Үстеу. Үстеудің мағыналық сөзжасамы

Мазмұны

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
1. Үстеу сөзжасамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
• Ескерткіш тіліндегі үстеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
• Үстеудің шығу тегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 10

ІІ. Негізгі бөлім

2 Үстеудің морфологиялық (синтетикалық) тәсілдер арқылы жасалуы ... ... 11
2.1 Үстеулердің жартылай аффиксті көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... . 12

3 Үстеудің аналитикалық (синтаксистік) тәсілдер арқылы жасалуы ... ... ... . 26
3. 1 Сөздердің қосарлануы арқылы жасалған үстеулер ... ... ... ... ... ... .. 26
3.2 Бірігу арқылы жасалған үстеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
3.3 Сөз тіркестері арқылы жасалған үстеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 25

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32

IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
І. Кіріспе

Сөйлемде беретін мағынасына, морфологиялық белгісіне, синтаксистік қызметіне қарай бөлініп жататын сөз таптарының бipi — Үстеу. Бұлар көбінесе етістіктің амалын, тәсілін, қимылдық сынын, бейнесін көрсетеді. Қарт алдында шалқасынан сұлық жығылды. Бұл ойын бағана, жолшыбай Ғабитханға айтқанды (М. Әуезов). [1]
Сөз табының бірінен саналатын үстеудің жасалу жолы әр түрлі амалдардың негізінде жүзеге асады. Мұндай амал- тәсілдерді өзара сралап топтағанда, олар екі үлкен арнаға жіктеледі: синтетикалық (морфологиялық) және аналитикалдық (синтаксистік) тәсілдер. Екі тәсілде үстеу сөз табын тудыру үшін қызмет атқарады. Сөз таптары арнасында да түрліше амал – тәсілдер арқылы үстеулер жасалады.
Қазіргі қазақ тілінде сөздердің бір сөз табынан басқа бір сөз табына ауысуының нәтижесінде жасалған лексика – грамматикалық омонимдер өте көптеп саналады. Оны, мысалы, үстеулер мен сын есімдер құрамынан молынан ұшыратуға болады: 1.Тез (сын есім), тез (үстеу). 2. Жылдам (сын есім), жылдам (үстеу). 3.Еріксіз (сын есім), еріксіз (үстеу). 4. Жедел (сын есім), жедел (үстеу) және т.б. [2,85]

Морфологиялық сипаттары

Үстеу сөздері морфологиялық құрылысы және құрамы жағынан екі топқа бөлуге болады: негізгі үстеулер мен туынды үстеулер.
Негізгі үстеулер деп қазіргі кезде морфемаларға бөлшектеуге келмейтін, тек белгілі бір формада қалыптасқан сөздерді айтамыз. Негізгі үстеулерге келесі сөздер жатады: әрең, азар (әзер), әдейі, жорта, қасақана, ұдайы, үнемі, дереу, шапшаң, бағана, қазір, енді, ілгері, жоғарғы, төмен, әрі, бері, кері, әрмен, бермен, ерте, кеше, нақ, дәл, нағыз, сәл, әнтек, тек, мейлінше, лық(а), қақ, дәйім, һаман, әншейін, тым, тіпті, өсе, аса, ең, әбден, мүлде(м), төтенше, ерекше, орасан т. б.

Негізгі үстеулердің мынадай үш түрлі ерекшеліктері бар:
Негізгі үстеулердің көпшілігінен шырай категориясы жасалады. Демек, оларға -рақ, -рек, -лау, -леу жұрнақтары жалғанады, алдынан (бұрын) шырай туғызатын өте, аса , тіпті, мейлінше, қабағат сияқты күшейткіш сөздер қолданылады. Мысалы: бұрын, бұрынырақ, бұрындау, тым бұрын, кейін кейінірек, кейіндеу, өте кейін, ілгері, ілгерірек, ілгерілеу, аса ілгері, әрі әрірек, әрілеу, тым әрі, әрмен, әрменірек, әрмендеу, тіпті әрмен, былай, былайырақ, былайылау, тым былай.
Негізгі үстеулердің кейбіреулері қосарланып та, плеонизм жолымен қабаттаса да қ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

• Сарбалаев Ж. Сөзжасам мәселелері. –Алматы: Арыс 2002. -152б.
• Жуынтаева З.Н., Тұрсынова М.А. Көне түркі тілі –Қарағанды: ЖШС Санат- Полиграфия 2009. -135 б.
• Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. Алматы, 1971.- 272б.
• Қазақ грамматикасы. –Елорда.2002.
• Есенқұлов А. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар. Алматы, 1976.-240б.
• Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. –Алматы: Ғылым, 1989. -368б.
• Ганиев Ф. А. Суффиксальное слово образавание в современном татарском литературном языке. – Казань, 1974. С.210
• Дмитриев Н. К. Грамматика башкирского языка. М-Л., 1948 С.187
• Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология. -Алматы: Ғылым, 1967. -412б.
• Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. –Алматы: Ана тілі, 1991. -384б
• Аханов К. Тіл білімінің негіздері.. – А., 2002, -664б.
• Тіл білімі терминдерінін түсіндірме сөздігі — Алматы. "Сөздік-Словарь", 2005. ЫСБН 9965-409-88-9
• Орысша-қазакша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ЫСБН 9965-808-78-3
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Қарағанды «Болашақ» университеті
Курстық жұмыс
Тақырыбы: Үстеулердің мағыналық сөзжасамы
Пән аты: Қазіргі қазақ тілі морфологиясы
Орындаған: ... ... ... 2013
Мазмұны
І. Кіріспе------------------------------------------------------------------
----------------------- 3
1. Үстеу сөзжасамы ---------------------------------------------------------
------------------ 7
* Ескерткіш тіліндегі үстеулер --------------------------------------------
--------------- 8
* Үстеудің шығу тегі ... ... ... ... ... морфологиялық (синтетикалық) тәсілдер арқылы жасалуы --------
11
2.1 Үстеулердің жартылай аффиксті ... ... 12
3 ... ... (синтаксистік) тәсілдер арқылы жасалуы -------------
26
3. 1 Сөздердің қосарлануы арқылы жасалған үстеулер -------------------
------- 26
3.2 ... ... ... ... ------------------------------------
------------ 30
3.3 Сөз тіркестері арқылы жасалған үстеулер ... ... ... -------------------------------------------------------------
------------------ 32
IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ----------------------------------------
------------ 33
І. Кіріспе
Сөйлемде беретін мағынасына, морфологиялық белгісіне, ... ... ... ... сөз ... бipi — ... ... көбінесе
етістіктің амалын, тәсілін, қимылдық сынын, бейнесін ... ... ... ... ... Бұл ойын ... жолшыбай Ғабитханға
айтқанды (М. Әуезов). [1]
Сөз табының бірінен саналатын үстеудің жасалу жолы әр ... ... ... ... ... амал- тәсілдерді өзара сралап топтағанда,
олар екі үлкен арнаға ... ... ... ... (синтаксистік) тәсілдер. Екі тәсілде үстеу сөз табын тудыру
үшін қызмет атқарады. Сөз ... ... да ... амал – ... ... ... ... ... ... бір сөз ... басқа бір сөз
табына ауысуының нәтижесінде жасалған лексика – грамматикалық омонимдер ... ... Оны, ... ... мен сын ... құрамынан молынан
ұшыратуға болады: 1.Тез (сын есім), тез ... 2. ... (сын ... ... ... (сын ... ... (үстеу). 4. Жедел (сын есім),
жедел (үстеу) және т.б. [2,85]
Морфологиялық сипаттары
Үстеу сөздері морфологиялық құрылысы және құрамы жағынан екі ... ... ... ... мен туынды үстеулер.
Негізгі үстеулер деп қазіргі кезде ... ... ... ... бір ... қалыптасқан сөздерді айтамыз. Негізгі үстеулерге келесі
сөздер жатады: әрең, азар (әзер), ... ... ... ... үнемі,
дереу, шапшаң, бағана, қазір, енді, ілгері, жоғарғы, төмен, әрі, бері,
кері, әрмен, ... ... ... нақ, дәл, ... сәл, ... ... лық(а), қақ, дәйім, һаман, әншейін, тым, тіпті, өсе, аса, ең,
әбден, мүлде(м), ... ... ... т. ... ... ... үш түрлі ерекшеліктері бар:
Негізгі үстеулердің көпшілігінен шырай категориясы жасалады. Демек, оларға
-рақ, -рек, -лау, -леу ... ... ... ... шырай
туғызатын өте, аса , тіпті, мейлінше, қабағат сияқты күшейткіш ... ... ... бұрынырақ, бұрындау, тым бұрын, ... ... өте ... ... ілгерірек, ілгерілеу, аса ілгері,
әрі әрірек, ... тым әрі, ... ... ... тіпті әрмен,
былай, былайырақ, былайылау, тым былай.
Негізгі үстеулердің кейбіреулері қосарланып та, плеонизм жолымен қабаттаса
да ... ... құр ... жай ... ... ... бос бекерге, құр
бекер, бекерден-бекер, бостан-босқа, тектен-тек, бостан-бос, құрдан-құр т.
б.
Негізгі үстеулерден қосымшалар ... да, ... ... да, ... ... те, ... ... жасала береді. Мысалы: әрең, әрең-
әрең, азар-азар, азар деп, азар-азар деп, әдейілеп, ... ... ... жоғарылы-төменді, енді-енді, кейінде,
кейіннен, ендігәрі т. б.
Туынды үстеулер
Туынды ... деп ... сөз ... ... қосымшалар арқылы,
сөздердің бірігу және ... ... ... ... ... сөз ... ... арқылы жасалған (я үстеуге айналған)
үстеулерді айтамыз.
Құрылысы мен құрамы ... ... ... екі топқа бөлінеді: 'жалаң
туынды үстеулер мен ... ... ... ... ... ... арқылы жасалған үстеулерді жалаң ... ... ... туынды үстеулерге жалғанатын қосымшалар екі түрлі болады:
біреулері жұрнақтар арқылы жасалады да, ... әр ... ... ... ... айналды.
Жұрнақтар арқылы жасалатын жалаң үстеулер
Бұлар арнаулы ... ... ... ... ... тудыратын
жұрнақтар мыналар:
-ша, -ше жұрнағы. Осы жұрнақ арқылы жасалған үстеу мағына ... ... ... я қалайша істелетіндігінің бейнесін білдіреді. Бұл ... зат ... де, ... зат ... ... Омаровша, Аманкелдіше,
құсша, адамша), олардың жекеше түріне де, көпше түріне де (мысалы: батырша,
батырларша) және тәуелді түріне де (көзімше, көзіңше, ... ... ... жалғанып үстеу тудырады.
Осы жұрнақ арқылы кейбір негізгі сын есімнен де (ескіше, жаңаша, басқаша т.
б.), ... сын ... де ... ... ... ... жіктеу
есімдіктерінен де (менше, меніңше, сендерше), өздік есімдіктен де (өзімше,
өздерінше), кейбір белгісіздік есімдіктерден де ... ... ... ... -лей ... -дей, -тай, -тей) ... ... осылай, екіншілей,
жастай, жібектей, күздей, қыстай т. б.
-дайын, -дейін, (-тайын, -тейін) жұрнақтары. Бұл жұрнақтар ― -дай және ... ... ... ... ... ... Түлкідейін түн
қатып, Бөрідейін жол тартып (Махамбет).
-шалық (-ша+лық), -шама (-ша+ма) жұрнақтары сілтеу ... ... ... ... соншама, соншалық, мұнша, мұншалық т. б.
Көсемшенің құрамды -лап, -леп (-дап, -деп, -тап, -теп) ... ... бәрі ... ... үстеу бола бермейді. Адвербиалданған формалары
ғана үстеуге жатады. Мысалы: Қырықтап, отыздап, жаяулап, темірлеп т. б.
-шылап ... ... Бұл ... - ... -ша және -лап ... құралған. Мысалы: ішкері, сыртқары, тысқары, ұшқары т. б.
-қары (-кері) жұрнағы санаулы біраз сөздерге ... ... ... ... сыртқары, тысқары, ұшқары т. б.
-ын, -ін, -сын, -сін қосымшалары тек біраз ... ғана ... ... ... ... ... ... астыртын, үстіртін, ертеңгісін,
кешкісін т. б.
Көнеленген формалар ... ... ... ... бір алуан сөздердің белгілі бір септік жалғау формасында әбден
қалыптасып, ... ... ... ... ... ... көнеленген "қосымшалар" төркіндері септік ... ... ... жағынан сол септіктердің жалғауларына ұқсас
келеді. Септелу қашан да болсын есімдерге тән қасиет болғандықтан, ... ... ... ... көнеленуінің нәтижесінде көбінесе
есімдерден туады.
Барыс септіктің көнеленуінен туған үстеулер: зорға, босқа, текке, ... ... ... ... ... үс(т)ке, бірге, кешке, ертеңіне,
әзірге, қазірге, ... т. ... ... ... ... ... алда, артта, аста, үсте,
кейде, әлгіде, жаңада, баяғыда, ... ... ... ... ... ... ... лезде, жөппелдем(е)де т. б.
Шығыс септіктің көнеленуінен туған үстеулер: шалқасынан, ... ... ... ... ... ... ... ежелден, шетінен, лажсыздан, тосыннан, кенеттен, қатеден т. б.
Көмектес ... ... ... ... ... ... ... ретімен, жөнімен, түйдегімен т. б.
Күрделі туынды үстеулер[
Күрделі туынды үстеулер деп екі сөзден я бірігіп, я ... ... кемі екі я онан да көп ... ... ... үстеулерді
айтамыз. Осыған қарай, күрделі туынды үстеулер үш түрлі жолмен жасалады.
Басқа сөз таптарына тән сөздер бірігудің нәтижесінде үстеулерге ... ... ... бүгін, биыл, таңертең, жаздыгүні, қыстыгүні,
әрқашан, ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым, әжептәуір, бірқыдыру, әлдекімше, сөйтіп т.
б.
Сөздердің қосарлану арқылы туған үстеулер ... ... ... ... ... ... бет-бетімен, тоб-тобымен, лег-
легімен; үсті-үстіне, алды-артына, қолды-қолына; бостан-босқа; тектен-
текке, турадан-тура; күнде-күнде, жылда-жылда; ... ... ... кие-жара, күліп-ойнап, аунап-қунап; бір-бірлеп,
он-ондап, мың-мыңдап; бірте-бірте, біртіндеп-біртіндеп; оқтын-оқтын, оқта-
текте, анда-санда; жапа-тармағай, тырым-тырағай т. ... ... ... мағына жағынан бір сөз ретінде қолданылатын
грамматикаланған және идиомаланған тұрақты тіркестер - ... екі ... ... жай ... күні ... күні ... күні ... ала
жаздай, күндерде бір күн, ертеден қара кешке, ала сала, келе ... ... оқи ... жаза ... ... ала, соңын ала, сабаққа бола, кітапқа бола
т. б.
Идиомаланған тұрақты тіркестер: қас пен көздің ... аяқ ... ... ... ... елден ала бөтен, томаға тұйық, құлан таза т.
б.[
Үстеулердің мағыналары
Үстеу сөздер мағынасына қарай таптастырғанда ... ... ... ... ... ... ... (я бейне) үстеулері
Күшейту (я ұлғайту) үстеулері
Мақсат үстеулері
Себеп-салдар үстеулері
Топтау (я бөлу) үстеулері
1 Үстеу сөзжасамы
Морфологиялық, құрылысы (структурасы) мен ... ... ... ... синтетикалық, аналитикалық, тәciлмeн жасалатын үстеулер болып, үш
түрлі болады.
Нeгiзгi түбірлі үстеулер — әpi ... ... ... түрлері: әpi,
6epi, төмен, кеш, жай, ерте, дәл, к,азір, жаңа, өте, мы- на, жорта, eнді,
ең, аса, тек, нақ, тап, ... т. б. Бойы дәл екі ... ... ... ... көне ... бері қарай қолданылып
әбден орныққан, қалыптасқан сезжасамның негізгі үш тәсілі бар:
* синтетикалық тәсіл,
* аналитикалық тәсіл,
3)лексика-семантикалық тәсіл.
Адвербиализация процесі ... жеке сөз табы ... ... бір ... роль ... фактор. Тілдің даму барысында басқа сөз
таптары адвербиализация процесінің ... ... ... ... белгілі бір формада көнеріп барып өткендігі байқалады. Соңғы ... ... ... ... ... зат есім ... тән. ... зат есім формалары кейбір оқулықтарда жазылып жүргендей ,
көнелеу арқылы үстеу болып қалыптаспаған. ... ... ... ... ең алдымен адвербиализация процесінің нәтижесі. ... ... ...... ... ... тиісті
бастауыштық және толықтауыштық функциядан бөлек, басқа бір сөз ... ... ... ... позицияда тұрақты әрі ... ... ... ... тіл ... ... сөз табы ... бірден-бір жолы - адвербиализация процесіне жете мін ... ... ... ... ... тіпті, ауызға ... өзі ... тіл ... ... ... ... ... жаңсақ пікірлердің қалыптасуына себеп болды. Соның бірі, ... ... сөз ... ... ... ... деу. Қазіргі
қазақ тілінің барлық оқулықтарында үстеу ... сөз ... ... ... ... ... де, үстеулер жасайтын қосымшалар
ретінде –сыз/-сіз, -лай/-лей, -дай/-дей, -шаң/-шең,-ша/-ше қары ... ... ... ... ... ... бір мөлшерде тілдік
фактінің табиғатымен шын үйлесім таба ... ... ... ... қарсы дау айтуға тура келеді. Өйткені –сыз/-сіз,
-лай/-лей, -дай/-дей, -шаң/-шең, т.б. ... ... сын ... ... ... екені мәлім. Ал –қары/-кері тұлғасы болса, ... сөз ... ... ... Ол – ... тілдерінің көне дәуірінде
барыс септік мәнінде жұмсалған ... ... ... бүгінгі
тілде санаулы сөздердің құрамында сақталған ... ... ... анық. Соның өзінде, -қары/-кері тұлғасы қалып,
қалған сөздердің өн бойынан барыс ... мәні ... ... тұрады.
Мысалы, жоғары, ілгері, тысқа, ішкері және т.б. Бұлар тілдің белгілі ... ... ... зат ... болған. Олар кейіннен адвербиализация
процесінің нәтижесінде ... ... ... ... ... ... –қары/-кері формасын үстеу жасайды деу артық айтқандық. Бұл пікірді,
сондай-ақ жоғарыда айтылған сыз/-сіз/, ... ... ... т.б. ... да ... ... қазақ тіліндегі
еріксіз, өлердей, жаздай, көйлекшең, жартылай т.б. сықылды ондаған үстеу
сөздер ... ... сөз ... ... ... үстеу болуы – адвербиализация процесімен тікелей әрі
тығыз ... ... ... ... ... ... сын ... қолданылк тәжірибесінде белгілі бір ... ... ... ... ... ... жағынан
дамып, басқа бір грамматикалық категорияға – үстеулер тобына ауысқан.
1.1 Ескерткіш тіліндегі ... ... ... ... ... қазіргі түркі тіліндегі
сияқты. Орхон- Енесей жазбаларындағы үстеулер мынадай ... ... ... сын, мөлшер, күшейткіш, мақсат, топтау.
Мекен үстеулер -йа,-йе немесе-ғару,-геру-,а,е,ре,-ре,-ңару ... ... ... қайдан? деген сұрақтарға жауап беріп, іс-әрекеттің
мекенін, бағытын ... күн ... ... күн ... ... ... ... немесе
бірійе (оңға оңтүстік) йырғару немесе йырайа (солға, ... ... Ічре ... – Іші ассыз; Ташра тонсыз- сыртқы тонсыз. Үзе көк
теңрі – жоғарыда аспан тәңірі. Бағытты ... ... ... ... және –йа, йе ... ... ... да, атқаратын қызметі
де бірдей. Ескерткіштерді –ғару, -геру ... ... ... ... ... ... қолданылады: Йеріне субыңару қанты – Жеріне,
суына жақын қондым; ... түн ... – сол ... түн ... ... –қа, -ре, -түз, -ты, -інче, -че ... ... ... ... ... сұрақтарға жауап береді, іс ... ... ... ... Өңре күн ... – Әуелі күн
шығысқа; Антағ өдке өкүніг – Сондай уақытта өкініп; ... ...... ... ... ...... отырмадым;
Сын (бейне) үстеу –е, -ті, -ле, -ча жұрнақтары жалғану арқылы жасалып,
қалай? қалайша?т.б. сұрақтарға жауап ... ... неше ... ... ... ... түгеті есідгіл – Сөзімізді түгел естіңдер; Бу
сабымен едгүті есід – Бұл ... ... ... Бірле сүңүштім – Бірге
соғыстым; Оғланым ерде марымынча бол – Ұлым, ұстазымдай даңқты бол; Сондай-
ақ ... тег сөзі ... ... ... тіркесіп келіп, қазіргі
қазақ тіліндегі –дай, -дей жұрнақтарының қызметін атқарады: ... ... ... ... ... –ча жұрнағы жалғану арқылы жасалып, істің мөлшерін
білдіреді, ... ... ... ... ... Анча будун –
осыншама халық; Бунча йірке тегі йорыттым – Мұншама жерге дейін жүрдім.
Күшейткіш үстейлер –чығ, -ын, -ін ... ... ... ... не заттың көлемін үлкейтіп көрсетеді, қалай?қандай? сияқты
сұрақтарға жауап береді: Аңар ... барқ ... – Оған ... ... Ішін ... ... ... уртым – Іш-сыртына бөлекше өрнек
салғыздым.
Мезгіл үстеулері -ғалы, -гелі ... ... ... ... ... ... ... – Санағалы тоқтадық; Кісі оғлы көп
өлгелі туған.
Топтау үстеуі –егүн жұрнағы ... ... ... ... ... адамдардың бірігуімен істелетіндігін көрсетеді: ... ... ... ... ... ... ... екі түрлі қосымша жалғану арқылы: бірі –
сөз тудырушы жұрнақтар арқылы, екіншісі – ... сөз ... тән әр ... ... ... ... жалғаулары арқылы жасалады. Орхон-Енисей
жазбаларында қосымшалар арқылы жасалатын туынды үстеулер арқылы жасалатын
туынды үстеулердің осы екі түрі де ... ... ... ... бірер ғана туынды сөздео кездеседі. Бұл туынды үстеулер тұлғасы
жағынан ... ... ... ... ... ... ... септік жалғаулы сөз қалпында
қабылданылмай қалыптасып кеткен үстеу ретінде танылады: ... ... ... соғыстым.
М.Қашқаридың «Түрік сөздігіндегі» үстеу жасайтын біраз аффикстер қазіргі
түркі тілдерінде де, ... ... ... ... де ... ... ... жағдайды ескеру керек: ең алдымен ол заманғы
түркі тілдерінде үстеу жасайтын аффикстер мен ... ... сан ... ... екіншіден, үстеу жасайтын аффикстердің біразы ... ... ... Солай бола тұрса да, қазіргі тілдің құрамындағы
аффикстерді ескерткіш тілімен салыстыру олардың ... ... ... беретінінде сөз жоқ.
Сөздікте үстеу жасайтын актив аффикстердің бірі –ла, -ле: Бір ... ... ... – Бір ... ... ... соймас; Түнле йүрүп, күнтүз
севнүр – Түнде жүріп, күндіз көңіл көтерер; Сөздікте үстеу ... ... жиі ...... ... ... құрамында да осы –ла
аффиксі бар сияқты. М.Қашқари осы аффикспен келген мына ... ... ... ерен ... – Ұлысып ерлер бөрідейін; Арысланлайу көкредім
– Арыстандайын ақырдым; -Ча, -че аффиксі көбінесе ... ... ... үстеу қызметінде жұмсалатын сөздер жасайды:Түнле булт
өртенсе, евлуқ уры келдүрмүшче болур, таңда булт өртенсе евге йағы ...... ... қызарса, әйел ұл туғандай болар, таңда ... ... жай ... ... ... шығу ... шығу тегі ... алып қарағанда, басқа сөз таптарынан келіп шыққан
грамматикалық категория. Сөздер мен сөз ... ... ұзақ ... процесінде алғашқы мән-ерекшеліктерін ... ... де, ... келіп қосылады.Өзінің тура мағынасынан ажырап,
абстракцияланып кеткен қосымшаларда кіріккен түбірлерімен бір бүтін тұлға
болып, үстеу ... өтіп ... ... да ... да ... ... Әрине, өзінің о бастағы лексика – семантикалық қасиетімен
үстеу үстеу сөз табына жататын сөздер де жоқ. ... ... ... ... ... бір сөздердің қоршауында тұрғанда ғана ажыратуға
болады.
2 Үстеудің морфологиялық (синтетикалық) тәсілдер арқылы ... ... ... ... ... арқылы жасалуы
әр қилы болып келеді. Өйткені бұл сөз ... ... ... ... Мұндай жұрнақтар үстеудің туындауында ... ... ... не ... ... сөз ... ... Бұл ретте, әсіресе
соңғы жолдың қолданысы күшті болады. Өйткені ... бір ... ... ... ... ... енді оларды басқа бір сөз таптарына айналдырып
жібереді. Сөзжасам жұрнақтарының басты бір қызметі осындай ... ... сөз ... ... бұл ... ... ... әңгіме болады, ал енді қайсыбірлерінде сөз таптарының
аясында сөзжасам жұрнақтар жеке-жеке саралай көрсетіледі. Осы соңғы әдісті
дұрыс деп ... ... ... басқа сөз таптары тәріздес, үстеудің де
жасалу жолдары ... ... ... болады. Осы жағын ескере отырып,
үстеудің ... ... ... ... ... ж е к е ж ұ р
н а қ т а р ... ... Бұл ... бір ... ... молынан жұмсалса, енді біреулері аз мөлшерде ... ... ... ... ... ... және ... деп қарауға болады. Біз ең алдымен солардың өнімді түрлерін
әңгіме етпекшіміз. ... бұл ... қай сөз ... ... ... отырамыз.
Осы арада бір ескерте кететін жайт – кейбір үстеу сөздердің ... ... ... ... кейде қиын соғып жатады. Сондықтан да
қиындықтың бұл түрінен арылу үшін қосымшалы кез келген сөздердің мағыларын
айқындауда ... екі ... ... баса ... аударатын
боламыз: сөздердің бастапқы түбір қалпы мен ... ... ... ... қарым-қатынастары. Бұл жайтты өз еңбегінде проф. Э. В.
Севортян өте ... ... ... тән айырым синтетикалық жолдарын ... ... ... ... ... ... ... тоқтала кеткен жөн.
Өйткені мұндай сөздер былай сырт қарағанда түбір және қосымша морфемаларға
ажыралып тұрғанмен, сол қалпында тұтасымен ... ... ... ... сөздер кеңістік қатынастағы септік жалғауларында (бірге,
босқа, ... ... ... ... бірден, кенеттен, түнімен) келіп, әр
мәнді үстеу сөз ... ... ... ... ... бір ... ... болып танылғанмен, осындай қолданыста енді ... ... ... ... ... ... сөздер жайында проф.
Н.К.Дмитриев кезінде төмендегідей ой білдірген. Басқа тілдер ... ... де ... ... өзге сөз таптарынан бастапқы сөз
өзгерту қызметінен бүтіндей ажырап, өлі ... ... ... ... толығып отырады. Мұндайда бір септік жалғаулары айрықша
мәнге ие болады. Олар ... ... ... ... мәнісінен ажырап, жаңа
сөз жасауға себепші болады да, тек этимологиялық тұрғыдан ғана ... ... ... ... бұл ... заңдылықтың қазақ тіл біліміне де тікелей қатынасы
бар. ... ... ... жұмсалған үстеу ... ... ... Профессор А. Ы. ... ... ... ... ... аффиксті деп қарайды. Қалай болғанда да
бұл қосымшалар түбір сөздермен кірігіп ... әр ... ... ... кездің өзінен-ақ ат салысқан. ... ... ... олардың
көрінісі төмендегідей болып келеді.
2.1 Үстеулердің жартылай аффиксті көрсеткіштері
-да//-де /-та//-те/.
Сөзжасамның осы көрсеткіші үстеу, зат ... сын ... сан ... ... ... ... көбінесе мезгілдік, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... жиналған материалдар бұл
сөзжасам аффиксінің көбінесе үстеу сөздердің өзіне жалғанатындығын аңғартып
отыр. Бұдан ... ... өзі ... мәнде болып, қосымшалардың
қосымша, үстемелік қызмет атқарып ... ... Бұл ... ... ... жайт, үстеу сөздердің түбір құрамын айқындау көп ... ... ... ... сөз табы өз ... ... ... түсіп жатады. Осы жағы ескерілген болу керек, проф. Н.К. ... ... ... ... бұл ... айта отырып, өзге сөз
таптарындай мұны ... ... ... ... ... тән ерекше
аффикстерінің жоқ екендігін ескертеді.
Үстеу сөздің өзінен пайда болған ... ... ... ... ... ... ... өзімен біте қайнасып кеткен қосындыны ды
осындай мәнде болуға бағыштап тұрады. Қараңыз;
Үлкен айдынмен ... ... ... ... қайрат, қара бұлттай қатты ашу
қазірде қайта серпіліп, ... ... ... ... бүгін азанда бір аса маңызды ... ... ... ең шеткі жағында жаңадан ғана егілген жас ағаштарға Әсет Ережепті
алып ... ... осы ... ... ... аффиксінен кейін мекен сатылып
барып та жалғанады: Ертеректе осы өлкені мекен ... ... екі ... ... ... ... ... үстеулер. Бұл тәріздес үстеулер ... ... ... ... тұрады.
Әбден әңгімелесіп, тамақ ішіп болған мезетте келді (С.Талжанов). Бұл
мезетте совхоз орталығынан келе ... ... де ... ... ... . . ... бір шана шөпті біз өзі көтереді дегенді
өмірде ойламағанбыз (М.Дүзенов).
Сын ... ... ... ... Мұндайда сқздің түбір қалпы ... ... ... ... ... үндестігі жағынан кейде мұндай
сөздер үстеулермен де астарласып жатады.
Ауылдары алшақта отырған Сүлеймен старшина мен ... ... да ... басында болды (С.Сейфуллин). «Ағайлар» деп бозалаңда, Тоқтатты ... ... ... Келесі бір күндерде әуелі жылмықта қар ерісе,
... сонда бұл апатқа қарсы тұрар мұнда кім бар? ... ... ... ... Үстеулердің бұл түрінде сөз түбірі
есімдік болады да, -да/-де қосымшаларының әсерімен енді олар ... ... сөз ... ... ... ... Ерғали барып қайтқанда бір
сөзінен денем түршіккен (Ғ.Мұстафин). Еламан бұндайда өз бөлмесіне кетіп
қалады (Н.Нүрпейісов). ... ... бұны біз ... әсте ... ... әсте ... ... деген мағынадағы есімдік арқылы
жасалған.
Негізгі сан есім арқылы жасалған үстеулер тілімізде өте аз ... ... бір сан ... ... ... ... атауға болар еді: Бірде
... Әзімхан деген ағайын жігіт екеуміз қашып ... едік ... ... ... сөз ... ... ең көне түрінің бірінен ... ... ... ... ... ... ... біріге
тұтасқан қалпын сақтайды. Сондай-ақ бұл қосымша түбір сөзге қосылу арқылы
амалдық мәнді де ... ... ... ... көбінесе
ауызекі тілге тән болып келеді.
-ын//-ін аффиксі жайында түркологиялық ілімде, ... ... ... бар. Ол – ... ... ... қалдығы деп танылуы.
Мәселен, профессор Н. К. Дмитриев жоғарыда аталған еңбегінде осы
–н(-ын) көрсеткішін көмектес септігінің ... түрі деп ... осы ... ... ... та назар аударған болатын. Ол
былай деп жазады: «Осы өнімсіз екпін ... ... ... ... ... ... құрамында сақталған».
Ал зеттеуші А.С.Ефимов түрік тілінде осы көрсеткіштің арнайы күрделі
бір топ құрайтындығын айтады. Бұл кісінің айтуынша ... ... ... ... формасындағы біраз сөздер келіп жеткен. Бүгінде олар үстеуге
айналып кеткен. Мәндік ... ... олар жыл ... мен ... ... есім ... өрбіп жатады: қысын, жазын, күзін,
күндізін.
Автор бұлардан ... ... және ... ... жұмсалатын
үстеулерді де көрсетеді. Сонымен, жоғарыда ... ... ... ... ... ... бір форманты ретінде танылады.
Қазіргі қазақ әдеби тілінде -ын аффиксінің сөз аясында жұмсалуынан
гөрі түбір мен ... ... ... ... ұшырасады. Ол төменгі
талдаулардан ашық байқалады.
-ында//-інде. Жоғарыда келтірілген қысын, жазын, күзін ... ... ... ... ... септігінің жалғауын қабылдап,
қысында, қжазында, күзінде, ... ... ... ... ... мұндай
заңдылықта түбір мен қосымшаның аралығын байланыстыруда -н ... ... ... ... Татар тілінің сөзжасамын арнайы
зерттеген Ф. А. Ганиев ... ...... ... ... ... ... ұғымы , болып түсіндіріледі. Жоғарыдағы мысалдардан
(қысында, жазында) байқалғандай, -н көрсеткіші, ... да, ... сөз ... ... байланыстыратын қажетті дәнекер болып табылады.
Сөйтіп кейде ауыз екі тілде қысын ... де ... ... ... келдім,
жазын көрдім деп қолданылғаны бомаса, қазіргі әдеби тілімізде, қазіргі
қазақ әдеби тілімізде ... ... ... осы ... создер
кобінесе осылайша нда түрінде айтыладыы ... Осы ... ... н ... ... септігінің бұрынғы қалдығы бола тұрса да,
Ф. А. Ганиев айтқандай, оның интерфикс қызметін тап ... ... деп ... түрінде келген үстеулерді түбірлік жағынан саралай келсек, ... әр ... сөз ... жасалатының байқаймыз.
Зат есім арқылы. Басқа сөз таптарына нда көрсеткіші жалғану арқылы
енді мұндай ... сын ... ... ... ... ... үстеу
қатарынан танылады. Мәдинаның еті әбден бабында піскен екен, ... ... ... (Лен. Жас). Ашулы адамның сөзі аз ... ыза ... ... ... ... сол ... ұсынайын, Кешір, дос олақ айтсақ мына
бізді(М.Әлімбаев). Ол басында ... ... айта ... ... ... ... сөз үстеудің өзінен болады да, -нда ... ... ... ... ... еш ... Ел үшін еткен
еңбегім(Махамбет). Ертеңінде ол жұмысқа шыққан жоқ («Қаз.мұғалімі»).
-нда қосымшасы сан есімге ... ... да ... ... ... жұрнағы қолданылады: Бұл сөзде ақыл да бар, ғибратта бар .
Өзіңе екіншіден пайда болар(Абай).
Біздің жоғарыда талдаған сөйлемдерімізде –да ... ... ... ... ... ... ... –ғы арқылы ... ... ... –да ... түбір сөзге бірден жалғануымен
қатар осылайша ... бір ... ... ... ... ... ... –ғы +да түрінде келген осындай құбылыс ... ... ... ... ... ... алғашқыда немістердің бұл әрекетін
түсіне алмайды (Т.Ахтанов). Бүгерім жоқ, әдепкіде ағамнан ... ... ... ... ... ... талдаған үстеу сөздердің
қолданысынан басқа (қысында, ... –да ... ... –тын, -ар,+ман
аффикстерінен де кейін жұмсалады: Бұл сөз бертінде ғана өз ... ... Әкем жас ... ... ... қып, ... ... екен(С.Мұқанов) . Ұрлықпенен қулыққа Байлағанда кестің бау.
Берерменде бесеусің. Аларманда және алтау (Абай).
Сөйтіп, -да көрсеткіші әр ... сөз ... ... ... ... ... атқарады. Бұл ретте ол, жоғарыда байқалғандай, түбір
сөзден кейін, не болмаса араға басқа бір қосымша салып жалғанады.
Сондай-ақ әдеби ... –да ... ... ... де ... ... (-ғы) қабылдай береді. Мұндайда негізгі сөз көбінесе есімдік,
көмекші есімдерден болады да, ... ... ... ... ... Әсіресе, соңғы –ғы қосымшасы осындай мәндік ұғымдарды ... ... ... мен ... екеуің Амангелдіге барып, мұндағы
хабарды ... ... ... ... жасайтын баяндамасын
жазып бітіріп, әкесінен бірер мәліметті алуға тосқан еді(Ғ.Мұстафин).
Осындағы үстеу сөздерде –ғы жұрнағы міндетті түрде ... ... ... осы қосымшасыз айтатын болсақ, ... әрі ... ... ... еді. ... осы типтес кейбір сөйлемдегі үстеуді –ғы
қосымшасынсыз да айтуға болатын тәрізді. Мен ... ... бір ... әлі ... жоқ ... ... сырттай қарағанда, бұл көрсеткіш те бір ... ... ... ... ... ... ... ол жігі ажырамастай
түбір морфемамен қатар қарастырылады. Басқаша айтқанда, осы туындының өзі
жалғанған ... бір ... ... ... ... ... да осындай
құрылыста келген үстеулердің табиғаты талданғанда, кірігіп кеткен сол
тұтастық қалпы есте ... ... ... бұл ... те ... ... ... жалғанып, мезгілдік өатынаста жұмсалады. Менен әзірге
сырыңды жасыра тұр, түбінде ең пайдалы кісің мен болам(С.Мұқанов). ... ... бір ... ... келдім (С.Жүнісов).
Сондай-ақ бұл сөзжасам зат ... сан ... ... және сын есім ... да ... Абай ... көп қазақ күніге бір рет ауызға алатыны
ақиқат шындық(М.Әлімбаев). Жылына бір емес, жүз жаңалық көремін(Ы.Жақаев).
Оны өзге ... ... ... Ағаш ... шыға ... ... Тырнақты жетісіне бір рет сиретпей алып ... ... ... –қа ... ... бір ... кейін сатылай жалғанады:
Күндікке желең жүріспен еті қызған жарау торы ә ... ... ... ... ... алып, бүйірлей бастады (С.Әлжанов).
-дан//-ден (-тан//-тен).Үстеу сөз табын жасауда ... ... ... айырықша мәнге ие болады. Бұл көрсеткіш те бір кезде шығыс септігі ... ... осы ... ... ... біте ... ... атқарып тұрады. Бұл құбылыс түркі тілдерінің
заңдылықтарында да ... ... ... ... мақаласында
Л.С.Ефимова былай деп жазады: Қазіргі түрік тілінде шығыс септік формасынан
ажыратылған үстеу мәніндегі сөздер кездесе береді: бірден, бастан
Қазақ ... ... ... ... ... үстеулер әр сөз
таптарының негізінен құралады. Ең алдымен бұл көрсеткіш үстеулердің ... ... ... мезгілдік және амалдық мәндерде келеді.
Мезгіз: Әзелден қонағуар асыл халқым, Әз тұтам көнермейтін ... (М. ... Ақан ... ... көрген жоқ, сағынады...
(З. Шашкин).
Амалдық мәнде: Еті қанлдай ығыз, құстың еті сияқты. Өзі де ... ... (Р. ... Осы ... ... жұмыс жасайды да, Ақан
алғашқы әңгімесін ... ... (Ә. ... ... ... күні ... күртінен ерітті. (Көктем лебі).
Зат есім арқылы: Мұндағы үстеулер де, көбінесе амалдық мәнде жұмсалады:
Азаматтың ойынабаяғы шарт қағазы тап осы ... ... түсе ... ... ... ... ... қалығ кітапты қақ жарып, ашып әндете
оқиды ( М. Дүйсенов).
Сын есім арқылы: Қатты зақымданған балықтар ... ... ... су
бетінде жалпағынан түсіп жатады (.Т. Телеуғалиев).
Сан есім арқылы: Екі ана үш рет екеуден туған. (С. Мұқанов)
Есімдік арқылы: ... ... ... Зағираптың неліктен құанғанын ол
енді ғана ұғайын деді (А. ... осы ... ... бір ... ... ... ... бұлжытпастан бәрін істеп, Тәуекел, теңіз жаққа бала жүрді ... ... ... құрамында келетін көмектес септігінің
жалғауының (-ман//-мен) сыры да ... ... ... ... ... бірдей түсіп жатады. Бұл қосымша да көбінесе,
үстеузат есім сөздер құрамында ... жаңа ... ... жасауға
қатысады. Мұндай үстеу сөздер, негізінен алғанда, ... ... ... ... ... өзінен: Қарағым бермен кел, Бізге де көңіл бөл (Абай).
Одан әрмен буалдырылған өлке ... (Қ. ... ... ... ... ... Көбеев).
Зат есім арқылы: Бетімен жайылып жүрген бір ел баар...(Ғ. Мүсірепов).
Осы күй әсерінен Болат сол күні ... ... ... жоқ (З. ... бұл жұрнақ еотістік түбірлі сөздерге де жалғанып, оларды үстеуге
айналдырады: Нұрлан жік- жаппар жалынып, жыларман болып жақындай түсті ... ... ... ... ... жалғанып, мезгілдік мәнді одан
сайын нақтылап тұрады.
Балапан мені қашып кетеді деп, ертелі аңдып жүр екен (Н. Сералиев).
Бұл жұрнақты -ман//-мен ... ... деп те ... ... ... ертелі келдім.
-дай//-дей. Бұл аффикс үстеу сөз табын жасауда кеңінен қолданылады. Зат
есім, сын есім, сан есім, ... ... ... ... әр ... ... ... -дай//-дей аффиксінің жалғанған ... ... бір ... ... ... айту ... ... ол
бастағы негізі тең сөзінен шыққан.
Жоғарыда аталған сөз таптарынан жасалу арқылы осындай ... ... ... сын- ... ... ... мәндерінде жұмсалады.
Зат есім арқылы: Сол жылы Дарқанбай жаздай суда жүрді
(І. Жансүгіров). Жақыпбек бәріне де қол ... ... ... ... (М. ... есім ... Жатақ қаласын жібердей жайлаған ақ пен алаштың
қарақшылары топ- тобымен сеңше ... (Қ. ... ... ... ... ... қайта құру қажет (М. Иманжанов).
Есімдік арқылы: Осы тұста жұрт назарын бүкілдей аударып ... ... ... бар (Ғ. ... ... бері сөзге араласпай анадай жерде
оқшау тұрған Ақмоншаққа Төрегелді сонда ғана көз тастады (М. ... ... ... ... ... ... ... жоқ (С.
Омаров).
Сан есім арқылы: Өтінемін, екіншілей хат жаза көрмеңіз (Д. Исабеков).
-дай қосымшасы ... ақ ... ... ... ... басқа бір тұлғаны
салып барып жалғанады: Онда жігіттерді бүгінгідей доктор қарамайтын (М.
Әуезов). ... ... ... ... ... ... ... (С. Омаров). Жанат бұрынғысындай жайрағдамайды (Ғ. Мұстафин).
-дай аффиксі ... ... ... де ... Бұл өте көне ... тотыдайын таранған, сұңқардайын сыланған. ... ... ... Соңғы қолданыс көбінесе ауызекі тілге тән болып келеді.
Бұл жайды А.Н Кононов ... ... ... ... ... ... -дай ... осылайша жалаң түрінде
қолданылады: қыстай, бүтіндей, күздей, ақшалай т.б.
Кейде есімдік негізгі үстеулер -дай көрсеткішінен кейін – да қосымшасын
қабылдайды.
Мұндайда ... ... ... үстеулер енді мезгілдік ... ... ... түн. ...Мұндайда қыз-жігіттің сөз таппауы
дүниенің қасіреті ... ... оты ... ... ... ... (Ұ. Бағаев).
-Ша /-ше. Бұл аффикс те ... сөз ... ... ... ... ... ... көптеген сөз таптарына жалғана ... ... ... ... ... ... бойынан осындай омонимдік қатарда келетін шақ сөзінің екі
түрлі ұғымын да мезгілдік және салыстыр айту деп ... ... ... мағынасы жайында Э. В. Севотрян былай түйіндеді:
Бұл аффикс бір нәрсеге ұқсату, не болмаса салыстыру ... ... ... ... ... да бере ... (по, ... осындай жұрнақты сөздің кейде шылаудың да орнына жүретінін
көрсетеді: жол бойынша, жылдар бойынша.
-ша ... есім ... ... ... ... шығатын
сын- қимылдық мәнде жұмсалады.
-Мойын ағашша иіліп, қораның бір ... ... ... ... ... ... Күмістей аппақ балық тілге келіп, Былайша балықшыға қолқа салды
(Ө. Тұрманжанов). Жастарды жаңаша тәрбиелеу керек (Ә. ... есім ... ... ... кейде мезгілдік мәнді де білдіреді:
Менің көзімше екі кемпір мен бір жас жігітке ол жаңағыдай қызмет ... ... ... үстеу түбірлі сөздердің өзіне жалғанғанда мезгілдік мәнде
келеді. Келін екеуіңе қазірше бір бөлмелі пәтер жетпей ... ... ... ... ... кейбіреулер, Жүреді ғұмырынша
рахатсыз (ХХ ғ. Қазақ ақынд.). Бүгінше ... ... ... шығайын (Ж.
Тілеков).
-ша түрімен келген кейбір үстеу сөздер басқа да ... ... ... ... ... ... ... осыншалықты). Бір ескерте
кететін жайт- мұндай тұлғалық ... ... ... тән болып келе
бермейді, бұған көбінесе есімдік негізді үстеулер ... ... ... ... ... ... ... табылмағынана оншама ренжіген жоқ (С.
Сарғасқаев). Осыншама тұқнжыраудың себебін мен кейін ғана түсіндім
(Ә. Сәрсенбаев).
Осындай негізгі ... ... – лық, не ... ... ... ... Жолдан оншалық қашық емес, әудем жер (Б. Соқпақбаев).
Ағаш дегенің осыншалық таптырмайтын нәрсе деп Рахым бұған дейін ойлаған ... (Б. ... ... ... ... адам ... -ша жұрнақты осы тәріздес үстеулердің басқа бір тұлғалармен
үстемелене ... ... бір ... онан ... ... ... ... туады.
-лап//- леп. Бұл аффикс үстеу сөздердің құрамында өте жиі ... ... ... сөз ... ... – ла жіне ... ... тұрғанымен, бұлар осылайша (-лап) ... ... ... ... ... Сол ... бұл ... осы қалпында үстеудің
арнайы сөзжасамы болып ... ... ең ... үстеу түбірлі сөздердің өзіне жалғанып, амал,
сондай-ақ мезгіл мәндерде жұмсалады: Шымнан ... ... ... үй- ... сиқы тым ... (С. ... ... көкек сұңқылдап,
көктем келді ертелеп (Қ. Аманжолов).
Осындай тұлғадағы үстеу ... ... ... ... да ... ... ... жасалып, амалды мәнде келеді.
Зат есім арқылы: Қызыл кәрлен кесенің ернеуінен емізіктеп қымыз сорып
қойып отыр (Д. Әбілев). Әр ... ... ... ... ... ... ... естілді (Қ. Әбдіқадыров).
Сан есім арқылы: Жоғары дәрежелі оқу орындарын біз ... ... ... санаймыз (Ә. Бірмағанбетов). Бұлардың ... ... ... те ... ... да келіп жатыр (Д. Әбілев). Ел болғанда ерекше,
Еркін өскен ел ... ... туып ... ... жоқ көл едік ... осы ... ... де, ... сатылау құбылысы
байқалады. –лап қосымшасы түбір негізді ... ... ... жалғанбай,
басқа бір аффикстер арқылы үстемеленеді. Бұл ретте аралық дәнекер ретінде
әсіресе –ша, -тын т.б. ... ие ... ... ... ... ... ... жүр, ... кіші (Айтыс). Дөң жағалауға қарай
бұрылған соң-ақ мұның көңілінен күдіктің бәрі біртіндеп арыла ... ... ... ... берген соң подрядчик мейлінше қысады (І.
Жансүгіров). Бір айда күндемелеп ақша ... Үй ... өз ... ... (Қ. ... Бұл да – құрама аффикс. Құрамы жағынан саралайтын
болсақ, -ла+т+ып түрін аңғартады. ... ... зат есім ... ... ... ... да ... кейде осылайша
амалдық мәндегі үстеулердің де қызметін атқарады. Осындай ... ... саны ... онша көп емес ... ... т.б). ... жағынан осы аффикс те саралана ... да, ... ... ... ... да ... тұтастық қалпында жаңа мәнді
үстеулерді тудырады. Мұндай үстеулердің ... мына ... ... ... ... ... келемін,- деді ол қабағы түйіліп
(С. Мәуленов).
-лата//- лете. Бұл аффикс ... ... ... ... ... деп ... болады, өйткені екеуі де формалық
жағынан көсемшенің тұлғасы арқылы жасалады. Осыған орай да бұл ... ... ... ... қарай алмастырып айта беруге болады. Алайда
әдеби тілімізде осы тұлғаы ... ... өз ... жеке қолданыла береді.
Н.К.Дмитриев: акса- ... он- ... ... ... үстеудің шығу
төркіні аталған ғалым етістік түбірінен өрбитін көсемшемен байланыстырады.
Қазақ тілінің материалында да осы ... де аз да ... ... (келдім), жаяулата, борандата (соққан жел). Қасқыр
сылқ ете түсті. Қайтып тұра алған жоқ, ... ... тиді ... ... ... ... жел тегістіктің қарын үрлеп, ақжорғаны
алдына сала, кейде бойын жазып жағаласа ... ... ... үстеу түбірлі сөздердің өзіне жалғанып, олардың ... ... реңк ... тұрады: мекендің, мезгілдік, ұғымдардың
мөлшері жалпылай ... ... ... ... ... ... алғанда аффикс негіз түбірден кейін тікелей
жалғанса, кейде араға басқа бір тұлғаны ... та ... ... ... ... өзінен кейін басқа да қосымшаларды қабылдайды. ... ... ... одан сайын нақтылана түседі. Мысалы: Әскерлердің ... тіл ... еді, Айша ... әрірек кетті
(Т. Аханов). Сонау арманырақта көк ала болып аспанмен таласқан ... көз ... биік ... (С. ... ... басқалардан артқарақ
оқшау отыр (Б. Соқпақбаев).
Осы ... ... ... ... ... де білдіретіндігі
байқалады: Бұл ретте оны ... ән ... ... ... ... ... -леу ... -рақ/-рек түрінің синонимі деп те қарауға ... ... де ... түрдегі салыстырмалы мәнде ... ... ... ... ұзындау- ұзынырақ. Жайшылықта
көзге жұпынылау көрінгенмен ән салған ... ... ... ... ... жұмыс кезіндеде өз қайғысымен оңашаланып, оқшаулап
жүрген-ді (Ә. Нұрашйықов). Найман мен Керейдің қалқаны күнгейлеу ... ... ... ... ... жоғарыда сөз еткен -лау// -леу , -рақ/-рек
түрлеріне жақын келеді. Бұл да ... ... ... ... олардың
мезгіл, мөлшерлік мәндерде жұмсалуына ... ... ... ... ... ұғымда жұмсалады.
Алматыға бірнеше сағат кешең ұштым (Т. ... ... ... ... ... түрлерімен де алмастырып айтуғаболады.
Осы тектес аффикстердің қатарына -ау//еу сөзжасамын ... ... тұр, ... ... ... ... ... көктемді алып (Ә.
Сәрсенбаев).
-сыз// -сіз аффиксі есім мәндес сөздерге жалғанады да, негізінен амалдық
мәнде ... ... ... ... ... қала береді (І.
Жансүгіров). Міне, құмай биыл қасқырды бізсіз ... ... ... ... . ...Сен осы үйдің ішін ешбір жансыз аралап шық (Қ. ... ... ... ... Э. В. ... былай деп жазады: «- сыз
аффиксі өте ертеден келе жатқан өнімді көрсеткіш бола тұрса да, тіліміздегі
қазіргі қолданысы шектеле бастады».
Бұл аффикс ... ... ... ... да қосымшаларды қабылдай береді:
Бір түлкі ... келе ... ... бір терең апанға түсіп кетіпті (Ы.
Алтынсарин). Байқаусызда біреу оның ақшаға созған қолынан ... ... ... ... ... ... жүріп отырып, таң алдында Майқұдықтағы
елсіз қыстаулар тұсынан өтті (Д. ... ... ... те есім ... ... ... арқылы үстеу сөз
табын туғызады, белгілі бір қимылдың амал- ... ... ... Мақан тонын да тастап, ... ... ... желбегей сұға салды (С. Мұқанов). Мақал- мәтелдер ... ... ... (М. ... ... ... ... елбегей
көтерілді де, Еркінді арқасына салып алып, ас үйге ... (Ө. ... -і. ... бұл түрі ... ... аз ... ... үстеу
сөздердің өздеріне жалғканып, мезгіл және амалдық мәнінде кездеседі. Бұл
жұрнақты жылжымалы деп те ... ... ... ол ... те ... бастан, арнайы келдім). Бәрекелді, жолы болар жігіттің дәйімі жеңгесі
келсеші (М. Әуезов). Осылай ... ... ... кеп, ... ... Ушаков естиді де, астында көмірі бар «Итжан»шығар алдынан өлкесін
елу сомға сатып алады (С. Мұқанов). ).
-ы аффиксі жайында Э. В. ... ... ... ... ...
аффиксі түркі тілдерінің шығысшығыс- батыс ... ... Ол- ... ... Азербайжан тілінде бұл ... сын ... ... ... да ... – сын// -сін ... мезгілдік мәндегі
үстеу түбірлі сөздерге жалғанады. Онда да негізгі ... ... ... ... басқа бір аффиксті салып барып сатылай қосылады: кешкісін,
ертеңгісін түнгісін. Бұл ... шығу ... соң ... ... саналады: едәуірден соң бардым дегеннің толық түрі- едәуірден соң емес
пе?
Кешкісін Ыбырай кіші Алакөзге барды (М. ... Ішкі ... ... алып ... ... ... көтердім
(Ө. Қанахин). Бұл келтірілген сөйлемдерде – сын// -сін ... ... ... (қы//гі, -да) салып, солардан кейін жалғанады. Ал ... сөз ... ... ... ... ... ... жалғанады:
кешкісін, ертесін: Ертең ертесін бүкіл Сорғабақ өңірін әлде ... ... алды да ... (Е. ... -шең ... зат ... жалғанып, амалдық мән білдіретін үстеу
сөз табын туғызады. Менің оның бой ... ... ... бір ... ... күтімшең қарай бастағанынан ішіме түйіп жүруші едім ... ... ... есік ... жейдешең тұрған балаға ауды (С.
Сарғасқаев). Сырт киімді де үстіме ілуге мұршам келмей, дамбалшаң ... ... (С. ... Бұл ... ... ... ... және мезгілдік
ұғымды одан сайын нақтылай түседі: Бетінің шырайы қашып ... ... әйел ... ... көрінді (Т. Әлімқұлов). Ақ сусар қыста
ұстатпайды, оны ... ... ... (Р. Тоқтаров) Сенің қоңыр қодығың
көбінесе жекерек жүреді (С. Бегалин).
- лас// -лес ... зат ... ... ... оларды үстеуге
айналдырады, амалдық мәнде жұмсалады. Майқыны Көкшағыр ... ... ... біте ... ... ... етіп қолына алған болатын (Д.
Әбілев) Ұлы ақындардың озық ойлары ұлы сыншылдардың ойларымен үнемі аралас,
сабақтас шығады
(Ә. Тәжібаев).
Осындай ... ... ... мезгілдік мәнді есім сөздермен тіркесе
келіп, хабаорланған ... ... ... ... тұрады. Қарбалас
кездің ың- шыңы мен ... шуы ақ- ... ... беруші еді
(А. Байтанов).
-ыс/- іс жұрнағы есім мәндісөздерге жалғаанады да, ... ... ... ... Өзін ... ылғи ... ұстайтын
мінезі бір құпия сырдың шетін аңғартқандай еді (Т. ... ... бар бір ... ... ... ... асығыс түсе қалды (С. Бегалин).
Сөйлем ішінде қолданылу ыңғайына қарай ... осы ... ... ... ... ... жалғап отырады. Мұндайда бұл сөздер мезгіл не болмаса
себеп мәндерінде жұмсалады. ... ... ... еді, ... ... алмай («Қазақ әндері»).-кірім. Бұл аффикс кейде –құрым түрінде ... ... ... Құрамы жағынан күрделі болып келеді: кі+
рім. Үстеу ... ... ... ... ... ... нақтылай
түседі. Екі жас, жаңа өспірім, Паркте жүрді кешкірім (Ж. ... ... ту бие ... ... (С. Мұқанов). ...Шоқан ... күй ... ... ... қайтты (С. Бегалин).
-дыз// -діз. Бұл жұрнақ зат есімді сөздерге ... ... ... ... ... күндіз көру ғанибет... (С. Мәуленов).
-ғаш// -геш. –ғаш жұрнағы есім ... ... ... ... ... ... ... тигізеді. Ағаңнан алғаш көрген қоқайы
емес (хх ғ. қаз. ақынд).
-дық// -дік. Бұл ... есім ... ... ... ... ... білдіреді. Әуелде өрден ойға түскен ат тұяқтарының тысыры,
әрідік жөтелген дыбыстар естіліп тұрды (Ә. Көшімов).
-ай// -ей. Бұл ... ... -бей ... ... ... ... ... келген сөздер (жолшыбай, жолжөнекей) ықшамдалған түрінде
де ... ... -ай// -ей ... зат ... ... қосылып
амалдық мәнді үстеуді тудырады: Мектепке бара ... ... ... ... ... -неу. ... тұлға есістік түбірлі сөздерге жалғанып, амал мәнді
үстеулерді туындатады: Мен ... ... ... ... ... де ... араласпадым (Б. Тоғыспаев). Билерді жүзі көрнеу
қиянатты ... ... ... ... ... үстіне не айламен болса да
шығарамыз деп жұмыла қарайып алған (М. Әуезов).
-би (префикс). Үстеу сөздер көбінесе сөз соңында қосымша жалғану ... ... ... (сөз ... қосымша) тәсілімен де қолданылады.
Бұл ретте би префиксін атауға болар еді. Мұның өзі бей түрінен ... ... ... би ... ... сөздерді (битарап, бибарақат,
бижай) бей формасымен де айта ... ... ... бейбарақат, бей
жай). Сәкен революцияны әншейін бір факты ретінде битарап отырып ... ... ... ... ... ... жырлады (Е. Ысмайылов).
Құныс бибарақат жортып- ақ жүр екен жол ... (Х. ... да ... ... ... ... ... тынып (А. Жұмағалиев.)
-ыртын// -іртін. Бұл жұрнақ есім мәнді сөздерге жалғанып, амал ... ... ... ... ... Олардың кейбір қазақ
байларымен астыртын жақындасып жүргендері ... (С. ... ... жан адамға сездірмеген астығын көктем туа Қайрақбай арқылы жан-
жақтағы елге астыртын тарата бастады
(С. ... ... ... бұл түрі зат ... ... ... да,
мекендік ұғымды үстеулерді жасайды. Қақпадан ... ... ... ... Бір ... өрледі, бір үйге асып (Абай). ... ... ... ... қролданылу ыңғайына қарай (тысқары отырды,, ішкері ... бұл ... бір ... ажырамастай жаңа сөз тудырушы тәсілге айналып
кеткен.
3 Үстеудің аналитикалық (синтаксистік) тәсілдер арқылы жасалуы
Үстеудің морфологиялық тәсілдер арқылы жасалуы тілімізде ... ... ... ... да ... ... ... дегенімізде, негізінен, екі сөздердің ... ... ... Мұндай сөздер тіл заңдылығына байланысты бірде
қосарлана жұмсалса, енді бірде ... ... ... ... ақ ... екі ... ... жұмсалуы негізінде жасалады. Үстеулердің
осы тәрісдес жасалу жолдары қазақ тіл білімінде бір ... ... ... ... ... ... тәсілін айтқанда, оғкан
осындай күрделі сөздерді ... ... ... ... жасалған
үстеу сөздердің табиғатын жете түсіну үшін, олардың жоғарыдағыдай, жеке
түрлерін саралай талдауымыз керек . ... ... ... ... жасалған үстеулер.
Үстеулердің аналитикалық долында екі сөз ... ... әр ... ... ... ... ... қолданған үстеу сөздер шығу тегі жағынан әр сөз табынан өрбіп
жатады. Ал құрылысы жағынан қосарланған ... бір ... ... ... ... ... бара, жүре- жүре) берілсе, енді бірде екі түрлі
сөздердің қосақтала айтылуы негізінде де ( әне- ... ... ... ... өз ... ... болады.
Синтаксистік жолмен жасалған үстеулердің аясы тек ... ... ... құрамы жағынан алғашқы сыңары ... ... ... ... ... ыңғайда келуімен беріледі (әрі- сәрі, өте-
мөте, ... ... кеш- меш, т. б). Али енді бір ... екі ... да мағынасы түсінікчіздеу келген сөздердің ... ... ... ... ... ... ебіл- себіл, қым- ғуыт т.б). Тек
осылай қосарлана қолджанылғанда ғана бұл ... ... ... ... ие бола ... сыңары да мәнді қосарланған үстеу сөздер. Екі жағы да ... ... ... бір түбір сөздердің не болмаса екі ... ... ... ... жасалады.
Бір түбірлес сөздерден қосарланған үстеулер. Бұл ... сөз ... ... ... ... ... және ... арқылы да (зат
есім, сан есім, еліктеуіш ... ... Мына ... ... ... үстеу сөздердің өзінен жасалған: бөлек- бөлек (жүгірісті), дамыл-
дамыл (дем алады), енді- енді (түсіне бастадым), т.б.
Бір ... ... ... ... айтылуы көбінесе мезгіл,
мөлшерлік мәндерді туындатады. ... ауру ... ... ... ... мезгіл терезені, есікті ашып, таза ауа жіберіп тұру керек (Е.
Оразақов). Ән ... ... ... ... соң, ... екеу жұптасып,
дөңгеленіп би биледік (Ө. Тұрманжанов).
Бір түбірлес қосарланған үстеу сөздер белгілі бір жұрнақтардың қатынасуы
арқылы да ... -ше ... ... ... ... үстеулер сөйлем ішінде
қолданылу ыңғайына қарай амал және салыстырмалық мәндерде жұмсалады. Қомша-
қомша киінген, Кешегі ... ... (И. ... ... ... ... соңғы сыңарына жалғанады: Мен
сенің жұмысыңнан өле- өлгенше бас тартпаймын (Ш. Айтматов).
-дай// -дей ... ... ... ... амалдық мәнді
білдіреді. Аңдай- аңдай айтқаның, Ақыл толып, ой өсті. ... ... күле ... Ғ. ... тын// -тін ... ... ... зат есім, сан есімді түбір
сөздерге жалғанған бұл жұрнақтар ... ... ... ... жұрт біртін- біртін тарап кетті (С. Омаров).
Осындай ... ... ... ... жұрнағымен алмастырылып
айтылады: Әлдеқайда алыста салдырап, қатты айдап бар ... арба ... ... ... өшіп барады
(А. Нұрманов). Өзін- өзі ойнаған ... ... демі ... ... жас келе ... (Р. ... ... жұрнақтар әрдайым да осылайша алмастырылып айтыла бермейді.
Әлсін- әлсін тәріздес үстеулерді ... ... ... ... ... жұрнақты қосарланған үстеулер. Бұл ... ... ... ... ... да, ... ішінде мезгілдік мәнді
білдіреді: Қасқа ат бір дыбысты сезгендей құлағын ... ... әлі ... (Ә. Сәрсенбаев). Адамды жатқызып әлсін- әлі ... ... сәл ... ... ... (Е. ... леп жұрнақты қосарланған үстеулер. Мұнда жұрнақ үстеулердің
екінші сыңарына жалғанады. ... ... ... ... сын
есімдерден болады: Бір- бірлеп, отыз- қырықтап, бес- бестеп (алдық). Сондай-
ақ олар түбір сипаты жағынан басқа да есімдермен де ... ... түрі ... және ... ... жұмсалады: Қыс келсе, қысылмайтын
болды заман, ... қой ... ... аман (Т. ... ма//- ме жұрнақты қосарланған үстеулер. Бұл жұрнақтар үстеулердің
алғашқы ... ... ... ... ... дәлдікті, жедел
болған істі айқындап көрсетіп тұрады. Үстеулердің негізі көбінесе зат есім
сөздерден болады: ауызба- ауыз, баспа- бас, ... бет, ... жан, ... жылма- жыл, кезекпе- кезек, көзбе- көз, күнбе- күн, қолма- қол, ... ... сөз т.б. Сол ... ... өз негізінде де туындайды:
дәлме- дәл, тезбе- тез. Мұндай ... ... ... әр ... да
етістіктермен тіркесе жүұмсалып, ... ... ... ... білдіреді.
ға//-ге тұлғасындағы қосарланған үстеулер. ... ... ... есім ... ... амал ... ... қойғыштайды) мәнін
білдіреді. Септік жағауының көрсеткіші екінші сыңарда ... ... ... ... жауап беруде. (газеттен).
- да//-де тұлғалы қосарланған үстеулер. Бұл қосымша зат есімді түбірге
жалғанып,көбінесе мезгілдік мәнді ... ... ... ... өзі де баз- базда оның көмегіне тәуелді болып қалады
(Ә. Омарбеков).
Бір түбірлес үстеулердің бұл түрінде қосымша соңғы сыңарына жалғанады.
-дан//-ден тұлғалы қосарланған ... ... бұл ... ... ... ... алғашқы сыңарына жалғанса, енді бірде керісінше
екінші ... ... ... ... ... мәнде
жұмсалады: қарадан қарап (ашуланды), көптен- көп ... ... ... ... ... жай ... ... тура (жүріп келеміз), бостан-
бос (жүруге борлмайды), құрдан-құр (бос жүрме). ... ... ... ... те ... (Ә. Шәріпов). Олар құрдан- құр бет- бетімен есі
шыға тырайлап ... (О. ... Ажар ... ... ... өзіне өзі
осы сұрақтарды қояды (Ә. Қалмырзаев).
-ман//-мен тұлғасындағы қосарланған үстеулер. Бұл қосымшанығ қолданылысы
да жоғарыдағы тәріздес болып келеді, яғни ол ... ... ... ... енді ... ... сыңармен біріге жұмсалады.
Алғашқы түрінде -ман//-мен көрсеткіші сан есімдерге жалғанып, ... ... ... олар ... ... бірі, тығыз байланыста өмір
сүреді (М. ... ... бір ... ... ... сөйлем ішінде келу ыңғайына
қарай мезгіл, себеп, амал ... ... ... қыза- қыза өз
тілінде сөйлеп кетеді де,Галя бөлініп қала ... (Т. ... ... бір ... ... ... сөздер амалдық мәнді білдіреді:
Құс мойнын қажай- қажай қиып түсуге қалған (Д. Досжанов).
-п тұлғалы бір түбірлес ... ... де ... ... ... ... бойлы онша созбай, созалаңдап орнынан тұрды да, бөліп- бөліп екі-ақ
ауыз сөз ... (Ғ. ... ... ... ... ... ... үстеулер екі
түбірлес сөздердің қатар айтылуы негізінде жасалады. Бұл ... олар ... ... әр сөз ... бола ... үстеу. Бұл модельмен жасалған үстеулер бүгін- ертең, қысы- жазы,
күні- түні.Бұлардың ... ... ... айта беруге болады.
Алайда бұл сирек кездеседі. Қосарлана жұмсалған үстеулердің орын ... ... бір ... ... әдеттегі қалпын сақтап
отырады. Амандық екеуміз екі атты жаратып, күндіз- түні жүрдік те ... ... ... ... көл ... көл- ... қоян- қолтық, алма- кезек.
Достығы жарасқан әр ұлттың өкілдері қоян- қолтық еңбек етуде (газеттен).
Сын есім+сын есім: ... ... ... ... ... ... ... қосарланған үстеулердің жасалуы белгілі бір жұрнақтар
арқылы жүзеге ... ... ... ... із- ... үн- ... ... енді бірде екеуіне де бірдей үстемеленеді үнсіз- түнсіз, қамсыз-
мұңсыз, ақысыз- пұлсыз.
-шаң//- шең жұрнақты қосарланған үстеулер. Сол үнді ... ... ... ... ... да ... етіп қарсы шықты (З. Шашкин).
-қай//-гей жұрнақты қосарланған үстеулер: жапа- тармағай, жол- жөнекей,
көш- ... Мына ... оның ... көш- ... болған бір оқиғаны
түсірген еді (С. Сарғасқаев).
Сонымен үстеулер ... да ... ... ... ... ... арқылы жасалған үстеулер
Кейбір үстеулер бірігу арқылы жасалады. Бұл үстеулердің құрамындағы жеке
сөздер өзара тығыз байланысқа түсіп, ... ... ... ... бір ... ... кірігіп кетеді. Мысалы: «бұратыла келдім»
дегендегі ... ... ... ... түрі- біржолата. Бұратыла болып
қалыптасқан түрі ауыз екі тілде кездеседі. Осы ... ... ... ... ... ... Енді ол ... бітегене танысып, тонның
ішкі бауындай жақын жуық жүретін болған
(С. Омаров).
Басыбүтін, бірсыпыра, жайбарақат сөздері ... ... тұр. ... ... отырып, ғалымдар 2 топқа жіктейді: біріккен үстеулер
және кіріккен үстеулер.
Кіріккен үстеулердің құрамындағы жеке сөздер ... ... ... бір ... фонетикалық өзгеріске ұшырайды. Ең ... ... ... ... жатады. Бастапқы толық түрлері- ... жыл, ... ... ... нұр, Даналардың ойынан. Төгілші жыр, биыл бір,Тереңіне
бой ұрам (Қ. Аманжолов).
Біріккен ... ... ... ... ... ... Олар ... көбінесе екі түрлі сөз табының бірігуі, сөз таптарының бірігуі
арқылы да ... ... ... ... ... ... Мен... аракідіріс
қамыттың үзілген құлақбауын жамаған боп қоям (газеттен).
Зат есім+сын есім: Өй ... ... ... ... жоқ, ұста мынаны
деп ... ... ... (М. ... ... есім:Сатыбалдин Семейге келген соң Әбікен туралы біреу-
міреуден ауызекі естіген ұзын- құлақ хабарын ... ... ... бір ... ... ... түсу арқылы үстеу сөз
болады.
3.3 Сөз ... ... ... ... ... ... сөз ... арқылы жасалады. Бірінде
үстеу сөздердің тіркесі еркін түрде болса, бірде ... ... ... мәнді үстеулер жеке өздері қолданылмай, ... ... ... Өсе келе ... аяқ- ... қимылдары
күрделеніп, алғаш отыруды үйренеді, сонан соңқаз тұрады, ең ақырында аяғын
тәй- тәй ... ... ... (М. Қайрақбаев).
Алғашқы сыңары әр есімдігі ... ... ... ... ... ... ... әр жақта, әр заманда, әр күні, әр уақытта, әр кезде
т.б. Директор біреумен сөйлесудің алдында көзімен ... ... ... да бір езу тартып, күлімсіреп алады (С. Ерубаев).
Күрделі сөз тіркестерінің жасалуында ... сөз ... ... ие. ... ... ... ... құрылыста
жұмсалады: бетегеден биік, жусаннан аласа; апы кіріп, күпі шықты; елдеен
ала бөтен; белшесінен батты. ... ... ... ... аз ... ... ... жақсы адам болмасын
(Ә. Сатыбалдин).
Қорытынды.
Қорыта келе, үстеулердің синтетикалық және аналитикалық тәсілдер арқылы
жасады. Әр тәсілдің өзіне лайық жасалу жолдары болады. ... ... ... екі ... де ... отырады. Олардың сөздерге жалғану
сипаты бірдей болмайды: бірінде олар ... ... ... ... ... енді ... олар сол сөздердің қосарлана айтылуын
(аналитикалық тәсіл) талап етіп тұрады. Бұл ... ... ... сөздердің табиғатынан шығады. Мысалы, басыңда аңғармай қалды,
қысы- ... ... ... ... Бұл ... құрамынды –ында
көрсеткіші үстеудің әрі синтетикалық, әрі ... ... ... тұр. ... түрлерінде де осы тәріздес болып жұмсала береді. Ол
етпетінен құлады; ... ашық ... ... ... ... ... ... тәріздес жұрнақтар үстеулердің екі тәсілін бірдей жасауға қатынасуы
олардың функциясының кеңдігін айқындай түседі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Сарбалаев Ж. Сөзжасам мәселелері. ... Арыс 2002. ... З.Н., ... М.А. Көне ... тілі ... ЖШС Санат-
Полиграфия 2009. -135 б.
Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., ... М. Көне ... ... ... ... 1971.- ... ... –Елорда.2002.
Есенқұлов А. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар. Алматы, 1976.-
240б.
Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. –Алматы: Ғылым, 1989. ... Ф. А. ... ... образавание в современном татарском
литературном языке. – Казань, 1974. С.210
Дмитриев Н. К. Грамматика башкирского языка. М-Л., 1948 С.187
Қазақ тілінің грамматикасы. ... ... ... 1967. ... А. ... қазақ тілі. Морфология. –Алматы: Ана тілі, 1991. -384б
Аханов К. Тіл білімінің негіздері.. – А., 2002, -664б.
Тіл білімі терминдерінін түсіндірме ...... ... ЫСБН ... ... ... Ғылымтану. Жалпы редакциясын ... ... Е. ... ... ҒӨФ ... 2006. ЫСБН 9965-808-78-3

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілі білімінде үстеу сөзжасамының зерттелуі22 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Мектепте үстеуді оқытудың жаңа әдіс-тәсілдерді қолданудың тиімділіктері25 бет
Бата, тілек, алғысқа байланысты айтылатын фраземалар және олардың мағыналық – тұлғалық ерекшеліктері10 бет
Есімдіктердің мағыналық топтары51 бет
Зат есімнің мағыналық топтары16 бет
Көне Түркі тіліндегі шылау сөз табының мағыналық түрлері18 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
Пайымдаудың коммуникативтік- мағыналық статусы67 бет
Сан есімнің (күрделі) сөзжасамы44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь