Лингвистикалық практика

1. Қазақ тілі лингвистикасының логикалық философиялық
негіздері
2. Лингвистикалық логика
3. Морфонология және оның нысандары
4. Қазақ тілі морфонологиясының зерттеу обьектісі мен міндеттері
5. Грамматиканың шығу тарихы

Жалпы грамматиканың шығу тарихы

6. Қазақ тіл білімінің тарихына шолу
7. Ресей және Батыс Еуропа түркітанушыларының
зерттеулеріне шолу
8. Қазақ тіл білімінің Кеңес дәуірінде зерттелуіне шолу
Ғылыми әдебиетте тіл онтологиясына, тілдің философиялық мәселелеріне арналған зерттеулер мол. Дегенмен тіл құбылысы, жалпы тілдің табиғаты толық зерттеліп болды дей алмаймыз. Жер бетіндегі тілдердің табиғаты мен дамуы туралы әрқилы көзқарас қалыптасқан. Ертеде тіл құдіретті сый ретінде танылса, бүгінгі ғылым оны адамның санасында пайда болатын күрделі жүйе деп бағалайды. Алайда тілдің болмысын нақты тіл деректерін пайдалана отырып айқындайтын, бірізді әрі қисынды лингвистикалық тұжырым жасалмаған екен. Батыс тіл біліміндегі тілдердің туыстығы туралы тұжырымдар, негізінен, герман-роман тобындағы тілдерді көне санскрит, еврей тілдерімен салыстыра зерттеу негізінде жасалған. Түркі тілдері болса, сол деңгейде де зерттелмеген екен. Тарихи зерттеулерде археология ғылымым анықтаған ежелгінің материалдық мәдениеті негізге алынады. Көшпелілік пен отырықшылық рухани-мәдени сала үшін маңызды болмайды. Бірақ, қазіргі қазақ этнологиясы түркілердің мәдени болмысын көшпелі өмір сүру салтымен өлшеп келеді. Ал тіл, жазу, дін және т.б. қоғамдық құбылыстар назардан тыс қалып жатады.
Тілдің философиясы тіл жүйесінің логикалық және абстрактылы сипатын анықтайтыны белгілі. Тілдік зерттеу мынадай принциптер ұсынады: тілдің белгілі бір жүйесі болады және тілдің дамуындағы тарихи кезеңдер шартты түрде белгіленеді. Осыдан да қазіргі тілдердің ортақ тегін анықтаудың қиындығын аңғаруға болады.
Тілдік жүйенің қалыптасуында белгілі бір дүниетаным маңызды болады деген пікір негізсіз. Бүгінгі таңда тілдің табиғаты фонетикалық құбылыстардың негізінде анықталуы да біраз тілші ғалымдарды «дыбыстық фетишизмге» ұрындырып келеді. Сондықтан да біз фонетикалық өзгерістің табиғатын, тілдік жүйенің семантикалық, концептологиялық, типологиялық және семиотикалық қырларынан іздеуді ұсынып отырмыз.
Қазақ тіл білімі үшін тіл философиясы әзірше таңсық сала деуге болады. Түркі (қазақ) тіл білімінде тілдің болмысын семантика-семиотикалық, философиялық тұрғыда қараған зерттеулер жоқтың қасы. Алғашқы қауым тілін анықтауға талпынған: ым тілі, дыбысқа еліктеу, еңбек, қоғамдық келісім т.б. болжамдар, негізінен фонологиялық сипатта болғандықтан нәтиже бермегені белгілі. Бұл тілдің тамырын тым әріден іздеу жемісті болмайтынын көрсетіп отыр. Аталған теорияларды нақты тілдік деректер арқылыы тексере де алмаймыз.
«Қазақ тілі лингвостилистикасының логика-философиялық негіздері». Тіл мен ойлаудың байланысы, олардың өзара әрекеттесуі барлық лингвистикалық және философиялық бағыттарда мойындалып, қай уақытта да түрлі қырынан қарастырылып келеді. Бірақ стилистиканың философиялық негіздері мен ол байланыстың сипаты, маңыздылығы жөнінде қазақ тіл білімінде терең сөз бола қойған жоқ. Ал шындығында, стилистиканың философиялық негіздерін тану арқылы тіл мен ойлау мәселесінің тағы бір арнасы анықталып, стилистиканың теориялық бір тамыры анықталады және аса маңызды тұсы – адамның дүниетанымындағы тілдің түпмәні, адамзат қоғамы мәдениетінің мәртебесі айқындалады.
В. фон Гумбольдттың тіл мен ойлаудың өзара тығыз қарым-қатынасы туралы концепциясына сүйенетін болсақ, мынадай мәселелер ерекшелініп алынуы керек деп санаймыз. В. фон Гумбольдт ең алғаш рет тілді тек адамдардың қарым-қатынас құралы ғана емес, дерексіз, топтастырылған
Пайдаланылған Әдебиеттер тізімі:

1. Т. Қордабаев Қазақ тіл білімінің қалыптасу, даму жолдары, Алматы 1987 ж

2. І. Кеңесбаев Ұлы октябрь және қазақ тіл білімі // Қазақстан коммунисі, 1967 ж

3. І. Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаев. Қазіргі қазақ тілі. Лексика, фонетика. Алматы, 1975 ж

4. М. Абақан, Тілдің мәдени философиясы, Алматы «Айкос» 2000 ж

5. А. Айғабылұлы, Қазақ тілі морфонологиясы, автореферат. Алматы 1997 ж.

6. К. Аханов, Тіл білімінің негіздері, Алматы «Санат» 1993 ж

7. Ә. Хасенов, Тіл білімі, Алматы «Санат» 2003 ж

8. Ш. Бектұров, М. Серғалиев, Қазақ тілі. Алматы «Білім» 1994 ж

9. Р. Сыздық, Қазақ әдеби тілінің тарихы, Алматы «Арыс» 2004 ж
        
        Қазақстан білім және ғылым министрлігі Қарағанды
«Болашақ» университеті
Тақырыбы: Лингвистикалық практика
Орындаған: Омирбекова Д.Ш
К – 11 – 1
Жетекші: ... ... ... тілі ... логикалық философиялық
негіздері
Адам
баласы адам сиқына
келгенше біраз мерзім
өтіп кетеді емес пе?
Құран, Инсан сүресі, 1 аят.
Сократ: «... тек адам ғана
өз есіміне лайықты аталған:
антропос – көз ... ... ... тіл ... ... ... ... зерттеулер мол. Дегенмен тіл құбылысы, жалпы тілдің табиғаты толық
зерттеліп болды дей алмаймыз. Жер бетіндегі тілдердің ... мен ... ... ... ... Ертеде тіл құдіретті сый ретінде
танылса, бүгінгі ғылым оны адамның санасында ... ... ... жүйе ... ... ... ... нақты тіл деректерін пайдалана отырып
айқындайтын, бірізді әрі қисынды лингвистикалық тұжырым ... ... тіл ... ... ... туралы тұжырымдар, негізінен,
герман-роман тобындағы тілдерді көне санскрит, еврей ... ... ... ... ... ... болса, сол деңгейде де
зерттелмеген ... ... ... ... ... ... материалдық мәдениеті негізге алынады. ... ... ... сала үшін маңызды болмайды. Бірақ, қазіргі қазақ
этнологиясы ... ... ... ... өмір сүру ... ... Ал тіл, жазу, дін және т.б. қоғамдық құбылыстар назардан тыс қалып
жатады.
Тілдің философиясы тіл жүйесінің логикалық және абстрактылы ... ... ... ... ... ... ұсынады: тілдің
белгілі бір жүйесі болады және тілдің дамуындағы ... ... ... ... ... да ... тілдердің ортақ тегін анықтаудың
қиындығын аңғаруға болады.
Тілдік жүйенің ... ... бір ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда тілдің табиғаты ... ... ... да ... тілші ғалымдарды «дыбыстық
фетишизмге» ұрындырып келеді. ... да біз ... ... ... ... ... концептологиялық, типологиялық және
семиотикалық қырларынан іздеуді ұсынып отырмыз.
Қазақ тіл білімі үшін тіл философиясы әзірше ... сала ... ... ... тіл ... тілдің болмысын семантика-семиотикалық,
философиялық тұрғыда қараған зерттеулер жоқтың қасы. ... ... ... ... ым тілі, дыбысқа еліктеу, еңбек, қоғамдық келісім т.б.
болжамдар, негізінен фонологиялық сипатта болғандықтан нәтиже ... Бұл ... ... тым ... ... ... болмайтынын көрсетіп
отыр. Аталған теорияларды нақты ... ... ... тексере де
алмаймыз.
«Қазақ тілі лингвостилистикасының логика-философиялық негіздері». ... ... ... олардың өзара әрекеттесуі барлық ... ... ... ... қай ... да ... қырынан
қарастырылып келеді. Бірақ стилистиканың философиялық негіздері мен ол
байланыстың сипаты, ... ... ... тіл ... ... ... қойған жоқ. Ал шындығында, стилистиканың философиялық негіздерін тану
арқылы тіл мен ойлау мәселесінің тағы бір ... ... ... бір тамыры анықталады және аса ... тұсы – ... ... ... ... ... ... мәртебесі
айқындалады.
В. фон Гумбольдттың тіл мен ойлаудың өзара ... ... ... сүйенетін болсақ, мынадай мәселелер ерекшелініп алынуы керек
деп санаймыз. В. фон ... ең ... рет ... тек ... ... құралы ғана емес, дерексіз, топтастырылған ойлаудың аса ... ... ... ... ... – тек қана ... әрекет, онда
да терең тамырдан тыныс алатын дыбыстық ... ... тек ... ғана ... ... болып табылады. Соның негізінде ғана
тіл мен ойлау әрекеті айрылмас тығыз бірлікте болып танылады. Адамның ... ... ... ... ... өзі тек қана ... көмегі арқылы
жүзеге асырылады. «Тіл – ... ... ... болып табылады».
Тіл ойлауға шешімділік жағынан ықпал ететін құбылыс. Сол жағынан
қарайтын болсақ, тіл адам ... ... ... оның ... ... ... анықтайтын күшке ие болып ... Сөз ... ... жай ғана таңбасы емес. Сөз – сол ... адам ... ... Жеке ... ... ... сыртқы заттың тікелей
бейнесі емес, оған ... ... жан ... ... ... ... ... пайда болған ... ... ... ... бұл концепциялары
стилистиканың негізгі заңдылықтарына алынуы ... ... сөз ... ... ... дүниетанымына
мән берсек, мәдениеті жоғары екен деп сол жұрттың сөз қорын ... ... Бұл ... ол ... ... ... «ана тілі мен ... сөздерін араластыра-араластыра ақырында ана тілінің қайда кеткенін
білмей айрылып қалуы ... деуі ... де ... ойға ... ... біз ойлау объектісі ретінде тіл туралы ғылымда қолда бар ұғымдарды
қарастырсақ, онда бұл ... ... әр ... „теориясымен тең емес
екенін көреміз.
Екі мың жылдан астам тілді зерттеудің еуропалық дәстүрлерінде ... және ... ... ... ... ... жоқ ... "Кратил" диалогы лингвистика бойынша Европадағы бірінші арнайы
шығарма болып табылады), тек ... екі жүз ... ғана ... ... да, ... ғылымда да зерттеудің дербес
обьектісіне айналды.
Ахмет ... тіл ... ... ... не әсер етті ... сауалға жауап іздесек, ол Европа
мәдениетімен салыстыра келе мынадай ... ... ... ақындарының
өздерінің де, сөздерінің де міндері, кемшіліктері, жаман әдеттері өнерпаз
Европа ... ... ... ... ... байқалып, көзге түскен.
Сонан кейін ғана Европа әдебиетінен тұқым алып, қазақ әдебиетінің
сүйегін асылдандырып, тұлғасын түзетушілер шыға ... ... ... А. ... ... ... ... таныс болған. Ал
жоғарыда аталған түзетушілер ... А. ... ... ... ... әдебиетінің сындар дәуірін Абайдан бастайды. Абай тілі қазақ
тіліне үлкен байлық ... ... ... осы ... өзі де жақсы
меңгеру нәтижесінде тіл мен ойға ... өз ... ... ... ... заманда тілді сый ретінде таныса, қазіргі ғылым оны адам
санасында пайда болатын күрделі жүйе деп ... Тіл ... ... логикалық және абстрактылы сипатын айқындайды. Тілдік зерттеу
мына принциптерді басшылыққа алады: тілдің белгілі бір ... ... ... ... ... ... шартты түрде белгіленеді. Сондықтан
қазіргі тілдердің ... ... ... ... ... ... бір жолы — оны ... сол тілде сөйлеу. Солай бола
тұрса да біз бұл жерде басқа, қандай да ... ... ... ... ... немесе қысқаша айтсақ, тіл философиясын
айтамыз. Тіл философиясының болуы мүмкін бе және ол не? Бір тіл ... ... ... ... ... - ... ... ойлау үрдісін жүзеге асыратын қажетті құрал емес деген
қөзқарасқа сәйкес 1)тіл бірліктерінің материалдық, белгілік ... ... ... ... ... бола ... 2)бұл тіл
бірліктерінің идеалды жақтарын қолданбай таза түсінікті формада (әсіресе,
соған сәйкес ... ... ... ... ... 3)тіл ... ойлау бірліктері мен байланысының таза сыртқы, ассоциативті мәні
бар. Осы ережеден ... егер тіл адам ... ... ... және
дамуында қандай да бір роль атқарса, онысы тек ақпаратпен ... етуі ... ... . ... ... қойғанда, тіл ойлауға
қандай да бір кері әсер етеді деген ой ... ... ... ойлау мен тіл
ара-сындағы өзара әрекет бір бағыт ретінде қарастырылады, яғни, тек ... әсер ... ... кері орны ... А.А. ... ... бойынша
ғойдың жетілуі тек оны сөз арқылы ғана көрсетумен мүмкін болса, ал сөз ... ... ғана ... болады немесе сөзге айналады" . Осы позиция
тұрғысынан қазіргі халықтардың түсіндірмелік ... ... бір ... және ру-хани дамуға жеткенімен, олардың тілдері өз семантикасы
жағынан бір-бірінен айырмашылығы болады. Тіл ... ... ... ... ... қарағанда тіл мен ойлау үрдісі
арасындағы өзара байланысты ... рет ... ... қарастырған неміс ғалымы
Вильгельм фон Гумбольдт.
Тілді ойдан, адамды ойлау үрдісінен тыс қарастыруға ... ... ... ... ... бар екенін де ұмытпау керек. Өйткені,
сыртқы қоршаған орта алғы шарттарына және адамзат ... ... ... адам мен ... орта арасындағы аралық ой әлемін жасайды .
Адамзат ... ... ... ... — ой ... болғандықтан,
ой дүниесі әлемнің жалғыз бейнесі ретінде қабылданады, сондықтан ойлау тек
тілдік жаратылысқа ғана тән ... ... ... мәні ... күші ретінде көрінеді.
Тіл онтологиясы болса – сана мен тілдің арақатынасы. Тілдің дамуындағы
әлеумет пен психологияның ролі, грамматикалық ... ... ... ... т.б. ... ... ... мәселе. Тіл алдын-ала
белгілі шартқа бағына ма, әлде өздігінен дами ма? ... ... ... кезеңде қалыпқа түсе бастады? Тілдің дамуына саналы ойдың жемісі
ретінде таңба, сан, есеп, жалпы жазу мәдениетінің ... ... ма? - ... ... әзірше жауап қайтарылмай отыр.
Ежелден тіл ғылымы философиямен тығыз байланыста дамып келген. Тіл
туралы алғашқы ... ... де ... ... ... ... ... тіл білімін жер бетіндегі ең көне ғылым ретінде тануға
негіз бар. Онда ... ... ... таза ... ... ... ... қатысты метафизикалық (философиялық) ... ... ... өз ... ... ... ... арасында
лингвистика философиясымен етене араласып, өз ... ... да өз ... ... ... ... сана-сезімі мен абстрактылы
ой түю жүйесінің тілмен ... ... ... ... ... ... алдымен батыс философиясында
жасалған тұжырымдарға сүйенеді. ... ... ... ... ... ... V-IV ғ.ғ.) айтқан ілімі бар. Даму мен ... ... ... бағалаған оның замандастары бұл ілімді аса ... Бұл ... ... пен ... ... ұғымның ежелгі замандардан бері
келе жатқан түсінік екенін ескерте кеткен жөн.
Тілдің философиясы мен тілдің болмысы, ... ... ... ...... ... ... қажет ететін мәселе. Қазақ тіл ... ... ... ... аса көп емес. Кез келген философиялық,
лингвистикалық зерттеу бұл мәселені айналып өтпеген. Әлемдік лингвистикада
тілдің ... ... ... диахрониялық, тарихи,
лингвофилософиялық зерттеулер мол.
Лингвистикалық логика
Лингвистикалық ... ... ... ...... ... алатын болсақ, онда мінез-құлық пен ... ... ... тануды қажет ететін мәселе екенін айқын түсінеміз. ... ... ... – Уорф ... ... ... бірліктерінің бар
екенін жоққа шығарғандай болып көрінуі ықтимал. Ал шын мәнінде, Сепир ... ... ... ... ойлау мен ұлттық сөйлеудің қарым-қатынасын
тану ... ғана ... ... ... ... ... деп
түсінуіміз керек [11].
Тілді логикалық тұрғыдан талдап-танудың негізгі мақсаты мен міндеті –
тілдің ойды ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылатынын анықтауға ұмтылу болып табылады. Жалпылама түрде
айтар болсақ, тілдегі ... сөз ... ... да бір шындық
болмыстағы заттарды білдіріп, соларды таңбалауға қызмет етеді. Яғни ... ... адам ... ерекше бір «өкілі» іспетті қызмет
етеді. Осымен де байланысты, логиканың міндеті – сол ... ... ... (тіл ... мен олардың байланысын) және
сыртқы дүниедегі заттардың өзара байланысын тану ... ... ... ... ерекше есте тұтар мәселе бар, ол – тіл мен оның ... ... ... ... ... бар деп ... Тілдің басты
механизмдері ойдың, оймен бөлшектеп танудың, Абайша ... ... ... ... ... ... мойындай отырып, сыртқы ерекше
дүниенің ішкі ерекшелікке ... ... тану ... ... ... болып келеді.
Табиғи тілді логикалық талдаудың нәтижесі арнайы формалдық тіл жасауға
алып ... ... Сол ... ... тіл ... логика мен
тілдің байланысын тануға, соның негізінде стилистиканың логикалық негізін
тануға ... ... ... ... құралы ретіндегі ... ... ... ... бола ... сол ... ... нәрселермен қандай байланыста болатыны және ол ... мен ... неде ... ... ... болады. Табиғи тіл,
осы тұрғыдан қарастыратын болсақ, таңбалар жүйесін құрайды. Сонда тілді ... ... деп ... ... ... негізгі орында
тұрады. Өйткені, адам өзінің ойын түрліше ... ... ... ... ... өз ойын ... ... Осыған байланысты
тілдік таңбалардың стилистикалық ... ... ... семантикалық, прагматикалық аспектілерінің ерекшеліктері
айқындалады.
Адамның ойлауы мен ... ... ... ... да, ... те дамып-жетіліп келеді. Сондықтан да стилистиканың ... ... ... мен ... ... ... өзі –
стилистикалық мүмкіншіліктердің тамырларында ... ... ... ... ... ... ... Ғасырдағы тіл біліміндегі жаңа бағыттар, салалар, олардың ғылыми
негіздері.
XX ғасыр ... тіл - ... ... пен ... құралы ретінде
ғана емес, ұлттық мәдени код ретінде қарастыру қарқынды бағытта ... ... ... «тек қана өз ... ... ... болудан қалып, антропоцентристік лингвистикаға яғни,
адамды, оның ой-санасын, рухани ... т.б ... тіл ... ... ... антопоцентристік бағытта зерттеу: 1) тіл және адамың рухани
белсенділігі; 2) тіл және ... 3) тіл және адам ... 4) тіл ... психологиясы; 5) тіл және таным; 6) тіл және қоғам; 7) тіл ... тіл және ... т.б. ... ... алға ... ... – индивиттен тыс белгі мен мағына ... ... ... болып табылады. Демек когнитивтік ... ... ... ... ... қалыптасқан тіл білімінің жаңа
саласы. Адамның зердесі , ... ... мен ... ... ... саласынан көрініс табады. Ол ширек ғасырдан бері ... және ... ... ... ... ... Бұл ... тек қана лигвист ғалымдардың ғана емес , философ , ... , ... т.б ... ... нәтижелерінің ортақ
қорытындыларын өрбіген.
Когнитивті лингвистика - мәліметтердің адам ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы. Сонымен қатар,
дүние ... ... ... ... ... ... ... тіл адам ақыл – ойының бөлінбейтін және
органикалық бөлігі ретінде, универсалды ... ... ... ... және
т.б. қатар тұратын құрылым ретінде қарастырылады».
Кониктивті лингвистика алғашында нейролингвистика, жасанды интеллект
және компьютерлік ғылымдар аясында зерттеле басталды. ... оның ... ... ...... ... ... тілдік бейнесін
де, қарастыратындығына көз жеткізген болатын. Бертін келе адамның танымын,
білімін, ойлау құбылыстарының сан ... ашу бұл ... ... ... когнитивтік терминдер сөздігінде» когнитивтік лингвистикаға
мынадай анықтама беріледі: «Когнитивная лингвистика –это лингвистическое
направление, в ... ... ... ... язык как ... механизм, как когнитивный инструмент –система знаков, играющих
роль в ... и ... ... тіл ... қыр – ... ... білу үшін оны басқа ... ... ... ... ... ... т.б.) ... қарым – қатынас танып – зерделеу қажет.
Ұлттық тілдің болмысын ... тану үшін ... ... заңдылықтарын
білу жеткіліксіз, оның түпкі тамыры сол тілде ... ... ... ... ... ... ... менталитетімен
тікелей байланысты екені сөзсіз. Сондықтан да ұлттық тілді сол этностың
дүниетанымымен, ... ой - ... ... ... ... тіл ... ... келе жатқан когнитивті лингвистика,
этнолингвистика, лингвомәдениеттану, ... ... ... ... ... ... тіл ... таным мәселесін тіл тұрғысынан қарастыру бүкіл
әлемнің гуманитарлық ғылымында өткен ғасырдың 50 – 60 – ... ... ... ... ... келді. Қазақ тіл білімінде бұл бағыт
бойынша зерттеулер тек егемендікке қол жеткелі ғана ... және оның ...... ... ... және ... қызметін зерттейтін тіл білімі ... ... ... ... ... ... дыбыстық алмасулар (сеп-сеуіп)
мен дыбысталудың түрлі нұсқалары (мұнда-бұнда) ... ... ... мен ... жалғастырушы буын ретінде
қарастырады кейде морфологияның бір ... деп ... ... тіл білімінде
морфема жігінде болатын дыбыстық өзгерістерді дыбыстық алмасу, қыстырма
дыбыс қосу, ықшамдау деп үшке ... ... ... ... ... ... айтылуы, апакопа, гаплология ... ... ... ... әкел, әпер, қарлығаш, бүгін, былтыр,
сәресі, сексен. Дыбыстық ... ... ... олардың
барлығы тек фонетикалық тұрғыдан түсіндіруге келмейді, ... ... ... ... ... ... ... зерттеу нысаны
болады. Морфонология тар және кең мағынада қолданылады: алғашқы мағынасында
бір морфема морфтар құрамындағы ... ... ... Кең
мағынасында: морфемалардың дыбыстық құрамын, оларды ажыратуды; ... ... ... ... түрі морфонологиялық құбылысқа жатады. Өйткені олар
сөйлеу дәстүрінің қалыптасуына байланысты ықшамдалып, сөздің бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... (орын орны,
ауыз - аузы, жеңеше ... ... ... ... ... - ... жубану - жуану, суғару - суару, бірдеңке ... - ... ... ... - ... ... -
келед, барамын - барам), гаплология (әнәугүгүні - әнәугүні, ... ... ... - ... жатады.
Бір морфема құрамында алмасып отыратын фонемалар морфонема деп аталады.
Морфонологияның қалыптасуына И.А. Бодуэн де ... (19 ... ... Н.С. ... А.А. ... Е.Курилович, т.б. ғалымдар
үлес қосты. Қазақ тіліндегі Морфонологияны А.Байтұрсынұлы, А.Қалыбаева,
Х.Кәрімов, А.Айғабыловтар зерттеді.
Қазақ тілі ... ... ... мен міндеттері
Осы кезге дейін сөз не морфема дыбыстық өзгеріске түссе ... ... ... деп есептеп келдік. Шындығында, бір морфеманың түрлі
морфы пайда болғанда, ол фонетика заңымен де, фонетика заңымен ... ... ... де пайда болуы мүмкін. Демек, морфонологиялық
құбылыс соңғы жолмен пайда болған өзгерістер арқылы жүзеге асады.
Қазақ тіл ... ... ... морф ... ... жіктеп, түсіндіру болған жоқ. Фонетикалық өзгерістер (сингармонизм,
ассимиляция, диссимиляция) ... ... ... ... ... ... ... морфонология обьектісі болып табылады деген түсінік
М.З.Закиев, А.А.Юлдашев, ... ... ... ... ... ... ... мен морфонологияның обьектісін ажыратпай
қарайтын болсақ, бұл екі саланы ... ... мәні де ... біз ... тілі ... ... өзгеріс ретінде
қарастырылып келген фонетика саласында негізсіз жүргеніне қөзіміз жетті.
Оның басты ... ... ... ... мысалдардың болуы.
Біз төменде І. Кеңесбаева жазған оқулықтан осы ережелерді келтіріп
көрейік (І. Кеңесбаева, Ғ. ... ... ... тілі ... ... ... дыбысы дауысты не үнді дыбыс болса, оған жалғанатын
қосымшаның басқы ... ... ... ұяң не үнді болып келеді.
Мысалы, бала-ға, бала-ны, сал-ма, жүр-ді», бірақ ... ... ... ұн-тақ, бұзау-қан, сұм-пай, шай-қа, кел-тір, өл-тір
т.б.
2. «Алғашқы сөздің соңғы дыбысы дауысты, үнді болып, одан кейінгі сөздің
басқы дыбысы қатаң қ, к ... ... ... сөйлегенде) бұл қатаң
дыбыстар ұяңдап ғ, г дыбыстарына айналып кетеді. ... қара қой ... ғой, атың кім? – атың ... бірақ қарақат, жауқазын, қаламқас
т.б.
3. «Қ, к, п дыбыстарының біріне біткен сөздерге жалғанатын қосымшаның бас
дыбысы дауысты ... бұл ... ... кетеді. Мысалы, тарақ+ы –
тарағы, жүрек+ім – жүрегім, доп+ымыз – добымыз » бірақ ... ... ... ... ... тарап-ы т.б.
4. ««Алғашқы сөздің соңғы дыбысы да, одан кейінгі сөздің бас дыбысы ... ... ... бұл ... ... екі ... ... түсіп
қалады. Мысалы, торы ат – торат, бара алмады - ... ... ... ... ... соңғы дыбысы п болып, оған көсемшенің –ып, -іп қосымшасы
жалғанса, айтылуда п дыбысы үнді у ... ... ... ... ... ... ... өп-өбіп т.б.
6. «Алғашқы сөздің соңғы дыбысы қ, к, п дыбыстарынң бірі болып, одан
кейінгі сөздің бас ... ... ... ... бұл ... ... ... ақ ешкі – ағешкі, қап әкел – қабәкел», бірақ тақ ... ... дүңк етті ... осы кезге дейін морфонологиялық құбылыс ретінде
қарастырылып келгені ... ... ... бойынша, бұл құбылыс
морфонологиядан тыс қалды. Оның басты себебі ... ... ... ... ... ... ... болсын, туынды сөзде болсын оның
болмысын тек фонетикалық жағдаймен түсіндіруге ... ...... ... заңдылық. Бұл заңдылықтың бұзылуы
сөздің мағынаны аңғарту қасиетінен айырады. Ал морфонологиялық
құбылыстарда ... ... жоқ, тек ... ... ... Морфонологиялық құбылыстар белгілі заңдылыққа бағынбайтындықтан,
көбінесе, сөздің бұрынғы қалпы мен ... ... ... жарыса
қолданылып, тіліміздегі варианттарды көбейтіп отырады. Ал
сингармонизмде жарыса ... ... ... Ал қосымшалардың
варианттар өзара екі не одан да көп бола тұра, сөз вариантын тудыра
алмайды. Әрқайсысы жеке сөздің жетегінде ... сол ... ... үш уәж ... ... ... ... негізгі себеп болды. ... ... ... қарастырылуы қажет деген сұрақтың нақты ... табу ... де ... тура ... атап айтуға тиіспіз.
Ал сингармониялық паралельдердің жөні бөлек. Қазақ ... ... емес ... ... ... дыбыстар сәйкестігі деп тану
дәстүрге айналды. Бірақ фонетика саласында түсіндірілуі жағынан анық болды
деу ... ... да ... ... ... ... себебі
жоқ, қандай да бір жасырын сыры бар алмасулар» деп морфонологиядан ... ... ... ... морфемалардың қосылу
заңдылықтарынан әкеп шығаруға болмайтындықтан » морфонологияға жатқызбады.
Қазақ тілінде дауыссыздардың ... ... ... ... ... диереза, апокопа, метатеза, элизия, аферезис,
гаплология сияқты ұғымдар сөз болғанда фонетикадан бөлмесе де, оларды басқа
тақырыптардан оқшаулап ... ... ... Бұл ... ... ... ... түсіндіруге көбейтетіндігін ... ... ... шығу ... ... шығу ... ... 1660 жылы жарияланған. Оны француз ғалымдары -
логик, философ, профессор Антуан Арно /1612-1694/ мен ... ... Клод ... ... ... ... жазған. Бұлар өз заманында
Франциядағы ғылым мен халық ағарту ... ... ... ... ... болғандықтан және сол монастырьдан шыққандықтан,
оны "Пор-Рояль грамматикасы" деп те, "Рациональды жалпы грамматика" деп ... ... ... ... ... және ... тілдері
материалдары негізінде жазылған. Бірақ ол - ... ... ... ... Оның алға ... ... - барлық тілдерге
ортақ рационалды (логикалық) ... және ... ... ... ... екі ... ... басшылыққа алынған: біріншісі -
берілген грамматикалық ережелердің жалпы тілдік ... ... - ... ... ... ... екі бөлімнен тұрады: оның бірі -фонетика,
екіншісі - грамматика. Алты тарауға бөлінген ... ... ... ... буын, екпін мәселелері, оқуға үйрету әдісі сөз болған, екінші бөлімі
жиырма төрт тараудан құралған. Оларда ... ... ... ... өз ... ... зор беделге ие болған, көп
ұзамай-ақ бірсыпыра тілдерге аударылып, ... рет ... ... ... ... ... тіл ... даму тарихындағы,
ерекше құбылыс, жаңа сапалы тіл білімінің төл басы, жалпы тіл ғылымының
алғашқы жаршысы деп ... ... ... ... барлық оқу
орындарында қолданылатын, жалпы тілдік теорияда мәлімет беретін ... ... тіл ... ... ... ... ... тарихы жалпы түркі тілдерінің зерттелуімен
байланысты. ... ... ... нәтижесінде түркітану ғылымы пайда
болды. Қазақ тіл білімі түркітану ғылымының бір саласы ... ... ... ... ... ... ... тарихын,
мәдениетін, әдебиетін, этнографиясын зерттейтін гуманитарлық ғылымдардың
жиынтығы ... ... ... ... ... ... басым
көпшілігі бір кездегі ресей империясына қарағандықтан, түркітанудың алғаш
пайда болған жері, Отаны ... ... ... Ал жеке ... ... ... кезі XIX ғасырдың 2-жартысы. Қазіргі кезде түркітану негізінен
түркі тілдері мен әдебиетін ... ... ... ... тілдерінің тарихын зерттеудің аса маңызды ...... көне ... ... ... ортағасырлық араб, парсы, түркі
ғалымдарының еңбектері және XVIII ғасырдан бергі Батыс ... мен ... ... ... ... XIX ғ. ... еңбектерде түркі
тілдері даралана зерттелуден гөрі жалпы түркі тілдерімен немесе оның ... ... ... ... т.б.) ... ... танысу негізінде
оларға тән заңдылықтарды анықтау, салыстырмалы ... ... ... ... жазу дәрежесінде болды. Сөйтіп, XVIII ғ. ... ... ... ... ... ... Бұл ... Мәскеу,
Петербург, Қазан қалаларында оның ірі орталықтары қалыптасып, А. Казамбек,
О. Бётлинг, И. Н. ... Л. З. ... Н. И. ... ... ... ... зерттеуге ден қойды.
Орта ғасырлардағы араб ғалымдарының зерттеулеріне шолу
Араб тілінің белгілі маман Абу ... 1312ж. ... ... ... ... ... тілдерінің түсіндірме кітабы) еңбегінің
түркі тілдерін зерттеуде алатын орны ерекше. Автор араб ... ... ... ... лексикасын, морфологиясы мен синтаксисін жан ... Ол үшін ... тілі мен ... ... ... отырған. Еңбектің сөздік бөлімінде 3000-нан аса қыпшақ сөзі
берілген. Абу ... ... ... М. ... ... ол
сөздердің басым көпшілігі дыбыстық құрамы жағынан да, мағынасы ... ... тілі ... өте ... ... ... түркі тілдеріндегі
дауысты, дауыссыз дыбыстарға, олардың қолданылу заңдылықтарына тоқтаған.
Еңбектің морфология бөлімінде ... мен ... сөз ... ... ... мен ... ... түрлері, қызметі жайында
түсінік беріледі. Т. Қордабаев Абу Хайиан ... «өз ... ... қай-қайсынан болса да көп ілгері ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық жүйесін
жасауға талпынған елеулі еңбек», - деп бағалайды.
Ресей және Батыс ... ... ... ... ... ... ... көрнекті ескерткіш «Кодекс
куманикус» (Құмандардың ... ... ... Оны ... ... Қырымға қоныс аударған келімкестер жасаған. Сөздікті италияндық
көпестер мен католик миссионерлер өз мақсаттары үшін ... ... ж. ... ... ... ... ... католиктер монастрінде
қайта көшіріліп жарық көрген, екі ... ... ... ...... ... екінші бөлім – діни уағыздамалардан, інжіл
үзінділерінен тұрады.
«Кодекс куманикустың» тілі жайында әр ... ... ... ... оны ... мен ... Кавказдағы жаңа қыпшақ тілдерінің (Қырым
татарлары, қараим, құмық, қарашай-балқар) тегіне жатқан тілді ... ... ... оны Еділ бойындағы татар тілінің ... ... ... оның ішінде қазақ тілінің тарихын
зерттеушілер, қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдерінің орта ғасырдағы ... ... ... деп ... Бұл ... негізсіз емес,
«Кодекс куманикусте» қазақ тілінің өзіндік ерекшелігін танытатын дыбыстық,
грамматикалық құбылыстар баршылық. Мысалы, ... сөз әрі ... ... ... беріліп отырғанымен (таг// тау, ... ... ... ... орнына у айтылуы (йығын-йыйн), й рнына ж (йеміш-
жеміс, ... ... ... екен; ілік жалғайуы өзі жалғанаты түбір
сөздің соңғы дыбысының әуеніне ... ... -нің ... ғана ... ... ... осы ... оғыз тілдеріне тән –ың/ -ің/ -ұң/ -үң
вариантының ... ... ... тілі ... ... ... зерттеген ғалымдардың бірі –
көрнекті неміс ғалымы Г.Ю. Клапрот (1783-1835). Оның 1825 ж. ... ... ... ... ... ... ... анықтама, одан соң
түрік, қазан татары, тобыл және ... ... ... ... ... французша-қазақша сөздікше берілген.
Қазақ тілінің материалы 1806-1817 ж. Берлинде И. Х. Аделунг (1732-
1806) шығарған «Митридат» деп аталатын 4 ... ... ... ғ. 20-30 ж. ... ... шекаралық комиссясында қызмет
еткен А. И. ... ... ... киргиз-казачьих или киргиз-
кайсацких орд и ... (СПб, 1832) деп ... ... ... ... ... ... із қалдырған еңбегінде қазақ тіліне, әсіресе
оның фонетикасы мен лексикасына, едәуір көңіл бөлген. Мысалы, басқа түркі
тілдеріндегі ш ... ... ... с, и орнына ж айтылатынын көрсеткен.
(Бұл кітап 1996 ж. «Санат» баспасынан қайта басылып ... ... мен ... ... ... ... ... түрде даралай зерттеулері XIX ғ. Орта ... Ол ... бір ... тек ... ... ғылыми
талдаулар да жасалып отырды. Солардың ең алғашқысы – ... ... ... ... Н. И. ... ... ж. Қазанда шыққан «Материалы к изучению киргизского наречия» ... ... ... мәнісінде, бұл – миссионерлік мақсаттан туған ... еді, ... ол ... ... ... ... ... арналған алғашқы
еңбек болып табылады. Кезінде бұл еңбек қазақ ... ... үшін ... құрал болған. Оның қазақ тілі үшін тарихи мәні ... И. ... ... үш ... (кіріспе, дыбыс
бөлімі, грамматика бөлімі және сөздіктен) тұрады. ... ... ... ... – Ғ.Қ.) түркі ... ... ... тобына жататыны, онда шағатай ... тән ... ... көне түркі, монғол сөздерінің көп кездесетіні;
сөйлеу тілі мен ауыз ... ... ... ... сонымен бірге оның
жазба нұсқаларында татар тілінің әсері ... ... атап ... ... арасында таза қазақ тілінде жазылған бірде-бір қағаз, болмаса хат
кездестіру қиын ... ... ... ... ... , ... құрылысы жайында
бірқатар мәлімет берілген. Әсіресе автордың қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... жолдарын талдауы, буын
үндестігі, екпін туралы ... осы ... ... жақын. Автор қазақ
тілінің татар тілінен ең басты айырмасы фонетикасында деп есептейді, ... ... ... әсіресе дауыстыларды, дәл білдіре алмайды деді.
Грамматика бөлімінде кейбір сөз таптары, біраз сөзжасам жұрнақтары, күрделі
және қос ... ... ... ... ... ... орыс тіліне
аударылып, сөз мағыналарын кең түсіндіруге мән ... П. М. ... ... ... оны өте ... ... Бұл ... алғашқы сөздіктердің бірі деп қарауға болады.
Н. И. Ильминский 1869 ж. ... ... ... ... тілі
грамматикасы» авторларының бірі А. Н. Кононов – бұл ... ... ... ... ... ... үлгі болғанын атап көрсетеді.
Шыққан мерзімі жағынан ендігі аталатын – М. А. ... ... ... турецкая, персидская, киргизская и узбекская» (СПб,
1875), «хрестоматия ... ... ... и узбекская» (СПб,
1876) ... ... М. ... ... алғы сөзінде Түркістан
қазақтарының сөйлеу мәнерін құптайтынын және грамматикасының қазақ тіліне
қатысты ... Н. И. ... ... ... ... оны ... Жәңгір Бөкеев пен Г. Ибрагимовтың қарап шыққанын
ескертеді. Еңбек негізінде қазақ ... ... ... онда ... сын ... ... ... септеулік, демеулік, үстеу, одағай,
етістік, ... ... ... ... ... сөздер жайында бірқатар
талдау жасалған.
П. М. Мелиоранскийдің пікірінше, бұл ...... ... ... ... тіл мен сөйлеу тіліне тән тұлғаларды бір-бірімен
шатастырып ... ... зат ... ... ... ... ... аталарға, аталарны; етістіктің өздік етіс тұлғасы – жазынмақ,
ортақ етіс тұлғасы – жазышмақ, ... ...... ... ... ... ... М. Мелиоранскийді қазақ тілінің грамматикалық құрылымын ... ... рет ... түрде зерттеген ғалым деуге болады.
П. М. Мелиоранский түркі тілдерінің салыстырмалы – ... ... ... ... Ол тарихи-этнографиялық, лингвистикалық
түсінік бере отырып, оннан астам ескерткіштерді зерттеп ... ... в ... ... (1899), ... ... о ... языке»
(1900), Рабғузидің «Қысас ал-анбиясы» туралы зерттеулері – түркологияның
негізгі қорына енген ... тілі ... ... белгілі түркологтардың бірі – көп
уақыт бойы ... ... ... ... қазақ мектептері жөніндегі
округтік инспектор болып істеген В. В. ... ... ... ... ... ... этимология и синтаксис» (Оренбург,
1897) деп аталатын еңбегінде бірқатар мәселе бұрынғы зерттеулерге қарағанда
толықтырылып, басқаша ... ... бұл ... ... ... дұрыс көрсетілген. Фонетика бөлімінде дыбыстардың өзара
үндесу, алмасулары, түсіп қалуы толығырақ баяндалған.
Грамматикалық ... И. ... ... ... ... языка» деген еңбегі 1900 ж. «Труды по востоковедению»
атты жинақта жарияланған. Онда ... ... ... ... ауыз ... ... берілген. Н. Созоновтың «Записки по
грамматике киргизского языка» ... 1912) ... ... ... ... ғасырдың II жартысындағы қазақ тілін зерттеу орыс тілінде жүрді.
Сондықтан бұл ғылым саласының ... ... әлі жоқ еді, ... тілі ... жеке пән ... ... ... осы кезеңде қазақ тілін танып-білуге Ресей ғылы академиясы ... ... ... ... ... ... ... тілінің
құрылымын баяндау, өзге түркі тілдерімен салыстыру сияқты жұмыстардың
жүргізілуі, біріншіден, қазақ ... өз ... ... ... тіл ... ... ... тіл білімі деген ғылым саласының ірге тасын қалау
қажетігін ұсынды. Бұл «қажеттілікті» жүзеге асырған XX ... ... ана тілі үшін ... ... еткен Ахмет Байтұрсынов болғаны
мәлім.
Қазақ тілінің құрылымдық жағынан дамуы жайында арнайы ... ... ... ... дегендер болған жоқ. Ал оның әлеуметтік
қызметіне бұл кезеңде ... ... ... ... айтсақ, жазба тілдің
нормалары қазақтың халықтық тіліне негізделуі қажет пе, әлде сан ғасырлық
дәстүрі бар түркілік ... ... пе ... ... және ... мәні ... ... Бұл орайда мәселе көтергендер қазақтың демократ ойшылдары,
ұлттық интеллегенцияның озық ойлы өкілдері болды. Сонымен қатар ... ... мен ... да бұл ... ... ... — 40 ... бастап сөз таптары мен ... ... ... ... ... жарық көре бастады. Ұлттық тіл білімі
қалыптаса ... ... ... жеке сала ... ... ... зиялылары саяси қуғын-сүргінге ұшыраған 30-жылдары ... әр ... ... ... шеңберінде сөз болды. 1940 жылдан бастап
синтаксистің жекелеген ... ... ... ... Қазақ
тіліндегі жай сөйлем мен ... ... ... анықталды, жақсыз
сөйлемнің, құрмалас сөйлемдердің сыр-сипаты ашылып, ... ... ... ... ... ... берілді. Қазақ тілінің ғыл. курсы 1954 ж.
“Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... 1962 ж. ... мен
морфология тарауларынан құралған “Қазіргі қазақ тілі”‚ 1967 ж. морфология‚
синтаксис салаларын қамтыған ... ... ... атты екі ... ... Ал 1980 жылдары сөзжасамның ... ... ... ... ... дербес сала ретінде бөлініп шықты Сонымен
қатар синтаксис саласы да ... ... ... ... ... ... ... орын тәртібі зерттелді.
Грамматика Байтұрсыновтың оқулықтары, мақалалары Қ. т. б-нің грамматика
саласының қалыптасуына да негіз болды. Ғалым сөз жүйесі мен түрлері, ... мен ... деп ... оқу ... қазақ тілінің морфология,
синтаксис салаларын арнайы зерттеп, оқушыларға ... де ... ... ... Осы ... ... сөз тіркесі, сөйлем, бастауыш,
баяндауыш, зат ... ... ... т.б. ... қалыптасып‚
тұрақталды. Байтұрсыновтың грамматика саласындағы еңбектерінде функционалды
грамматика, сөзжасам мәселелері де сөз ... ... ... қатысты
тұжырымдары кейінгі еңбектерде дамытылды.
Қазақ тіл білімінің Кеңес дәуірінде ... ... ... ... тіл ... ... және басқа оқу орындары үшін
оқулық, оқу құралдарын жасау жүйесін ретке ... ... ... ... жүзеге асыру – 1920 жылдардағы қазақ тіл
білімінің ең ... ... ... ... ... ... ... шағын анықтама, грамматикалық,
әдістемелік құралдар, сөздіктер ... тіл ... ... ... ... ... ... Аймауытов, Қошке Кемеңгеров,
Әбдірахман Байдилдин, Нәзір Төреқұлов т.б. ... ... ат ... ... тіл ... 1930 жылдарда мектепке арналған қазақ тілі
оқулықтарын Сәрсен ... ... ... ... етті. Ол 1932 ж. IV
класқа арналған «Қазақ тілі грамматикасын», 1933-1934 ж, VI-VII ... ... ... бағдарламасы мен оқулығын, 1938 жылы «Қазақ тілі
грамматикасының» 1 бөлімін (фонетика, морфология), 1939 ж. Осы ... ... ... ... Соңғы оқулық күні бүгінге дейін V-IX кластардың
оқулығы ретінде үздіксіз пайдаланылып келеді.
1950 жылдардағы тіл білімі. Монографиялық зерттеулердің ... ... ... 1967 ж. ... ... грамматикасы. І. Морфология»
(авторлар ұжымы) деп аталатын академиялық еңбектер шығарды.
Жалпы грамматика ... ... ... ... Т.
Қордабаевтың мынадай пікірімен келіспеуге болмайды: «Кеңейте, тереңдете
зерттеуді қажет ... ... әлі де ... ... сөз ... ... жүйесінің кеңес дәуірінде даму сипаты, оның қандай
салаларының функционалдық жағынан кеңейіп, қандайларының көнере бастағанын,
ондай құбылыстардың ... ашу ... ... қойған жоқ. Грамматикалық
құрылысымыздың барлық салаларында да ... ... ... ... ... қалып келеді».
Пайдаланылған Әдебиеттер тізімі:
1. Т. Қордабаев Қазақ тіл білімінің қалыптасу, даму ... ... ... І. ... Ұлы ... және ... тіл ... // Қазақстан
коммунисі, 1967 ж
3. І. Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаев. Қазіргі ... ... ... ... 1975 ж
4. М. Абақан, Тілдің мәдени ... ... ... 2000 ... А. ... ... тілі ... автореферат. Алматы 1997 ж.
6. К. Аханов, Тіл білімінің негіздері, Алматы «Санат» 1993 ... Ә. ... Тіл ... ... ... 2003 ... Ш. Бектұров, М. Серғалиев, Қазақ тілі. Алматы «Білім» 1994 ж
9. Р. Сыздық, Қазақ әдеби тілінің тарихы, ... ... 2004 ж

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тілінің публицистикалық және баспасөз тілі33 бет
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Ботаникалық ресурстану ғылымы және оның ғылымдар жүйесіндегі орны6 бет
Жартышарлардың ассиметрия мәселесі. Cөйлеу кезіндегі сол (доминант) және оң (субдоминант) жартышарлардың рөлі3 бет
Стилистика және оның проблемасы4 бет
Стилистика және оның проблемасы туралы4 бет
Шетел тілінен өзіндік жұмысты ұйымдастыру өзін – өзі талдау, өзін – өзі бағалау, өздігінен даму жолы ретінде37 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Нарықтық экономикадағы ғылыми техникалық прогресс3 бет
Нейролингвистикалық бағдарламалау70 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь