Қазақстан Республикасы, топырағы, өсімдіктері, жануарлары

Қазақстанда өзге елдерде кездесетiн топырақ түрлерiнiң түгелдей дерлiгi тараған. Мұнда тайга, тундра топырағына дейiн бар, тек ылғалды субтропик белдемiне тән топырақ қана жоқ.
Солтүстік Қазақстандағы Батыс Сiбiр ойпатынан оңт-тегi Алатау өңiрлерiне дейiнгi аралық 1500 — 1600 км, Батыстағы Атырау алқабынан Алтай тауларына дейiнгi 3000 км-ге жуық өңiрлердi әр түрлi топырақтар жамылғысы басқан. Бұл топырақ жамылғысының әр аймақтарда түзiлiп, орналасуы геогр. белдемдiлiк заңына байланысты. Мыс., Қазақстанның 86% жерiн алып жатқан жазық алқаптарында климаттың, топырақтың солт-тен оңт-ке қарай өзгеруi көлденең белдемдiк заңына сәйкес өзгерсе, Қазақстанның 14% жерiн алып жатқан оңт., оңт.-шығыс таулы алқаптарында — тiк белдемдiк (биiктiк белдеулiк) заңына сәйкес болады.
Жазық алқап топырағы. Ауд. 235 млн. га. Қазақстанның жазық аймақтарында солт-тен оңт-ке қарай мынадай топырақ белдемдерi кездеседi: 1) республиканың қиыр солт-н орманды дала белдемi алып жатыр. Негiзiнен бұл жерлер Батыс Сiбiр ойпатында орналасқандықтан жер бетi жазық, ойпатты, сондықтан орманның шайылған сұр топырағы мен шайылған сiлтiсiзденген қара топырағы тән. Бұл аймақтың топырақтары құнарлы, негiзiнен жаздық бидай егiледi. Қалған жерлерiн орман, шабындық пен жайылымдар алып жатыр. Ауд. 400 мың га; 2) осы белдемнен оңт-ке қарай даланың қара топырақты белдемi (Жалпы Сырттан Ертiс өңiрi жазықтығына дейiн 2000 км-ге созылған) жалғасып жатыр. Аум. 25,7 млн. га, оның 15 млн. га-сы жыртылған жерлер, негiзiнен астық дақылдары егiледi. Қара топырақты белдем солт-тен оңт-ке қарай 2 белдем аралығына бөлiнедi: кәдiмгi қара топырақты белдем аралығы Батыс Сiбiр ойпатының оңт-н Сарыарқа өңiрiнiң және Жайық биiк шығыс жазығының солт. бөлiктерiн қамтып (енi 100 — 140 км-дей), батыстан шығысқа созылып жатыр. Аум. 11,8 млн. га. Жер бетi жазық, топырағы құнарлы, негiзiнен астық дақылдары егiлiп, еттi-сүттi мал
        
        Қазақстан Республикасы, топырағы, өсімдіктері, жануарлары
 
   Қазақстанда өзге елдерде кездесетiн топырақ ... ... ... Мұнда тайга, тундра топырағына дейiн бар, тек ... ... тән ... қана жоқ.
    Солтүстік Қазақстандағы Батыс Сiбiр ... ... ... ... ... 1500 — 1600 км, ... ... алқабынан Алтай
тауларына дейiнгi 3000 км-ге жуық өңiрлердi әр түрлi топырақтар жамылғысы
басқан. Бұл топырақ жамылғысының әр ... ... ... ... ... байланысты. Мыс., Қазақстанның 86% жерiн алып ... ... ... ... ... ... ... өзгеруi
көлденең белдемдiк заңына сәйкес өзгерсе, Қазақстанның 14% жерiн ... оңт., ... ... ... — тiк белдемдiк (биiктiк
белдеулiк) заңына сәйкес болады.
    Жазық ... ... Ауд. 235 млн. га. ... жазық аймақтарында
солт-тен оңт-ке қарай мынадай ... ... ... ... қиыр ... ... дала ... алып жатыр. Негiзiнен бұл
жерлер Батыс Сiбiр ойпатында орналасқандықтан жер бетi ... ... ... ... сұр топырағы мен шайылған сiлтiсiзденген ... тән. Бұл ... ... ... ... жаздық бидай
егiледi. Қалған жерлерiн орман, шабындық пен жайылымдар алып ... ... мың га; 2) осы ... ... ... ... қара ... белдемi
(Жалпы Сырттан Ертiс өңiрi жазықтығына дейiн 2000 км-ге созылған) жалғасып
жатыр. Аум. 25,7 млн. га, оның 15 млн. ... ... ... ... ... ... Қара топырақты белдем солт-тен ... ... ... ... ... кәдiмгi қара топырақты белдем ... ... ... ... ... ... және ... биiк шығыс жазығының
солт. бөлiктерiн қамтып (енi 100 — 140 км-дей), ... ... ... Аум. 11,8 млн. га. Жер бетi ... ... ... ... астық
дақылдары егiлiп, еттi-сүттi мал өсiрiледi; оңтүстiктiк қара топырақты
белдем аралығы — ... қара ... ... ... ... ... шығысқа созылып жатыр, енi 50 — 125 ... аум. 13,9 млн. га. ... ... ... ... Бұл ... ... жеткiлiктi, дәндi
дақылдар егуге қолайлы жерлер. Құрғақшылық әрбiр 7 — 9 жылда бiр-екi ... 3) ... оңт. ... ... белдемге дейiнгi орт. аймақты
құрғақ-далалы және ... ... ... ... алып ... 90,5 млн. га, яғни республика жерiнiң 33,2%-ы. Мұнда солт-тен оңт-ке
қарай 3 ... ... ... ... ... топырақты белдем
аралығы — қоңыржай қуаң дала, мұнда жыл ... ... ... ... Топырақтағы қара шiрiк мөлш. 3 — 4%-дай. Аум. 27,7 млн. ... ... ... ... ... әрбiр 3 — 4 жылда бiр
қайталанып болып ... ... 10 ... бұл белдем аралығындағы жыртылған
жер көлемi оларды пайдаланудың тиiмсiздiгiнен, бұрынғы 10 млн. га-дан 3 — ... ... ... жай ... ... орын ... алқаптың аум. 24,4
млн. га. Топырақтың беткi қабатындағы қарашiрiк мөлш. 2 — 3%. ... жыл ... ... 2 ... бiр рет ... ... ... айналысу тиiмсiз, ал суару үшiн тұрақты су көздерi жоқ. Тың
игеру кезiндегi ... ... бұл ... ... ... ... 4 — 5 млн. га ... соңғы 10 — 12 жылда егiс егiлмейтiн болды,
тек аз ғана малазықтық жем-шөп ... ... ... ... ... тек мал өсiрiледi; ашық қара-қоңыр топырақты белдем аралығы — өте
қуаң шөл (шөлейт) дала, негiзiнен мал ш-на ... Аум. 38,4 млн. ... 4) Шөл дала ... аум. 119,4 млн. га, ... ... аумағының
44%-ы. Мұнда 2 белдем аралығы бар. Қоңыр ... ... ...... оның жусаны мол, жайылымы жұтаң жерлер. Аум. 57,4 млн. га. ... ... 120 — 150 мм. ... ... ... қарашiрiк
мөлш. 1 — 1,5%. Сұр қоңыр топырақты белдем ... ... ... жусан мен
эфемерлi өсiмдiктер басым. Аум. 61,8 млн. га. ... ... ... 80 — 130 мм. ... қарашiрiк мөлш. 1%-дай. Алқапта құмды, тақыр,
сор жерлер жиi кездеседi. Бұл жерлерде мал ш. дамыған, егiншiлiк ... ғана ... Биiк ... ... ... ... ... алып жатыр.
Аум. 37 млн. га, ... ... 14%-ын ... ... топырағы
мен климаты жағынан ерекшеленетiн 4 биiктiк белдеу бар: 1) тау ... ... ... ... 450 — 750 м ... аймақтарда 300 —
1000 м) биiктiкте орналасқан. Тянь-Шань тау ... ... ... ... тау ... ... Солт. Тянь-Шань мен Алтай ... ашық ... ... таралған. Бұл жерлерде суармалы және
тәлiмi егiншiлiк және мал ш. ... 2) ... ... дала ... — әр
түрлi таулы аймақта 600 — 2200 м ... ... ... ... ... Тянь-Шаньда таудың күңгiрт қара-қоңыр және қара топырағы таралған. Ал
Бат. Тянь-Шаньда (Оңт. Қазақстанда) сұр ... және ... ... ... ... ... 10 — 15%-дай. Жайылымы — шүйгiн, ағашы қалың алқап,
мал ш. ... ... 3) ... ... орманды-далалы және шалғынды-орманды
белдеулерi әр түрлi таулы аймақтарды 1000 — 2500 м-ге ... ... ... ... ... ... қара топырақтары мен орманның
сұр топырақтары және таулы-шалғынды ... ... Бат. ... ... ... күлгiн топырақтар түзiлген. Жайылымы — шүйгiн, орман
ш. жақсы дамыған. 4) Биiк таулы альпiлiк, ... ... және ... ... ... ... мен Алтай аралығындағы биiк таулы
аумақтардың 1800 — 3800 м ... одан да биiк ... алып ... ... ... ... Көпшiлiк жерi топырақсыз
тасты шыңдар мен мәңгi мұз, қар басқан шыңдардың үлесiне тиедi. ...... ... ... пайдаланылады.
    Өсiмдiктерi. Қазақстанда өсiмдiктердiң 15 мыңдай түрi бар. Оның ... ... ... 5 ...... 600-ге ...
қыналар, 500-ге жуығы мүк тәрiздiлер және 6 мыңнан астамы — жоғары сатыдағы
түтiктi өсiмдiктер. ... ... ... ... 4,8%-ы ... ... ... Жоғары сатыдағы өсiмдiктердiң түр
байлығы, интродукцияланған, мәдени дақылдар мен кездейсоқ әкелiнген 500-ден
аса түрлердi ... 161 ... 1120 ... жататын 6100-ге жуық
түрден тұрады. Оның ... 730 түр тек ... ... — эндемиктер.
Бұлардың iшiндегi ең ерекше 12 монотиптi туыс бар: ... ... ... жалған шандра, боченцевия, канкриниелла, ... ... ... ... ... ... ... басым бөлiгi 15 тұқымдасқа ... ... ... ... Оңт. Балқаш өңiрi мен Бұрынтауда жоғ.
ордовиктiк ... ... Олар ... ... ... ... пен ... жататын — Sarituma tatjanae. ... 450 млн. жыл ... ... еткен.
    Республикамыздың қазiргi флорасы эоцендiк субтропиктiк (36 — 58 ... ... ... орманды-мезофильдiк (26 — 35 млн. жыл), ... ... ... ... бұталық
және миоцен-плиоцендiк алғашқы далалық (13 — 25 млн. жыл), плейстоцендiк ... жыл) ... ... ... ... ... жерiнде таралуы, түрлер мен ... ... ... мен таулық белдеулерде әр түрлi. Республиканың
осыншама бай өсiмдiктер дүниесi ... ... ... ... ... әр ... мен ... Қазақстанның жазық бөлiгi орманды далалық, дала, шөлейт және шөл
белдемдерiне ... ... ... далалық аймақ — республика
жер аумағының 2,04%-ын алып жатыр, 54Әс.е-тен жоғары Көкшетау мен Петропавл
қ-ларының маңында орналасқан. ... ... ... ... қайың, талдың
бiрнеше түрлерi, бұталардан: итмұрын, тобылғы, далалық шие, т.б. бар. ... ... және ... ... алуан түрлi шөптесiн
өсiмдiктер мен ... ... ... ... ... ... Бұл аймақ 2 белдемге бөлiнедi: 1) оңтүстiк ылғалы аз қоңыржай
жылы орманды дала ... — сұр ... ... ... ... ал қара топырақта шалғынды-далалық экожүйелер орналасқан; 2)
қоңыржай құрғақ шоқталған ... дала ...... шоқ
ормандар мен қара топырақтағы алуан-түрлi және астық ... ... ... экожүйелер таралған.
    Далалық аймақ елiмiздiң жер аумағының 28%-ын алып жатыр, аум. 110,2
млн. га, батыстан (Едiл-Жайық ... ... ... қарай (Алтай-
Тарбағатай тау бөктерi) 2500 ... ... ... ... ... 2000-нан астам түр бар деп шамаланады. Оның 175-i — эндемиктер.
Негiзгi басым түрлер: қау (боз), сонымен қатар ... ... ... ... ... ... 3 белдемге бөлiнедi: 1) ... ... ... кәдiмгi және оңт. қара топырақтағы алуан түрлi шөптесiн ... ... 2) ... және ... ... қара-қоңыр
және қара-қоңыр топырақтардағы ... ... 3) ... құрғақ,
қоңыржай ыстық белдем — ашық қара қоңыр топырақтағы жусанды-бозды ... ...... аум. 124,6 млн. га. ... тән өсiмдiк жамылғысы алуан
түрлi, 2500 — 2800 түр бар, олардың iшiнде 200 — 215 түрi — ... ... 5 ... ... 1) ... ... ... құрғақ,
қоңыржай-ыстық шөлдер — аум. 40 млн. га., немесе елiмiздiң жер ... ... ... ... — жартылай бұталы (боз,
еркекшөптi-жусанды) шөлдер мен ... ... ... ... 2) ... (солтүстiк тұрандық) өте құрғақ,
ыстық шөлдер — аум. 51,2 млн. га, ... ... ... 18,9%-ын алып
жатыр. Бұл жерлерде жартылай бұталы (жусанды, ... ... ... ... ... ... дамыған; 3)
оңтүстiктегi өте құрғақ, ... ... — аум. 30,3 млн. га, ... ... алып жатыр. Бұл жерлерге эфемероидты — жартылай
бұталы (сұр-жусанды, эфемерлi), ал дөң және ... ...... бұталы-сексеуiлдi-эфемероидты (сексеуiл-қоянжын-жүзгiндi) өсiмдiк
жамылғылары тән; 4) тау етегiндегi құрғақ, өте ыстық ... — аум. 3,2 ... ... Қазақстанның 1,2%-ы. Негiзiнен эфемероидты iрi шөптесiн-жартылай
бұталы өсiмдiктер өседi; 5) тау етегiндегi өте құрғақ шөлдер — аум. ... га, ... ... ... алып ... Эфермероидты-псаммофиттiк
бұталы өсiмдiк жамылғысы тән.
    Қазақстанның таулы экожүйелерiнiң аум. 18,6 млн. га, яғни республика
жерiнiң 7%-ы. Бұл ... ... ... ... 4 — 5 ... ... ... ғана. Таулы экожүйелердiң флорасын 3400 — 3600 түр құрайды ... Оның ... 540 — 570 түр ... ... ... ... флорасында 165 — 170 эндемик түрлер бар. Олардың iшiнде, ... ... ... ... май ... ... ... сiбiрлiк майқарағай); қылқан жапырақты ормандарды; алмалы ... ... ... ... ... ... қайыңды-теректi (түктi
қайың, көк терек) — жапырақты ағаш ормандарды атап ... ... ... ... мен ... (зеректiң), аршаның, қылшаның,
бетегенiң, сарыкүйiк қауымдастықтары да кең тараған. ... ...... ... ... көзi. ... ... өсiмдiктердiң
700-ден астам түрi, ... ... 400-ге ... ... 700 — 800, ... ... ... эфир-майлық (450-ге
жуық), улы-зиянды (250-ден астам) өсiмдiктер түрлерi бар.
    Жануарлары. Қазақстан жерiнде сүтқоректiлердiң 180, ... ... ... 52, қос ... 12, ... 104-ке ... бар. Омыртқасыз жәндiктер шаян тәрiздiлер, ұлулар, құрттар, т.б.)
бұдан да көп. Тек ... ... ... 30 ... ... ... орманды дала белдемiнде бұлан, елiк, ақ қоян, сұр тышқан, ... ... ... ... ақ кекiлiк, көл айдындарын су құстары
— аққу, қаз, ... ... ... қасқалдақ мекендеген. Едiл өз.
жағалауынан Алтай тауы ... ... ... ... шөп пен жусан,
бетеге өскен далалық белдемде суыр, дала алақоржыны, сүйiрбас сұр тышқан,
кәдiмгi сұр ... дала ... ... ал ...... безгелдек,
жылқышы, сұңқар, бозторғайлар, қыранқара, дала ... ... ... ... бұл жерлерде ақ бөкен үйiрлерi жайылады, олар ... ... ... ... ... ... Жайық өз-нiң аңғарындағы орман алып ... ... ... бөлiгiн бұлан, елiк жайлаған, мұнда еур. қара ... ... ... да ... Бұдан 200 жыл бұрын түгелдей
жойылуға жақын қалған құндыз қайта ... бола ... ... т.б. өзендердiң аңғарында тарбақа, орман бақасы, т.б. кездеседi.
Мұнда бұлдырық, сұр кекiлiк, ... ... көп. ... ... ... дала тышқаны, дала шақылдағы, ақ ... ... ... ... ... ... ... шөлейт белдемде саршұнақтар мен
қосаяқтың, құм тышқаны мен қоянның бiрнеше түрi кездеседi. Мұнда ақ ... ... 20 ... 40 — 50 ... ... та ... ... белдемде құстан дуадақ, шiл, қылқұйрық, бозторғай, т.б. бар. ... ... ... қар суы ... ... пен Маңғыстау жартастарының
арасында кездесетiн үстiрт арқары жұтаң өсiмдiктермен қоректенiп, ащы суды
қанағат етедi. Үстiртте ұзын ... ... ... шөл ... ... кездеседi.
    Сазды және қиыршық тасты шөл дала жануарларынан Қазақстаннан ... ... ... ... өкiлi — ... атап өткен жөн. Ол тек
Бетпақдалада, Балқаш к-нiң солт. жағалауындағы кейбiр аудандарда, Алакөл
және ... ... ғана бар. ... Балқаш маңындағы бiрнеше жерден
ғана тiршiлiк ететiн бес башайлы ергежейлi қосаяқ та ерекше жануар. Мұнда
құстан шiл, қылқұйрық, ... жек ... ... Оңт. ... ... осы
араға ғана тән сексеуiл жорға торғайы, шөл дала ... ... ... ... бiрқатар кесiртке (жұмырбас, ешкiемер), жылан (оқ ... қара ... ... т.б.) түрлерi, дала ... ... қиыр ... ... жерлерде келес сақталып қалған. Өзен-
көл аңғарларындағы орман-тоғайларда елiк, жабайы ... құм ... т.б. ... ... ... т.б. ... ... қамыс арасында бiрқазан, жалбағай, ақ құтан, көк құтан, ... бар. ... ... өте сирек кездесетiн, Қазақстанның “Қызыл
кiтабына” енгiзiлген реликт шағала қоныстайды. ... ... мен ... ... ... ... ... дүниесi де сан алуан. Қылқан жапырақты
Алтай ормандарында ... ... ... сiбiр ... арқар, алтай
көртышқаны, қоңыр аю, бұлғын, құну, күзен, барыс, тиiн, борша тышқан, алтай
суыры, құр, шiл, т.б. ... ... ... ... қарай созылып жатқан тауларда ... ... ... ... марал, елiк, арқар, сiбiр таутекесi,
қоңыр аю, сiлеусiн, барыс, ұзынқұйрық саршұнақ мекендейдi. Жетiсу (Жоңғар),
Iле ... мен ... ... көкшiл суырдың орнына қызыл суыр және ... ... ... ... бастады. Қазақстанның оңт.-шығыс тауларында
жыртқыш құстардан қозықұмай, тазқара, бүркiт тiршiлiк етедi.
    Кең ... ... ... ... ... жануарлардың тәжiрибелiк
маңызы бар: олардың кейбiреулерi (ақ бөкен, марал, жабайы шошқа, ондатр,
суыр) ... ... ... — өсiмдiк пен ... ... ... т.б.) мал мен адам ... ... ... жазық
және таулы жерлерде оба ... ... ... ... ... ... ... таратады. Қансорғыш кенелер аталған
аурулардың кең етек алуына себепкер ... ... ... қан-паразиттiк
аурулар жұқтырады.
    Жануарлар түрлерiнiң қазiргi сипаты бiрқатар жағдайларға байланысты,
олардың аралығында, ең алдымен, жердiң аса кең ... ... ... жер ... не керiсiнше, көптеген жайма су аңғарларын құрғатып, ... егу ... ... ... жағдайларды атап көрсету керек. Мұның нәтижесiнде соңғы 150 — 200
жыл iшiнде республика бойынша ... ... ... қабылан,
тұран жолбарысы, тоғай бұғысы сияқты түрлерi жойылып кеттi. Көптеген аса
бағалы аң ... ... ... тiптi ... жойылу қаупi
төнген. Бұлардың қатарына қарақұйрық, үстiрт арқары, ... ... ... өзен ... ... ... ... iшiнде дуадақ, безгелдек,
жорға дуадақ, қоқиқаз, орақтұмсық, жылан жегiш қыран, бүркiт, ... ... саны тым ... ... Олардың бәрi Қазақстанның
“Қызыл кiтабына” енгiзiлдi. Сондай-ақ, ... ... ... 3-
басылымына қорғауға алынған аңдардың 40 түрi, ... 56 түрi, ... 10 түрi, ... 3 түрi, ... 16 ... Қорықтарда көптеген сирек кездесетiн ... ... ... ... (қ. ... ... ... қорығы, Қорғалжын
қорығы, Наурызым қорығы, Марқакөл қорығы, Үстiрт қорығы). ... ... ... алуан түрлi, ал оның кең байтақ жерiнде бұрын да
көптеген жануарлар мекендеген. Мұнда бiр кезде құрып кеткен ... ... түрi, көне ... ... ... тiршiлiк еткен
бауырымен жорғалаушылардың, балықтардың, омыртқасыз ... ... ... ... түрi ... формы

Пән: География
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасы, топырағы, өсімдіктері, жануарлары туралы30 бет
Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік шығыс бөлігіндегі таулы аймақтарына физика географиялық сипаттама15 бет
Жануарлар тіршілігіне өсімдіктердің маңызы5 бет
Маңғыстау өңірі табиғат компоненттеріне физикалық-географиялық сипаттамасы66 бет
Микроорганизмдер экологиясы – микроэкология3 бет
Мұнай мен ауыр металдың тірі ағзаларға әсерлері42 бет
Фосфор қышқылы, оны алу әдістері. Азот тыңайтқышы және оның классификациясы6 бет
Экологиялық факторлар. Абиотикалық факторлар9 бет
Қазақстан территориясындағы қорықтар. Қорықтар - табиғи лаборатория7 бет
Теңіз жануарлары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь