау, револьвациялау және деноминациялау.
Бұрынғы КСРО –да ... екі рет ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысынан соң 1947 –ші ... Ескі ... ... 1947 –ші жылы жаңа ... бойынша 10/1 болып
айырбасталды. 1947 жылы ... ақша ... ... ... ... құнсызданған ресей рублінің орнына ұлттық валюта
– «теңгені» 1993 жылы 15 –ші ... ... ... ... 1 ... 500 ... бойынша жүзеге асты.
Валютаны тұрақтандырудың ең көп тараған тәсілі девольвация – ... – бұл ... ... ... ... валютасына қатынасы
бойынша немесе халықаралық ақша ... ... ... – бұл ұлттық валюта бағамының шетел ... ... ... егер ... басқа елдерге қарағанда қарқынмен дамитын
болса және де ... ... ... ... ал ... ... ... қарыз алушы мен ... ... ... ... – ақша ... ұлттық құнының бекемделуі және оларды ... ... ... ... ... ... ... жалақы және
т.б. бірмезгілде есептеуді жүргізу.
Инфляцияның бірнеше түрі бар. Баға өсу ... ... ... ... түрлерге бөлуге болады:
1. Баяу;
2. Қарқынды;
3. Ұшқыр.
Баяу инфляция кезінде ... баяу ... ... 10% -дан ... 2-3% болған жағдайда нарық үшін ол ... ... ... ... ... ... бағалар жылдам өседі (жылына 20-200%). Мұндай
инфляцияға жол бермеу керек. ... ол өте ауыр ... ... ... ... айналымдағы ақшаның саны мен баға астрономиялық
жылдамдықпен өседі (жылына 500-1000%). Қоғамның ... ... ... ... ... баршылық. Мысалы, Боливияда 1985
жылы 3400% -ға ... ... ... 1990 жылы 2000% ... ... алып шаруашылығы құқарды.
Қазақстан Республикасында 1992 жылға дейін ... ... ... ол ... ... инфляциялық сипатқа айналды. Республикада
1993 жылдың аяғында инфляция 2260% болса, 1994жылы 1258%, 1995 ... 56-58% -ға ... ... Инфляция 1996жылы 30% -дың маңында
болса, 1997 жылы ол 20% -ды ... Ал, 2000 ... ... ... ... тұрақтады.
Инфляция деңгейі 2006 жылдың қорытындысы бойынша 5-7% -ға тұрақтады.
Инфляцияның әлеуеттік және ... ... оған ... ... ... ... саясат жүргізуге мәжбүр етті.
Алдымен ... ең ... ... жауап іздейді. Инфляцияны төтенше
шаралар қолдану арқылы жою керек пе, әлде оған ... ... пе? ... әр елде ... сол елдің ерекшеліктеріне сәйкес шешіледі. Мысалы
АҚШ –та, Англияда ... ... ... ... ... ... бір ... бейімделу шараларын қарастырады.
Инфляцияға қарсы саясатты талдауда оның екі ... ... ... ... ... бюджеттік саясатты жақтайды, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... бар ... ықпал
жасайды.
Инфляциялық артық сұраныс кезінде мемлекет өз шығыстарын ... ... ... ... ... қысқарады, инфляцияның
қарқыны төмендейді. Алайда, солармен бір ... ... те ... дағдарыс пен тоқырау белгілері байқалады, жұмыссыздардың саны
өседі. Бұл инфляцияны тежеудің қоғамдық бағасы.
Екінші ... ... ... ... болған кемшіліктерді ақша-
несие саясаты арқылы реттеуді ұсынады. ... бұл түрі ... ... тыс, ... ... банк ... ... Ол айналымдағы
ақша санын және қарыз пайызының ставкасын өзгертеді. ... ... ... ... ықпал жасау құралы ретінде қолданылады, басқаша
айтқанда, экономистердің ойынша үкімет ... ... ... ... ... ... және жұмыссыздықтың табиғи деңгейін жасанды
әдістер арқылы төмендету, инфляцияны бақылаудан шығарады. Қоғамдық ... ... ... халық шаруашылығына үлкен зиян келтіреді, яғни
жұмыссыздықты өсіріп өндірісті құлдыратады. ... ... ... 1% -ке ... ... жыл ... өзінің табиғи
деңгейінен 2% жоғарылатады, ал нақты ЖҰӨ -ді 4% -ке ... ... ... ... үшін біраз елдердің үкіметтері
1960 –шы жылдардан бастап, баға мен табыс арақатынасы ... ... Оның ... ... жалақының өсуін тежеу. Бұл саясат инфляциямен
күресте нарықтық стратегиядан гөрі әкімшілдікке көбірек бағыт ұстағандықтан
туындайды және ол алға қойған мақсатқа ... жете ... баға ... ... ... ... ... үшін инфляция
деңгейі төмендегідей болып анықталады:
Баға индексі = (Ағым кезіндегі баға - Өткен кезеңдегі баға) / (Өткен
кезеңдегі баға) х 100 ... ... ... ... балансына жалпы түсінік
2. Банк эмитенттің негізгі функциялары
3. Банктің несие карточкаларымен ... ... ... ... күрт ... таралуы, олардың жаппай қаржылық
құралға айналуы, тұрғындардың ... ... ... ... ... ... өсуі жұйеге қатысушылардың негізгі категорияларына,
яғни, банктерге сауда орындарына карточка йелеріне есеп ... ... ... ... болып табылатындығының нақты куәсі. Қандайда бір
кәсіпорынның тұрақты жұмыс жасап ... ... етуі үшін ... ... ... ... сақталуы тиіс: сенімділік, ... ... ... ... ... ... операциялардың
табыстары мен шығыстары 1 – ші ... ... Банк ... ... ... мыналар жатады:
- Карточкалар шығару (карта иесіне өндеу жеке деректерін және кодтау,
эмбоссинг, ... ... ... және ... ... ... талдау ( өтініш йесінің қаржылық жағдайын
анықтау карталық шот ашы, несилік ... ... );
- ... ( ... ... ... автоматты түрде немесе телефон
бойынша сатушының сұрауларына жауап ... ...... ... ... ... өзпра әрекеттесу );
- Ақпараттармен алмасу және интерчейндж үшін сыйақылар алу;
- Белинг ( карточка иесіне ... ... мен ... ... ... көшірмелер дайындау және жіберу );
- Карточкалық шот бойынша операцияларды ... ... ... ... өтке ... ... және ... лимит шектерінің
сақталуын бақылау;
- Клиенттермен жұмыс ( ... ... беру ... ... );
- ... пен ... ету және алайаққа бақылау орнату (
ұрланған және ... ... ... есеп ... ... );
- ... ( жаңа клиенттер іздеу, жарнамалау, карточкалық шоттар
бойынша операцияларды белсендіру бағдарламасы ... ... ... ... ... ... ... қатысушыларына қызмет көрсетуі бойынша рөлімен анықталады.
Оның негізгі атқаратын қызметтері:
- Карточкамен жасалған операциялар бойынша сатушының банкке ... ... ... Мәмілелер туралы ақпараттармен айырбастау және банк эмитентке
интерчеиндж үшін сыйақылар төлеу;
- Сауда ... есеп ... ... ... білдірген
өтініштерін қарастыру, бұрынғы және жаңа сатушылардың несие
қабілеттілігін талдау алайақтықпен байланысты күдік туғызған
сатушыларды ... ... ... ... үшін ... ... ... сатушыларға көмектесу.
3. Несие карточкаларының табыстылығы:
А) эмитент үшін.
Несиелік карточкаларды шығару бойынша бағдарламалардың пайдалығын
табыстармен шығыстардың келесідей негізгі құрамдас бөліктерімен анықтауға
болады.
Алдымен табысты ... ... ... яғни пайыздан түсетін
табыстар карточка ұстаушысына ұсынылатын несиенің пролонгация денгейіне
қатынасы бойынша ... ... ... ... ... ... жеңілдетілген мерзімде қайтарылмаған, яғни пайыз есептелетін
несиелер соммасының барлық берілген несиелердің жалпы соммасына ... ... ... ... ( ... ... ... ) дегеніміз банктік
картаны қолдану құқығы үшін карта ... банк ... ... ... ұстаушысы банкпен жасалған келісім – шарт талаптарын бұзған
жағдайда, мысалы, ... өз ... ... ... ... немесе несиелік лимиттен асып кеткен жағдайда әр – түрлі айыппұл
ықпал – шаралар пайда болуы мұмкін.
Ал, енді ... ... ... ... ресурстар құны –
карточка шығару бағдарламасындағы шағымдардың басым, ең үлкен бөлігі болып
табылады. Бұл ... ... ... ... ... соммасын
қамтамасыз ету үшін банк – эмитентпен таратылатын ақша ресурстарының әр –
алуан түрлері бойынша орташа ... ... ... ... ... үшін.
Банк – эквайер үшін пайдалық келесідей көрсеткіштермен анықталады:
Эквайерге ұсынылатын ( сатушы жеңілдіктері, саудалық ... )- бұл ... ... ... ... ... үшін сауда немесе
қызмет көрсету орнынан ... ... ... ... ... бір бөлігі. Жеңілдіктің мәлшері карточкалар бойынша өткізудің
ақшалай көлемінің орташа пайыздық жеңілдіктерге қатынасына тең. Ал, ... ... ... ... мен импиринтерлері сыйақты құрылғыларды
сатудан немесе жалға беруден тікелей пайда болады.
Шоттар бойынша түсетін табыстар ... және ... ... ...... өз есеп ... ... орналастырылған ақша
құралдарын қолдану нәтижесінде пайда болады.
Эквайердің эмитентке жүргізілген ... өтуі ... ең ... ... ... ...... және қызмет көрсету орындарының
карточкалары бойынша операцияларды, мысалы, авторизация, ... ... ... ... ... ... ... қатар, өткізулермен қызмет көрсетулер құнын және персоналды
қамтамасыз ету ... ... ... да ... ... ... жобаны дамуына салынған қаржыларды қайтару мақсатындағы аударымдар
инвестициясының ... ... ... ... ... болу ... Бейімділік шаралары
3. Ақша рефрамалары
Инфляция – бұл кез-келген экономикалық даму үлгісіне тән объективті
құбылыс. Инфляцияның ... ... және ... ... орын ... ... мынадай факторларға байланысты:
1) Ақша айналысының факторларына: ... ... ... шексіз көп ақшаның эмиссиялануы ... ... ... ақша ... ... кетуі; халық шаруашылығының артық
несиеге толуы.
2) Ақшалай емес ... ... ... теңсіздікке,
шаруашылықтың шығындық механизміне, мемлекеттің экономикалық саясаты,
баға саясаты, сыртқы экономикалық ... ... ... 2 типі болады: сұраныс және ұсыныс инфляциясы.
Сұраныс инфляциясында жинақталған сұраныс артық болады, ал бұл ... ... ... ... ... ... байланысты, бағаның өсуі.
Бұның салдары жалақының өсуіне және энергия мен шикізатқа ... ... ... ... ... ... ... мен оның әлеуметтік
және экономикалық салдарлары оған қарсы саясаттың болуын ... ... ... ... ... 2 ... бар: бірі – ... қарастырса, екіншісі – оның антиинфляцияық шараларын жояды.
Бейімділік шаралары: табыс индексациясы және баға ... ... ... ... индексациясы кәсіподақтың кәсіпкермен ұжымдық келісімшарт
жасау арқылы жүргізіледі. Табыс индексациясының саясаты мемлекетті кешенде
мемлекеттік қызметкерлердің, ... ... ... жеке кешендегі адамдармен салыстырғанда нашарлатпау мақсатын
қойған.
Екінші әдіс (жою) – экономикалық ... және ... өсуі ... ... ... ... ... Бұл жолдың экономикалық
әлеуметтік шығыны зор. Бірақ нәтижесі бейімділік ... ... ... ... ... 1%-ке түсу үшін, жыл бойына
жұмыссыздық 2% табиғи ... ... ... ... ... ... ... өтеу керек деген оймен барлық экономистер келіспейді.
Инфляцияға қарсы саясатты талдауда оның екі бағытын көрсеткен ... ... ... ... ... ... ... шығыстар
мен салықтарды икемді пайдаланып, төлеу қабілеті бар сұранысқа ықпал
жасайды. ... ... ... ... ... өз ... тежеп,
салықтар деңгейін жоғарылатады. Нәтижесінде сұраныс қысқарады, инфляцияның
қарқыны төмендейді. Алайда, солармен бір мезгілде ... те ... ... пен ... ... ... ... саны
өседі. Бұл инфляцияны тежеудің қоғамдық бағасы.
Екінші бағыттың авторлары экономикада пайда болған кемшіліктерді ... ... ... ... ... ... ... бұл түрі үкіметтің
тікелей бақылауынан тыс, дербес орталық банк ... ... ... ақша ... және ... процентінің ставкасын өзгертеді. Ақша –
несие саясаты экономикаға қысқа ... ... ... ... ретінде
құрылады, басқаша айтқанда, экономистердің ойынша үкімет төлеу қабілеті бар
сұранысты тежеу үшін ... ... ... ... ... ... және ... табиғи деңгейін жасанды әдістер
арқылы төмендету, ... ... ... ... мүдде тұрғысынан
инфляциямен күрес халықшаруашылығына үлкен зиян ... ... ... ... ... ... ... бойынша
инфляцияны 1% төмендету жұмыссыздықты жыл
бойындағы ... ... ... 2% ... ал ... ЖҰӨ - ні ... процестің жағдайларына байланысты ақша ... ... ақша ... мен ... ... жатады.
Ақша реформасы – ұлттық ақша бірлігін тұрақтандыруға, елдің ақша жұйесін
қалыпқа келтіруге және нығайтуға бағытталған ақша ... ... ... асыратын түрлендірулер.
Ақша реформалары мынадай әдістер көмегімен жүзеге ... ... яғни ... ақша ... жою ... және жаңа валюта
енгізуші туралы хабарлау;
- қалыпқа келтіру, яғни ақшаның бұрынғы ... ... ... ... қалпына келтіру;
- деноминация, яғни «нольдерді қысқарту» әдісімен ақшаның номиналдық
құнын ірілендіру.
Сонымен қатар, инфляцияға әсер ... ... ... ... ... ... мынадай әдістері жұмыс жасайды:
Дефляциялық саясат – бұл ақша- несие саясаты арқылы ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік шығыстарды
азайту, несие үшін пайыз мөлшерін реттеу және ақша ... ... ... ...... және ... ... жасау шаралары.
Біздің елімізде бағаға бақылау ҚР монополияға қарсы саясат комитеті арқылы
жүргізіледі.Әлеуметтік мотивтерге байланысты антиинфляциялық саясаттың бұл
түрі өте ... ...... ... ... ... зиянның орнын
толық немесе жартылай толтыру әдісін білдіреді.
Бұл әдіс 1999 жылы 5 сәуірде ҚР Үкіметінің шешімімен «еркін ... ... өту ... АҚШ ... ... ... бағамының күрт
төмендеуінен туындаған (мысалы, 1 АҚШ долларының
бағамы 87,5 теңгеден 132,4 теңгег және одан да ... ... ... екінші деңгейлі банктердегі теңгедегі салымдары ... ... ... ... ... ... мақсатында пайдаланылды.
Сонымен қатар осы әдістің көмегімен, бұрынғы КСРО-ның Жинақ банкінде
сақталған және 90-шы жылдардың барысындағы орын алған ... ... ... ... ... ... ... Жинақ банкісі
арқылы қайта қалпына келтіріліп, кезеңімен қайтарылу жұмыстары жүргізіліп
жатыр.
-----------------------
Ақша массасының нақты қозғалысы
Ішкі (ұлттық) ... ... ... байлық көзі ретінде
Ақша төлем құралы ретінде
Ақша айналым құралы ретінде
Дүниежүзілік ақша (жалпы төлем құралы ретінде)
Дүниежүзілік ақша (сатып алу құралы ретінде)
Ақша өлшем ... ... ... ... есеп ... ашық ... әрекеттер
- шамалы резервтер саясаты
- ерікті келісімдер
ТІКЕЛЕЙ ӘДІСТЕР
- несие беру динамикасын шектеу
Ұлттық банк
2-ші деңгейлі банктер
Заңды ... ... ... ... ... ... ... ... ... көзі ретінде
Ақша төлем құралы ретінде
Ақша айналым құралы ретінде
Дүниежүзілік ақша (жалпы төлем құралы ретінде)
Дүниежүзілік ақша (сатып алу құралы ... ... ... ... ... ... есеп ... ашық рыноктағы әрекеттер
- шамалы резервтер саясаты
- ерікті келісімдер
ТІКЕЛЕЙ ӘДІСТЕР
- несие беру динамикасын шектеу
Банк - эквайер
Банк - эмитент
Шығыстар
Табыстар
Шығыстар
Табыстар
Сауда шоттары бойынша дисконттар
Несиелер ... ... үшін ... құны
Процессинг бойынша шығындар
Үмітсіз несиелер шығыны
Жылдық жарна
Құрылғыларды сату және жалға беруден түскен табыстар
Алайақтық пен жасанды карточкалар шығыны
Маркетинг бойынша ... үшін ... ... ... ... шарт талаптарын бұзғаны үшін жинақтар
Процессинг бойынша шығындар
Маркетинг бойынша шығындар
Клиенттерге қызмет көрсету бойынша шығындар

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша-несиелік реттеу саясаты32 бет
Қазақстан Ұлттық Банкінің ақша-несиелік реттеу саясаты, қазіргі жағдайы5 бет
Ақша-несие саясатының теориялары8 бет
Ақша-несие саясатының теориялық аспектіде толық ашу, Ұлттық банктің ақша-несие саясатын және ҚР екінші денгейдегі банктің қазіргі жағдайын талдау, мемлекеттің экономикасын реттеудегі ақша-несие саясатының перспективті бағыттарын көрсету40 бет
Экономиканы ақша – несиелік реттудегі орталық банктің ролі26 бет
Қазақстан Республикасындағы Орталық банктің ақша-несие саясаты, құралдары және оны реттеу33 бет
Қазақстандағы ақша-несие жүйесін реттеу78 бет
Ұлттық банктің ақша нарығындағы ашық операциялар және оның ақша – несие реттеуіндегі мәні102 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь