Шәкәрімнің шығармашылығы

Жоспар

I.Кіріспе.

II.Негізгі бөлім.
1.Шәкәрімнің шығармашылығы.
2.Ш.Құдайбердиевтің әдебиеттке қосқан үлесі.
3.Ш.Құдайбердіұлының публистикалары.

Әдебиеттер.
Кіріспе.
Шәкәрімнің өз басы да, шығармашылығы да — қазақ әдебиеті тарихындағы айта қаларлықтай көрініс. Ғажайып поэзиясынан ләззат алған адам, оның ойланып, толғануы көп, уайым, қайғы басқан, жалғыздық жапасын мол тартқан жан екеніне көз жеткізер еді. Лирикалық өлендерінен бұл сыр, әсіресе, айқын сезіледі.
XX ғасырдың бас кезіндегі шымшытырық әлеуметтік оқиғалар Шәкәрімді шар тарап ойға шомылдырған, негізінде дүниені рационалистік жолмен тануға ұмтылған, әлемдік мәдениеттен хабары мол ақын өзі өскен ортаның кем-кетігін жіті көрген. 1917 жылғы революцияларды жылы қарсы алып, бостандық туралы біраз өлеңдер жазады, бірақ кейін бұл тақырыпқа терең бармайды. Бірді-екілі өлеңін «алашқа» оның «көсемдеріне» арнайды, олар жөнінде жылы сөздер айтады; қазақ халқының тәуелеіздігі, болашағы, оның жеке ұлттық мемлекет болуына байланысты деген ойға тоқырайды. Мұның бәрі, сөз жоқ, сол заманның сан қилы күрделі оқиғаларына қатысты жай. Ағартушылықты, оқу, білімді, өнерді насихаттай отырып, байларды, атқамінерлерді батыл сынап, еңбекші халықтың ақысын жемеуге, оларды демеуге шақыра отырып, революция мен азамат соғыюы жылдарында жан тебірентер оқиғаларға белсене араласа алмауы да сонан. 1916жылғы қозғалыс, 1917 жылғы революция, азамат соғысы, қазақ ауылын советтендіру сияқты жер жүзін сілкінткен ұлы өзгерістер дүбіді Шәкәрім шы-ғармашылығында солғын естіледі. Рас, ақынның бұл кезде қартайып, алдындағы сан алуан күрес, уайым, жапа, жалғыздық жылдарынан титықтап қалған щағы еді. Алпыстан асар шағындағы өлеңдерінде ол көбіне өлім, өмір туралы, жастық кетіп, кәрілік басқаны жайында кеп жазады:
Жастық жалынсам және келер ме
Мастық денеге қызу берер ме,- '
Суылған тұла бой.
Маған қарама, көңілім, мұңайып
Саған жеткізбес, кеткен ол ғайып,—
Жас өмір еткен ғой.
Әдебиеттер.

1.Балғынбайұлы.Ә.Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразелогиясы.-Алматы,1997.
2.Көркемдік щеберлік.-Абай,2004,N47
3..Нұрғалиев.Р. Күретамыр.-Алматы,1996.
4..Ахметов.Ш.Қазақ совет балалар әдебиеті.-Алматы,2000.
5.Шалабаев.Б.Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы.-Алматы,1997.
6.Қөркем әдебиет тілі.-Қазақ тілі мен әдебиеті,2004,N47
7. Шалабаев.Б.Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы.-Алматы,1997.
8.Досмұхамбетұлы Қ. Қазақстанның жоғары дәрежелі оқытушылар инсти- туты (мақала).— Еңбекші қазақ, 1926, 9 қыркүйек.
9. Көркем әдебиет туралы (мақала).— Еңбекші қазақ, 1927, 8, 9 тамыз.
10. Жанай мен Тоғай тілмаштің әңгімесі (әңгіме).—Тілші, 21 ақпан.
        
        Жоспар
I.Кіріспе.
II.Негізгі бөлім.
1.Шәкәрімнің шығармашылығы.
2.Ш.Құдайбердиевтің әдебиеттке қосқан үлесі.
3.Ш.Құдайбердіұлының публистикалары.
Әдебиеттер.
Кіріспе.
Шәкәрімнің өз басы да, ... да — ... ... айта ... ... Ғажайып поэзиясынан
ләззат алған адам, оның ... ... көп, ... ... ... жапасын мол тартқан жан екеніне ... еді. ... ... бұл сыр, ... ... ... бас ... шымшытырық әлеуметтік оқиғалар
Шәкәрімді шар ... ойға ... ... дүниені
рационалистік жолмен тануға ұмтылған, әлемдік мәдениеттен
хабары мол ақын өзі ... ... ... жіті ... ... революцияларды жылы қарсы алып, бостандық туралы
біраз өлеңдер жазады, ... ... бұл ... терең бармайды.
Бірді-екілі өлеңін «алашқа» оның «көсемдеріне» арнайды, олар
жөнінде жылы сөздер айтады; қазақ ... ... оның жеке ... ... болуына байланысты деген
ойға тоқырайды. Мұның бәрі, сөз жоқ, сол заманның сан ... ... ... жай. ... оқу, ... насихаттай отырып, байларды, атқамінерлерді батыл сынап,
еңбекші халықтың ақысын жемеуге, оларды демеуге шақыра ... мен ... ... ... жан ... ... ... алмауы да сонан. 1916жылғы
қозғалыс, 1917 жылғы ... ... ... қазақ
ауылын советтендіру сияқты жер ... ... ... ... ... шы-ғармашылығында солғын естіледі.
Рас, ақынның бұл кезде қартайып, алдындағы сан алуан күрес,
уайым, жапа, ... ... ... ... щағы ... асар ... өлеңдерінде ол көбіне өлім, ... ... ... ... басқаны жайында кеп жазады:
Жастық жалынсам және келер ме
Мастық денеге қызу берер ме,- '
Суылған тұла ... ... ... мұңайып
Саған жеткізбес, кеткен ол ғайып,—
Жас өмір еткен ғой.
Бұл алпысты, ... ... ... ... едім, опық жедім — Бәрі менің басымда.
Ақынның тау арасында жеке, аскеттік өмір құруы да оның дүние
дүбірлерінен аулақ болайын дегенін аңғартады. ... де, ... ... бұл да ... болады. Ақынның елмен, қауыммен
арасы суи ... ... ... ... ... ... ... тығылған ұлудай тас бүркеніп, тек өзінің
жүрек дүрсіліне, алас ұрып, толас таппаған ... ... Осы ... ... ақын ... безді дейді елден мені, Есалаң айтады екен сезіп нені.
Хақихатты танитын баста ми ... сау емес анық ... ... ... елде қойдың алып, Ешкімнің кеткенім жоқ малын
алып, Елу бес жыл ... ... ... ... ойға ... дейді.
Бұған қарағаыда, ақын шынында да өмір «алаңына» ермей,
өзінің философиялық, ақындық ой-армандарын ... ... ... ру ... ауыл ... ... жайлар да оның аулақ кетуіне себеп болған, өзі де солай
дейді. Келесі бір өлеңінде осы ... ... ... ... ... ... бауыр, бала жақынынан;
Қаңғырып Толстойша өлер дейді, Шатасып қартайған соң ақылынан.
Мен болсам Толстойдай арманым жоқ, ... ... ... ... ... сендер емес, Өлейін деп елсізге барғаным жоқ.
Таза ой ойлай алмас үйде ... ... ... ... асым.
Ой жемісін теремін өлгенімше, Өсектесін, күндесін, мейлі қасым.
Елден қара үзіп, жеке шығып кетуінің себебі бұл ... ... ... ой ... ... өзгерістерді
бағдарлап байқау үшін және өзінің ынтық ісі — ... ... ... ... ... өзімен өзі кеңескісі
келгендей.
Ақын көптеген ... ... ... нақыл сөз,
әңғімелер жазған. Қайшылық, кемшіліктері бола тұрса да, ақын
өлеңдері жаңа лебімен, ... ... ... ойлылығымен,
сұлулығымен баурайды, тартады.
Ақын шығармашылығының жайын, сырын, ... ... ... ... ол көркем әдебиетке қалай ... ... ... ... ... ... көңіл аударған дұрыс. Шәкәрім
әдебиетке мүлде басқаша, өзгелерге қарағанда айрықша ұғыммен
қараған. ... жаңа ... жаңа ... жүктегіен.
Әдебиетті ақын ағартушылық құрал ретінде пайдалануды көздейді,
көркем сөз арқылы халықты мәдениетке, өнер-білімге ... Бұл ... ... ... ... Абай ... келе жатқан ха-лықтық дәстүрін онан әрі жалғастыра
түскен ақын.
Білгенімді ... ... буып ... ... ... ем, ... боп елімді,—
дейді Шәкәрім. Ақынның өлеңдерінен қандай мақсатты ... ... ... қиын ... Өз елінің мінін айтқанда
да, оны ілгері шақырғанда да сол қауымды түзету, өрге ... ... ... ... ... өзі ... ... сынау арқылы ғана елді түзетуге болады деп
ойлайды,:.Ақынның өскен, өмір сүрген ортасын ескерсек, ... яғни ... ... одан күту де қиын. Ақындық
талантын қоғамдық прогреске, қауым мүддесіне ... ... деп ... ... ... ... қарай қазақты.
Өлсем де ойын бөлемін, Сөзбен салып азапты. Білімдінің ... де мен ... ... болса өзімдей,
Қыла алмайды мазақты,—
дейді ақын. Қазақтың ... ... ... ... ақын
азаматтык. борышым деп таниды, тіпті өлгеннің өзінде халыққа
сөзіммен ой саламын, маза бермеймін, оны өрге ... ...... қайрат белгісі. Шәкәрімнің жазба әдебиеттің
дәстүріне лайық бір ... —өз ... ... ... өз айтқандарының бәрін бірдей ақиқат,
шындық, дайын тұрған ақыл деп ... ... өз ... ... қабылдауды мегзеуі, әрбір мұраға байыпты сын
кезіміен қарай ... ... ... да, ... қойма, жаным, Ақылыңа сынатып ойла, жаным.
Пәленше-екем айтқан сөз дұрыс қой деп,
Жүректің таразысын жойма, ... ... ... сөз көрсең, сыр мен
сынын,
Түзетуге именбе тапсан шынын.
Әдеп сақта, жалғыз-ақ қате ... деп, ... дей ... ... Біле түра кім ... қате сөзін,
Білімдіге есептер әркім өзін:
Тұрған жері, әдеті, туған елі,
Адастырар, айтқызар байлап көзін,—
деген шумақтардағы жылы рай, ... ... ... ... мен ... ой-пікірлер Шәкәрімнің
ақындық мәдениетін өзіне лайық биігінен танытады.
XIX ғасырдың соңғы кезі мен XX ... ... ... ... ... ой ... ... күш
дәрежесіне көтерген қазақ ақындарының алды — Шәкәрім, ол
демократиялық бағыттағы жазба ... «тіл ... ... ... ... ... көзін ашпақ» дәстүрін ілгері
бастырған. Әдеби ұғым-түсініктерге үлкен талғаммен карауды —
Шәкәрім қазақ тәжірибесінде алғаш қойғандардың ... ... ол ... ның ... ... жаңаша
қалыптастыруды көздеді.
Ақын өз тұсындағы қоғамдық өмірдің бірсыпыра шындығың
орынды көре білген және оған өз ... ... ... өмір ... ... ... патшалық Россиядағы
жиһангерлік күштердің қанаушылық саясаты шет ... ... өріс ... ... ... ... ... түскені мәлім. Ғасырлар бойы үстемдік етіп ... пен ... ... ... бұл ... ... өте-мөте айқын аңғартқан еді. Қоғамдық
өмірдің осы сипатты ерекшеліктері Шәкәрім ақынның ... ... бұл не ... ... ... ма ... ... елірген бәрі де мас,
Ар қайда, ақыл қайда, адамшылық,—
деп күйінеді ақын. Ел ішінде билікке таласып, партия құруды
қоғам ... ауыр ... ... ... ... ел билігіне таласып жүрген байлардың байыған
жолын да, амалын да тап басып, дәл көрсетеді. «Ел ... мал жиып ап», — ... ... де «нысанаға дәл тиіп
тұр. Партия құрып билікке таласқан ... ... арам ... ақын ... әшкерелей түседі.
Партияның басшысы, батырың осы, Қайраты мол, ішкені ант, ... ... ... соң ел де ... ... ... басыңды қағып
тастар, Болмасыңа амал жоқ сен де сшыкі. Қанға тойған көп итке қарсы
келсең, Жаның қалар, ... сен деп ... асын сұм ... ... ... ... ... малын жейді.
Немесе:
Бар жұмысы алдау мен ұрлық, пара, Бірін арам ... бұл ... қу ... төрге шықты...
Осы күнде арамның жолдасы мол,
Қу мен сұмды кім жиса, шын мықты сол.
Ел ішіндегі ... ... бұл ... сөл ... ... дәл, анық танытып тұр. Ақынның осы
тақырыптағы өлеңдерінен аңғарылатын тағы бір жай — ... ... ... ... ... ... ... кейбір ақындар сияқты бұрынғы «батагөй, әділ
билерді», «жақсыларды» арман етпейді, ол ... ... ... отырған шындықтың бетін ашады, оларға деген өзінің
нариза көңілін білдіреді, әділдікті, ... ... тап ... ... ... бірсыпыра
шығармаларында басқа көп ақын көре бермейтін өмірдегі кейбір
көлеңкелі. жайлардың да сыры ашылады. Ақын жалпы ... мен ... бір ... бір ... ... «Қорқақ бай» деген
өлеңінде айқын аңғартады. Сырттай момын боп ... да елге ... ... ... ... ұмтылатынын ақын орынды сипаттайды. Осы ретте ол:
Әлі жеткен кісіні о да жейді
Қолынан іс келгенде солай жайы. ... көп бұл ... ... дәулеті, қой мен тайы.
Немесе: «Қулар» деген өлеңінде:
Байлардың қу білмеген сыры болмас, Тамам қудың бірі мен бірі жалғас.
Араз болып жүрсе де ... ... ... бұл итің құры ... ... ... ... тапқа тән психологияны бұлайша айыра
танып, дәл суреттеу Шәкәрім ... ... ... ... ... ... ... әділетсіздік,
қараңғылық пен теңсіздік ақынды кейде ауыр жан ... ... ... ... ... көнсем, ақ жолдан адасамын, Көнбей жүрсем, кәп ... Тек ... ... ... Енді ... бұл елмен
жарасамын.
Әйтсе де, ақынның кей кездегі бүл сияқты дағдарушылығы көбіне-
көп сезім күйін, түзу жол ... ... ... ... жоқ, ... үмітім жоқ, Қайтейін осындаймен көңіл бөлмей...
Ел тіліме кенбейді,
Жыладым да қамықтым.
Үмітсіздік дендеді
Зарықтым да шалықтам, — ...
Немесе, ... де ... ... бар, ... ... бар» деуі де ... Оның ... жан
күйзелісіне байланысты туған кейбір ... ... ... қарсы күресте шаршау, қажу сезімдерінен
туғаны анық.
Шәкерім поэтикасы ... ... ... ... ... ... толғаныстардан нәрленіп қоректеніп, сөздік-
образдық жиһаз-жасауларды мұздай киініп туған. Бұл ... ... ... мен ... ... ... ... ойлау жүйесін таразылау, талдау,
тереңіне үңілу қиынның қиыны.
Себебі, ... ана ... ... ... ... сезініп, ішкі мүмкіндіктерін, ішкі ағыс-ас-
тарларын, қыртыс-қабаттарын ... ... аша ... ... мәдениеті, өнерпаздық қабілеті, өмірлік,
көркемдік тәжірибесі, ересен ... ... - ... ... ... өрнектерге, сан қилы сирек кестелерге
бой ұруына, әрі соншалықты қүпия, күрделі тоқылуға ... да ... ... ... сөйлемдермен
қатар, әдеттен, дағдыдан тыс мағыналық жағынан ... ... мен ... ... жүмбақ аллюзиялар мен
метафоралық мәні алабөтен сөз-образдар шаш-етектен. Мұның
төркініне ... ... ... болсақ, ақын
онтология, жаратылыс тану, ... ... ... ... пәндерді айырықша ынтамен тексерген, ... ... ... ... ... ... ... қандай?"Ақынның
адамгершілік деген ұғымға қатысты ой-пікірлері — ағартушылық
көзқарастарымен үндес, сабақтас, Ақын ... ... ... ... да ... үлгі ретінде ұсынады,
жамандықтан қашып, жақсылыққа ұмтылуды уағыздайды. Абай
сынаған ... ... ... Шәкәрім де жеріне жеткізе
сынайды.
Сабыр, сақтық, ой, талап болмаған жан, Анық темен болмай ма хайуаннан.
Ынсап, рақым, ... ... ... ... ... ... «Еріншек, ашу, құмарлық —жамандықтың басы осы»
деп түйіндейді, автордың адам мінезіндегі жамандықтың негізгі
белгілерін дұрыс сынай отырып, ұсынары не ... ... ... да ... өз принципіне берік болғанын
байқаймыз.«Бояу мақтан бола ма, ішімізді құр қылмай» ... ... ... сыртқы сұлулығынан көрі адамгершілік
жағынан сұлу болуын басты ... деп ... ... туралы көзқарасы «Өзіме» деген өлеңінде дәл де
тұжырымды баяндалады. .
Кейін ... ... ... ... ... өзге ... істі ойлама...
Адамзат өзін өзі сынау керек,
Тазалық, әділдікті үнау керек.
Өлсе де тура жолдан мойын бұрмай Ақтан ... ... ... ... бұл арада жұртшылықты ілгері ұмтылуға шақыруы да,
адалдық үшін жанын қиюға дейін шыда деуі де озық ... ақын ... ... ... ... ... ... танытады.
Ақынның адамгершілік, дұрыстық туралы ұғымына өнер-білім,
еңбек және әйел теңдігі жайындағы ... ... ... ... философ болуынан оның ғылымға артар үміті де
үлкен:
Үш-ақ түрлі өмір бар — бәрі де ... ... ... шал ... ... керекті дегенің ортаншы өмір, Түгел қолың жетпейтін бір ... ... сол ... бір сағатын, Өкініші қалмайды кетсе ағатың.
Күні-түні дей көрме, ғылым ізде, Қалсын десең артымда адам ... Абай ... ... бар деп ... ... ... тексермедім» десе, Шәкәрім адам өмірін үш кезеңге бөліп,
оның сол Абай меңзеген ең қуатын, жастық шағын ... ... сол ... ... ... бір ... да бос
өткізбеуге шақырады. Шәкәрім өмір сүрген ... ... ... ... ... ақынның
сондай мешеу ортада отырып, жас адамға бірден-бір ... ... ... ұсынуы — көрегендік.
Шәкәрім Абайдың «Шәкіртсіз — ғалым тұл» деген нақылына
сүйене ... ... ... ... ... әсер етуін ті-
лейді. «Насихат» деген өлеңінде ол:
Қай ... ... де, ... оны елге ... ішіңде кеткенінше, Пайдалансын өзгелер,—
дейді. Ақын ғылым-білім жеке бастың мүддесіне ғана емес, ең
алдымен халық игілігіне жұмсалсын деген ... ... ... ақынның бірсыпыра шығармаларында қайталанады. Ғалым
адамға арнаған сөзіңде ол: «Жер ... ... ... ел ... «От сықылды жылы болсын жүзіңіз ... «Жел ... ... ... ... ... т
б. дейді. Шәкәрім ғылымның және ғалым адамның қоғамдық
өмірдегі орнын ... ... ... ең ... ... ... негізгі шарт ретінде қояды.
Еңбек, еңбек ету, ... ... ... орын ... ... Ыбырай мен
Абайға дейінгі кезеңінде бұл тақырып жеткілікті өріс ала
алмаған еді. ... мен ... ... ... ... ... ... көзқарас туды. Ыбырай, Абайеңбекті
адамдық қасиеттің ең негізгі белгісі ретінде таныды, адал
еңбекпен өімір ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай мен Абайдан кейін бұл
тақырыпта С. Көбеев% С. ... С. ... ... мол ... ... адамдық қасиетін Шәкәрім еңбекке деген қатынйсына
қарай таныды. ... ... ... ... ... қор етіп,
мақтан үшін жиналған байлықты, мал-дүниені ... ... үшін мал ... жан үшін жи, ... көз ... қамы үшін ... ... терің сат, адалды ізде, Ғибадат пен адалдық ар үшін ... адал ... ар үшін ... ... ... ар мен еңбекті бір-бірімен байланысты түрде қарауы ... ... ... арман еткен ізгі тілегіне сай.
«Еңбек етсең ерінбей, тояды ... ... деп ... ... ... ... ... Жараткан жоқ жатсын деп бір құдайым,—
дейді.
Қазақтың феодалдық қоғамында байлық туралы орнап қалған
ұғымға ... ... ... ... ... біткен өнер, Білімдінің бәрі де соған ... жиып ... ... ... Алдымызда бір күн бар есеп
берер,—
дейді ол. Еріншектікті ақын көп шығармасында-ақ ... ең бір ... ... бірі ретінде
көрсетеді. «Еріншек» деген өлеңінде:
Еріншектік, салақтық, ... ... ... бірі ... ... адамдық. Еріншек таза жүре алмас, Қаракет жоқ
ғылым жоқ
Өз бойынан ұялмас,—
десе, «Жан мен дене әм көңіл» ... ... ... ... Күнәқар да болмаспыз өлі десек,—
дейді., Жалқаулық пен еріншектікке бой ұруды бұлайша өлтіре
сынау — қазақ әдебиетінің ... ... өзге ... ... шығуы кемде-кем. Елең-селең бос жүруден
безінуге шақырады ақын:
Егін сал, не сауда қыл, малыңды бақ, Қол ... ... ... сөз жоқ, ... пікір. Рас, Шәкәрім адал ... ... ... ... ... бара ... Оның өскен қоғамдық ортасы да, өмірге көзқарасы да мұндай
талап-тілекке мүмкіндік бермеді. ... де, оның ... ... ... адал ... ... адамның адамдық
қасиеттерінің бірін адал еңбекке байланыстыруы — ... ... ... ... сат ... ... «егін сал, не сауда
қыл, малыңды бақ» деген жолдарды ақын ... ... ... оқу, ... өнерге шақырады,
жалқаулықты, бой-күйездікті ... ... ... ... ... бір ... айла — ... ой тазасы. Мейірім, ынсап, әділет, адал еңбек,
Таза жүрек, тату дос — сол ... ... ақ ... адал ... Бұл ... кім ... ... сол.
Тағы да:
Еңбекке шыда ебін тап та, Сабырдың түбі сары ... ... ... ... ... бәрі өз ... шығармашылығын қарастырғанда, оның қоғамдық өмір
жайындағы жекелеген пікірлері мен философиялық ой-түйіндері
туралы айтпай кетуге ... Өз ... ... ... Шәкәрім әлеуметтік өмірдің әр алуан сұрқын байқай білді
және оларға өзінің ... ... ... отырған. Оның
қоғамдық хүқық пен философияның жекелеген мәселелері жөнінде
өзіндік жүйелі ... ... ... өзі ... ... ғана ... ірі ... екенін танытады.
Әр заман тұсындағы сыяқты Шәкәрімге дейін де, оның өз
шағында да дін ... мен ... да ... үнемі
уағыздап келген жалған, кертартпа тұжырымдарының бірі —емір
азды, біреуден қорлық керу де, ... ... ... ... өзгерту адамның қолынан келмейді деген ұғымның төңірегінде
болатын. Шәкәрім осы бір ... әрі ... ... ... ... ... қу өмір деп, ... жоқ алдамшы су өмір деп.
Көрген қызық, қылғаң іс .бәрі де ұмыт,
Я көлеңке, я түс, у өмір ... ... ... ... ... өзіңді амандатып,
Мұны үйреткен білімсіз шала молда, Қу қазыққа байлаған табандатып.
Қоғам өмірінде орын алып келген теріс түсініктер мен ... шығу ... ақын ... ... сынайды. Оның
надандық пен кертартпа ұғымдарды уағыздаушыларды қатты сынауын
сол ... ... ... қарасақ, үлкен батылдық, әрі
көрегендік деп бағалауға болады.Ақынның «дүние алдамшы» деген
тұжырымға ... ... кірі ... емес ...... ... Пәленше екем айтты деп қалма
сеніп,—
немесе:
Дүние алдамшы, өмір қу деп елірме,—
дейді ол. Демек, бұл ... ақын ... ... ... ... не ... мен ... дұрыс қарай білуге шақырады,
өзің жақсылыққа ұмтылсаң, өмір сені кейін ... ... ... ... ... ... деген пікірді ұсынады.
Оның бұл ... ... ... ... ... шамаң
келсе өмірдің тізгінін өзің ұстап, тілеген жағыңа бұр ... ой ... Мұны ... ... ... құбылыстардың бірі ретінде бағалағанымыз жөн.
Шәкәрім өзі өмір сүрген қоғамдық ортада теңсіздік ... ... ... ... ... да жете ... Сол ... құтылудың жолың көрсете алмағанымен,
адалдықтың, ақтықтың жойылмайтындығына кәміл сенді. Сондықтан
да:
Белін бекем буғанның белі талмас,
Ел ... да, ... ... ... бұл ... «адалдық өзгерілмес» деген сөзі ... ... ... та сол ... ... өмір сүре ... пікірден туғанға үқсайды. Ал «Ел бұзса да» дегендеғі
«ел» әр түрлі билеуші орындардағы бюрократтарды, ... ... ел ... ... ... ... ... қоғам өміріндегі кейбір құбылыстарды тануында,
белгілі жеке адамдарға ... ... ... ой ... «Қалқаман — Мамыр» поэмасында Шәкәрім Әнет бабаны былайша
суреттейді.
Әнет бабаң арғынның ел ағасы,
Әрі би, әрі ... ... ... үлгі ... әділ ... Сол кезде тоқсан беске келген
жасы.
Қалай болғанда да, әр кездегі адам қоғамында әділ ... ... ... ... тарихи шындық деп қарайдьи Ақынның
Кеңгірбай би, Нысан абыз жөніндегі бағаларынан да ... ... ... барды да, жоқты да ынтымаққа
шақырған, бірігіп іс істеуге ... ... ... ... ... ет, ... тузу айт, ... жет. Мұны
ұқпасаң, оңалма онан да әрмен,
Қулар түгіл ит жесін ту ... іс ... ... мен күн ... ... Жалпы
ескілікті тұрмыс-тіршіліктің бәрін бірдей жоққа шығармайды.
Жақ-сы жақтарынан үлгі ... ... ... Нысан абызға
берген сипаттамасына көңіл аударсақ, нысан абыздың «көріпкел
білгіштігін» шын ... адал ... ... ... да ескі ... ... ... екені белгілі.
Халық ждын, халық түсінігін қадір тұту — үлкен парыз. Шәкәрім
Құдайбердіұлы адам, оның орны мен ... ісі, ... ақыл мен ой ... ... мен ... ... ... жақсы мен жаман, адалдық пен арамдық, түзулік, ... ... ... ... көп философиялық толға-ныстар,
тебіреністер жасаған. Әсіресе, қазақ ... оның ... ... оқу-білімінің аздығына ұйым-шылдықтың
жоқтығына, керенаулыққа байланысты жәйттарды батыл көтерген.
Абайды көп толғантқан өсу, ... ісі, ... ... ... ... ... өріс ... Адамның
жеке басының жетілуі, ақыл мен парасатка үм-тылу, адал ... ... ... ... ... ... ... ойлаған тақырыптары. Көпшілігі насихат, ... ... ... де, Абай ... ... ... ... көрініп, дамып отырады. Өрнек, сурет, бейнелері ... ... ... байқатады. Өлең өлшемдері де сан
алуан өзгеріп құбыла, ... ... ... ... ақын ... ... оған көп ... міндет қояды. Рас, дидактика, уағыз басым, бірақ,
адрессіз, атсыз емес, ... ... ... ... мегзеп
айтқан. Мұңдай ғибрат, уағыз сөздер ... да бар ... Бұл ... ... ... жалаң насихат емес,
ақынның қоғам, адам жайындағы жинақталған ойын білдіретін ... ... ... толғаулар. Жалпы өмірге
әлеуметтік көзқарасын байқасақ рационализм сезіледі. ... ... ... ортаға тигізер пайдасы, ықпал, әсері
көп айтылады. Жеке бастың жетілуі ақылға, білімге байланысты
деген пікір ... ... ... ... ... қазағым, туған ел-жұртым»
деген ұғым жиі ұшырайды. Және оны ақын ... ... ... ... ... негізгі кілті, мазмұны
есебінде ұсынады, Қай шығармасын алсақ та, ... ... ... оқу, ... озат ... тыс ... ... тағдырын көреміз. Ақын көбіне налып айтады,
кейіп те айтады. Тек мағынасы жағынан ғана емес, сөз түзілісі,
формасы жағынан да ... ... ... өте ұқсас. «Қазақ»,
«Тағы сорлы қазақ» ... ... ... ... ... ... жұртымыз деп келетін өлеңдеріндегі ой, идея
дамытылады.
Ойда жоқ ... жол ... ... жалықпайды өз
маңайын. Мұның түбі не болар деген жан жоқ, Үрлық, ұрыс, араздық
күнде дайын... Қайран елім, ... ... ... Көп ... уа,
дариға не қылайын...
Көретін көзі жоқ,
Ұғатын сөзі жоқ, Қазақтың бұл күнде
Аты бар, өзі жоқ
Түзелер кезі жоқ,
Түзетер тезі жоқ,
Жер жүзі халқының Қазақтан өзі ... ... ... ... ру араздығы қозып айла-
сұмдық жүріп тұрған дәуірде ... ... ... ... ... ... ... жойылмай, өсу, өрлеу ... ... ... ... ұрты май, бір ұрты ... да бар, Қой ... ... жандар да
бар.
Жазасызды жазалап атақ алып
Ақ жүрексіп жүретін паңдар да бар.
Абайдың белгілі өлеңімен салыстырсақ, Шәкәрімнің онан ... ... үлгі ... ... ... қазағым, қайран жұртым, Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың
Жақсы менен жаманды айырмадың, Бірі қан, бірі май боп енді ... ... би ... ... ... ... ... жоқ па
елдің сиқын.
Сонымен бірге, елін, халқын қаншалықты сүйетін, оның жамая
жақтарына күйінсе, келещегін ... ... ... ашық ... ... сынаса, ел
ішіндегі залалды қылықтарды батыл айтса, жұрт сонан безенсін,
бойын аулақ ұстасын деп істейтінін ақын тебірене ... ... ... ... ... ... ғой, ... қам ойлан,
Сен де адам едің ғой
Елді сөктін сайтанға ересің деп, Неге ... ... ... ... ... ере ... Ескерттім азып-тозып өлесің деп
Тағыда талай сөз жаздым,
Елім тәлім алсын деп
Қазақтың мінін көп қаздым, Адам емес, аңсын деп.
Бұл сөздерден ақынның ... ... ... ... ... тілейтіні керініп тұр./ Абай бастаған сыншыл
реализм сарыны Шәкәрімде одан әрі өріс алған. ... ... ... тағдыры аса елжірей, жүрек ауыра жырланған
тақырып, әсіресе, орыс әдебиетінде, Н. А. Некрасов поэзиясында
бүл тақырыптың қаншалықты ... . ... ... ... ... ... ел ... көлемді, аумақты етіп,
арманы мен тілегіне ден қойып, жай-күйіне жіті көңіл бөліп
жүрегі қарыс ... ... — Абай ... ... ... бұған тоқталмағаны кемде-кем. ... да ... ... ... ... достыққа берік болу, қайырымды болу, бір сөзде
түру сияқты адамгершілікке, ... ... ... ... ... ... ... тізу жолымен емес, оның
өмірдегі алуан түрлі көріністерін алып, сынау, мінеу әдісімен
көрсетеді. ... ... ... қатынасын, мінез,
құлқын ашып, оның ... ... ... ... көргіштікті байқатады. Абай көбіне налып, қиналып
айтса, бұл бір ... ... ... екінші жағынан
келемеж, күлкі ете айтадьц
«Адамнан артық жәндік жаралмаған» деп басталатын өлеңінде
ақын табандылыққа, айнымастыққа ... ... ... онан алар ... көп ... пікірді білдіреді. «Әйтпесе
өзге адамнан ит ілгері, достықты ит ұмытпайды артық ... де, ақын ... ... қылығын «жүз жылдық дос ... жау ... ... бір ... ... да» деп ... көрсетеді. Әрі қарай:
Қарызы бар.еді деп мойын бұрмас,
Сол күні-ақ дұшпаныңмен болар сырлас.
Бұрынғы жақсылықтың бәрін ұмытып,
Не қылса бір зияны ... ... ... ... ... да,
Адамның шын досы жоқ иттен басқа,—
деп қорытындылайды. Екі жүзді адамның қалпы ... ... ... түр. ... ... ... қарай жүгіреді» деуі нағыз ... ... ... сез. ... қатар, ақынның тым әсіре, асыра айтып
отырғанын да ... ... Ол ... ... ... әрине, адамнан ит артық бола алмайды, оған қол қою
қиын. Мұны ақын да ... ... ... ... басқа дос жоқ»
деген қорытындыны ұсынады. Мұның бәрін тіке мағынасында емес,
ауыспалы мағынасында үғыну қажет. Кейбір қауіпті ... ... ... ... ... қараса, ақынның өсіріп,
үлкейтіп айтқан пікірі өзінең-өзі түсінікті. Сатып кететін,
қауіп-қатерге ұшырататын ... ... ... ... (оның орнына жақсы ит болғаны дұрыс па, жоқ па, ол ... ... Бұл ... ... ... ... Шәкерім
Құдайбердиевтің шығармашылық өнерін өзгеше ... ... ... - жан, ... ... ... ... ішкі сырлары мен күйлерін, ... ... уы мен ... ... ... салады. Әрі ақыл-ой
мәдениетін, саналылықты, тазалықты, парасаттылықты ... ... ... ... да оның ... ... ... ортасының, уақыттың, халық ... ... ... ... әрі мағыналы, әрі
толық жалғастырған, өз ... ... ... ... өрелі тұлға. Абай өнерпаздығына тән ... ... ... ... ... ... толғайтындық
(пәлсапа), сыншылдық ... ... ... ... ... тапқыштық
(лирика), ащы тілділік, ызамен күлетіндік һәм керемет
переводшілдік"1 ... де ... және ... белгілер еді.
Дархан дарын өлең құрылысының табиғатын түбірінен қозғаған,
оның ішкі ағыстарын, қозғалыстарын ... ... ... ... көзге түседі.
Әдебиеттер.
1.Балғынбайұлы.Ә.Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразелогиясы.-
Алматы,1997.
2.Көркемдік щеберлік.-Абай,2004,N47
3..Нұрғалиев.Р. Күретамыр.-Алматы,1996.
4..Ахметов.Ш.Қазақ ... ... ... ... тууы мен ... тарихы.-Алматы,1997.
6.Қөркем әдебиет тілі.-Қазақ тілі мен әдебиеті,2004,N47
7. Шалабаев.Б.Қазақ романының тууы мен ... ... Қ. ... жоғары дәрежелі оқытушылар инсти- туты
(мақала).— Еңбекші қазақ, 1926, 9 қыркүйек.
9. Көркем әдебиет туралы (мақала).— ... ... 1927, 8, 9 ... ... мен Тоғай тілмаштің әңгімесі (әңгіме).—Тілші, 21 ақпан.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай тұлғасы8 бет
Ш.Құдайбердіұлы шығармаларындағы адамгершілік мәселесі83 бет
Шәкәрім шығармаларының тарихи сипаты мен адамгершілік үлгісі41 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірбаяны13 бет
Шәкәрім Құдайбердиев6 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі61 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь