Биені азықтандыру ерекшеліктері

Мазмұны


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1.Жылқының экстерьері мен конституциясы
1.1.Жылқының экстерьері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2.Жылқының дене құрылысы, конституциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.3.Жылқыны азықтандыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.4. Әдебиетке шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13

ІІ.тарау. Биені азықтандыру ерекшеліктері
2.1.Биені азықтандыру мөлшерлері мен мерзімдік азық рациондары ... ... ... 15
2.2.Тұқымдық биелерді азықтандыру мөлшерлері мен мерзімдік азық үлестері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
2.3.Буаз және құлынды биені азықтандыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
2.4. Биенің сүт өнімділігі және қымыз өндіруді ұйымдастыру жұмыстары ... 33


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38
Кіріспе
Жылқы - біздің елімізде төрт түлік малдың бірі. Қазақ халқы ғасырлар бойы жылқыны керегінше өсіруге талаптанды, өйткені оны көлік ретінде және ел қорғау мақсатында пайдаланды. Сонымен бірге жылқының тәтті еті мен дәмді қымызы халқымыздың қадірлі асы болды. Ел ауызындағы әңгімелерді, хиссаларда, ақындар мен жазушылардың шығармаларында сәйгүлік арғымақтар ел қорғайтын батырлардың жан серігі есебінде айтылады.
Қазақстандағы қорғандар мен ел мекендеген жерлерге археологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізгенде, ерте замандағы халықтардың жылқыны күш көлігі ретінде пайдаланумен қатар, ет үшін де өсіргені байқалады. Бірнеше ескі көмбелерден, ас пісіретін жер ошақ маңынан жылқы сүйектері табылды. Жылқының табылған сүйектеріне қарағанда, олар біздін заманымыздан екі мың жылдан аса уақыт бұрын болған Андронов мәдениеті деп аталатын қола дәуіріне жатады.
Жылқы өсірудің екінші дәуірі біздің дәуіріміздің ҮІ-ҮІІІ ғасырларына жатады. Алматы, Жамбыл, Шымкент облыстарындағы ел мекендеген бірнеше жерлерде жылқының сүйектерімен бірге аттың әбзел-саймандары, ер-тұрманы тағы басқа заттары табылған. Мұның өзі көшпелі елдің атты міну, жұмысқа пайдалану істері ертеден келе жатқан әдеті екенін көрсетеді. Алатаудың көптеген тармақтарында, Торғай даласында, Ұлытауда, Қарқаралыда ерте заманда тасқа қашап салынған аттың суреттері, бейнелері кездеседі.
Қазақ халқы өз тарихында талай ауыр сыннан өтіп, небір сұрапыл соғысты басынан кешірді, сыртқы жаулардың шапқыншылығына қарсы тұрып, өз жері мен елін аман алып қалып, ана тілін, халықтың бай мәдениетін, тұрмысында, шаруашылығында қалыптасқан ұлттық ерекшеліктерін сақтай білді, сонымен бірге қазақ халқы ғасырлар бойы төрт түліктің бірі ретінде жылқыны жүрсе қанаты, ішсе сусыны, жесе азығы ретінде пайдаланып келді.
Қазақстанда жылқының 14 тұқымы өсіріледі, олардың арасында: ағылшынның міністік-таза қанды міністік, арабтың таза қанды, тірікменнің таза қанды ахалтеке, қостанайдың арбаға және міністік жылқысы сияқты жылқы түрлері бар. Желістілерге –орыс және орлов, міністік-жегіндік түрлеріне –дондық, қостанайлық (негізгі түр), ал ауыр жүк тартатындарға – кеңестік, орыс және владимир жылқы тұқымдары жатады.
Өнімдік бағыттағыларға: көшім, мұғалжар, қазақтың жабысы, адай жылқысы, қабы етті жылқысы секілді тұқымдар жатады. Көп болмаса да, Ресейде шығарылған жаңаалтай тұқымы мен жаңақырғыз, қарабайыр тұқымдары да тараған.
Жылқының басқа малдан ерекшелігі – оның негізгі өнімі бұлшық етінің күші болып табылатындығы. Мұның өзі ас қорыту және зат алмасу ерекшеліктерін айқындайды.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Әлібаев Е., Ермұхан Б. Мал өнімдерін өндіру технологиясы: Оқулық.-Астана.: Фолиант, 2010.-400 б.
2.Қазақстанда мал мен құс азықтандыру және азық дайындау технологиясы: Анықтамалық.-Алматы.: Бастау, 2006.
3.Калашникова А.П. Нормы и рационы кормления сельскохозяйственных животных.-М.: Агропромиздат, 1985.
4.Загаевский И.С., Жмурко Т.В. Ветеринарно-санитарная экспертиза с основами технологии переработки продуктов животноводства.-М.: Колос, 1983.
5.Федотов П.А. Коневодство.-М.: Колос, 1981.
6.Бозымов Қ.Қ. Жылқы және түйе шаруашылығы.-Алматы.: Қайнар, 1993.
7.Ставровский А.Е., Савич И.А. Мал шаруашылығы негіздері .-Алматы.: Қайнар, 1976.
8.Омарқожаев Н., Әкімбеков Б. Махмұтов С. Қолда мал өсіру.-Алматы.:Қайнар, 1976.
9.Әкімбеков Б.Р., Муслимов Б.М.,Әкімбеков А.Р., Дәленов Ш.Д. Жылқы шаруашылығы.- Қостанай, 2007.
10.Байжұманов Ә. Мал өсіру.-Алматы.: Қайнар, 1987.
11.Жолшыбек Т. Мал шаруашылығы: Оқулық.-Астана.:Фолиант, 2009.-360 б.
12.Шекенов Е., Қазықанов Р., Беққожин А, т.б. Зоотехния негіздері: Оқулық.-Астана:: Фолиант, 2007.-456 б.
13.Бегімбеков Қ.Н., Төреханов А.Ә., Байжұманов Ә. Мал өсіру және селекция / Оқулық.-Алматы: Бастау, 2006.-592 б.
14.Дүйсембаев К.Ы., Бегімбетова Г.С., Жүнісов А.М. т.б. Жылқы шаруашылығы. - Алматы. АЗМИ, 1995.
15.Левин А.Б. (Аудармашылар Ә.Ермаханов, Ә.Жұмашев) Мал шаруашылығы негіздері.-Алматы, 1985.
16.Омарқожаұлы Н., Әкімбеков Б.Р. Мал шаруашылығы: Оқулық.-Астана: Фолиант, 2007.-424 б.
17.Омарқожаұлы Н.,Шуркин Р. Мал шаруашылығы практикумы.-Астана, 2007.
18. Красников С.С. Практикум по коневодству. - М.,Колос. 1977.
19. Свечин К.Б. и др. Коневодство.- М., Колос, 1984.
20. Зоотехния негіздері. Оқулық. – Астана: Фолиант, 2007.-456 б.
21.Красников А.С., Хотов В.Х. Коневодство.- М., МСХА, 1995
22. Гладенко В.Н. Книга о лошади.- М. 1999.
23.Бегімбетова Г.С., Жүнісов А.М. Жылқы шаруашыылығы.- Алматы, Республикалық баспа орталығы, 2006.
24. Сабденов Қ. Төрт түлік.-Алматы.: Қайнар, 2002.-184 б.
25.Сыздықов А.Ә. Жылқы өсірушіге кеңес (Жөнделіп, толықтырылып екінші басылуы).-Алматы.:Қайнар, 1976.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
1.Жылқының экстерьері мен конституциясы
1.1.Жылқының
экстерьері..................................................................
....................5
1.2.Жылқының дене ... ... ... ... ерекшеліктері
2.1.Биені азықтандыру ... мен ... ... ... азықтандыру мөлшерлері мен мерзімдік азық
үлестері....................................................................
...............................................22
2.3.Буаз және ... ... ... сүт ... және ... ... ... жұмыстары....33
Қорытынды...................................................................
........................................ 36
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
................38
Кіріспе
Жылқы - біздің елімізде төрт түлік малдың ... ... ... ғасырлар
бойы жылқыны керегінше өсіруге талаптанды, өйткені оны ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге жылқының тәтті еті мен дәмді
қымызы халқымыздың қадірлі асы ... Ел ... ... ақындар мен жазушылардың шығармаларында сәйгүлік арғымақтар ... ... жан ... ... ... ... мен ел мекендеген ... ... ... ... ерте ... ... жылқыны күш
көлігі ретінде пайдаланумен қатар, ет үшін де ... ... ... ... ас ... жер ошақ ... жылқы сүйектері табылды.
Жылқының табылған сүйектеріне қарағанда, олар біздін ... екі ... аса ... ... ... Андронов мәдениеті деп аталатын қола дәуіріне
жатады.
Жылқы өсірудің екінші дәуірі біздің ... ... ... Алматы, Жамбыл, Шымкент облыстарындағы ел ... ... ... ... ... ... ... ер-тұрманы
тағы басқа заттары табылған. Мұның өзі көшпелі елдің атты міну, жұмысқа
пайдалану істері ертеден келе ... ... ... ... Алатаудың
көптеген тармақтарында, Торғай даласында, Ұлытауда, Қарқаралыда ... ... ... ... ... суреттері, бейнелері кездеседі.
Қазақ халқы өз тарихында ... ауыр ... ... небір сұрапыл
соғысты басынан кешірді, сыртқы жаулардың ... ... ... ... мен елін аман алып ... ана тілін, халықтың бай мәдениетін,
тұрмысында, шаруашылығында қалыптасқан ұлттық ерекшеліктерін сақтай ... ... ... ... ... бойы төрт түліктің бірі ретінде жылқыны
жүрсе қанаты, ішсе сусыны, жесе азығы ретінде ... ... ... 14 ... ... ... арасында:
ағылшынның міністік-таза қанды міністік, арабтың таза ... ... ... ... қостанайдың арбаға және міністік жылқысы сияқты жылқы
түрлері бар. Желістілерге –орыс және ... ... ... ... ... түр), ал ауыр жүк тартатындарға – кеңестік,
орыс және ... ... ... жатады.
Өнімдік бағыттағыларға: көшім, мұғалжар, қазақтың ... ... қабы етті ... ... ... жатады. Көп болмаса да, Ресейде
шығарылған жаңаалтай тұқымы мен жаңақырғыз, қарабайыр тұқымдары да тараған.
Жылқының басқа малдан ерекшелігі – оның ... ... ... ... ... ... Мұның өзі ас ... және зат ... ... – мал ... ... арқауы. Қоректендіруді
қамтамасыз ететін азықтандыру барысында желінген жемшөппен мал ... яғни ... зат ... ... ... қоректік заттар
жеткізіледі. Зат алмасу ... ... ... ... ... жаңартылып, өсу мен өнімге қажет жаңа тканьдер қосымша құралып,
организимде ... жылу ... ... ... атқаруға энергия
босатылады. Жалпы жылқы денесінің құрамына белоктар, майлар, углеводтар, су
мен ... ... (күл) ... ... ... ... ... мен қуаттың алмасуы
тұқымына, жынысына және жасына қарай ерекшеленеді. Бір жасар ... ... ... ... еркек жабағыларда зат және қуат
алмасуы қарқынды жүреді. Айғырлар ... ... ... ... ... кезеңінде, биелер буаз кезеңінің соңғы 3 айында және ... ... 3 ... ... ... бірінші жылында өздерінің
мерзімдік азық үлестерінде қоректік заттардың ... ... ... және ... ... ... ауыр жүк тартатын тұқым
жылқылары, ... ... 100 ... ... ... 6-10% ... Әсіресе, жеделдете жаттықтырылатын және ... ... азық ... ... ... ... шоғырлануын талап
етеді.
Жылқы малы, әдетте, жұмыс істей бастаған ... 3 ... ... ... ... ... да ... жұмыс кезінде үстеме
азықтандырудың маңызы ерекше.
Жылқылардың жыныстарына, жастарына қарай бөлінген топтарының ... ... ... ету ... ... ... оның сыртында: биелердің
іштегі төлдерінің өсуіне, сутенуіне, төлдердің ... ... ... ... ... пайда болуына кететін шығындар көлемінен
құралады. Өсіп келе ... жас ... ... азық үлестерінде лизин
болуын ескеру керек.
Жылқылардың сүйек-бұлшық ет мүшелерінің пайда ... ... ... ... ... ең алдымен, кальций мен фосфор қажет. Сондай-ақ
олардың мерзімдік азық үлестеріндегі арақатынасы 1:1 ... 1:0,75 ... ... А (ретинол), Д(кальциферол), Е(токоферол), В1(тиамин),
В2(рибофлавин), В3(пантотен қышқылы), В4(холин),В5 (никотин ... ... ... ... ... ... ететінін ескерген де өте маңызды болып табылады. Әсіресе,
бұл сүтенуші және буаздығының соңғы 90 ... ... ... өсіп ... төлдерге, жаттықтырылып жатқан жас жылқылар мен спорттық жылқыларға
қатысты болып отыр.
1.Жылқының экстерьері мен ... ... ... ... ... оның денесінің түрі –
экстерьер болады.
Малдың сыртқы ... оның ... ... мен ... ... ал жеке ... тканьдерінің және дене бөлшектерінің,
сүйектің, бұлшық еттердің, ... көк ... даму ... оның ... немесе босаңдығын көрсетеді. Жануарлардың өнімділік дәрежесі оның
экстерьеріне ... ... ... экстерьерді бағалаудың бірнеше тәсілдері бар.
Бұлардың ішінде ең негізгісі – ... ... ... ... жылқының
экстерьеріне қарай үйлесімсіздігі және ... ... ... ... етке ... ... дене ... шомбал, кеудесі кең
және көлемді, сирақтары қысқа, жұмыр, мойыны қысқа болуға тиісті, ... ... ... ... ... оның денесі керісінше болады.
Белдің және арқаның қайқандығы, көкіректің тар және ... ... ... ең негізгілері болып саналады. Бұл
сияқты кемшіліктер ... ... ... ... жеткілікті
азықтандырмағандықтан және дұрыс пайдаланбағандықтан болатын кемшіліктер.
Төлді ... ... және ... ... пайдаланғанда экстерьерді
жақсартуға болады.
Қазір біздің елімізде жергілікті жылқыларды асыл ... ... оның ... ... жөнінде көптеген жұмыстар жүргізіліп
жатыр. Жылқының мүшелері төмендегінше сипатталады:
Басы. Жылқының басы етті және ... ашаң деп ... Басы ... қан ... ... ... алдындағы және танауының үстіндегі
тамырлары білеуленіп тұрады. Ондай жылқының көзі үлкен, танауы кең, ... ... ... бәрі ... ... ... күшті әрі төзімді
екендігін білдіреді.
Сағақ арасының, яғни екі жағының арасының кеңдігі де жұдырық ... ... ... тар ... ... ... да нашар болады.
Көзі. Ауыр жүк тартатын жылқыға қарағанда, салт ... ... ... ... ... ... ... кемістігіне жататындар: соқырлығы, ақ
түсуі, ноғала, көзінің қабынуы.
Танауы. Жылқының танауы дем алғанда ... ... ... ... онда
өкпесі аурулы болғаны.
Жылқының аузын ашып қарағанда жағы дұрыс ... ... ... ... ... ... тілі дертке шалдықпай, сау болуына зер салу керек.
Құлағы. Салт мінетін ... ... ... ... ... ... ... жылқының құлағы кішірек әрі қалың келеді.
Желкесі. Желке сүйек тұтас, кең, ұзын ... Егер ... ол ... ... болған.
Сағағы. Кең немесе тарлау болады, егер салт мінетін ... ... тар ... онда жылқының тыныс алуы ауыр соғады.
Мойыны. Мойын сүйек жеті омыртқадан тұрады. Басы мен ... ... ... ауыртпалық түсетін орнына әсер етеді. Ауыр жүк
тартатын жылқы ... ... ... Салт ... ... жалт
бұрылғанда, секіргенде салмақ түсетін денесі өзгеріп, басы мен ... ... ... ... ... ... мен икемділігі мұндай
жағдайда ерекше қызмет атқарады. Жылқының мойны үшке бөлінеді: орташа, ұзын
және қысқа мойын. Салт мінілетін ... мен ... ... ... ұзынырақ
және икемдірек, ал ауыр жүк тартатындарының мойыны бір қалыпты жалпақ,
бұлшық етті ... ... бұл ... олардың күштілігін
көрсетеді. Жылқының мойны әр түрлі болады: әдемі имек ... ... ... дейді), тамағы шығыңқы (мұны бұғы мойынды дейді.
Дұрыс жетілмей, жас кезінде ... ... ... басы етті ... ... ... әрі ... келеді.
Шоқтығы. Шоқтықтың негізі – ... ұзын ... бар төс ... ... етті, биіктеу, кеңірек келсе жақсы болғаны. Құшық, шошақ
шоқтысы жарамсыз мал, ... ... ... жылқының арқасы мен иығының
бұлшық еттері нашар бітіп жетіледі. Шошақ шоқтық ерге қажалғыш ... ... ... Шоқтығы аласа келсе, ол да жаман, себебі бұлшық етінің берік
бітуіне жөнді ... бола ... ... ... ... ... ... Дененің шоқтықтан бастап белге дейінгі үстіңгі қырын арқа
дейді. Атты ... ... ... ... ... ұзын, ал сырт пішіні
түзу, бүкір, қайқы, салыңқы болуы ... ... түзу ... ... ... бүкір, қайқы не салыңқы
келсе, ... қай ... ... оның арқа ... ... деп
саналады, мұндай кемістік әсіресе кәрі жылқыда көбірек кездеседі.
Белі. ... ... – арқа ... Белі ... ... сауырға
жалғасып жатса, жылқының қай тұқымында да жақсы бітіс деп ... ... ... еті осал өсіп ... ... ... мен ... жері шұқыр келеді. Бұл –жақсылығы емес, экстерьерінің кемістігі.
Бел омыртқа сербігі шығыңқы кесте ... Ол – ... ... ... Салт ... және жүк ... ... олардың арқасы мен белінің көңілдегідей бітуіне айырықша назар
салу керек.
Кеуде. Кеуденің таянышы – ... төс, ... және төс ... ... ... ... ... байланысты. Қабырға
неғұрлым иілліп келсе, кеуде солғұрлым кең ... ... ... ... ... ... тар жаралады.
Кеудесі кеңірек ойымды келсе – жоғары бағаланалды. Ал ... ... ... мен ... ... де ... ... Мұндай жылқы әлсіздеу
болады, алдыңғы аяғы бір-біріне жақын тұрады да, жүргенде қағыса береді.
Ауыр жүкті тартатын ... ... кең ... ... ең ... ... ... сербекке дейінгісі – шап.
Ол үлкен және кішкене шап деп ... ... Салт ... ... шабы ... ... ұзын ... жегін жылқының шабы ұзын болса жақсы.
Иық. Иықтың негізі – жауырын мен тоқпан жілік. Иықтың аласа- ... ... ... және ... ... ... және желгіш аттардың жауырыны қиғаштау әрі ұзын келеді. Мұндай
жылқы ұшқыр болады. Ауыр жүк ... ... ...... және
тіктеу. Мұндай ат ауыр жүк тартқанда күшін көп ... аяқ. ... ... жататындар: шынтақ буыны, жілік, тізе,
тұсаулық, бақай, құндыздық, тұяқ. ... ... ... ... етінің
осал бітуі – үлкен кемшілік, ондай жылқы әлсіз болады.
Сауыр. Жамбас пен құйымшақ – сауырдың ... ... ... жалпақ,
етті болуға тиіс. Сауыр былайша ажыратылады: ... ... ... Ауыр жүк ... ... ... ... дөңгелек болғаны
жақсы. Ал жылқының сауыры шатырша, салыңқы болса-кемістігі. Сауырдың ... ... ... ... ... ... және ... дұрыстап
жемдемегендіктен болады.
Жіліншек. Ол тізе буынынан, өзара ... ... жеті ... Тізе ... ... ... жылқының тізесі бүкіш не маймақ келеді.
Жылқыны нашар жемдеп, жұмысқа дұрыс жекпеген жағдайда оның жіліншігі
маймакқ болып бітеді. Алдына ... ... ... тізе ... – бүкіш тізе,
артына бүгіле біткенін – шор тізе дейді, ал тізе буыны шығыңқы ... ... ... ... қисық болса – алшақ аяқ жылқы делінеді.
Жоғарыда айтылған кемшіліктердің бәрі жылқының алдыңғы аяғының нашар
екендігін байқатады. ... ... ... салт ... жылқыда
болмауға тиіс. Жіліншек сүйегі көлеміне қарай жуан немесе жіңішке ... жүк ... ... ... ... салт ... ... тұқымының
жіліншігі жіңішке, ал жергілікті жылқы мен желгіш ... ... ... ... ... ... ... үстіңгі сіңірі жуандауын – брокдауын деп
атайды. Бұл көбінесе жылқыда сирек кездеседі.
Алдыңғы бақай. Жіліншікті бақаймен ұластыратын ... жуан ... ... ... ... ... ... теуіп тұрса – алша бақай, ішке қарай шығып
тұрса – ... ... ... ... ... болса да жылқы аяғының
кемістігі. Бақайдың еңкіштігі бір ... ... ... ... ... болмағанын тік бақай дейді, мұндай бақай жер ... ... де, ... мен ... ... тигізіп, жылқы тез ... ... тыс ... ... оны жұмсақ немесе қайқы бақай дейді. Мұндай аттар
тез ақсағыш келеді. Бақай ұзын да, қысқа да ... ... ең ...
бақайының орташа болғаны. Жылқының аяқ аралары кең тізелері ... ... ... ... аяқ ... та, маймақ та болып бітпейді.
Артқы аяқ. ... ... ... ... ... ... бақай, құндыздық, тұяқ.
Сан – орта жілікте. Тілерсек шідерлік ... ... ... ...... ... пен асық жілік. Қашан болса да тілерсек
буынына көп ауырлық түседі. Ауырлық ... ... ... ... ... да, ... шығарылады. Мұндай жылқыларда шеккі ауруы болады, ... ... ішкі ... ... ... ... ... жазуға болмайды,
оның тұқым қуалайтыны анықталды. Тілерсек буынында имек аяқ және тік буын
сияқты кемшілік те жиі ... ... ... ... ... қарап білуге болады. Аяқтарының арасы алшақ, ... ...... ... жақсы болып біткені.
Артқы жіліншік сіңірлері ... ... ...... ... Алдыңғы аяқтың бақайына қарағанда, артқы аяқтың бақайы
жалпақ келеді, мұнда да ... ... ... ... ... тұрады.
Тұяқ. Тұяқ бір қалыпты бітсе, жарықшақтанып, қабықтанбай теп-тегіс
жалтырап тұрады. Тұяғы осал жылқы жиі ... ... ... ... ... ... оның ... қисайып кетуі, т.с. кемістікке
ұшырауы мүмкін.
Жылқы экстерьерін бағалауда оның барлық дене ... ... ... ... – басы, мойыны, денесі (шоқтығы, жауырынды, жотаны, белді, сауырды,
кеудесін сипаттауды да ... ...... ... ... және бақай буындарының, алақан
сүйектерінің, бақайшақтың, тірсек буынының құрылысы);
3 – жалпы ... ... ... ... жылқының темпераменті.
1.2.Жылқының дене құрылысы, конституциясы
Жалпы организмнің және оның жеке ... мен ... сол ... өмір ... мен ... ... ... конституциясы, дене құрылысы дейді.
Жылқының дене құрылысы мынадай түрге бөлінеді: ... ... ... ... болбыр денелі. Жылқыны осылайша сипаттау –оның ... ... ... шарт.
Кесек денелі. Жылқының ерні мен танауы ... ... жүні ... ... да ... ... тері астындағы қан тамырлары білінбейді. Дене
құрылысы мұндай жылқы сылбыр, ... ... ... ... ... ... көп кездеседі.
Қағылез. Жылқының терісі жұқа, жүні тықыр, нәзік болады, ... қан ... ... ... ... білініп тұрады. Қағылез жылқы
ұшқыр келеді. Бұлар өте нәзік, мәпелеп күтіп, жақсы ... ... ... бағуға қолайсыз. Қағылез денелі жылқы ахалтеке мен салт ... ... ... ... жиі ... Жылқының ішінде ашаң, денесі берік жылқы ... ... ... ... бір ... ... ... жүні жібектей жылтыр, тері
астындағы қан ... ... ... ... болбыр емес. Ашаң жылқылар
мыцқты, жұмысқа төзімді келеді, тебінде бағуды жақсы көтереді. Бұл жылқыға
жататындары: ... дон, ... ... және ... ... ... және шаруашылыққа қажеттігін анықтау үшін оның денесі
өлшенеді. Өлшеудің мәліметтері жылқының қай ... ... ... ... ... Жылқының денесін өлшеу үшін оны тегіс жерге
төрт аяғын тең ... ... ... төрт ... ... ... өте
зор. Олар: шоқтығынан өлшегенде биіктігі, кеудесінің кеңдігі, көкірек және
жіліншек орамы.
Шоқтығына дейінгі биіктігі өлшеуіш таяқпен ... ... ... жан-жаққа ауытқымай, тік тұруы қажет және таяқтың ұшын шоқтығының
ең биік жеріне ... ... ... Жылқының қиғаш тұрқын да таяқпен өлшейді,
ол үшін таяқтың бір ұшын тоқпан жілік пен иықтың түйіскен ... ... ... ... ... ... мен жіліншік орамын лентамен
өлшейді, онда лентаны кере тартып ұстау ... ... ... зерттеу үшін жоғарыда айтылған негізгі
өлшеулерден басқалары да қолданылады. ... ... ... мен ... шынтағына дейінгі биіктігі, сауырының биіктігі, тағы басқа жерлері
өлшенеді.
1.3.Жылқыны азықтандыру
Азықтандыру – мал тіршілігінің тірегі, ... ... ... ... ... желінген жемшөппен мал организмінің
тіршілігіне, яғни үздіксіз зат алмасуына, қажет барлық қоректік ... Зат ... ... ... ... ... ... жаңартылып, өсу мен өнімге қажет жаңа тканьдер қосымша ... ... жылу ... ... жұмыс атқаруға энергия
босатылады. Жалпы жылқы денесінің құрамына белоктар, ... ... ... минералдық заттар (күл) кіреді. Олардың мөлшері мен ара қатынасы жылқы
жасы мен физиологиялық жағдайына (қондылығына) ... ... ... денесінің құрамы
|Жылқы тобы |Жасы, ай |Денедегі химиялық қосындылар, % |
| | |Су ... |Май |Күл ... |1 |70,9 |24,2 |3,6 |1,3 ... |6 |66,0 |19,6 |13,2 |1,2 ... |18 |65,2 |19,5 |14,2 |1,1 ... |30 |62,2 |19,1 |17,3 |1,0 ... |30 |51,7 |17,7 |29,6 |1,0 ... ... |60 |61,9 |17,8 |19,3 |0,9 ... ... қай ... ... жылқы денесінде судың көп
болатынын көреміз. Оның атқаратын биологиялық қызметі өте зор. ... ... зат ... ... ... ассимиляциялық
(катоболизм) және диссимиляциялық ... ... ... бір ... жаңа ... мен ... ... екінші жағынан күрделі қосындылар ыдырауынан ... ... Су сол ... денеде таратылып, қалыпты температураны
қалыптастыруға, бір жерден ... ... ... ... ... ... иондық қатынастардың тұрақталуына, алмасудың
қажетсіз өнімдерін сыртқа ... ... ... ... заты протеин, май мен күл түрінде анықталатын
минералдық заттардан тұрады. Жас құлын денесінде протеин көп түзіліп, ... ... да, өсе дене ... май ... ... ... ... жас ет
қара, яғни таза бұлшық етті, протеинді болса, сақа, әсіресме, бордақыланған
мал етінде май ... ... Мал ... (бұлшық еттің) протеині
(белогі) желінген азық ... ... ... ... ... ... дене (ет) майы организм қажеттілігінен артылған
энергияның қоры ретінде байланады.
Малдың энергиялық мұқтаждығы алдымен желінген ... ... ... ... ... ... және ... етіледі де, олардың азықпен жеткізілген көлемі жеткіліксіз
болған жағдайда аминқышқылдарын ... ... ... ... аминқышқылдары өзінің тікелей функциясы – белок түзілуіне, яғни
дене ... ... ... Егерде организмнің биоэнергетикалық
мұқтаждығы мұнымен де қамтамасыз етілмесе, дененің май түріндегі энергия
қоры жұмсалып, мал ... 1 ... ... 4-4,5 ккал ... ... ... ... ыдыраған 1 г майдан одан ... 2,25) есе көп ... ... ... дерегі бойынша жылқы денесіндегі май мөлшері ... ... ... ... көреміз. Сондықтан соғымға сақа жылқыны
бордақылап, қалың (төртелі, ... қазы ... ... ... ... ... ... түрлі құрылымдар
құрамына кірумен (мысалы, кальций мен ...... ... ... ... – гемоглобиннің, кобальт – цианкобаламиннің,
йод-тироксиннің, т.с.) ... ... ... ... ... ... реакцияларын катилиздеу секілді
маңызды биологиялық үрдістерге қатысады.
Кестеде ... ... ... ... ... қосындылар
оларға қоректену барсында ... ... ... ... ... ... ... осыдене құрамына кіретін заттардың
бәрі болып, мұқтаждығына сәйкес жеткізілуі керек. Азықтың ол ... ... деп ... Олар ... бастапқы сатысы болып
табылатын ас ... ... ... ... зат ... ... ... жылқының ас қорыту жүйесінің құрылысының
өзіндік ерекшеліктері бар. Олар ауыз ... ... ... күрек
тістері өткір, жемшөпті мүйізді ірі қара ... ... ... жеп,
түбелікті азу тістерімен түбегейлі мұқият шайнап, мол сілекейлеп, аумағы
сиырдікінен 10 еседей тар бір ... ... ... ... ... сіңіп, бөктірілген азық ішекке өткізіліп, ішек сөлінің ферменттерімен
түбегейлі ... ...... майы май ... ... ... да,- ... аш ішек түгімен қанға
сіңіріледі (қорытылады). Сіңірілмеген, яғни ... ... ... ... ... (қи, ... ... сыртқа шығарылады.
Жылқы жайылым отын, шалғын шөбін, көп жылдық екпе шөптерден атқонақ,
еркекшөп, беде және ... ... жеп, ... ... Бұл ... ... жердің шөбін, өлең, қоға, қырықбуын, мия сияқты ... ... ... ... ... тары ... мен ... да жейді, бірақ
оларды алдын ала булап, жұмсарып, жеммен араластырып берген жөн. Шырынды
(балғын) азықтардан ... ... ... ... ... мен ... пайдалы. Жылқы басына тәулігіне жуып тазартып қызылшаны -10-12 кг,
атқаратын жұмысына қарай сүрлемді -8-12 кг беруге болады. ... ... ... ... ... ең жұғымды жемі сұлы. ... ... ... болады. Оны жеңіл қорытып, ешбір зиян шекпейді, тек тісі
мүжілген кәрі ... сұлы ... ... ... ... ... ... қорытуға оң ықпал ететін диеталық азық ретінде бидай ... ... ... ... басқа азықтармен қосып берген жөн. ... ... ... пен ... күнжарысын, шротын енгізуге болады.
Жазда жылқыны жайылым отына жаяды. Отты жайылымда бағылған ... ... ... ... ... Жайылым ең арзан жемшөп ... ... ... шығынын арзандату үшін маусымдық жайылымдарды жыл
он екі ай пайдалануға тырысу ... Ол үшін ... ... ... бейімділігін жете қолдану қажет. Жайылым оты жетіспеген жағдайда
ғана жылқының тұқымына, жасына, ... ... ... мен ... жұмысына байланысты өзгеретін қоректік заттарға
мұқтаждығын, яғни ... ... ... ... ... ... пайдалану тиімділігі алдымен қоректік заттарының
қорытылымына, яғни ас ... ... ... ... ... ... ... болса, сайып келгенде сол сіңірілген
заттарды алмасуда пайдаланып, ... ... ... ... ... ... желінген азық энергиясын өз тіршілігінің
дене жылыту, қимылдау, ... ... өнім ... ... пайдалы
энергиясына конверсиялау деңгейі онша жоғары емес – өнім өндіруге азықпен
енген ... ... 20-30% ... ... ... ... 30-35% қорытылмаған тезек қалдықтарымен шығарылса,
қалған 35-50% пайдасыз рәсуаланады.
Қорытылған қоректік заттар шығынын ... үшін ... өз ... қоса олар ... ... ... өндірілетін өнім
ерекшеліктерін де жете ескере отырып, жегізілетін азық түрі мен иөлшерін,
өз ара ... ... ... ... ... және ... заттардың жеткіліктілігін ескере ... ... ... ... ... ... ... рацион энергетикалық қуаттылығы, протеиндік, минералдық
және витаминдік құнарлылығы жан-жақты қарастырылып, жұғымдылығы кешенді
түрде бағаланады.
1.4. ... ... ... ... ...... ... яғни дене
бітімінің сыртқы көрінісі, экстерьері. «Экстерьер» атауын ... ... 1768 жылы ... ... ... ... Оның пікірі
бойынша, бастың көлемі мен ... ... ... дене ... ... қорытынды жасауға болады.
Жылқының мықтылығы мен ... ... ... ... ... ... ... К.Буржельге дейін де көптеген
халықтарда кездескен. Ертедегі Римде Варрон (біздің ... ... ... ... ісі туралы» деген кітабында жануарларды ... ... ... ... ... Жануарлардың түсіне де айрықша ... ... мал ... ... (ХІҮ ... жылқының экстерьері
жөнінде кітап жазған. 1717 жылы Ресейде шыққан «Конска» ... ... ... ... ... ... А.Ә. өз ... Қазақстанда өсірілетін жылқы тұқымдарына,
олардың негізгі ерекшеліктеріне, тұқымдық қасиеттеріне сипаттама ... ... ... ... ... ... ... сауу, семірту, таңбалау, басқа да жұмыстар жөнінде толық ақыл-
кеңес береді.
Жануарлардың дене бітімі яғни конституциясы деп нені ... ... бұл ... әр түрлі түсінік береді. Мәселен, ... дене ... ... мен ... ... тән ... ... Е.Ф.Лискун жануарлардың дене бітімі деп оларды біртұтас ... ... ... және ... ... мен ... ... түсінді. Н.А.Кравченко жануарлардың дене бітімі деп
олардың жеке ... ... ... бейімделгіштігін және
шаруашылыққа пайдалы өнімділігін анықтайтын, тұқым қуалайтын қасиеттерінің
жиынтығынан келіп туындайтын, сол ... ... мен ... ... мен атқаратын қызметіндегі өзара біртұтас байланысты
түсінеді.
Жануарлардың дене бітімінің әр түрлі ... қан ... ... ... бар. ... жануарлардың дене бітімінің типтерін жіктеуді
тотығу процестерінің ... ... ... ... ... типінде тотығу процестері едәуір қарқынды өтеді, ас қорыту типімен
салыстырғанда газ ... ... ... ... ... және
Е.Я.Борисенко жалпақ денелі жануарлардың ... ... ... ... заттардың денесі жіңішке жануарлардың
қанындағыға қарағанда көп болатынын анықтады. Тыныс алу ... ... ... ... заттар мол болады, гемоглобин, темір де көп
кездеседі.
Бахметьевтің (1870), ... (1871), ... ... (1875), ... (1875) т.б. ... ... жылқысының
тұрпаты (ғылыми тілде экстерьері), шыдамдылығы, бағылуы туралы ... ... Осы ... ... ... ... кез
келген уақытта қанағаттандыратын таусылмас көз – дала жылқы шаруашылығына»
мемлекет ... ... ... ... Оның ... ... атап ... Дон аймағындағы жылқы шаруашылығы
егіншіліктің дамуына байланысты дамымай қалды. Армияны атпен жабдықтау ... ... ол – Орта Азия мен ... ... ... ... 1884
жылы мемлекеттік жылқы зауыттары басқармасының ... граф ... ... ... Орал ... Ішкі Бөкей ордасына мамандар
жіберіле бастайды. ... ... ... ... ... де
жіберіледі (Журнал «Коневодство и коннезаводство», Спб,1890, №35, стр.555.)
Экстерьер мен өнімділіктің арасындағы ... ... ... ... орыс ... ... де тән болды.
В.И.Всеволодовтың (1832) «Үй жануарларын, әсіресе жылқыларды ... ... ... атты ... Ресейдегі экстерьер жөніндегі тұнғыш оқу
құралы еді. Орыс ... ... ... ... ... ... ... байланысы туралы ілімді жетілдірді.
Қазақтың жылқысын жақсарту үшін орыс ауыр жүк тартатын жылқы ... ... ... ... ... сапасын жақсартуға болатындығын
Ю.Н.Барминцевтің деректерінен көруге ... Осы ... ... тірідей салмағы артып және жергілікті қазақ жылқысының тұқымына
тән ерекшеліктері (ауа райына ... ... ... ... ... ... ... болғандай, құлынның бірінші жылғы
өсімі өтке мамандандырылған ірі қара малдың бұзауларына ... өте ... ... ... Қазақ және якут жылқыларының құлындары туғаннан
кейінгі 1-ші айында өзінің алғашқы салмағынан 1,7-2 есе ... 3 айда ... 6 айда 4,2, 12 айда 5,2-6,2 есе ... ... ... ... уақытта
ауыр жүқ тартатын жылқы құлындары бұдан да тез ... ... ... ... ... ... Сонда туғандағы салмағы 42-45 кг болса, олар 6
айда 200-217 кг, 12 айда 250-257 кг ... Ал ауыр жүк ... ... тиісінше 57-70 кг; 280-370; 375-500 кг болады.
Х.Дүйсембиннің бақылауы бойынша, С витаминінің мөлшеріне ... ... ... ауа т.б.) әсер етеді екен. Сүттен қымыз
ашытқанда А витаминінің ... ... ал С ... ... ... мұның өзі қымызды піскен кезде аудағы оттегінің ... ... ... қымыздың дәрілік қасиетін, онда С ... ... ... ... азықтандыру ерекшеліктері
2.1.Биені азықтандыру мөлшерлері мен мерзімдік азық рациондары
Қазақстанда жылқының 14 ... ... ... ... ... ағылшынның міністік-таза қанды міністік, арабтың таза қанды,
тірікменнің таза қанды ахалтеке, қостанайдың арбаға және ... ... ... ... бар. Желістілерге –орыс және орлов, міністік-жегіндік
түрлеріне –дондық, қостанайлық (негізгі түр), ал ауыр жүк ... ... орыс және ... жылқы тұқымдары жатады.
Өнімдік бағыттағыларға: көшім, мұғалжар, қазақтың жабысы, адай
жылқысы, қабы етті ... ... ... ... Көп ... да, ... ... тұқымы мен жаңақырғыз, қарабайыр тұқымдары да тараған.
Жылқының басқа малдан ерекшелігі – оның негізгі өнімі бұлшық етінің
күші ... ... ... өзі ас ... және зат алмасу
ерекшеліктерін айқындайды.
Жылқылардағы, ... ... ... ... мен ... алмасуы
тұқымына, жынысына және жасына қарай ... Бір ... ... ... ... ... ... жабағыларда зат және қуат
алмасуы қарқынды жүреді. Айғырлар шағылысқа түсуге дайындық ... ... ... ... буаз ... ... 3 ... және сутену
кезеңінің алғашқы 3 айында, құлындар өмірінің бірінші ... ... азық ... ... заттардың көбірек болғанын қалайды.
Міністік және желісті жылқыларға қарағанда, ауыр жүк ... ... ... салмағының 100 кг-ына қоректік заттарды 6-10% аз
пайдаланады. ... ... ... және ... ... азық ... ... заттардың молырақ шоғырлануын ... ... ... ... істей бастаған алғашқы 3 ... ... ... ... ... да ... ... кезінде үстеме
азықтандырудың маңызы ерекше.
Жылқылардың жыныстарына, ... ... ... ... ... ... ... ету мөлшері тіршілік етулеріне, оның сыртында: биелердің
іштегі төлдерінің ... ... ... ... ... өсіміне,
тұқымдық айғырлар ұрықтарының пайда болуына кететін шығындар ... Өсіп келе ... жас ... ... азық ... ... ... керек.
Жылқылардың сүйек-бұлшық ет мүшелерінің пайда болуы үшін, жеткілікті
мөлшерде минералды заттар, ең алдымен, кальций мен фосфор ... ... ... азық үлестеріндегі арақатынасы 1:1 немесе 1:0,75 болу
керек. Жылқылардың А (ретинол), ... ... ... ... ... В4(холин),В5 (никотин қышқылы),В6
(пиридоксин),В12(цианокобаламин), Вс(фолий қышқылы) витаминдерін қаншалықты
қажет ... ... де өте ... ... ... Әсіресе, бұл
сүтенуші және буаздығының соңғы 90 күніндегі биелерге, ... өсіп ... ... ... ... жас ... мен спорттық жылқыларға
қатысты айтылып отыр.
Азықтандыру мөлшерлерін жасаған кезде, жылқылардың жыныс-жас ... ... ... азық биохимиясы саласындағы
жетістіктер есепке ... ... он жыл ... ... жылқылардың
жыныс-жас топтары қажет ететін витаминдер мен селеннің қолайлы мөлшерлерін
анықтап берді. Бұған ... ... ... ... мерзімдік азық үлестерінің витаминдермен қамтамасыз ... 1,5 есе көп ... ... ... және бұл ... азық
мөлшерлерінде көрініс тапты.
Құрғақ зат, шикі протеин, лизин, талшық, ... ... ... ... зат бірлігіне шаққанда, қанща қуат пен басқа
да қоректік заттардан келетінін анықтайтын тиісті мөлшерлер ... ... азық ... ... ең ... ... ... 16%–ындай болуы керек. Талшықтар мөлшерінің 16%-дан
артық болуы ... азық ... ... ... ... деңгейін
төмендетеді. Сондықтан талшықтардың бәсеңдету әсеріне ... ... ... ... Шикі ... 17-19% ... қуат
92,6%; 20-25% болса-78,9%; 30-33% болса -75,1% және 34-37% болса-4% ... ... ... ... қуат мөлшері, тиісінше: 7,4;
11,7; 21,1; 24,9% және 28,6%-ға арттырылуы ... ... ... қоректік
заттар да осындай шамаларда арттырылуы қажет.
Жас төлді мөлшерлеп азықтандыру оның дұрыс өсіп-жетілуін қамтамасыз
етуі тиіс. Тіршішлігінің бірінші жылы оның ... ... сақа ... ... ... ... жылы 75-85%, ал үшінші жылы 100-ына
тең болуы керек.
Азықтандыру мөлшерлері ... ... ... ... малдардың тұқымын, жынысын, қызу қандылығын, ... ... сақа ... ... ... сақтау мен жас
төлдерде оның артуын, азық пайдаланудағы жеке ерекшеліктерін ... ... ... азық ... (рациондарын) бағалаудағы негізгі
меже-олардың тірілей ... мен ... ... ... ... төлдердің тірілей салмақтарын ... ... ал ... ... ... ... ... (әр тоқсанға бір реттен жиі
емес) анықтап тұру – қажетті зоотехниялық шара. Биелердің сүт өнімділігінің
мөлшері, ... ... ... ... және ... ... қабілеті, жас төлдердің өсу ... ... ... толық құндылығына байланысты. Тірілей салмақтарының 100 кг-ына
шаққанда, айғырлар мен биелердің қанша құрғақ зат және 1 кг ... ... ... ... ... ... қажет ететіні төмендегі 2-
кестеде келтірілген.
2-кесте
Желісті, міністік және ауыр жүк тартатын жылқы ... ... мен ... ... ... заттарды қажет ету мөлшерлері
|Көрсеткіштер |Тұқымдық айғырлар ... ... |
| ... ... ... ... |Суте |
| ... және ... ... |биелер |нуші |
| ... ... | ... ... ... | | |нан | |
| | | | ... | ... зат, 100 кг | | | | | ... кг |2,5 |2,2 |2,2 |2,5 |3,0 |
|1 кг ... ... ... ... ... | | ... азық өлшемі |0,84 |0,75 |0,69 |0,73 |0,84 ... ... |8,37 |7,53 |6,88 |7,32 |8,37 ... ... г |134 |94 |100 |100 |125 ... протеин, |94 |66 |70 |70 |87 ... | | | | | ... |- |- |0,4 |0,45 |0,5 ... г |160 |180 |200 |200 |180 ... тұзы, г |2,4 |2,1 |2,3 |2,4 |2,4 ... г |5 |4 |4 |4,5 |5 ... г |4 |3 |3 |3,5 |3,5 ... г |1 |1 |1,3 |1,3 |1,3 ... г |80 |80 |80 |80 |80 ... мг |8,5 |8,5 |8 |8,5 |9 ... мг |32 |32 |25 |30 |30 ... мг |0,5 |0,2 |0,3 |0,4 |0,4 ... мг |40 |30 |30 |30 |40 ... мг |0,5 |0,2 |0,3 |0,4 |0,4 ... мг |0,1 |0,09 |0,09 |0,1 |0,15 ... мг |15 |12,3 |19,5 |22,5 |22,5 ... ... ... | | | | ... ХӨБ |6 |5,0 |7,8 |9 |9 ... ... | | | | | ... мың |0,72 |0,54 |0,27 |0,6 |0,75 ... | | | | | ... витамині | | | | | ... мг |54,5 |45 |30 |37,5 |37,5 ... ... ... |3,7 |3,7 |4,5 |4,5 ... | | | | | ... ... | | | | | ... мг |5,2 |3,7 |3,7 |5,2 |5,2 ... ... ... | | | | | ... мг |7,5 |7,5 |4,5 |7,5 |7,5 ... ... (холин), |240 |225 |150 |150 |240 ... | | | | | ... ... (ниацин),|12 |9,7 |9,7 |9,7 |12 ... | | | | | ... ... | | | | | ... мг |3,6 |2,2 |2,1 |2,3 |3,6 ... ... | | | | | ... мг |8,3 |7,5 |7,5 |9 |9 ... ... | | | | | ... |2,1 |2,1 |1,5 |2,1 |2,1 ... ... іс ... қосымша азықсыз, жыл бойы жайылымдарда
болады. Сондықтан, олардың қондылығы, өсімталдығы және ... ... мен ... ... ... ... ... мүмкіндігіне
тікелей байланысты.
Үйірдегі жылқылардың жайылымдық алқаптарды жыл маусымдары бойынша
қанша қажет ететіндігі жөнінде ... ... ... болса да
мәлімет беретін небары бірнеше ғана ... бар. Л.П. ... ... ... ... (1965) және И.Н. Нечаевтің Мәдиевпен
бірлесіп Жезқазған (1975) облыстарында ... ... ... ... ... ... ... жылдың қай маусымында
қандай мөлшерде пайдаланатыны белгілі болды.
М.Т. Әділбековтың ... (1969) ... ... ... ... ... күзгі жайылымдарда бір жылқы, 1 кг тірілей
салмағына есептегенде, орта ... ... ... 30,1 ... дейін жеген.
Орталық Қазақстан жағдайында жүргізілген И.Н. Нечаев зерттеулері де (1975)
осындай нәтижелер көрсеткен, бұл мәліметтер 3-кестеде келтіріліп ... бір ... ... ... ... ... ... түрлері және |1 жылқының тәулігіне |1 кг тірілей салмағына |
|олардың ботаникалық ... ... ... ... зат, г|
|құрамы ... ... кг | ... ... | | ... | | ... -27,5 | | ... жусаны -14,0 |20,42 |22,75 ... ... + тас | | ... – 30,5 | | ... -5,0 | | ... -14,5 | | ... шөп түрлері -8,5 | | ... | | ... | | ... | | ... және боз -92,5 |40,20 |28,83 ... -2,0 | | ... ... -2,0 | | ... -0,5 | | ... қалдық шөптер -3,0 | | ... ... | | ... | | ... | | ... ... | | ... -86,14 |18,67 |21,99 ... -1,9 | | ... шөптесіндер -30,70| | ... ... ... -5,59 | | ... ... -1,90 | | ... ... | | ... | | ... -78,11 |20,95 |29,31 ... және ақ ... | | ... | | ... ... -0,51 | | ... ... ... -7,53 | | ... ... -1,90 | | ... ... ... ... ... ... ... бойы жүргізген бақылаулары желтоқсаннан сәуір айына дейінгі кезенде
тебіндегі бір ... ... ... ... гектарына 5,06 ц болатын 18
гектардан 22 гектарға дейін ... ... ... ... ... ... телімдерінің 30%-ға дейіні пайдаланылмай қалады.
Құлынын емізіп жүрген биенің тәулігіне 25 ... ... ... ... ... тебіндеу кезеңінде оған қанша көлемде өріс ... ... қиын ... ... ... облысында жүргізген тәжірибелері нәтижесінде,
жылдың барлық маусымы бойына жайылым шөбінің 51,7%-ы ғана ... ... ... ... бір биеге қанша өріс көлемі қажет екені
анықталған.
4-кесте
1 бас ... ... ... ... ... және пайдалану уақыты |Көлемі,га ... ... 1 ... ... |4,94 ... ... тамызға дейін) |6,31 ... (16 ... ... |6,84 ... | ... ... ... ... |16,0 ... ... жайылым |34,09 ... ... ... 150 ... ... Осы кезең ішінде бір биеге
3750 кг (150 күн х25 кг) шөп ... ... ... ... ... 4 ... бір бие ... шөп көлемін 9,4 гектар жерден ғана жей алады.
Олай ... 1 бие ... үшін 12 ... өріс керек. Биенің
құлынымен бірге тебіндейтінін ескерсек, ... шөп ... тағы ... қоса ... ... сонда барлығы 15-16 га өріс қажет болады. Іс
жүзінде нақты қажетті жайылым көлемі 18-20 ... ... ... Бұл ... ... ... ... аумақтарының бедеріне, өріс
телімдеріндегі шөптердің желіну ... ... ... ... ... үшін ... (сәуірде) және астықтұқымдасты, бетегелі-бозды ... ... ... ... өріс болып табылады. Көктемде раң
тәріздестер, бетеге мен боз көктей бастағаннан-ақ, үйір қары ерте ... ... ... ... ... шыға ... ... жерлер
мен төбешіктердің күнгей беткейлеріне жайылады. ... соң, боз ... ... 7-10 ... ... жылқыларды жазық телімдерге айдап
апарып, шөптер ... ... сол ... жайып бағады.
Үйірдегі жылқылар жыл бойы жайылымда болады және табиғи жайылымдарды
жергілікті жылқылар мұғалжар, көшім, жабы және қабы ... ... ... ... ... ... ... Жылқы су ішуге
таңертеңгі сағат 9-10-да және 16-17 де ... ауа) ... ... ... ... ... ерте көктемде түнге қарай ... ... ... ... жаяды.
Қатты жел соққанда және көктемгі салқын жауын кезінде, жылқыларды
ыққа қарай жая отырып, табиғи ықтасын жайылымдарға ... ... ... ... су ... бар, ... тез ... жайылымдарды
пайдаланады.
Шөптер қурай бастағанда, үйірлер жердің жайылым шөптері әлі ... ... ылди ... ... ... ... ... мен шыбындар күндіз жайылуға ... ... ... ... ... ... 17-18-ден келесі таңертеңгі 9-10-ға дейін
жайып бағады. Күндіз жылқылар көлеңкі қуалайды, ықтырмалайды не ... ... ... ... ... ... ... жылқыларды суға
құлатады, содан соң түнгі жайылымға айдайды.
Жаз ... мен ... ... ... ... шөптер мен түрлі
шөптесіндер өскен, жерасты сулары жақын, барынша ... ... ... ... ... жайылымдар шабындыққа жарамсыз сайлар
мен бұлақ-бастаулар маңайында болады.
Күзгі жаңбырлардан соң, ... ... ... бой ... қар жауғанға дейін үйірлер астықтұқымдасты-жусанды ... ... ... ... қар ... ... ... жайылымдарға жайып бағады. ... ... ... ... кезде семіріп, майды жақсы жинайды.
Жылдың басқа кезеңдерінде пайдаланылмайтын жайылымдар қысқы өріске
қалдырылады. Үйірдегі ... ... ... ... мынадай
талаптарға сай болуы керек:
1.Көлемі, шөп өнімділігі және жайылымдық шөптердің қажетті түрлік
құрамы жеткілікті болуы ... ... ... ... ... 1 құлынды биеге қысқы кезенде 15 гектардан 20 ... ... ... ... қажет.
2.Тебіндейтін жерлердің өнімділігі гектарына 3-3,5 ц құрғақ шөптен
кем болмауы ... ... ... ... ... шөптер: қаражусан,
бөртежусан, суықжусан, шренка; астықтұқымдастардан: ... боз, ... ... ... изен ... ... мен ... бұрқасында жылқы паналайтын табиғи
және қолдан жасалынған ықтасындар болғаны ... ... ... және ... айларындағыдай тығыз емес, қысқа
ашық күндері (желтоқсан-қантар) үйірлер астықтұқымдасты, жусанды, сораңды
тегістіктерде жайылады. Сол кездері мал тимеген ... ... ... көп ... да, ... ... боран, қарлы бұрқасындар кезінде
үйірлер жайылымдық шөптерге бай, қары ... ... күші ... осындай
бұталы алқаптарға ауыстырылады.
Ақпанның ортасынан бастап, қар қабатының қалындығы мен тығыздығынан
жайылымдардың мұндай телімдеріне бару және ... ... ... ... екінші жартысында үйлерді бір жағында болмаса бір жағында қары
аздау, жылқыларға азық тауып жеуге жеңілдеу ... ... ... және ... ... жылқыны кеше ғана тебіндеп кеткен жерлерге
қайта шығармайды, өйткені ол жерлердің қары ... және ... ... оны ат ... бұза ... Сондықтан да, қыста үйірлер жайылымдық
алқаптарды біртіндеп пайдалана жүріп, үнемі орын ... ... ... ... ... ... айының аяғында олар бірте-бірте
жусандар мен ... ... ерте ... жайылымға жақын келетіндей
есеппен құрылуы керек. Бұл кезде ... ... ... ... және ... салыстырмалы түрде алғанда, жоғары жұғымдылығымен ерекшеленеді.
2.2.Тұқымдық биелерді азықтандыру мөлшерлері мен мерзімдік азық үлестері
Өздерінің тірілей ... мен ... ... ... ... заттарды қанша қажет ететінін есептеп шығару
үшін, мына төмендегі мәліметтер негізге алынды.
5-кесте
Тұқымдық биелерінің ... ... ... ету ... ... ... |
| | | |
| ... |Буаз ... |
| ... ... |нуші |
| | ... ... |
| | |нан | |
| | ... | ... зат, 100 кг | | | ... кг |2,2 |2,5 |3,0 |
|1 кг ... ... мыналар болуы керек: | ... азық ... | |0,| | |0,73 |
| | |69| | | ... ... | | | | | ... |1,5 | | |2,1 |2,1 ... 100 кг тірілей салмағына шаққанда қанша құрғақ зат пайдалатыны
көрсетілген. Басқа мөлшерлеу көрсеткіштері ... азық ... 1 ... ... ... есептеп берілген.
Азықтандыру мөлшерлері жазғы кезенде жайылымда немесе шамамен 12
сағат бойына көлеңкелі ... ... ... ал қолда бағылатын
кезенде күнделікті 2-ден 14 сағатқа дейін далада бой жазатын ... ... ... Буаз ... жеңіл жұмыстарға пайдаланғанда, азық
мөлшерлерін 30%-ке арттырады. Тұқымдық биелерді азықтандыру мөлшерлері
келесі ... ... ... ... ... ... ... |Міністік және ... ... жүк ... ... |
| ... | ... ... |400 |500 ... ... |400 |500 ... ... |400 |500 |600 ... кг |8 |9 |10 ... ... кг |2 |3 |3 ... кг |- |1 |2 ... кг |1 |1 |1 ... кг |0,5 |- |1 ... кг |1 |1 |1 ... |0,15 |0,30 |0,45 ... | | | ... ... г |27 |33 |40 ... азық ... ... ... зат, кг |11,2 |13,5 |16,2 ... азық ... |8,6 |11,0 |14,0 ... ... |85,8 |109,8 |139,6 ... ... г |1,35 |1,44 |2,04 ... ... г |0,83 |0,96 |1,3 ... |49 |61 |83 ... талшық, г |2,3 |2,6 |2,98 |
| | | | ... г |65 |71 |82 ... г |38 |48 |58 ... г |26 |29 |35 ... г |1272 |1291 |1595 ... мг |97 |116 |148 ... мг |325 |412 |495 ... мг |3,6 |5,5 |6,6 ... мг |466 |730 |872 ... мг |4,7 |5,5 |6,6 ... мг |1,4 |1,6 |1,8 ... мг |245 |340 |464 ... ... ... мың |92 |122 |141 ... | | | ... 3 ... мың |7,2 |8,2 |12,6 ... | | | ... ... ... мг |402 |480 |567 ... ... ... мг |46 |58 |76 ... ... (рибофлавин), мг|48 |64 |87 ... ... ... | | | ... мг |54 |102 |123 ... ... ... мг |4532 |4681 |7600 ... ... ... мг |182 |245 |276 ... ... ... мг|31 |38 |53 ... ... |86 |117 |156 ... мг | | | ... витамині(фолий |18 |27 |36 ... | | | ... ... ... және ... ... тәрбиелеу
арқылы, олардың пайдалы қасиеттерін жақсарта беру ... ... ... ... ... ... құру мен ... бәйге
жарыс, қыз қуу, аударыспақ, жорға жарыс, тағы сол сияқты ... ... ... жүргізіліп жатыр.
2.3.Буаз және құлынды биені азықтандыру
Дұрыс азықтандырылған бие күйлі-қонды ... дер ... ... арада нәтижелі ұрықтанады. Нәтижелі ұрықтанған бие буаздығы 11 айға
созылады. Бұл мерзімде ... ... ... ... ... ... келтірілген мұқтаждық нормасына сәйкестендіріп, бие өз
организімімен ... ... келе ... ... ... да ... қажетті қоректік заттармен қамтамасыз ету керек.
10-кесте.
Желіс және мініс тұқымды биені ... ... ... ... ... ... ... |7,1 |750 |55 |30 |160 |30 | |400-10* |10,5 |1100 |80 |50 |235 |35 ... |11,6 |1220 |90 |50 |260 |40 | |500-15* |14,5 |1520 |107 |62 ... | | ... ... ... сүт сауымы.
Буаздығының алғашқы 5 айында буаз бие қысыр бие нормасының деңгейінде
азықтандырылады да, 5 ... ... ... ... ... өсіп-
жетілуіне азықтандыру нормасы әр 100 кг тірілей салмағына шаққанда 1 ... 100-105 г ... ... бар -1,6-1,7 а.ө. ... ... ... пайдаланылған буаз бие ... ... ... а.ө. ... ... 30-35%-ға жоғарытылады.
Жаздыкүні бие азықтандыру нормасын шалғынды жайылым отымен қамтамасыз
етуге болатын ... ... аты ... ... ... маусымында олардың
рациондарын әр ... ... ... ... ... буаз ... ... мен сапасына жете көңіл бөліп, табиғы пішенмен қоса,
астық және бұршақ ... ... ... мен ... ... ... дәні мен араластыра бидай жармасы мен ... ... ... Әр 100 кг т.с. ... ірі ... ... буаздығының алғашқы
жартысында – 2 кг, ал ... ... -1,5 кг ... ... ... ... ... Құлындауына он күндей қалғанда биеге тек ... ... ... ал құлындар алдында –жылы суға шыланған 0,5 ... ... мен ... ... ... азық ... ... тірілей салмағына, қондылығына
және жұмысқа пайдалану шамасына ... ... Қыс ... азық ... ... ... тиіс. Буаз биелерді буаздығының екінші
жартысынан ... ... ... ... ... Буаз ... ... жартысынан бастап оларды жеңілдеу жұмысқа ауыстырады.
Құлындауына екі апта қалғанда және құлындағанның артынан 15 ... ... ... ... әр күні ... серуендетіп алады.
Буаз биелерге ішінде белогі, кальцийі, фосфоры, витамині ... ... ... беру ... ... ... екінші жартысында
азық рационындағы көлемді азықтарды және сулы ... көп ... ... Тірілей салмағы 500 кг келетін буаз биелерге мынадай рацион беруге
болады (кг есебімен): шалғын ... және ... ... ... (50%)
– 10, сұлы-1,5, кебек-0,5, күнбағыс күнжарасы -0,3, сәбіз -2-5 кг. ... ... жеті ... ... үш рет, ал соңғы төрт айында ... ... ... Құлындауына 10 күн қалғанда биенің азық рационының
көлемді ... ... ... ... ... ... мүлде
тоқтатады, тез сіңетін азықты береді. Құлындағанның артынан 5-6 сағаттан
соң және ... ... суға ... ... ... ... жемді аздап
беріп, бірте-бірте көбейтеді. Алғашқы күні ... қоя ... оны 3-4 ... бере ... Пішенді 8-14 кг-ға ... ... ... ... жаңа ... ... ... 6-10 кг берген жөн.
Құлындаған биеге алғашқы күндері жеңіл қорытылып, ас ... ... ... сұлы ... арпа мен ... ... беріп,
біртіндеп сүттілігін арттыратын көкшөп, пішендеме мен тамыртүйнектер үлесін
молайтады. Сөйтіп оны сүтейтіп, құлынын алғашқы ... ... ... ... ... ... ... 2-3 сағат өткізіп барып суарады, алғашқы күндері
температурасы үйдегідей суды 8-10 л-ден ішкізу керек. Түрлі тұқымның ... ... ... ... 10-20 л сүт береді. Қорада бағылған кезде
тірілей салмағы 500-600 кг құлынды биеге ... 10-12 кг ... 3-4 ... 1-2 кг ... 3-5 кг ... аздап күжара қосып ұсынады. Жазды күндері
35-50 кг көк шөп жей ... ... ... 2-3 күн биеге суға шыланған
кебек пен аздаған майда, жұмсақ пішен беруден бастап, 5-6 ... ... ... көшіреді. Құнарлы жемді 3-4 күннен бере бастайды.
Құлынды биенің әр 100 кг т.с. ... ... – әр 1 а.ө. ... ... ... ... 2 а.ө. ... тиіс. Егер құлынды бие
жеңіл жұмысқа пайдаланылса, жоғарыдағы 1-кестеде келтірілген азықтандыру
нормасы 30%-ға арттырылады. ... бие отты ... ... оның ... жағдайда сапалы пішен, сұлы, кебек және ... ... ... Құлындағаннан кейінгі уақытта бие сүттілігі
-10-12 л ... ал ... -15-20 л ... ... Бір ... биеден 1500-2500 л сүт сауылады даодан ... ...... ... Құлындаған биені қымызға байлап сауатын ... ... ... ... салмағы мен қоңына, ... ... ... ... ... ... ... 1-кестені қарау керек).
Құлындағаннан кейінгі мерзімде биені сүтейтіп, сүттілігін арттыра
түсетіндей есеппен, кестеде ... ... ... ... ... ... ... 15-20% арттырып, яғни үстемелеп
азықтандырады. ... ... ... күнделікті сауымы оған
қарамай көбеймеген кезде ... ары ... ... ... ... көшеді. Сауылып жүріп буаз болған биенің азықтандыру деңгейін
5-10% көбейтеді. Сауын биені жабық қорада ұстағанда жазда ... ... ... ... ... ... ... мен құнарлы жем қоспасына қоса
сүтейтетін азықтардан 5-10 кг қызылша мен сәбіз, 5-8 кг ... 10-20 ... ... сапалы сүрлем мен пішендеме енгізеді.
Құлынды азықтандыру. Туғаннан кейінгі бір ... ... ... ... ... ... ал ... құлындардың ауыздануына көмектесу
керек. Құлынның тез өсіп, жылдам жетілуі үшін ене ... қоса ... ... ерте ... ... Бұл ... әсіресе бие сауылатын
шаруашылықтарда баса назар аудару қажет. ... ... ... ... ... Ондай жағдайда майлылығы бие сүтінікінен екі есе ... да ... ал ... кем сиыр ... ... бие ... үшін 1 л үшінші бөлігі сумен толықтырылып, үстіне 30 г қант
қосады. Осындай ... ... ... ... ... 3 ... тәулігіне -12
рет, одан кейінгі 3-4 күнде -10 рет, 2-3 аптада – 7 рет, 4-10-шы аптада ... 10-16 ... -3 рет ... ... ... сүт ... ... -3-5 л бере бастап, 2 аптаның аяғында -12-15 л ... Бір ... ... ... қосындылар мен жеңіл қорытылатын ... ... сұлы мен арпа ... ... үйретеді.
Құлынның дұрыс азықтандырылуын қалыпты өсіп-жетілуіне,яғни ... ... ... ... ... ... ... ұсақ құлындар
тәулігіне 0,7-0,8 кг, ал тұқымы ірілері -1,4-1,6 кг салмақ ... ... ... сақа ... салмағының –жартысына, ал бір жаста 3/1 жетіп,
күнделікті -0,4-0,5 кг салмақ қосуы керек. ... ... ... ... үшін ... ... таза ауада күн сәулесі астынада ... ... не жаз ... ... құлындар жайылым отына тойынған
енелерінің мол сүтіне қанығып, ... ... тез ... не жаз ... ... ... ... отына тойынған енелерінің
мол сүтіне қанығып, оттыққа бейімделіп, тез өсіп-жетіледі. Ене сүтін құлын
кемінде 5-6 ай емуі ... ... ... тым ерте ... ... ... басқа жемшөпке жақсы үйренбесе қатты жүдеп, өсуі ... ... ... ... ... 7-8 ... ... енесінен ажыратпаған
жөн. Тоғыз айлық тұқымдық құлындарға енесінен айырғандағы алғашқы күндері
тәулігіне 2-3 кг ... пен ... ... тең қоспасын араластырып
беріп, 4-5 кг жақсы пішен, 3-5 кг сәбіз не қызылшаны үш ... ... ... ... ... береді де, одан кейін шырынды азық ... ... жем ... ... отты ... ... қажетті жағдайда қосымша
жемдейді.
2.4. Биенің сүт өнімділігі және қымыз өндіруді ұйымдастыру жұмыстары
Әрбір жылқысы бар шаруашылық жыл ... ... ... ... ... дейін қымыз фермаларында сауатын биелерді үйірден іріктеп ... өз ... үйір ... ... мұндай фермаларда күніне 6 рет
сауады, ал кешендерде және арнаулы қымыз фермаларында 10 рет ... ... ... ... есептеп отыру қиын емес.. Биені сауумен бірге,
оның құлынының қанша сүт ... білу ... ... ... ... бойы
емізбей сауып анықтайды. Биенің тәулік бойына осылай сауу арқылы желіннің
бір жартысынан алынған сүттің мөлшерін ... ... ... ... ... ... желіннің 2-жартысындағы сүттің мөлшерін қанша екенін
осындай жолмен анықтайды. Сөйтіп, желіннің екі жағынан алынған ... ... қосу ... ... бір ... ішіндегі беретін сүтінің мөлшерін дәл
анықтауға болады, бірақ биені тәулік бойына сауу ... оның ...... әдіс болғанымен, еңбекті тым көп керек ететін, уақыт
алатын жұмыс. ... ... ... анықтаудың бұдан гөрі жеңілдеу
екі әдісі бар.
Біріншісі – құлынды енесінен бөліп басқа ... ... ... енесін
еме алмайтындай етіп желіге қысқа байланады. Ал бие қақтап сауылады да, әр
екі сағаттан кейін қайта сауылып ... ... ... ... иіту ... ... ... емізеді. Сауылған сүтті сүт өлшеуішпен немесе үлкен
мензуркамен өлшейді. Тәжірибеде көбінесе 12 сағат ... ... ... 2
сағат сайын 6 рет қайталап сауады. Іс жүзінде дәл 2 ... ... ... ... ... әрдайым мүмкіндік бола бермейді. Сүттілікті дұрыс
анықтау үшін бақылап ... ... 2 күн ... дұрыс.
Екіншісі – құлынның енесін емер алдындағы және ... ... ... анықтап білуге негізделген. Бұл әдіс ... ... ... бөлек оңаша жерге байланып, ... емер ... ... ... салмағы жазылып отырады. Құлынның енесін әрбір емер
алдындағы және емгеннен кейінгі ... ... ... ... ... ... ... болып саналады. Дұрыс нәтиже алу үшін
сүттілікті анықтау жұмысын үзбей жүргізіп отыру ... ал ... ... ... ... анықтау ісін 1-2 күн жүргізудің өзі ... ... ... ... үшін фермада құлындарды өлшеп отыратын
арнайы таразы болу керек. Биенің сүттілігіне ... ... әсер ... ... ... ... ... уақыты (жыл мезгілі), денсаулығы,
азықтандыру, биені саууға әзірлеу, сауу ... т.б. ... ... ... ... әр түрлі тұқым биелерінің өнімділігін анықтағанда,
олардың сүтті болып ... ... ... ... ... ... ауытқып отырады.
Мысалы, қазақ жылқысының биелерінің ерте ... ... 2846 ... ... ал ... ... 2629 л сүт ... Биенің сүттілігі жасына
қарай да өзгеріп отырады. Мәселен, ... ... ... фермасында
жүргізілген байқаулар ауыр жүк тартатын биелердің сүттілігі 10 ... ... ... ... ... бастайтындығын көрсетті. Ал кейбір ... ... 18 ... да сақтайды.
Жаңа қырғыз жылқысының және олардан алынған будандардың сүттілігі ... ... ... ... ... жылқы шаруашылығын ұйымдастырудың екі түрі бар.
Оның бірі – ... ... ... ... ... ... ... өсіретін аудандардың маусымдық фермалары.
Маусымды қымыз фермалары жылқыны жайылымда бағатын аудандар үшін
ғана ... ... ... ... қолда және қора-жайылымда ұстайтын
шаруашылықтар үшін де қолайлы. Мұндай фермаларда ... 4-5 ай ... Осы ... ... ... ... сауын биелер іріктеп
алынады, сауын аяқталғаннан кейін биелерді өз үйірлеріне қайта қосады.
Биелер ... ... ... бұл өнімнің өзіндік құнын кемітеді.
Биелер құлындарымен түнде жайылымда болып, ... ... ... ... ... жаппа базаларда иіріледі. Бұл кезде құлындар бөлініп,
аулада топ-тобымен ... ... ... ... ... ... ... қымыз киіз үйде ашытылады. Өнімді дайындау орындарына тапсырған
кезде сүт саумал күйінде ... ... оны ... ... ... ... ... етіп қайта өңдеу үшін сүт зауыттарына
жөнелтеді.
Кешендер мен арнаулы қымыз фермаларын ... ірі ... ... ... ... ... ... жөн. Мұндай қымыз
фермаларында сауын биелер, айғырлар және құлындар тұратын арнайы ... ... ... әрі сақталатын үйлер болады. Сондай-ақ, ... ... ... залы ... ... ... алаңдары да осы жерге орналасады.
Жыл бойы сауылатын арнаулы фермаларда биенің сүттілігі 1000-1700 ... ... өзі ... ... ... сүт ... екі есе ... байқаймыз.
Жылжымалы сауу әдісін маусымды қымыз ... ... ... ... ... осы ... фермалардың жайылымында бағылатын
биелерді сауу үшін де пайдалануға болады, бұл қондырғыны ... да ... ... ... ... С витаминінің мөлшеріне табиғи
жағдайлар ... ... ауа т.б.) әсер ... ... ... ... А витаминінің мөлшері өзгермейді, ал С витамині біршама азая
түседі, мұның өзі ... ... ... ... ... әсерінен болуы
мүмкін.
Көптеген зерттеушілер қымыздың дәрілік қасиетін, онда С ... ... ... сүті Д ... бай. Бұл ... күн ... ультракүлгін
сәулелердің әсерінен түзеледі.
Бие сүтінде Е витаминінің ... ... пен ... ... бір ... 0,65-1,05 мг шамасында болады. Е ... ... ... үшін ... Ол ... болса, малдың
ұрықтану қабілеті жойылады.
Холестерин алмасуын реттеуге қатысатын Г ... де ... ... ... физиологиялық құндылығы ең алдымен ондағы Г витаминінің
(линол, линолен және ... ... ... ... ... ... ... В тобына жататын маңызды витаминдерден –
тиамин, рибофлавин, никотин және ... ... ... ... В12 ... және т.б. ... ... Қазақстанда жылқы шаруашылығы тарихи қалыптасқан
төрт түліктің ... ... ... ... ... Қазақ халқының
ғасырлар бойы жылқы өсірудегі тәжірибесі қазіргі нарық заманда бұл саланы
жан-жақты дамытып, ... ... ... ... ... қазақтың
өмірінде, тұрмысында жылқы көлік, жұмыс малы ретінде ғана ... ... ... негізгі көзі болып келген. Жылқы малы жыл он екі ... ... ... ... де ... өнім ... көлік ретінде қызмет
көрсетіп келеді.
Жылқы өсіруге Батыс Қазақстан, Қызылорда, Ақтөбе, Өңтүстік ... ... ... ... ... ... және Павлодар
облыстарының оңтүстік аудандарында табиғи жайылымдар өте ... ... ... ... бес ... ... ... желісті, ауыр жегуге және енімділікті. Асыл ... ... 66 жеке және ... ... ... оның 17 ... және 49 асыл ... шаруашылық мәртебесі бар. Оларда жылқының Ютұқы-
мы және 3 типі өсіріледі: міністік (таза қанды ... араб ... ... (қостанай, қарабайыр және дон), желісті (орыс
желістісі), ауыр жегуге (орыс ауыр ... ... ... ... ... жылқының адай түрі және қазақы жылқының жабы еттік типі).
Қазақстанның кең-байтақ жерінде жылқының жоғары өнімді 17 ... ... ... ... ... ... салт мінетін-
жегілетін Қостанай жылқысы және ет-сүт бағытындағы Көшім тұқымдары елімізге
мәлім. 12 жылқы зауыты және 32 асыл тұқымды ... ... және ... ауыл шаруашылығы тәжірибе стансалары жылқы тұқымын жақсартумен
айналысады.
Сонымен бірге жылқы малының ... және ... ... аясы ... түсуде. Бұл салаларда жылқының біздің елімізде қолданылуы әлі де де
жетпей жатқаны жағы көп-ақ.
Ежелгі ... ... ... ... ... ат ... өте қызықты
да, оны ұйымдастырған азаматтар үшін пайдалы. Сондықтан бұл салада жылқының
қолданылуы әлі ... ... ... әлі де ... ат ... ... ... мойындауымыз
керек. Соның салдарынан дүниежүзілік олимпиада ат жарысы жөнінде біздің
еліміз бірде-бір ... ... ... өте ... ... ... ... мүмкіндік бар. Ол үшін қажетті сәгүлік-жүйріктер өсіріп
шығаруға ... ... бар. Ол ... атақты Абсектің ұрпақтары,
бұрынға Луговой, Дегерес, Томаровский, Панфиловский, ... т.б. ... ... ... ... ... ... сақтап,
мәпелеп өсірсек, сөз жоқ, әлем деңгейіне жететін ... ... ... ... пайдалы жері ат туризмі. Ат үстінде жүріп өз ... ... ... ... ... жастар көп. Және бұны ... Оның ... ... ... ... ... ... жер-
суларымызды, тау, таудағы керемет табиғатты аралатып көрсету ... ... ... ... ... ... отырған жылқының кең жүйеде қолданыс
аясы ат құралдарының (ер тоқым, айыл, ... ... ... түрлері),
оларды жегі құралдары, атпен жер айдау, егін салу, шөп шабу, жинау сияқты
жұмыстардың барлығы да ... ... ... ... ... етеді.
Оның өзі өнеркәсіп саласының жанданып, ұмыт ... ... ... қажет етеді.
Жылқы еті, сондай-ақ, қазы-қартасы, жал-жаясы – ... ... Бұл ... ... ... тағамдармен қатар, жылқы терісі
өнеркәсіптік ... ... қан ... және қан ... жасауға кеңінен пайдаланылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Әлібаев Е., Ермұхан Б. Мал өнімдерін өндіру технологиясы: Оқулық.-
Астана.: ... ... ... мал мен құс азықтандыру және азық дайындау технологиясы:
Анықтамалық.-Алматы.: ... ... А.П. ... и ... ... ... животных.-
М.: Агропромиздат, 1985.
4.Загаевский И.С., Жмурко Т.В. Ветеринарно-санитарная ... с ... ... ... ... Колос, 1983.
5.Федотов П.А. Коневодство.-М.: Колос, 1981.
6.Бозымов Қ.Қ. Жылқы және түйе шаруашылығы.-Алматы.: Қайнар, 1993.
7.Ставровский А.Е., Савич И.А. Мал шаруашылығы негіздері ... ... Н., ... Б. ... С. ... мал ... Б.Р., ... Б.М.,Әкімбеков А.Р., Дәленов Ш.Д. Жылқы
шаруашылығы.- Қостанай, 2007.
10.Байжұманов Ә. Мал ... ... ... Т. Мал ... Оқулық.-Астана.:Фолиант, 2009.-360 б.
12.Шекенов Е., Қазықанов Р., Беққожин А, т.б. ... ... ... ... ... ... Қ.Н., Төреханов А.Ә., Байжұманов Ә. Мал өсіру және селекция /
Оқулық.-Алматы: Бастау, 2006.-592 б.
14.Дүйсембаев К.Ы., Бегімбетова Г.С., ... А.М. т.б. ... ... Алматы. АЗМИ, 1995.
15.Левин А.Б. (Аудармашылар Ә.Ермаханов, Ә.Жұмашев) Мал шаруашылығы
негіздері.-Алматы, 1985.
16.Омарқожаұлы Н., ... Б.Р. Мал ... ... ... ... ... Р. Мал ... практикумы.-Астана, 2007.
18. Красников С.С. Практикум по коневодству. - М.,Колос. 1977.
19. Свечин К.Б. и др. ... М., ... ... Зоотехния негіздері. Оқулық. – Астана: Фолиант, 2007.-456 б.
21.Красников А.С., Хотов В.Х. Коневодство.- М., МСХА, 1995
22. Гладенко В.Н. Книга о ... М. ... Г.С., ... А.М. Жылқы ... ... ... ... ... Сабденов Қ. Төрт түлік.-Алматы.: Қайнар, 2002.-184 б.
25.Сыздықов А.Ә. Жылқы өсірушіге кеңес (Жөнделіп, ... ... 1976.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биені қымыз өндіру кезінде азықтандыру21 бет
Биелерге арналған қора-жайларға қойылатын ветеринариялық- санитариялық және гигиеналық талаптар, малдарды күтіп-бағу жағдайлары жәнеоларды жақсарту шаралары тақырыбында жазылған17 бет
Биелерді физиологиялық мезгіліне қарай азықтандыру28 бет
Жылқыны ұдайы өcipy16 бет
«жұмыс аттарын азықтандыру»24 бет
«Сиыр табынын толтыратын ұрғашы бұзауларды азықтандыру»26 бет
«Суалған буаз сиырды азықтандыру»20 бет
«Қошқарды тұқымына қарай азықтандыру»21 бет
Ірі қараны азықтандыру ерекшеліктері26 бет
Айғырды азықтандыру27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь