Әбілхайыр хандығы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2
Әбілхайыр ханның билікке келуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2
“Көшпелі өзбектер” мемлекетінің саяси тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
Хандықтың этникалық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
Хандықтың территориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
Мемлекет және әкімшілік апараты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
“Көшпелі өзбектер” мемлекетінің шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
Қолдаған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
Кіріспе
Қазақстан тарихында XIV—XV ғғ. айрықша орын алады: бұл кезде әр алуан түрік тілді және моңғол тілді этникалық топтардан қазақ халқының өзінің құрылу процесі аяқталып, оның мемлекеттігі жергілікті этникалық негізде қалпына келтіріледі.
XIV-XV ғғ. Шығыс Дешті-Қыпшақ, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның (парсы және түрік тілді бастау-хаттарда Қазақстанның бұл бөлегі Түркістан деп аталады) орасан кең территориясындағы көшпелі және жартылай көшпелі, отырықшы-егінші халықтың бас қосып бірігуімен сипатталады.
Бірыңғай халық пен оның мемлекеттігін құру жолындағы тарихи қам-харекеттің дамуы аймақтың саяси бытыраңқылығын болдырмау ісінің аса қиын жағдайында өтеді. Қазақстан тарихының осынау аса күрделі кезеңінің бастапқы кезінде моңғол ұлыстары — Шыңғыс ұрпақтарының Дешті-Қыпшақ пен Орта Азиядағы (Мауараннахр) еншіліктері ыдырайды да, соңғы кезінде қазақтың өз мемлекеті — Қазақ хандығы құрылады. Моңғол дәуірінен соң осы аймақ халқының саяси өмірінің дамуы жергілікті этникалық негізде пайда болған бірнеше мемлекеттік құрылымның оңашалануы арқылы өтеді: олар Ақ орда, Моғолстан, Әбілқайыр хандығы (Көшпелі өзбектер мемлекеті), Ноғай ордасы.
Әбілқайыр хандығы туралы жұмысты жаза отырып ең бастысы осы хандықтың Қазақ хандығының алдындағы хандық екендігіне мән беру керектігі айқын болды. Және оның территориясы мен басқа да мемлекеттік істерінің салалары Қазақ хандығын құру барысында үлгі етіп алынды. Бірақ ол хандықтың кемшіліктері де ескерілді деп ойлаймын. Әбілқайыр хандығының ғұмыры тым қысқа болды. Осы жұмыста оның неліктен ғұмырының қысқа болғандығын және сол кездегі мемлекет пен әкімшілік апаратын толық ашып көрсетуге тырысамын.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Массуд Ибн Осман Кухистани “Тарих-и Абул-хайр хани” // Лейкх, 1969ж
2. Таварих-и гузидайн Нусрат-намэ // Микх.
3. Махмуд Ибн Уәли “Бахраль асрар фиманани аль ахиар//Микх.
4. Тизенгаузен В.Г. Смизо, СПБ, 1884ж.
5. Ахмедов Б.А. государст-во кочевых узбеков М., 65 б.
6. Бартольд В.В. Шейбаниды. сог. ІІ,2 М., 1964ж
7. Кляшторный С.Г., Султанов И.Т. Казахстан: летопись трехтысячелетия А.,1992ж
8. Еркін Әбіл. История Государства и Права Республики казахстан 67-68 б 2000ж
        
        Жоспар
Кіріспе.................................................................
....................................................2
Әбілхайыр ... ... ... ... ... ... ... ... ... XIV—XV ғғ. ... алады: бұл кезде әр
алуан түрік тілді  және моңғол тілді этникалық топтардан  қазақ халқының
өзінің құрылу процесі  аяқталып, оның ... ... ... ... ... ғғ. ... Жетісу мен  Оңтүстік Қазақстанның
(парсы және  түрік тілді бастау-хаттарда Қазақстанның  бұл бөлегі ... ... ... кең ... көшпелі және жартылай көшпелі,
отырықшы-егінші халықтың бас қосып бірігуімен сипатталады.
     Бірыңғай  халық пен оның мемлекеттігін  құру жолындағы тарихи қам-
харекеттің дамуы аймақтың ... ... ... ... Қазақстан тарихының осынау аса күрделі кезеңінің бастапқы
кезінде моңғол ұлыстары — Шыңғыс ... ... пен ... ... ... ... да, ... кезінде қазақтың өз
мемлекеті — Қазақ хандығы құрылады. Моңғол дәуірінен соң осы ... ... ... ... жергілікті этникалық негізде пайда болған бірнеше
мемлекеттік құрылымның оңашалануы арқылы өтеді: олар Ақ ... ... ... ... ... ... Ноғай ордасы.
      Әбілқайыр хандығы туралы ... ... ... ... алдындағы хандық екендігіне мән беру
керектігі айқын болды. Және оның ... мен ... да ... ... ... хандығын құру барысында үлгі етіп алынды. Бірақ ол
хандықтың кемшіліктері де ... деп ... ... ... тым ... болды. Осы жұмыста оның ... ... ... және сол ... мемлекет пен әкімшілік апаратын толық ашып
көрсетуге тырысамын.
  
    ... ... ... ... ... Қазақстанның орталық батыс және
солтүстік-батыс аудандарының территориясында бірнеше тәуелсіз феодалдық
иеліктер болды. Арал теңізінен солтүстікке қарай ... ... ... ... бұдан батысқа таман — Ғазиби иеленген Ноғай (Манғыт) ... ... ... ... ... ... ... мен Адаб-
бек бүркіт Тура өңірінде ... ... ... ... ... ... иелігі орналасты. Феодалдардың қиян-кескі ... ... ... үшін ... ... ... ... көшпелі халықтың жағдайына ауыр
тиді. Осындай жағдайда Жошы әулеті Шайбанның ... ... ... жоғары көтерілді. Әбілқайыр Шыңғыс ханның 10-ұрпағы.
     Шыңғыс  хан→Жошы→Шибан→Бахадур→Жошы-Бұқа→Бадағұл
     →Мың  ... ... ... ... Махмұт Қожахан, Мұстафахан т. б. Еді.
     Шайбан  ұлысының ... ... ... ... ... ... шайқаста қолға түсіп өлтіріледі. Ал Әбілхайыр ... ... ... ие ... ... өз қолына алады.
Осылайша Ақ орданың ханы Барақтың қазасы және ... ... ұлы ... 1428 ж. хан ... ... аяқталады.
Әбілқайырды Батыс Сібірдегі Чимгл Тара немесе Тура қаласында (қазіргі
Тюмень) хан етіп ... ... ... ... Қазақстанның далалық  аудандарының
орасан кең жеріндегі  өкімет билігін қырық жыл бойы ұстап тұрады.
     Ол  тез арада Орталық және Солтүстік Қазақстандағы ... ... ... ... ие болды. Әбілқайырды хан етіп сайлауға
қатысушылардың ... ... ... ... ... ... ... басшылары, батырлар ғана емес, сонымен бірге мұсылман дін басыларының
өкілдері де ... ... ... тарихы
Әбілқайыр хандығының территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында
Балқаш ... ... ... ... ... жағы мен Арал
өңірінен солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен ... ... ұлан ... алып ... ... – алғашқыда Тура, 1431 жылдан Орда-Базар, 1446
жылдан ... ... - ... деп ... ... тайпалары (қыпшақтар,
қоңыраттар, наймандар, маңғыттар, қарлұқтар, қаңлылар, үйсіндер т.б.). Елді
40 жыл ... де, ... хан ... ішкі ... ... ... ... Мемлекет бір орталықтан басқарылмай бірнеше иеліктерге бөлініп,
оларды Шыңғыс ... ... ... ... ... ... үшін
толассыз соғыстар тоқтамады.
Әбілқайыр хан өз билігін нығайтып, жаңа жерлер қосып алу үшін ... ... 1430 жылы ... ... бойында Шайбани ұрпағы Махмұт
Қожаханды жеңді, Хорезмді басып алып, ... ... ... ... Жошы ... ... және Ахмет хандарын жеңіп, Орда-
Базар қаласын тартып алды. 1446 жылы Мұстафа ханды тізе бүктіреді. ... ... ... ... ... ... ... Сығанақты
астана етті.
ХҮ ғ. 50-жылдары Самарқанд, Бұхарды шабуылдап, осы ... ... ішкі ... өміріне араласты. Бірақта 1457 жылы Өз ... ... ... түбінде жеңіліп, онымен өзін қорлайтындай ауыр
шарт жасасты.
Бұл жағдай Әбілқайыр ханның саяси беделін төмендетті. Нәтижесінде ХҮ     ғ.
50-жылдарының ... ... ... ... ... пен Керей
сұлтандар бастаған халықтың бір тобы Моғолстанға көшіп кетті. ... үшін 1468 жылы ... хан ... ... ... жолда
кенеттен қайтыс болды. Осыдан кейін Әбілқайыр хандығы  ыдырап кетті.
Әбілқайырдың мұрагері ... хан ішкі ... ... ... ... Мұхаммед Шайбани (1470-1510) қазақ хандарымен
Сырдария мен ... ... ... үшін ұзақ соғыс жүргізді. Қазақ
хандығы құрылғаннан кейін Әбілқайырдан тараған Шайбанилар ұрпағының ... ... ... Бұл жерлердегі билік қазақ хандарына толық
көшті. ХҮІ ғ. ... ... ... бір ... ... ... ... кетті. Ондағы Темір ұрпақтарынң билігінің
әлсірегенін пайдаланып, Шайбанилер Орта Азиядағы ... ... ... ... ... қалған тайпалар Қазақ хандығының қол астына қарайды
14281468/69ж. арасында өмір сүрген Әбілқайыр ханның күйреуіне төмендегід
ей  себептер әсер етті:
1)Мемлекеттік аппараттың орталықтануының әлсіздігі. 
Хан тек олжа түсетін жорық  ... ... ... Ал ... ... жағдайда хан
қолдаудан айырылып, мемлекет күйреуі тез арада жүзеге асады.
2)Орда  ... ... ... ... ... ... арасындағы ымырасыздық пен
олардың орталықтанған ... ... ... ... 40 жыл  ... ... ішкі ... ... ... мен ... ... арасында түсініктің болмауы мемлекеттік
құрылымның күйреуіне алып келері анық.
     Әулеттік  тартыстар, билеуші әулет арасындағы алауыздық, халықтың
едәуір тобының  ... ... хан ... ... ... ішкі ... негізгі себебі қоғамның
артықшылықтарға ие үстем тобы мен ... ... ... ... ... болған еді. Бітпейтін феодалдық соғыстар мен
таластар онсыз да ... ... ... ... ... жағдайын күйзелте түсті. Мұның бәрі Әбілқайыр мемлекетін
әлсіретіп, ... ... оның ... әкеліп соқты
Хандықтың этникалық құрамы
 Әбілқайырға іш тартатындардың арасында қият, маңғыт, шынбай, итжан,
табғұт, ... ... ... ... ... ... тубай, таймас, шат,
хытай, барақ ұйғыр, қарлұқ, кенегес, ... ... ... ... ... ... және басқа тайпалардың өкілдері аталған.
     Түрік және түріктенген монғол тайпалары  мен руларының бұл тізімі
негізінен  Ақ Орданың, ішінара Ноғай Ордасының  этникалық құрамына ... ... ... ... ... Тілі ... түрі, материалдық мәдениеті мен тұрмысы жағынан осы туыстас
тайпалар XIV ғасырдың 60-шы жылдарынан бастап ... сол ... ... ... бола ... тек саяси ғана маңызы бар «өзбек» деген топтама
атпен аталған.
     Әбілқайыр-хан  шайбанилықтардың белгілі бір топтарына  ғана емес,
сонымен қатар территориялық  жағынан жақындығы мен көптігінің арқасында ... XVI ... ... ... ... ... әмірлеріне де сүйенді. Маңғыт әмірі ... ... ... ... ... ... оның ... қосылғанымен Әбілқайырды жоғары
көтеруде маңызды роль атқарды.
  
  ... ... ... ... ... ... (Әбілқайырхан басқарған 
хандықты белгілеу үшін ... ... атау да ... ... мен Орта Азия ... ... елеулі құбылыс. Ол ... ... ... ... ... Жайықтан (Орал), Шығыста
Балқашқа дейінгі, оңтүстікте Арал теңізі мен Сырдарияның ... ... ... мен ... орта ... ... ... біріктірді.
     Әбілқайыр хандығының территориясы батысында  Жайықтан бастап,
шығысында Балқаш ... ... ... ... ... өңірінен, солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі
ұлан байтақ жерді алып ... ... ... және ... ... ... болды. 
 
   ... және ... ... Ақ ... Моғолстанның және
басқа хандықтардың мемлекеттік  және ... ... ... ... Мемлекет басшысы хан болатын, оның билігі ... ... ... ... ... өкіліне берілетін. Бірақ дәстүр
бойынша, феодалдық үстем топтың — бектердің, әмірлердің — ханды ... ... және ... мұрагерді, рудағы үлкенін немесе басқа
үміткерді «хан ... ... ... ... еді. ... Рашидиде»,
мәселен, дуғлат Хұдайдад-ұлысбектің «алты ханды хан ... ... ... ... де әрқашанда дерлік феодалдық
үстем топтың еркіне байланысты еді. Деректемелерде әрдайым хандардың
«өзінің ... және ... ... ... ... ... өткізген кеңестері туралы хабарланады. Мәселен, ... ... өз ... ... саяси және экономикалық
дәмелеріне байланысты кеңесі туралы егжей-тегжейлі әңгімеленеді. Масуд ... ... ... ... мен мәжілістерді» тайпалар шонжарларымен
Әбілқайыр-ханның (мысалы, Хорезм жорығы алдында) өткізгенін хабарлайды.
     Ұлыстар мен тайпалық ... ... ... вассалдық  бағыныштылықта
болатын. Олар бұдан  ... ... ал ... ... тайпалар мен олардың жұртын
феодалдық сыйлыққа алатын. Шонжарлар хан ... ... ... ... қатысып, өзіне бағынышты халықтан алатын салықтың
бір бөлегін ханға беруге тиіс ... ... шын ... ... жеке ... ғана бар және ... ... басқа әскери күші
жоқ хан ірі феодалдар алдында әлсіз болатын. Қарауындағы халықтан салық
алу, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... осы негізгі функцияларын хан феодалдық ... ... ... ... ғана ... алатын еді.
     Көшпелі феодал шонжарлардың өкілдері, шын  ... ... ... Олар өз ... ... ... қоса ... Жасақтар түрінде едәуір әскери күші
бар феодал шонжарлар ханға кейде бағынбайтын, ал ... аса ... ... ... ... ... ... ұмтылатын, өз ортасынан
хан тағына үміткерлерді шығарып, оларды ... ... хан ... ... ... ... күрес басталатын және бұл таластарда феодалдық
топтар елеулі роль атқаратын.
     Хан кеңесі феодал ... ... ... ... ... ... ... қарағанда,
Әбілқайыр хандығында диуандар (мемлекеттік кеңселер) мен дафтарлар (финанс
ведомстволары салық басқармалары) болған. Жоғары лауазымды ... ... хан ... үлкен билікке ие атабек немесе аталық («тәрбиеші»,
«аға»), көкілташ (хан балаларының «төл бауыры») болатын. Көкілташ атағы ... ... ... ... ... ... ... теңдеседі. Әбілқайыр
хандығы мен Моғолстанда көкілташ атабектің, яғни хан тағы ... ... ... Ал ... өз алдына басқарушы болғанында
көкілташ өзінің шәкіртіне одан әрі зор ... ... да ... ... ... ... ... немесе ішік-
аға-басы (сарай қызметінің басшысы), инақтар ... ... ... ... наиб ... және ... қызметтерді
атауға болады. Сондай-ақ жиналыстарда, мерекелерде тәртіп пен рәсімдердің
қадағалауын қамтамасыз ететін лауазымды ...... ... ... Хан ... ... қатаң қадағаланатын («жұрт әрқайсысы ... ... ... ... ... даруға
— қаладағы, аймақтағы  ... ... қала ... адам болған. ... ... ... ... ... ... тағайындағаны
туралы айтады. Даруғаның міндеті алым мен басқа да салықтарды жинау және
тәртіпті бақылау ... іс ... ... ... ... аталған  Әбілқайыр-ханның указдары, дуғлат ұлысбектер берген
пәрмендер дәлелдейді. Жауынгерлер санағы да мезгіл-мезгіл өткізіліп тұрған.
     Жекелеген ұлыстардағы (әдетте тайпа, ұлыс ... ... ... ... ... ... ... үстем топ болып табылатын сол феодал
шонжарлардан тұратын. Жайылымдар мен егістік жерлердің іс жүзіндегі ... ... мал ... иесі сол феодал шонжарлар болатын.
Әскерлер  хан вассалдары жасақтарының негізінде  құралды, олар ... ... ... ... ... бағынышты отрядтарды кез
келген уақытта алып кете беретін. Тайпалық жасақтардың әскери ұйымы ... ... ... жүйесі бойынша құрылды: әскер түмендерге (10 мыңдық
корпустар), мыңдықтарға, жүздіктерге, ондықтарға ... ... оң және сол ... қарауылдан тұрды.
     Әбілқайыр хандығы көшпелі шонжарлар жетекші  роль ... ... оның ... ... ... ... таптық мүдделерін
қорғауға бағытталды. Өз билік баспалдағы бар ... ... ... ... ... мен ... тәуелді шаруаларды
қанауын қамтамасыз етіп отырды.
   ... ... ... ... ғ  ... саяси өміріндегі бір хандықтар
тарап, ... ... ... ... ... болып жатқанына
қарамастан халық келе ... ата ... – мал ... ... Оның ішінде көшпелі, отырықшы, жартылай көшпелі ... ... мал ... ... Сыр ... күнгей беттерінде күшті
дамыды. Маңғыстау, Арал аймақтарын мекендеген ел бүкіл жыл бойы ... ... ... Мал шаруашылығының кең тараған түрі көшпелі мал
шаруашылығы болды. Көшпелі мал шаруашылығының басты принципі бір ... ... ... ... өмір ... қатар шаруалар егін егіп малдың қысқы азығын дайындаған.
     Көп  ... ... ... ... ... ... ... мүйізді  ірі қара өсіретін  
болды.
     Қазақтың  ... ... ... ... ... ... ел ... ... ... ... ... ... ... ғасырда Сырдарияның орта ағысындағы егіншілікпен   айналысқан
қалаға жақын жерлердегі ... ... ... мен ... ... ... және тәлімді   жерлер ... ... ... ... ... ... астам   қалалар  
болды. Сырдың сол жағасында Ашнас, Аққорған, ... ... ... бой
көтерді. Көшпелі өзбектер мемлекетінің астанасы Сығанақ - ірі сауда
орталығы әрі ... ... ... ... теңгелерге   билеушілер  
өз есімдерін жазғызып  бүкіл ... ... ... ... ... ... жағы ... өтіп, Сарайшық пен Отырар, Сайрамды басып Орта
Азиядан шығатын ежелгі керуен даңғылына ... ... жол ... ... өріс ... ... ... материалдық мәдениет,
тұрмыс, шауашылық тәжірибе машықтарын әлеуметтік норма мен мемлекет
ұғымдары ... ... өнер ... алып ... ... ... ... мұсылман мәдениетін жазу-сызу мен кітап
білімін тарату ісі де осынау ... ... ... ... ... сонымен
қатар қосымша (балық, аң аулау) шаруашылықтармен де айналысты.
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Қорытынды
 
     Әбілқайыр хандығы Қазақ хандығының ... ... ... бірі ... Және бұл мемлекеттің ... ... көп ... ... бірі әкімшілік құрылысы. Бұл Әбілқайыр
хандығы да сонау Алтын Орданың ... бірі ... ... ... хан басқарды, оның уәзірлері ірі үстем тап өкілдерінен тұрды.
     Мемлекет  халықтан салық жинап, ... ... ... ... елді 40 жыл ... де, Әбілхайыр хан мемлекетінің
ішкі саяси жағдайын тұрақты ете ... ... ... ... кейбір тайпалар
(рулар) түгелдей немесе жарым-жартылай Қазақ Жүздерінің құрамына ... ... ... тізімі:
  1. Массуд Ибн Осман Кухистани  “Тарих-и Абул-хайр хани” // Лейкх,
1969ж
  2. Таварих-и гузидайн Нусрат-намэ // Микх.
  3. Махмуд Ибн Уәли “Бахраль асрар  ... ... СПБ, ... ... ... 65 ... ... В.В. Шейбаниды. сог. ІІ,2  М., 1964ж
  7. Кляшторный С.Г., Султанов И.Т. Казахстан: летопись ... ... ... ... ... и ... Республики казахстан 67-68
б 2000ж

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай ордасы мемлекеттік құрылымдарының әкішілік-шаруашылық басқару дәстүрлеріндегі ортақтық пен ерекшеліктері4 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
«Қазақ хандығын» Керей мен Жәнібік ханның құруы8 бет
Ілияс Есенберлин10 бет
Есім хан туралы6 бет
Керей хан5 бет
Мемлекеттік басқарудың даму эволюциясы3 бет
Моғолстанның қазақ хандығы мен қазақ халқының қалыптасуына ықпалы8 бет
Тоқтарбайұлы қобыланды7 бет
Халқымыздың ұлы ұландары жыраулар шығармашылығында6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь