Экологиялық факторлар туралы түсінік

Жоспар
I.Кіріспе
Экологиялық факторлар туралы түсінік 2
II.Негізгі бөлім: 3
1. Абиотикалық фактор түрлері 3
2. Биотикалық факторлар 5
3. Антропогенді фактор 9
III. Қорытынды 12
Қолданылған әдебиеттер 14
Экологиялық факторлар дегеніміз - организм үшін кажет немесе теріс әсерін тигізетін ортаның элементтерін айтамыз.
Табиғи ортада жүретін процестерге қозғаушы күш ретінде ықпалын тигізетін күштерді немесе жағдайларды фактор деп атайды. Табиғи жағдайда организм көптеген факторлардың ықпалына ұшырап отырады. Тіршілік иелері бейімделу реакцияларымен жауап қайтаратын кез келген орта жағдайының ішкі және сыртқы күшін экологиялық фактор дейді. Экологиялық фактор организмдегі және экожүйелердегі процестердің жылдамдығы мен бағытын реттеп отырады.
Экологиялық факторлар мынадай түрлерге бөлінеді:
- тіршіліксіз орта факторлары немесе абиотикалық факторларға;
- биотикалық – тіршілігі бар ортаның факторлары;
- антропогендік – адамның шаруашылық қызмет қарекетінен тікелей немесе жанама түрде туындайтын фактор.
Қолданылған әдебиеттер:

1. Ақбасова А.Ж. Экология: Жоғары оқу орындарына арналған оқу құралы. – Алматы: «Бастау» баспасы. 2003.-292 бет.
2. Бейсенбаева А. С. Экология, Алматы, Ғылым, - 2001
3. Қуатбаев А.Т. Жалпы экология: оқулық. – Алматы: ЖШС РПБК «Дәуір». 2012.- 376 бет.
4. Оспанова Г.С. Экология: Оқулық. – Алматы: Экономика, 2002.- 405 бет.
        
        Кез келген тірі организм өзін айнала қоршаған табиғи ортамен тығыз байланыста ғана өмір сүре алады. Олар  -  ... су, ... ... жер ... және ... әр ... құбылыстар. Табиғи ортаның компоненттері тірі организмдерге оң немесе теріс әсер етуі ... ... ... ... ... ғана колайлы ортасы немесе мекені болуы тиіс. Мәселен, көлбақа үшін қалыпты өсіп-көбеюіне қолайлы орта ... мол көл ... Ал, куаң дала ... ... ... ол үшін ... өмір сүре алмайтын орта болып табылады. Бірақ та организм үшін табиғаттың барлық элементтері ... ... ... және ... ... әсер етеді. Олардың біреуі өте қажет, екіншілері орташа, ал ... ... ... емес ... ... ... Сонымен орта дегеніміз  --  организмнің өсіп-көбеюіне, тіршілігіне, дамуы мен таралуьна ... ... әсер ... ... ... орта ... ... Ал, организмге кажетті жағдайлар деп - тек сол ... үшін ... ... ... ... ... айтамыз.
Экологиялық факторлар дегеніміз - организм үшін кажет немесе теріс әсерін тигізетін ортаның элементтерін ... ... ... ... ... күш ретінде ықпалын тигізетін күштерді немесе жағдайларды фактор деп ... ... ... ... ... факторлардың ықпалына ұшырап отырады. Тіршілік иелері бейімделу реакцияларымен жауап қайтаратын кез келген орта жағдайының ішкі және ... ... ... ... ... ... ... организмдегі және экожүйелердегі процестердің жылдамдығы мен бағытын реттеп отырады.
Экологиялық факторлар мынадай түрлерге бөлінеді:
* тіршіліксіз орта факторлары немесе абиотикалық факторларға;
* биотикалық - ... бар ... ... антропогендік - адамның шаруашылық қызмет қарекетінен ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз - организмдерге әсер ететін бейорганикалық ортаның жиынтығы. Олар - химиялық (атмосфераның химиялық ... ... және тұщы ... ... т.б.) және ... (температура, қысым, ылғал, жел, радиация т.б.) деп ... Сол ... ... ... геологиялык және геоморфологиялық құрылымы, ортаның сілтілік немесе қышқылдығы, космостық сәулелер, т.б. факторлар ... үшін әр ... ... әсер ... фактор деп тірі организмдерге тікелей немесе жанама түрде әсерін ... ... ... ... мен ... ... ... абиотикалық факторларға жарық, температура және ылғалдылық жатады.
Жарық. Белгілі француз астрономы К. Фламмарион : - деді. Биосферадағы ең ... ... - ... тек ... ғана ... ... Тірі ... жарыққа қатынасын екі жақты қарастыруға болады: бір жағынан жарықтың тікелей жасуша протоплазмасына әсері ағзаны жойып жіберуі мүмкін, ал ... ... - ... тіршілікке қажетті энергияның бірінші ретті көзі.
Жарықтың мөлшері радиация жиынтығымен анықталады. Полюстерден экваторға қарай жарықтың мөлшері артады.
Экологиялық фактор ... ... ... ... төмендегі топтарын бөліп көрсетуге болады: гелиофиттер, сциофиттер және факультативті гелиофиттер.
Жарық сүйгіш ... ... - ... ... ... ашық ... ... Фотосинтез процесінің тыныс алудан басымдылығы тек жоғары ... ... орын ... ... ... ... тәрізді жарық сүйгіш өсімдіктердің гүлдері жарыққа қарай күн бағытымен бұрылып отырады.
Көлеңке ... ... ... - ... жарықты көтере алмайды, үнемі көлеңкеде өседі (орманда өсетін шөптесін өсімдіктер, папоротниктер, мүктер).
Көлеңкеге ... ... ... ... - ... ... жағдайында өседі, бірақ көлеңкені де жақсы көреді (орманның көптеген өсімдіктері, орман шөптері мен бұталары).
Ормандарда көлеңкеге төзімді ... ... ... ... ... көлеңкесінде анағұрлым көлеңкеге төзімді ағаштар мен бұталар, ал төменгі белдеуінде - ... ... ... мен ... ... өседі.
Кеңістікті бағдарлау құралы ретінде жарық жануарлар өмірінде де ... зор. ... ... ... ... ... ... пайда болады. Жасыл эвглена жарық сезгіш көмегімен ортаның жарық дәрежесіне жауап береді.
Жануарлар күндізгі, түнгі және қас ... ... ... ... ... ... ... қатар жарық күнді көре алмайтын, тек қараңғыда тіршілік ететін (топырақ жануарлары, үңгірлер мен ... ... ... ... жануарлар мен өсімдіктердің ішкі паразиттері де бар.
Биолюминесценция дегеніміз тірі ағзалардың жарық ... ... Бұл ... ... ... ... жауап ретінде катализатордың әсерінен күрделі органикалық заттардың тотығуы нәтижесінде болады.балықтар, бесаяқты былқылдақденелілер және басқа да гидробионттардың, сондай-ақ шілделік тұқымдасының қоңыздары ... ... ... ... ... Тірі ағзалардың жер бетінде таралуын анықтайтын факторлардың бірі - температура. Жылудың тек ... ... ғана ... ... оның уақыт бойынша таралуы, яғни жылулық режим маңызды болып табылады. Ылғалдылық жетіспейтін жоғары температуралы белдеулерде тарихи даму барысында жапырақ ... ... кіші ... жапырақтары болмайтын өсімдіктердің морфологиялық типі қалыптасқан.
Көптеген шөл өсімдіктерінде ақшыл-түкті жабыны ... Бұл ... күн ... ... өсімдікті шектен тыс қызып кетуден қорғайды (құм қарағайы).
Жануарларда ағзаны қолайсыз температуралардың әсерінен қорғауға бағытталған морфологиялық бейімделулер қалыптасқан. Неғұрлым жануар ірі және ... ... ... ... оған ... ... ... тұру жеңіл. Ал неғұрлым жануар ұсақ болса, оның салыстырмалы ауданы жоғары және жылу жоғалтуы да, зат алмасу деңгейі де, ... ... да ... ... түріне байланысты жануарлардың экологиялық екі типін бөліп көрсетеді: пойкилотермді (салқын қанды) және гомойтермді ... ... ... ... зат ... деңгейі тұрақсыз, денесінің температурасы тұрақсыз, жылу ретту механизмдері жоқ дерлік. Олардың денесінің температурасы қоршаған ортаның температурасына тәуелді болады. ... ... ... ... ... жануарлардың өзін салыстырмалы түрде кең ауқымды температура ауытқуында белсенді тіршілік ететін ... және ... ... ауытқуын көтере алмайтын стенотермді деп бөлуге болады.
Гомойтермді ағзаларға - зат алмасу деңгейі жоғары және ... зат ... ... жылу ... ... ...
Пойкилотермді және гомойтермді жануарлардың арасында аралық жағдайда гетеротермді жануарлар орналасады. Оларда белсенді ... дене ... ... ... ... және ... ... ал тыныштық күйінде дене температурасының сыртқы орта температурасынан айырмашылығы болмайды. Оның өкілдеріне - ... ... ... аю, ... ... кіреді.
Ылғалдылық. Су тірі ағзалардың өмірдегі маңызды экологиялық ... және ... ... ... ... болып табылады. Мысалы, балдырлар денесінің 96-98 пайызын, шөптесін өсімдіктер жапырағының 83-86 пайызын, мүктер мен ... - 5-7 ... ... 80-92 ... ... 46-92 пайызын, қосмекенділердің - 93 пайызын, сүтқоректілердің 68-83 пйызын су құрайды.
Өсімдіктердің әр ... ... әр ... даму ... суға ... қажеттілігі әр түрлі болады. Ол ауа райына, топырақ типіне байланысты.
Жануарлар үшін олардың су алмасуын ... ... мен ... ... маңызда рөл атқарады. Су режиміне байланысты өсімдіктер мен жануарлардың мынадай экологиялық топтарын: ылғалды сүйетін, құрғақшылықты сүйгіш және орташа ылғалдылықты ... деп ... ... ... ... қарай өсімдіктер төмендегідей топтарға бөлінеді:
* гидатофиттер - су өсімдіктері, денесінің бір бөлігі ... ... суға ... ... ... ... және т.б.).
* гидрофиттер - құлық-су өсімдіктері, суға тек төменгі бөліктері ғана батып ... ... ... - ... ... ... өсуге бейімделген құрлық өсімдіктері. Көбінесе ылғалды ормандарда, батпақтарда - батпақ өсімдіктері, су қоймаларының жағалауларында өседі.
* Мезофиттер - ... ... ... ... ... ... ... шалғындықтың шөптері, көптеген орманның шөптесін өсімдіктері, жалпақ жапырақты ағаштар, арамшөптер жатады.
* Ксерофиттер - құрғақ ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей топтарға бөледі:
* Гидрофилдер - ... ... ... (құрлықтың былқылдақденелілері мен амфибиялар).
* Мезофилдер - орташа ылғалдылық жағдайында тіршілік ететін жануарлар (көптеген ... ... ... Ксерофилдер - жоғары ылғалдылық жағдайында ... ете ... ... ... ... ... шөлдің кемірушілері мен бауырмен жорғалаушылар). Бұл жануарлардың өзіндік бейімделушіліктері пайда болған. Мысалы шөл ... суды ... қор ... ... ... май қабатының тотығуы нәтижесінде пайда болған метоболиттік суды ... ... ... дегеніміз - тірі организмдердің бір-біріне және ортаға жағымды немесе жағымсыз әсер етуі. Бұл өте ... ... ... ... тірі ... ... қоректену, бәсеке, паразиттік, жыртқыштық, селбесіп тіршілік ету арқылы алуан түрлі қарым-катынаста болады. Аталған қарым-қатынастар өсімдік пен өсімдік, ... мен ... ... ... мен ... ... ... мүмкін.
Биотикалық факторларға тірі организмдердің ортаға тікелей не аралық ықпалын тигізетін факторлар тобы ... ... ... ... бір ... ... екінші организм тіршілігіне, сондай-ақ өлі мекен ортасына тигізетін ... ... ... факторларға зоогенді (жануарлар әсері), фитогенді (өсімдіктер әсері), микробогенді (микроорганизмдердің ... ... ... ... ... өсімдіктер газ тәрізді заттектер бөліп шығарады, ол микроорганизмдерге жойғыш әсер етуімен қатар табиғи ортаны сауықтырады және тұрақтандырады. Ал неше ... ... мен ... ... ... ... кең ...
Организмдер арасындағы қарым-қатынас өте күрделі және алуан ... ... ... ... тікелей немесе жанамаға бөлуге болады. Тікелей байланыс қоректену жолымен анықталады: өзінің тіршілігіне энергияны кейбір жануарлар өсімдіктерді немесе ... ... жеу ... ... ... ... ... жүйелеріндегі қарым-қатынас нәтижесі табиғи іріктелуді және икемделінгендердің сақталуын қамтамасыз етеді, популяция санының динамикасын анықтайды. ... ... бір ... ... ортатүзушілік рөлді атқарады.
Өсімдіктер басқа организмдердің тіршілік ортасына жатады. Мысалы, ағаштардың қабығында, тамырында, жапырақтарында, жемістерінде құрт-құмырсқалар мен омыртқасыздар тіршілік ... ... ... тірі ағзалардың өзара әсерімен және өзара ықпалдасуымен байланысты. Тірі организмдердің бір-біріне әрекет жасауын жіктеу олардың өзаралық реакцияларына негізделеді. Реакциялар ... яғни бір ... ... жеке ... ... ... ... қатынасы, және әр түр өкілдерінің қарым-қатынасына негізделген гетеротиптікке бөлінеді.
Гомотиптік реакциялар бір ... ... ... ... ... ... ... экологиялық маңызды түрлеріне топ пен масса, түршілік бәсекелестік эффектісін атауға болады.
Топтық эффект - топ құрып тіршілік ету мен ... ... ... ... мінез - құлқына, физиологиясына, даму мен көбеюіне әсері.
Көптеген бунақденелілілердің (тарақандар, қанатты шегірткелер және т.б.) ... жеке ... ... ... зат алмасуы, өсуі мен дамуы жылдам жүреді.
Көптеген жануарлардың түрлері тек үлкен топқа біріккенде ғана қалыпты ... ... ... ... өмір ... үшін ... 25 ... кем болмауы керек, ал солтүстік бұғыларының өнімділігі жоғары үйірлері 300 - 400 дарадан кем емес. ... өмір сүру ... ... ... мен ... ... ... оңайлатады. Қасқырлар үйірі ірі жануарларға шабуыл жасайды, ал жеке даралар мұны жасай алмайды. Бірқазандардың үйіріне ... таяз суға ... ... ... ... ету ... өмір сүру қабылетін артуына әкелектін физиологиялық процесстердің тиімділігін деп ... Ол жеке ... ... ... жататын дараның қасында болуына психо-физиологиялық реакциясы түрінде ... ... қой жеке ... тамыр соғуы, тыныс алуы жиілейді, ал жақындап келе жатқан ... ... бұл ... қалпына келеді. Жалғыз қыстайтын жарқанаттардың зат алмасу деңгейі, колониямен салыстырғанда жоғары болады. Бұл энергияны көп жоғалтуға, ... ... де ... ... ... ... топтан тыс өнімділігі іске аспайды. Көгершіндердің кейбір түрлері егер басқа құстарды көрмесе жұмыртқа салмайды.
Топтық эффект жеке тіршілік ететін ... ... Егер ... ... ... ... мәжбүр етсе, олардың көптеген көрсеткіштер қалыпты шамадан ауытқиды. Мысалы, құлақты кірпілерді топта ұстаса жеке кірпімен салыстырғанда 134 %-ға оттегін көп ... ... ... тыс ... мен ... ... ... арқылы массалық эффекті қоршаған ортаны өзгертеді. Масса эффектісі өнімдік өсу жылдамдығы жануарлардың өмір сүру жасы кері әсер ... ... ... ұн ... ... ... ... экскременттер түлеу өнімдері жиналып, ұнның мекен ету ортасы ретіндегі қасиетін нашарлатады. Бұл осы бунақденелілер популяциясындағы өнімділіктің төмендеуі мен өлімнің ... ... ... ... пен массалық эффект бір уақытта байқалып отырады.Әрбір жануардың түрі бойынша түрдің оптималды мөлшері мен популяцияның ... ... ... ... ... ... түрішілік бәсеке де жатады. Себебі, неғұрлым бәсекелестердің ... ... ... ... ... ... ... ең көбірек тараған түрі - жыртқыштық, бір түрдің екінші түрді аңдуы мен оларды ұстап ... ... ... құрт-құмырсқаны,балықтар және т.б.
Екінші түрі - паразитизм. Организм - паразит басқа жануардың немесе өсімдіктің әртүрлі ... ... ... ... не ... бір ... ... оның есебінен өзіне қажетті заттармен қоректенеді. Организм - ... ... ... ... ... өсімдіктерді немесе микроорганизмдерді эктопаразиттер деп, ал организм-иесінің ішінде тіршілік ететіндерді эндопаразиттер деп атайды.
Организмдер ... ... ... ... ішінде жақсы таныс болып организмдер арасындағы тиімді қатынастар:
* ... (әр ... ... ... ... - ... мен бактерия - селбеспе қоректілер, сондай-ақ адам мен ... ... ... қарым-қатынас)
* форезия - кеңістікте бір организмнің басқалардың көмегімен ... ... ... өсімдік тұқымдарының құстармен және сүтқоректілермен)
* нейтрализм - жалпы бір жерде мекендейтін бірнеше түрлердің бір-біріне байланыссыз ... ... ... ... ... ... ... саваннадағы жайылым жағдайы оған бәрібір емес, себебі оның қоректенуге пайдаланатын антилоп популяциясының тығыздығы ... ... тиын мен ... бір ... ... еткенмен, бір-бірімен байланыссыз т.б.)
* симбиоз (селбесу) дегеніміз -- әр түрге жата даралардың екі жақты пайдалы ... ... ... ... ... ... - шаян мен актинияның бірігіп тіршілік етуі жатады. Актиния шаянның арқасына бекініп оны атпа ... ... ... ал ... шаяннан қалған тамақ қалдықтарымен қоректенеді және оны қозғалыс құралы ретінде. пайдаланады. Жоғары дәрежеде дамыған симбиозға ... ... бола ал; ... ас ... ... ... кендейді. Термиттер целлюлозаны гидролиздеуші ферменттерінің болмауына қарамай ағашпен қоректен қабілетті. Мұны олардың орнына талшықтылар ж ге ... Ал ... ... ... ... ... ... осы ішек фаунасынсыз тіршілік ете алмайды.
Өсімдіктердің арасындағы симбиозға жақсы ... - ... ... ... мен ... - селбесіп тіршілік етуі нәтижесінде түзіледі.
Әріптестік бірігіп тіршілік ету. Екі ... ... ... ... бұл бірлестік міндетті емес. Әр ... ... ете ... ... бірігіп тіршілік ету екеуіне де ... ... ... ... ... ... ұя ... тырна мен крачка, ... ... өмір ... ... ... жеңілдетеді.
* Комменсализм (француз тілінен аударғанда commensal -- бірге тамақтану). Бір ағза ... ... ... ... ... оған ... зиян келтірмейді. Комменсализм паразитизмге қарағанда симбиозға жақындау. Мысалы, ... - ... ірі ... ... алады да, онымен бірге қозғалады және оның тамағынан қалған заттармен қоректенеді.Жер бетінде мекендейтін қоңыздарда (қиқоңыз, өлексе ... және т.б.) ... ... ... ... ... ... әдіспен олар таралады.
* Амменсализм (латын тілінен аударғанда mensa тамақ, азық). Бір ... үшін ... ... ... ... қатынастар. Мысалы, зең саңырауқұлақтарының бактериялармен қатынасы. Зең саңырауқұлақтары бөліп шығарған ... ... ... ... ... ... екіншісіне қолайсыз әсер ете отырып, пайда алады. Әдетте жемтігін жыртқьш ... ... ... ... ... қоректену тізбегі ... ... ... ... деп бір ... қарастыруға болмайды. Себебі, ... ... ... ауру және ... ... ... де, аурудың таралуының алдын алып, популяцияны сауықтырады. ... ... ... ... мен ... солтүстік бұғыларының интенсивті көбеюі мен ... ... ... Тағы да бір өте ... ... арасындағы қарым-қатынастың түрлерінің біріне бәсекелестік жатады. Бәсекелестік - ... ... үшін ... ... бір түрі немесе әр түрдегі дарақтардың сол қауымдастықтағы басқа мүшелеріне қарағанда өз ... ... жету ... ... ... бәсекелестік қатынастар. Бәсекелестік бір түр ішіндегі, түраралық, тікелей және жанама түрлер болып бөлінеді. Осы күрес аралығында ... ... ... өз ... қалдыруға мүмкіндік алады. Былайша айтқанда, бәсекелестік табиғаттағы организмдер санын реттеп отыратын негізгі механизмдердің бірі. Бәсекелестік тікелей немесе ... ... ... ... ... бір-бірімен агрессивті шекісіп қалуы немесе өсімдіктер мен микроорганизмдердің улы заттарды бөліп шығаруы арқылы көрінеді.
Жанама бәсекелестік ... ... ... ... ... әсер ... Ол аралық звено түрлі жануарлардын, бір ресурспен қоректенуі, ал ресурс ... ... ... ... ... асады.
Тіршілік процесінде көптеген өсімдіктер, жануарлар мен ... ... ... газ ... ... және ... заттарды бөліп шығарады. Белгілі бір ... ... бар бұл ... ... ... әсер ... 1937 жылы неміс ботанигі X. Молиш оған аллелопатия ... атау ... ... ... ... allelon -- өзара, pathos -- әсер ету). ... ... -- зат ... арнаулы химиялық өнімдері арқылы ағзалардың өзара ... ... бір ... ... ... ... ... Мысалы, бидайық пен арамшөптер мәдени өсімдіктердің, жаңғақ пен емен өздері бөліп шығарған заттармен шөптесін өсімдіктердің өсуін ... ... ... түзілуі мен қызметінде маңызды рөл атқарады. Оларға бірінші ... ... ... ... ... олар ... ... химиялық заттектерді алып отырады.
Өсімдіктер топырақтың төменгі қабатындағы элементтерді ... ... ... ... былайша айтқанда биологиялық миграцияға жағдай туғызады.
Бірақ та топырақ түзу процестерінде негізгі рөлді атқаратын топырақта мекендейтін тірі ... ... ... және ... ... ... ... қосылыстардың трансформациясы, миграциясы, өсімдіктердің қоректенуі жүреді.
Омыртқасыз жануарлар топырақ жамылғысындағы өлі ... ... ... ... ... ас ... ... шыққан өнімдер арқылы ыдыратады.
Антропогенді факторлар дегеніміз -- айнала қоршаған ортаға тигізетін адам баласы іс-әрекетінің тікелей немесе ... ... Адам ... ... ... ... үшін табиғат байлықтарын игеруге мәжбүр болады. Нәтижесінде ірі кешендер, өнеркәсіп, зауыт, кен байыту, автокөліктер, ауыл шаруашышылығы салалары дами ... Ал ... ... әр ... ... ... лас сулар, химиялық зиянды қосынды заттар айнала коршаған ортаға түседі. Зиянды затгардың көпшілігі табиғатта айналымға түспей, жинақталып бүкіл ... кері ... ... ... ... ... ауасының ластануы, су айналысының бұзылуы, жердің құнарсыздануы, куаңдылық, өзен-көлдердің тартылуы, өсімдіктер мен ... ... ... құрып кетуі, адам баласының денсаулығының бұзылуы және жалпы биосфера шегіндегі бұрын-соңды болмаған климаттың өзгеру құбылыстары үдей түседі. Соңғы жылдары антропикалық ... ... ... және ... ... ... ... біліне бастады. Осыған орай, адам баласының іс-әрекеті бакылауға алынып табиғат тепе-теңдігінің бұзылмауына жол бермеу жолдары ғаламдық проблемалар деңгейінде қарастырылуда.
Антропогендік ... деп ... ... ... жаңа түрде туындайтын фактор. Адамның шаруашылық іс-әрекеті салдарынан қоршаған ортаның кейбір жерлерінің өзгергені соншалық, табиғи құрауыштарының ... ... ... ... кешендермен салыстырғанда жаңа кешендер қалыптасады.
Дүние жүзіндегі шөлдердің шығу тегі негізінде антропогендік болып ... ... ... шөл ... 10 млн ... ... жетеді, бұл бүкіл құрлық аумығының 7 пайызына жуық. Көптеген жер көлемінің өзгеруі шаруашылықтың , ... егіс ... тым ... ... ... дұрыс күтілмеуі , қорғаныш орман-тоғай белделері мен ықтырма белдеулердің болмауы, құрылыс салу, пайдалы қазбалар өндіру ... ... ... жалаңаштануың, малдың тым көп жайылуы т.б.
Қазіргі кезде антропогендік факторлар әсерінің артуынан күрделі экологиялық проблемалар: көшетхана эффектісі, қышқыл ... ... ... қыс, озон ... жұқаруы мен тесілуі, шөлейттену, т.б. туындады. Антропогендік ... ... ... барлық салалары, көлік, ауылшаруашылығы, орман шаруашылығы, энергетика, атом қаруын сынау, мұнай, газ және тау-кен өндіріс ... т.б. ... ... ... ... ... бақылау институтының мәліметтері бойынша табиғи орта жылдан жылға нашарлауда. Институт жариялаған мәліметтерге сүйенсек жылына 16,8 млн га тропикті ылғалды орман ... ... ... ... ... 6 млн га шөл ... болып қышқыл жаңбырдан 50 млн га орман зақымданып, планетадағы ... ... 26 млрд т ... қабаты мен өсімдіктердің 25-30 мың түрінен айырылып қалатын ... туып ... ... ... ... ... кең ... мағынада қарастырсақ, енді адам-өндіріс объектісі-қоршаған орта жүйесіндегі оның бір негізгі бөлігінің бірі болып саналатын антропогенді өндірістік факторға тоқталған жөн.
Антропогенді ... ... деп ... ... ... қатысатын қызметкердің денсаулығын өте қолайсыз зардаптарға ұшырататын және белгілі өндіріс процесінің нәтижесінде ... ... ... өзгерістерге итеруге қабілеті бар факторды айтады. Бұл жерде тағы да еңбектік, өндірістік әрекетке байланысты ... ... ... ерекше көңіл бөліп отырғанын еске саламыз.
Антропогенді ... ... әр ... ... ... ... табиғатына байланысты антропогенді өндірістік факторлар физикалық, химиялық, биологиялық, психофизиологиялық ... ... ... ... ... тигізетін әсеріне байланысты мынадай түрлерге бөлуге болады.
* Зиянды - ... ... ... ... ... ... ... олардың жұмысқа қабілеттілігін төмендететін антропогендік өндірістік факторлар (мысалы, шу, діріл, электрмагниттік өріс, зиянды заттектердің шығындылары);
* ... - ... ... жағдайларда өндірісте жұмыс істейтіндерді жарақаттандаратын немесе басқа да денсаулықтарының күрт төмендеуіне апаратын ... ... ... ... тоғы, белгілі деңгейдегі газ түріндегі хлордың мөлшері).
* Ерекше қауіпті - белгілі жағдайда өнеркәсіптік апаттар туғызатын, яғни ... ... ... ... ... ... талқандататын түрі мен мөлшерінің бөлінуі, сонымен қатар кейбір шикізат түрлері, аралық өнімдер, кәсіпорынның негізгі өнімдері, өндіріс қалдықтары, өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... тартылып халыққа, қызметкерлерге, қоршаған ортаға және өнеркәсіп кәсіпорынының өзіне алапаттық зардап шектіретін факторларды тудыратын (иондандыратын сәулелену, өрт, ... көп ... газ ... хлордың шығуы) антропогенді өндірістік факторлар болып саналады.
Зиянды антропогенді өндірістік факторлар әдетте детерминдейтін (төмендететін, бүлдіретін), ал ... және ... ... стохастиялық қасиеті бар факторларға жатады.
Қорытынды.
Ортаның ағзаға әсер етуші жекеленген бөліктері мен құрылымы - ... ... деп ... ... ... ... және ... әсер ету әрекеттері жағынан әртүрлі болады. Абиотикалық факторлар - табиғаттың өлі ... ... ... радиоактивті сәулену, қысым, ауаның ылғалдылығы, судың құрамындағы тұздар, жел, ағымдар, жергілікті жер релефтары және т.б. ... ... - бұл тірі ... бір - ... ... ... ... факторлар - адамның табиғат компоненттеріне әсер еткен іс-әрекеті (оңды немесе теріс әсерлер).
Негізгі абиотикалық факторды және ... оған ... ... Жарық . Күн сәулелерінің спекторының әртүрлі бөліктеріндегі ... ... ... жағдайда әсер етеді.
Жарыққа байланысты болатын экологиялық топтар: 1. Жарық сүйгіштер ... - ... ... ... ... - ... ... төзімділер - факультативті гелиофиттер. ... үшін ... ... ... ... , ... ғана қажет.
Температура. Тірі ағзалардың жер бетінде таралуын анықтайтын факторлардың бірі - температура. Ылғалдылық ... ... ... белдеулерде тарихи даму барысында жапырақ бетінің ауданы кіші немесе жапырақтары ... ... ... типі қалыптасқан.
Көптеген шөл өсімдіктерінде ақшыл-түкті жабыны болады. Бұл бейімделушілік күн сәулелерін ... ... ... тыс ... ... ... (құм қарағайы).
Жануарларда ағзаны қолайсыз температуралардың әсерінен қорғауға бағытталған морфологиялық бейімделулер ... ... ... байланысты жануарлардың экологиялық екі типін бөліп көрсетеді: пойкилотермді (салқын қанды) және ... ... ...
Пойкилотермді және гомойтермді жануарлардың арасында аралық жағдайда гетеротермді жануарлар орналасады. Оларда белсенді ... дене ... ... ... ... және ... ... ал тыныштық күйінде дене температурасының сыртқы орта температурасынан айырмашылығы болмайды.
Ылғалдылық. Су - барлық ағзалардың тіршілігіне ... ... ... ... ... ... Гидатофиттер - Гидрофиттер - Гигрофиттер - Мезофиттер - Ксерофиттер
Құрлық жануарларын ылғалға ... ... ... ... ...
* ...
* Ксерофилдер
Биотикалық факторлар дегеніміз - тірі организмдердің бір-біріне және ортаға жағымды немесе жағымсыз әсер ... ... ... тірі ағзалардың өзара әсерімен және өзара ықпалдасуымен байланысты. ... ... ... ... ... ... жақсы таныс болып организмдер арасындағы тиімді қатынастар:
* ...
* ...
* ... (селбесу)
* Комменсализм
* Амменсализм
* Жыртқыштық.
* Бәсекелестік
* ... ... ... -- ... қоршаған ортаға тигізетін адам баласы іс-әрекетінің тікелей немесе жанама әсері. Адам баласы өзінің материалдық ... үшін ... ... игеруге мәжбүр болады. Нәтижесінде ірі кешендер, өнеркәсіп, зауыт, кен ... ... ауыл ... ... дами ... Ал олардан зияны әр түрлі газдар, қалдықтар, лас ... ... ... қосынды заттар айнала коршаған ортаға түседі. Зиянды затгардың көпшілігі табиғатта айналымға түспей, жинақталып бүкіл тіршілікке кері әсерін тигізе бастайды. Яғни, ... ... ... су ... ... ... ... куаңдылық, өзен-көлдердің тартылуы, өсімдіктер мен жануарлардың сиреп немесе ... ... адам ... денсаулығының бұзылуы және жалпы биосфера шегіндегі бұрын-соңды ... ... ... ... үдей түседі. Соңғы жылдары антропикалық факторлардың табиғи ортаға және жалпы биосфераға әсері айқын біліне бастады. Осыған орай, адам баласының іс-әрекеті ... ... ... тепе-теңдігінің бұзылмауына жол бермеу жолдары ғаламдық проблемалар деңгейінде қарастырылуда.
Қолданылған әдебиеттер:
* Ақбасова А.Ж. Экология: Жоғары оқу орындарына ... оқу ... - ... баспасы. 2003.-292 бет.
* Бейсенбаева А. С. Экология, Алматы, Ғылым, - 2001
* Қуатбаев А.Т. Жалпы ... ... - ... ЖШС РПБК . 2012.- 376 ... ... Г.С. ... Оқулық. - Алматы: Экономика, 2002.- 405 бет.
Жоспар
I.Кіріспе
Экологиялық факторлар туралы ... 2 ... ... 3
* ... ... ... 3
* ... факторлар 5
* ... ... ... ... ... ... 14

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет
«Экономикалық ақпараттар жүйесінің қоғамдағы даму рөлі»5 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Агроландшафттық егіншілік жүйесі туралы жалпы түсінік8 бет
Айнымалылар, файлдар атауларын таңдау және оларға берілетін түсініктеме. Программалау стилі, деректерді енгізу және шығару18 бет
Алакөл аумағының геоэкологиялық картасын құру73 бет
Ауаны ластанудан қорғау28 бет
Ақпаратты басқару жүйесінің жұмысы туралы7 бет
Ақпараттық жүйе құру арқылы білім беру процесінің тиімділігін арттыру98 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь