Әбілхайыр хандығы


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2
Әбілхайыр ханның билікке келуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2
“Көшпелі өзбектер” мемлекетінің саяси тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
Хандықтың этникалық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
Хандықтың территориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
Мемлекет және әкімшілік апараты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
“Көшпелі өзбектер” мемлекетінің шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
Қолдаған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
Кіріспе
Қазақстан тарихында XIV—XV ғғ. айрықша орын алады: бұл кезде әр алуан түрік тілді және моңғол тілді этникалық топтардан қазақ халқының өзінің құрылу процесі аяқталып, оның мемлекеттігі жергілікті этникалық негізде қалпына келтіріледі.
XIV-XV ғғ. Шығыс Дешті-Қыпшақ, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның (парсы және түрік тілді бастау-хаттарда Қазақстанның бұл бөлегі Түркістан деп аталады) орасан кең территориясындағы көшпелі және жартылай көшпелі, отырықшы-егінші халықтың бас қосып бірігуімен сипатталады.
Бірыңғай халық пен оның мемлекеттігін құру жолындағы тарихи қам-харекеттің дамуы аймақтың саяси бытыраңқылығын болдырмау ісінің аса қиын жағдайында өтеді. Қазақстан тарихының осынау аса күрделі кезеңінің бастапқы кезінде моңғол ұлыстары — Шыңғыс ұрпақтарының Дешті-Қыпшақ пен Орта Азиядағы (Мауараннахр) еншіліктері ыдырайды да, соңғы кезінде қазақтың өз мемлекеті — Қазақ хандығы құрылады. Моңғол дәуірінен соң осы аймақ халқының саяси өмірінің дамуы жергілікті этникалық негізде пайда болған бірнеше мемлекеттік құрылымның оңашалануы арқылы өтеді: олар Ақ орда, Моғолстан, Әбілқайыр хандығы (Көшпелі өзбектер мемлекеті), Ноғай ордасы.
Әбілқайыр хандығы туралы жұмысты жаза отырып ең бастысы осы хандықтың Қазақ хандығының алдындағы хандық екендігіне мән беру керектігі айқын болды. Және оның территориясы мен басқа да мемлекеттік істерінің салалары Қазақ хандығын құру барысында үлгі етіп алынды. Бірақ ол хандықтың кемшіліктері де ескерілді деп ойлаймын. Әбілқайыр хандығының ғұмыры тым қысқа болды. Осы жұмыста оның неліктен ғұмырының қысқа болғандығын және сол кездегі мемлекет пен әкімшілік апаратын толық ашып көрсетуге тырысамын.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Массуд Ибн Осман Кухистани “Тарих-и Абул-хайр хани” // Лейкх, 1969ж
2. Таварих-и гузидайн Нусрат-намэ // Микх.
3. Махмуд Ибн Уәли “Бахраль асрар фиманани аль ахиар//Микх.
4. Тизенгаузен В.Г. Смизо, СПБ, 1884ж.
5. Ахмедов Б.А. государст-во кочевых узбеков М., 65 б.
6. Бартольд В.В. Шейбаниды. сог. ІІ,2 М., 1964ж
7. Кляшторный С.Г., Султанов И.Т. Казахстан: летопись трехтысячелетия А.,1992ж
8. Еркін Әбіл. История Государства и Права Республики казахстан 67-68 б 2000ж

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Жоспар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2
Әбілхайыр ханның
билікке келуі ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... 2
“Көшпелі  өзбектер” мемлекетінің саяси
тарихы ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... .3
Хандықтың этникалық
құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
Хандықтың
территориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ..5
Мемлекет  және
әкімшілік апараты ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... 5
“Көшпелі  өзбектер” мемлекетінің
шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
Қолдаған  әдебиеттер
тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ...10  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Кіріспе
 Қазақстан тарихында XIV—XV ғғ. айрықша орын алады: бұл кезде әр
алуан түрік тілді  және моңғол тілді этникалық топтардан  қазақ халқының
өзінің құрылу процесі  аяқталып, оның мемлекеттігі жергілікті этникалық
негізде қалпына келтіріледі.
     XIV-XV ғғ. Шығыс Дешті-Қыпшақ, Жетісу мен  Оңтүстік Қазақстанның
(парсы және  түрік тілді бастау-хаттарда Қазақст анның  бұл бөлегі Түркістан
деп аталады) орасан кең территориясындағы көшпелі және жартылай көшпелі,
отырықшы-егінші халықтың бас қосып бірігуімен сипатталады.
     Бірыңғай  халық пен оның мемлекеттігін  құру жолындағы тарихи қам-
харекеттің дамуы аймақтың саяси бытыраңқылығын болдырмау ісінің аса қиын
жағдайында өтеді. Қазақстан тарихының осынау аса күрделі кезеңінің бастапқы
кезінде моңғол ұлыстары — Шыңғыс ұрпақтарының Дешті-Қыпшақ пен Орта
Азиядағы (Мауараннахр) еншіліктері ыдырайды да, соңғы кезінде қазақтың өз
мемлекеті — Қазақ хандығы құрылады. Моңғол дәуірінен соң осы аймақ халқының
саяси өмірінің дамуы жергілікті этникалық негізде пайда болған бірнеше
мемлекеттік құрылымның оңашалануы арқылы өтеді: олар Ақ орда, Моғолстан,
Әбілқайыр хандығы (Көшпелі өзбектер мемлекеті), Ноғай ордасы.
      Әбілқайыр хандығы туралы жұмысты жаза отырып ең
бастысы осы хандықтың Қазақ хандығының алдындағы хандық екендігіне мән беру
керектігі айқын болды. Және оның территориясы мен басқа да мемлекеттік
істерінің салалары Қазақ хандығын құру барысында үлгі етіп алынды. Бірақ ол
хандықтың кемшіліктері де ескерілді деп ойлаймын. Әбілқайыр хандығының
ғұмыры тым қысқа болды. Осы жұмыста оның неліктен ғұмырының қысқа
болғандығын және сол кездегі мемлекет пен әкімшілік апаратын толық ашып
көрсетуге тырысамын.
  
    Әбілхайыр ханның билікке келуі
  XV ғасырдың 20-шы жылдарының аяғында  Қазақстанның орталық батыс және
солтүстік-батыс аудандарының территориясында бірнеше тәуелсіз феодалдық
иеліктер болды. Арал теңізінен солтүстікке қарай Шайбани әулеті Жұмадық-
ханның ұлысы, бұдан батысқа таман — Ғазиби иеленген Ноғай (Манғыт) ұлысы
болды;   Шайбани  әулеті  Мұстапахан Атбасарда, маңғыт Кепек-би мен Адаб-
бек бүркіт Тура өңірінде билік жүргізді. Тобылда Шайбани әулеті Махмұд-
Қожахан иелігі орналасты. Феодалдардың қиян-кескі өзара тартыстары мен
билік үшін күресі бейбіт өмірге құштар көшпелі халықтың жағдайына ауыр
тиді. Осындай жағдайда Жошы әулеті Шайбанның ұрпағы, Дәулет-Шайх-оғланның
баласы Әбілқайыр жоғары көтерілді. Әбілқайыр Шыңғыс ханның 10-ұрпағы.
     Шыңғыс  хан→Жошы→Шибан→Бахадур→Жошы-Бұқа→Ба дағұл
     →Мың  Темір→Болат→Ибрагим→Дәулет-Шейх→Әбі лқайыр.
     Жошы  ұрпағының өзара күрес-тартысы  — олардың ішіндегі
көрнектілері Жұмадықхан, Махмұт Қожахан, Мұстафахан т. б. Еді.
     Шайбан  ұлысының билеушісі Дәулетшейх қайтыс болғаннан кейін,
билікті ұлы  Әбілхайыр кішкене болғандықтан Жұмадық хан алады. Жұмадық 
маңғыттармен шайқаста қолға түсіп өлтіріледі. Ал Әбілхайыр маңғыт
билеушілерінің тарапынан қолдауға ие болып, билікті өз қолына алады.
Осылайша Ақ орданың ханы Барақтың қазасы және Шайбанилік Дәулет-Шаих
оғланның ұлы Әбілқайырдың 1428 ж. хан тағына отыруымен аяқталады.
Әбілқайырды Батыс Сібірдегі Чимгл Тара немесе Тура қаласында (қазіргі
Тюмень) хан етіп сайлайды.
     Әбілқайыр дербес хандық құрып, Қазақстанның далалық  аудандарының
орасан кең жеріндегі  өкімет билігін қырық жыл бойы ұстап тұрады.
     Ол  тез арада Орталық және Солтүстік Қазақстандағы көптеген
тайпалардың үстем тобының қолдауына ие болды. Әбілқайырды хан етіп сайлауға
қатысушылардың ішінде, деректемелерге сәйкес сұлтандар, оғландар, тайла мен
ру басшылары, батырлар ғана емес, сонымен бірге мұсылман дін басыларының
өкілдері де болған.
“Көшпелі  өзбектер” мемлекетінің саяси тарихы

Әбілқайыр хандығының территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында
Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдарияның төменгі жағы мен Арал
өңірінен солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі ұлан байтақ
жерді алып жатты. Астанасы – алғашқыда Тура, 1431 жылдан Орда-Базар, 1446
жылдан Сығанақ. Халқы - өзбектер деп аталған түрік тайпалары (қыпшақтар,
қоңыраттар, наймандар, маңғыттар, қарлұқтар, қаңлылар, үйсіндер т.б.). Елді
40 жыл билесе де, Әбілқайыр хан мемлекетінің ішкі саяси жағдайын тұрақты
ете алмады. Мемлекет бір орталықтан басқарылмай бірнеше иеліктерге бөлініп,
оларды Шыңғыс әулетінің билеушілері басқарып, олардың арасында билік үшін
толассыз соғыстар тоқтамады.

Әбілқайыр хан өз билігін нығайтып, жаңа жерлер қосып алу үшін көптеген 
соғыстар жүргізіп 1430 жылы Тобыл өзені бойында Шайбани ұрпағы Махмұт
Қожаханды жеңді, Хорезмді басып алып, Үргенішті талқандады. Сырдария
өңіріндегі далада Жошы әулетінің Махмұд және Ахмет хандарын жеңіп, Орда-
Базар қаласын тартып алды. 1446 жылы Мұстафа ханды тізе бүктіреді. Сырдария
бойындағы Сығанақ, Созақ, Аққорған, Өзгент, Аркөкті жаулап, Сығанақты
астана етті.

ХҮ ғ. 50-жылдары Самарқанд, Бұхарды шабуылдап, осы өңірдегі Темір 
ұрпақтарының ішкі саяси өміріне араласты. Бірақта 1457 жылы Өз Темір
бастаған ойраттардан Сығанақ түбінде жеңіліп, онымен өзін қорлайтындай ауыр
шарт жасасты.

Бұл жағдай Әбілқайыр ханның саяси беделін төмендетті. Нәтижесінде ХҮ     ғ.
50-жылдарының аяғында Көшпелі өзбектер мемлекетінен Жәнібек пен Керей
сұлтандар бастаған халықтың бір тобы Моғолстанға көшіп кетті. Оларды
жазалау үшін 1468 жылы Әбілқайыр хан Моғолстанға жорыққа аттанып, жолда
кенеттен қайтыс болды. Осыдан кейін Әбілқайыр хандығы  ыдырап кетті.

Әбілқайырдың мұрагері Шайх-Хайдар хан ішкі тартыста өлтірілді. Ал 
Әбілқайырдың немересі Мұхаммед Шайбани (1470-1510) қазақ хандарымен
Сырдария мен Қаратау аймағындағы қалалар үшін ұзақ соғыс жүргізді. Қазақ
хандығы құрылғаннан кейін Әбілқайырдан тараған Шайбанилар ұрпағының Шығыс
Дешті-Қыпшақтағы билігі бітеді. Бұл жерлердегі билік қазақ хандарына толық
көшті. ХҮІ ғ. басында көшпелі өзбектердің бір бөлігі Шайбанилердің
бастауымен Мәуереннахрға көшіп кетті. Ондағы Темір ұрпақтарынң билігінің
әлсірегенін пайдаланып, Шайбанилер Орта Азиядағы өкімет билігін тартып
алды. Қазақстан жерінде қалған тайпалар Қазақ хандығының қол астына қарайды

1428146869ж. арасында өмір сүрген  Әбілқайыр ханның күйреуіне төмендег ід
ей  себептер әсер етті:
1)Мемлекеттік аппараттың орталықтан уының әлсіздігі. 
Хан тек олжа түсетін жорық  жасап, белсенді әрекет еткенде 
ғана бағыныштыларынан қолдау тапты. Ал ондай болмаған жағдайда хан
қолдаудан айырылып, мемлекет күйреуі тез арада жүзеге асады.
2)Орда  Ежен, Шайбан және Тоқа Темірдің  ұрпақтары арасындағы тоқтаусыз 
әулетаралық күрестердің ушығуы.
3) Өзбек  үстем тап өкілдерінің өздерінің арасындағы ымырасыздық пен
олардың орталықтанған хандық билікке қарсы шығуы.
Бұдан шығатын қорытынды, 40 жыл  бойы мемлекетті біріктіруге 
тырысқан Әбілқайыр хан мемлекетінде  сол жылдарда да ішкі алауыздық 
пен күрес тоқтамады. Яғни, мемлекеттің ішкі саяси тұрақтылығының болмауы,
билеуші мен жақтастар, қолдаушылар арасында түсініктің болмауы мемлекеттік
құрылымның күйреуіне алып келері анық.

     Әулеттік  тартыстар, билеуші әулет арасындағы алауыздық, халықтың
едәуір тобының  ауа көшіп кетуі саяси бытыраңқылықт ы күшейтіп, хан билігін
әлсіретті. Әбілқайыр хандығының ішкі әлсіздігінің негізгі себебі қоғамның
артықшылықтарға ие үстем тобы мен қарапайым көшпенділер арасындағы
қайшылықтардың шиеленісе түсуі болған еді. Бітпейтін феодалдық соғыстар мен
таластар онсыз да феодалдық қанаудың ауыртпалығынан езілген халық
бұқарасының жағдайын күйзелте түсті. Мұның бәрі Әбілқайыр мемлекетін
әлсіретіп, түптеп келгенде оның ыдырауына әкеліп соқты

Хандықтың этникалық құрамы

 Әбілқайырға іш тартатындардың арасында қият, маңғыт, шынбай, итжан,
табғұт, дұрман, күшші, отаршы, найман, өкіреш найман, тубай, таймас, шат,
хытай, барақ ұйғыр, қарлұқ, кенегес, үйшін (үйсін), қоңырат, күрлеуіт,
ички, ички-маңғыт, тұман және басқа тайпалардың өкілдері аталған.
     Түрік және түріктенген монғол тайпалары  мен руларының бұл тізімі
негізінен  Ақ Орданың, ішінара Ноғай Ордасының  этникалық құрамына сәйкес
келетін  Әбілқайыр хандығының этникалық құрамын көрсетеді. Тілі жағынан,
шаруашылық түрі, материалдық мәдениеті мен тұрмысы жағынан осы туыстас
тайпалар XIV ғасырдың 60-шы жылдарынан бастап деректемелерде сол кезде әлі
де этноним бола қоймаған, тек саяси ғана маңызы бар өзбек деген топтама
атпен аталған.
     Әбілқайыр-хан  шайбанилықтардың белгілі бір топтарына  ғана емес,
сонымен қатар территориялық  жағынан жақындығы мен көптігінің арқасында XV
ғасырда — XVI ғасырдың басында  ұлыстардың саяси өміріне белсене  қатысқан
маңғыт әмірлеріне де сүйенді. Маңғыт әмірі Едігенің немересі Уақас-би
кейіннен кетіп қалып, тіпті оның жауларына қосылғанымен Әбілқайырды жоғары
көтеруде маңызды роль атқарды.

  

   Хандықтың территориясы

 Шығыс Дешті Қыпшақтың феодалдық бытыраңқы   жерлерін
біріктірген көшпелі өзбектер мемлекетінің (Әбілқайырхан басқарған 
хандықты белгілеу үшін әдебиетте осындай атау да қолданылады) құрылуы
Қазақстан мен Орта Азия тарихындағы едәуір елеулі құбылыс. Ол Ноғай
Ордасынан Шығысқа қараған жерлерді батыста Жайықтан (Орал), Шығыста
Балқашқа дейінгі, оңтүстікте Арал теңізі мен Сырдарияның төменгі ағысынан
солтүстікте Тобыл мен Ертістің орта арысына дейінгі жерлерді біріктірді.
     Әбілқайыр хандығының территориясы батысында  Жайықтан бастап,
шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдарияның  төменгі жағы
мен Арал ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Әбілхайыр хандығы тарихы
Әбілхайыр хан
Кіші жүз ханы - Әбілхайыр
Қазақ хандығы жайлы
Қазақ хандығы
Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай ордасы мемлекеттік құрылымдарының әкішілік-шаруашылық басқару дәстүрлеріндегі ортақтық пен ерекшеліктері
Қазақ хандығы жөнінде
XV – XVI ғғ Қазақ хандығы
Қазақ хандығы туралы
Қазақ халқы және хандығы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь