Картоптың жаңа сорттары мен будандардың экологиялық иілімділігін бағалау

Кіріспе
1 Қазақстанда картопты өсіру жағдайы және ерекшеліктері
1.1 Ботаникалық ерекшеліктері
1.2 Морфологиялық ерекшеліктері
1.3 Биологиялық ерекшеліктері
1.4 Орталық Қазақстанда картопты өсіру технологиясы
2 Шаруашылықтың жағдайы
3 Зерттеулер әдістемесі және бағдарламасы
3.1 Топырақ . климат жағдайлары
3.2 Шаруашылықтың топырағы және ауа . райы жағдайы
3.3 Зерттеулердің әдістемесі және бағдарламасы
3.4 Қолданылатын сорттардың сипаттамасы
4 Экологиялық сынау жөніндегі зерттеулер әдістемесі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе

Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде картоптың потенциалды мүмкіндігін зерттеуге көп назар аударылады. Осымен қатар зерттеулердің негізгі мақсаты – осы бағалы ауыл шаруашылығы дақылынан өнімі жоғары және тұрақты өнім алу. Көптеген елдерде картоп өсірудің жинақталған тәжірибесі – картоп өнімдерінің өндірісінің дамуы мен өсуі әлемдік іссанада келесі факторларға байланысты екенін дәлелдеді: селекцияның даму деңгейіне; отырғызу материалдарының сапасына; картоп өсіру технологиялық үдерістің механикаландыру деңгейіне; суармалы егіншілікті жеткіліксіз су қамтамасыз етілген аймақтарда егістік көлемін кеңейту.
Қазіргі уақытта Қазаққстанның көптеген аудандарының өндірістік егістігінде картоптың отандық селекциямен шығарылғандары кең қолданылады. Көптеген сорттар бірқатар шаруашылық – пайдалы белгілерімен сипатталады: фитофторозға және вирусты ауруларға төзімділігімен. Айта кететін жәйт, отандық картоп сорттары әр түрлі топырақ – климат жағдайларында тұрақты және жоғары өнім береді, өзінің өнімділігі жөнінен және басқа көрсеткіштері бойынша шетел сорттарынан қалыспайды. Бірақ, қазіргі кезде отандық селекцияда күрделі және қиын шешілетін мәселелер туындап отыр. Олардың арасында вирустық, бакттериялық және саңырауқұлақ ауруларына, зиянкестерге қарсы кешенді төзімділігі бар жоғары өнімді сұрыптарды шығару – ол маңызды болып тұр.
Соңғы жылдары картоптың отандық селекциясында өнімділігі мен иммуногиялогиялық сипаттамасының артуымен бірге селекционерлер оның сапалық тұтынушылық қасиеттеріне үлкен көңіл аударуда. Себебі, қазіргі уақытта нарықтағы нарықтағы картоптың сұранысы мен бағасын көбінесе түйнектің қызықтыратын сыртқы түрі және сүйкімді сыртқы пішінін анықтайды. Сатып алушы картоптың мынадай сорттық ерекшеліктерімен белгілеріне көңіл аударатын болған: қабығының түсіне, түйнектің жұмсақтық түсіне, тереңдігіне, дәмдік сипатталғанын, сонымен бірге селекциялық жұмысында басты көрсеткіші – шығарғанда түйнектегі құрғақ заттар мөлшері, крахмалдылығы және әр түрлі картоп өнімдерін шығаруға жарамдылығы. Қазақстанда бұл мәселелерді селекционерлер еш қиындықсыз шешті. Бүгінгі күні еліміздегі шығарылған жаңа сорттар өзінің тартымдылығы мен тауарлық өнімнің сапасы жөнінде шетел сорттарынан кем түспейді.
Тұқым шаруашылығында сорттық сорттық көбейту тәсіліне тәуелсіз кейбір ауылшаруашылық дақылдарының сорт қасиеттерін қолдану үшін
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Айтбаев Т.Е., Швидченко В.К., Хасанов В.Т., Мазурок В.В. Производство оригинального, элитного и репродуктивного картофеля в современном семеноводстве. Астана. 2009. С. 29-33.
2. Бабаев С.А. Семеноводство картофеля в Казахстане на безвирусной основе. Вестник с/х науки Казахстана №6. 1991г. с.6-8.
3. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. Москва, 1972 г.
4. Красавин В.Ф. Хозяйственно – ценные признаки перспективных сортов картофеля. Тематический сборник научных трудов по картофелеводству, овощеводству и бахчеводству. Алма-Аты, 2004 г. с.22-33.
5. Лигай Г.Л. Селекция картофеля на устойчивость к вирусным болезням в Казахстане. Вестник с/х науки Казахстана № 6. 1999г. с.30-36.
6. Методические указания по экологическому сортоиспытанию картофеля в Казахстане. Кайнар. 2004г.
7. Маханов Н.М., Анисимов Б.Б., Семеноводство во Франции. Картофель и овощи № 7. Москва. 1980г с.38-39.
8. Нурпеисов И.А., Абдильдаев В.С., Баядилова Г. Пораженность растений картофеля грибными вирусными инфекциями в зависимости от генотипа в условиях зоны юго-востока Казахстана. Актобе. 2008г. с.167-170.
9. Титов Р.А. Продуктивность и хозяйственно – полезные качества картофеля в экологическом сортоиспытании. Актобе. 2008. с.224-226.
10. Токбергенова Ж.А., Амренов Б.Р. Ведение первичного семеноводства картофеля с применением методов биотехнологии. Актобе. 2008г. с.226-229.
11. Шарипова Д.С., Мошняков Н.А., Красавин В., Отбор исходного материала в селекции картофеля на раннеспелость. Алматы 2003г. с.87.
12. Ауыл шаруашылығын өркендету жүйесі жөніндегі ұсыныстар Алматы, 1968
13. Қ.К.Әрінов, Қ.М.Мұсынов, А.Қ.Апушев, Н.А.Серекпаев, Н.А.Шестакова, С.С.Арыстанғұлов. Өсімдік шшаруашылығы. Алматы, 2011
        
        Қарағанды облысы «Қарағанды өсімдік шаруашылығы және селекция ғылыми
зерттеу институты» ЖШС-гі картоптың жаңа ... мен ... ... ... |Кіріспе |3 |
|1 ... ... ... жағдайы және ерекшеліктері |5 |
| ... ... |6 |
| ... ... |8 |
| ... ... |9 |
| |1.4 ... Қазақстанда картопты өсіру технологиясы |11 |
|2 ... ... |22 |
|3 ... әдістемесі және бағдарламасы |23 |
| |3.1 ...... ... |23 |
| |3.2 ... ... және ауа – райы ... |24 |
| |3.3 ... ... және бағдарламасы |26 |
| |3.4 ... ... ... |28 |
|4 ... ... ... ... ... |30 |
| ... |32 |
| ... әдебиеттер тізімі |33 ... ... ... ... ... ... потенциалды
мүмкіндігін зерттеуге көп назар аударылады. ... ... ... ... – осы ... ауыл ... дақылынан өнімі жоғары және
тұрақты өнім алу. Көптеген елдерде ... ... ... ... ... ... өндірісінің дамуы мен өсуі әлемдік ... ... ... ... ... ... даму ... материалдарының сапасына; картоп өсіру технологиялық үдерістің
механикаландыру деңгейіне; суармалы егіншілікті жеткіліксіз су ... ... ... ... ... уақытта Қазаққстанның көптеген ... ... ... ... ... шығарылғандары кең қолданылады.
Көптеген сорттар бірқатар шаруашылық – пайдалы белгілерімен сипатталады:
фитофторозға және ... ... ... Айта кететін жәйт,
отандық картоп ... әр ... ...... ... ... ... өнім береді, өзінің өнімділігі жөнінен және басқа көрсеткіштері
бойынша ... ... ... ... ... ... отандық
селекцияда күрделі және қиын ... ... ... отыр. Олардың
арасында вирустық, бакттериялық және саңырауқұлақ ауруларына, зиянкестерге
қарсы кешенді төзімділігі бар ... ... ... ... – ол ... ... жылдары картоптың отандық селекциясында өнімділігі ... ... ... бірге селекционерлер оның сапалық
тұтынушылық қасиеттеріне үлкен көңіл аударуда. Себебі, қазіргі ... ... ... сұранысы мен бағасын көбінесе түйнектің
қызықтыратын сыртқы түрі және ... ... ... ... ... картоптың мынадай сорттық ... ... ... ... ... ... түйнектің жұмсақтық түсіне,
тереңдігіне, дәмдік сипатталғанын, сонымен ... ... ... ... – шығарғанда түйнектегі құрғақ ... ... және әр ... ... ... ... ... бұл мәселелерді селекционерлер еш қиындықсыз ... ... ... ... жаңа сорттар өзінің тартымдылығы мен тауарлық
өнімнің сапасы жөнінде шетел сорттарынан кем түспейді.
Тұқым ... ... ... ... тәсіліне тәуелсіз кейбір
ауылшаруашылық дақылдарының сорт қасиеттерін ... үшін ... ... , ... және басқа да көрсеткіштері жөнінде қатаң сұрыптау
қажет және ұрпақтары бойынша ... ... ... сынау керек.
Сауықтырылып жатқан сорттарды ... ... ... және ... ... және ... бастапқы генотиптің деңгейінен төмен емес
экологиялық далалық төзімділігі бар ең ... ... ... қалыпты,
тіршілікке қабілетті клондарды сұрыптап алу керек. Осының ... ... ... екі және одан көп жыл бойы ... ... ... қол ... болады.
Мен өндірістік іссананы Қарағанды өсімдік шаруашылығы және селекция
ғылыми зерттеу институтында мамыр ... 13 – нен ... 30 ... ... ... ... 1 – інен бастап, қыркүйек айының 15 – не дйінгі аралықты
өттім.
Экологиялық сынақта зерттеу нысандары ретінде ... ... ... ... институтының 20 будандары және отандық шетел селекциясының ... ... ... картоптың жеке сорттары мен ... ... ... ... ... Қазақстан жағдайында картоптың сорттары мен будандарының даму
ерекшеліктерін зерттеу;
- Орталық Қазақстанда картопта ... ... ... мен
зиянкестерге қарсы төзімділігін зерттеу;
- картоп өнімділігінің құрылымын, ... тез ... ... ... сорт ... жіберу үшін шаруашылық – бағалы белгілері
бойынша картоптың үздік сорттары мен будандарын бөліп алу.
1 тарау. Қазақстанда картопты өсіру ... және ... ... тегі – Оңтүстік Америка, ол біздің жыл санауымыздан, 1-
2 мың жыл бұрын өсіріле бастаған. Европаға (Испания) ... ... Бұл ... ... ... дәнді дақылдардың егін өнімінің
жиі түрде ... ... және ... ... ... ... айтарлықтай өсуі бұл аймақта тың және ... ... ... ... Бұл ... ауыл және қала ... картоп шаруашылығының берік базасын жасауды талап етті. Бұл күндері
Солтүстік Қазақстанның төрт облысы мен ... ... ... ... ... ... егістігінің 60 % (шамамен 170 мың ... ... ... 1. ... ... ... егістігінің аумағы (2004 ж., мың га)
| |Барлық ... ... ... ... | ... ... | |
| | | ... ... |үй |
| | | ... |шаруашылығы |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | ... | | ... |6.4 |26 |136.7 ... ... |0,7 |0,1 |16,1 ... | | | | ... |6,1 |0,3 |0,5 |5,3 ... |34 |0,8 |13 |20,2 ... |1 | |0,2 |0,8 ... |27 |0,6 |1,9 |24,5 ... |6 |0,4 |1,8 |3,8 ... |4 | |0,5 |3,5 ... |10,3 |1,6 |1,2 |7,5 ... |9,9 |0,4 |0,7 |8,8 ... |7,9 |0,1 |0,2 |7,6 ... |12,1 |0,4 |1,9 |9,8 ... |22,5 |0,5 |0,5 |21,5 ... |10,2 |0,3 |3,5 |6,4 ... қ. |1,1 |0,3 | |0,8 ... қ. |0,1 | | |0,1 ... |166,8 |5,7 |22,2 |138,9 ... ... ... салыстырмалы түрде жаңа дақыл. Оның
алғашқы алқаптары 19-ғасырдың орта ... орыс ... ... ... 30-жылдарына дейін егістік аумағы шамалы болды және
тауарлы сипатқа ие бола алмады.
Қазіргі кезеңде ... ... ... ... жалпы егіс
аумағы шамамен 23,0 млн ... тең. ТМД ... ... ... түсімі
бүкіл дүниежүзілік өндірістің үштен бірін қамтиды (негізгі өндірушілері
Ресей Федерациясы, Украина, Беларусь, Балтық бойы ... ... ... ... ... 2004 жылы орта ... ... шаруашылық
нысандарында 134,0 ц/га болды (Кесте 2)
Дүние жүзінде барлық өндірілген картоптың 60% азық-түлікке жұмсалады,
ал ТМД ... бұл ... ... ... ... ... жекелеген
жылдары өндірілген картоптың үштен бірі ғана ... ... ... ... ұшырайды, ал дамыған АҚШ-да картоп шығыны 5% ... ... 2. ... ... ... ... (2004 ж., ц/га)
|Облыстар |Барлық |Оның ішінде |
| ... | |
| ... |
| |ы | |
| | | |
| | ... ... ... |үй |
| | ... ... |шаруашылығы |
| | ... | | ... |134 |121,1 |148,6 |131,8 ... ішінде | | | | ... |107,1 |56,9 |78,6 |109,5 ... |115 |60,7 |111,9 |118,6 ... |154,8 |130,6 |153,4 |156,7 ... |107,8 |61,2 |103,6 |111,3 ... |135,9 |110,1 |103,9 |138,9 ... |170 |89,5 |188,4 |167,2 ... |83,4 |64,2 |94,2 |82,2 ... |164,2 |183,3 |167,2 |159,8 ... ... ... ... ... ТМД елдерінде – 120 кг, АҚШ-да
– 60 кг, Қазақстанда – 90 кг.
1. ... ... ... ... алқа ... ... ... негізгі түрі Solanum tuberosum. Табиғи тегі бойынша картоп
сабағы жыл ... өліп ... ... шөптесін өсімдік, бірақ жер
шарының көптеген елдерінде бір жылдық өсімдік түрінде өсіріледі (Сурет 1).
Оны ... ... ... ... ... және ... болады. Өндіріс жағдайында картоп негізінен түйнегімен –
қысқарған жер асты ... ... түрі – ... ... ... картопта күндік тамыр мен жалғыз сабақ, ал түйнегімен көбей-тілгенде
шашақ ... ... мен бұта ... ... ... бұтасы бірнеше
сабақтардан құра-лады. Өсімдігі қосжарнақты, ... ... ... ... ... ... ... массасының 6-7 %, ал астық
дақылдарында ол ... – 20-25%) және ... 60 см ... ... ... ... ол түр ... ұшырған жер
асты сабағы болып табылады, ұштары жуандап түйнекке айналады. Түйнектерде
көзшелер бұранда ... ... ... жапырақтар). Картоп
түйнегі маңызды биологиялық қасиеті – ... күйі ... ... өзі ... материалды келесі өніміне зиян келтірмей күзгі-қысқы
кезеңде сақтауға мүмкін береді. ... ... ... ... ... ... жағдайларына байланысты. Ортадан кеш пісетін және кеш пісетін
сорттарының тыныш-тық күйі ерте және орташа мерзімде ... ... ... ... ... ... (тәртібін) дұрыс қолданғанда картоп
түйнегі 6-7 ай бойы ... ... ... өне бастағанда тыныштық күйдегі өркен-көзшелерден өскіндер
түзіледі, олар ... ... және ... ал ... – ұзын және ... Өскіндерден картоп бұтасы пайда ... ол ... ... ... ... басқа танаптық дақылдар сияқты
өзінің тіршілік үрдісінде үнемі қоршаған ортамен ... ... ... ... мол өнім ... ... ... тіршілік
факторларымен (су, жылу, жарық, ауа, ... ... бір ... және ... ... ... ету ... өсімдігінің қоршаған орта факторларына талабы тіршілігінің әр
кезеңінде бірдей емес. Оның ... әр ... ... жағдай қалыптасқанда
басқаша әсер етеді, міне сондықтан өсу ... ... ... ... және ... ... ... абзал.
1.2 Морфологиялық ерекшеліктері
Картоптың биіктігі 40 — 80 см, кейде 150 ... ... ... Бір түпте
3 — 6 сабақ болады. Гүлі ақ, қызғылт не көкшіл күлгін түсті. ... ... көп ... Жер ... ... сабағының ұшы түйнекке айналады.
Жаз ортасында картоп гүлдейдi. ... ... ... ... ... ... алқа ... жататын өсiмдiктерге тән.
Насекомдар картоп гүлдерiне көп қонбайды, өйткенi шырындығы жоқ, тозаңдары
аз. Гүлдерi ... ... ... ... ... пiсiп ... ақ ... жидектер орман жаңғағынан сәл үлкендеу. Картоптың
тұқымынан жаңа өсiмдiк өсiп ... ... жылы ... ... ... болмайтын ұсақ түйнектерi жетiледi. Жаңа сорттар шығару
мақсатында ғана картопты тұқымы арқылы көбейтедi. Әдетте картоп түйнектерi
арқылы вегетативтiк ... ... ... түрi ... жер асты ... Олардың
сабақтарында көп мөлшерде крахмалдың артық қоры ... ... ... ... ... ... ... пайда болады. Картоп түйнегiнiң 75-80% су, 25% құрғақ заттар. Осы
құрғақ заттардың 14-22% крахмал түзедi.
Картоп ... ... бай, ... ... С көп болады. Картоп
түйнегiнде капустаға, томатқа, сәбiзге, пиязға қарағанда ... В, ... көп ... ... картоп түйнегiнде  витамин А, В, В, Н, ... тағы ... ... шыққан жерлерi Чилидiң жағасы мен Перудiң таулары. Картоп
таудың ... ... ... ... ... Қазiргi кезде
Перуандықтардың негiзгi азығы картоптың көптеген сорттары бар. Шаруашылықта
қолданылуына, биологиялық ерекшелiктерiне қарай ... ... төрт ... ... зауыттық, малазықтық, жанжақты сорттар. Картоптың
асханалық сорттарының түйнектерi дәмдi, тез пiсетiн және ... ... ... ... ... ерте ... және ... уақыты орташа
болып келетiн картоптар жатады.
Зауыттық сорттарға түйнегiнде крахмалы көп (18 % кем ... ... ... көп ... картоптар жатады. Зауыттық сорттарға әдетте кеш
пiсетiн және ұзақ сақталатын картоптар ... ... ... ... ... мен ақуызы (белогi) көп
болатын, крахмалы аз дәмсiз картоптар жатады.
Жанжақты сорттарға түйнегiнiң сапасы жағынан ... және ... ... ... картоптар жатады. Бұларды тамаққа да, зауытқа
да пайдалануға болады.
Көлеңкелi жерлерге отырызылған ... ... ... ... Шығу тегi ... ... ... климатты аймақтың өсiмдiгi. Ауа
райы ашық, салқындау, ... жиi ... ... ... ... онша көп ... ... картоптың өнiмдiлiгi жоғары болады.
Картопты көктемде отырғызады. Отырғызуға картоптың орташа салмағы 60-
80 гармм болатын ... ... ... ... алдында картоп
түйнектерiн 30-40 күн бойы жарығы мол, температурасы 12-16º С ... ... ... ... өсiру картоптың дамуын жеделдетедi және
өнiмдiлiгiн арттырады. Түйнектердiң ... ... жер ... ... ... Арам ... ... картопты түптеген соң,
жаңа қосалқы тамырлары мен жер асты өркендерi – сталондары пайда болады.Осы
сталондардың ... ... ... ... жетiледi.
1.3 Биологиялық ерекшеліктері
Картоп айтарлықтай жылу сүйгіш өсімдік. Тыныштық күйден күйден ... ... 3 – 50С – дан ... емес топыраққа отырғызғаннан кейін
өне бастайды. Бірақ бұл температурада оның өнуі баяу ... ... ... ал ... ... ауруларымен жеңіл залалданады.
Температура +7 – 80 дейін көтерілгенде түйнекте қалыпты өну байқалады. Әрі
қарай ... ... ... өну ... ... ... ... арта бастайды. Түйнектердің белсенді өнуіне ең
қолайлы температура +16 - 180 деп есептеледі.
Картоптың ... мен ... ... ... ... +5 – ... ... өсуі орташа ылғалды топырақта +17 - 220 ... +250 – тан ... ... ... әлсіретеді,
ассимиляция процесі баяулайды, ал 420 – тан ... ... ... ... ... өсуін тоқтатады. Картоптың сабағы мен жапырағы
төмен температураға да өте сезімтал. – 1 – 1,50суықтықта және ауаның ... ... ... ... ... және өліп ... ... гүл қауыздары пайда болған кезде түзіле бастайды және бүл
кезеңдегң топырақ ... +16 – 180 ... +22 – 250 ... ... ... де ең қолайлы болып табылады. ... +60 – тан ... және +230 – тан ... ... түйнектердің
өсуі тежеледі, ал +26 - 290 – та түйнектің түзілуі мүлде ... ... ... ... биологиялық белсенді температура
жиынтығы ( +100 – тан жоғары ) пісу мерзімі ерте және одан ерте ... үшін 1400 - 16000 , ... ... ... сорт үшін 1600 - ... ... және кеш пісетін сорт үшін 1800 – 20000 . Бұл ... ... 1800 – 22000 ... ал ... 16000 – ... – қа ... ... Сондықтан ортадан кештеу және кеш пісетін
сорттар қажетті оптимум температураны алып ... ... ... ... мерзімде пісетін сорттардың өнімінен ... ... ... ... ылғалдылығына талғампаз. Бүршіктердің өнуі мен
өркендердің ... ... ... ... ... ... ... Өсімдік көгінің пайда болуы мен сабақ жапырақтар
қалыптасуының алғашқы ... ... ... ... шамалы,
өйткені жапырақтардың буландыру беті үлкен емес және осы ... ... ... ... Өсімдік өсе келе ылғалға қажетсінуі ... де ... ... ... ...... ... сәйккес
келеді, бұл кезде олардың жер бетіндегі массасы жақсы дамыған және тіршілік
қызметі ... Бұл ... ... ... бола бастайды, сондықтан
ылғалмен үздіксіз түрде қамтамасыз ету жоғары өнім алудың ... ... Бұл ... ... ... ... төмендеуі мен жапырақтың
солып қалуына әкеліп ... ал ... өзі ... ... ... өнімнің мөлшері мен сапасы төмендейді. Тамырлардың ... ... ... осы ... ... ТДЫ 70 – 80% ... ... қорлануына ең қолайлы жағдайлар жасалады.
Өсіп өну соңында, сабақ пен жапырақтың ... ... ... ... ... ... ... ылғалға қажетсінуі
кемиді.өсіп өну кезеңінің соңына ... ... жылы әрі ... ауа ... ... ... ... мықты әрі қалың қабақтың ... ... ... соның нәтижесінде өнімді жинаған кезде түйнектер
аз жарақаттанады да қыста жақсы сақталады. Керісінше, жауын – шашынды ... ... ... ... ... ... жұқа ... түзіледі,
жинаған кезде олар жеңіл жарақаттанады және нашар сақталады.
Топырақтағы ылғалдың мөлшері, оның жөтімсіздігі сияқты картоп өніміне
теріс әсерін тигізеді: ... ... ... ... ... азаяды,
бактериялық және саңырауқұлақ ауруларымен заладану артады.
Метеорология ... ... ... және ... ... картоптың транспирациялық коэффициенті 330 – 700
өлшем бірлігіне өзгереді. Орта есеппен 1 кг. Картоптың ... алу ... л. су ... ... бұл ... ... ... мен механикалық
құрамына байланысты өзгереді: құнарлы саздақ ... 85 – 100 л, ... ... 160 – 200 л. ... ... ... ... картоп сорттарының көпшілігінде
интенсивті өсу мен түйнек түзу шілденің аяғы мен ... бас ... бұл ... ... мол түсетін кезіне сәйкес келеді де ... ... ... Алайда, осы кезеңде қолайсыз ауа – райы
қалыптасса ( қуаңшылық, қолайсыз ... ), ... ... ... ... жағдайларда виркһустық аурулар да етек алып кетеді.
Картоп жарық сүйгіш өсімдік. Жарық ... ... ... ... ... ... ... мен гүлдену әлсізденеді, өнім қатты
төмендейді. Сондықтан алқапта өсімдікті дұрыс орналыстыру арқылы бұтаның
жан жақты ... ... еті ... ал бұл ... ... ... мүмкіндік береді. Оптималды отырғызу жиілігін ... ... ... ... ... ылғалмен қамтамасыз етілуі мен
топырқ құнарлылығына ... ... бір ... 40 – 50 мың м 2 ... беті ауданын
түзетін картоп ... ең ... деп ... ... ... ... – жапырақтары мен гүлдеуіне қарай ұзақ күнді өсімдіктерге
жатады.
Биологиялық ... ... ... ... ... ауа, ... ... жоғары талап қояды, ... ... ... бай орташа саздақ қышқылдау реакциялы топырақта жақсы
өнім береді. Картоптың ... ... мен ... ... ... ... ... тығыздығына 0,9 – 1,1 г/см 3 қара және қоңыр топырақта жасалады.
1.4 Орталық Қазақстанда картоптың өсіру ... ... ... төмендегідей негізгі ... ... ... ... ... ... ... дұрыс жүйесін жасау;
3) органикалық және минералды тыңайтқыштардың жеткілікті мөлшерін
енгізу;
4) алдын – ала ... ... ... түйнектерді сапалы дайындау;
6) жоғары өнімді картоп отырғызытын машиналарды пайдаланып дер кезінде
және сапалы ... ... ... ... ... – баптау;
8) шабу немесе десикациялау арқылы дер кезінде ... ... ... ... ... және ... ... кейін сақтауға дайындау.
Ауыспалы егістер. Ауыспалы егісте картоптың алғы дақылдарға талаптары
топырақ пен климат жағдайларына ... ... ... жеткілікті
аймақтарда өзінен кейін мүмкіндігінше көп тамыр мен аңыз ... ... ... ... ... және ... ... пен бактериялық ауру қоздырғыштарының жинақталуы
мен көбеюінің алдын алатын дақылдар жақсы алғы дақылдарға жатады.
Жоғары өнім ... ... ... бірі – картоппен ... егіс ... 50 – 60% ... сүрі жер – ...... және ... ... сияқты мамандандырылған ауыспалы егістерді игеру
болып табылады. Негізінен Қазақстанда картопты суармалы жерлерде ... оны ... алғы ... кейін орналастырып өсірген дұрыс. Еліміздің
солтүстік ... ... ... ... қара топырақтарында және
ылғал мол түсетін басқа аймақтарда картопты суарылмайтын, тәлімі ... ... ... ... ескере отырып суармалы жағдайда
өсірілетін картоп үшін мынадай ауыспалы егістер кескіндерін ұсынылады:
1. көпжылдық шөптер ( 2жыл ) – ......... ... – картоп – жүгері – картоп;
3. жүгері – картоп – тамыржемістілер – картоп;
4. ...... – қияр – ... – пияз – ... ( ... ) жерлерде;
1. ықтармалы сүрі жер – картоп – бидай;
2. ықтармалы сүрі жер – картоп – сұлы + бұршақтұқымдастардың ... ... ... сүрі жер – ......... ... жүйесі. Толыққанды егін көгін алу, пәрменді өсу ... ... ... ... ... үшін ... борпас, ауа өткізгіш
топырақ қажет. Борпас топырақтарда минерализация үрдісі қарқында жүреді,
соған ... ... ... ... мол ... ... ... тамыр
нашар және беткі қабатта ғана ... ... ... ... ылғалмен қамтамасыз ете алмайды. Сонымен қатар тығыз топырақта
ұсақ, деформацияға ұшыраған және крахмалдығы төмен түйнектер түзіледі. Бұл
ерекшелікті ... ... кең ... ... ... ауыр
топырақтарда ескерген жөн.
Суармалы жерлерде сүдігерлік өңдеу қайырмалы соқалармен 30 – 35 ... ... және бір ... ... ... көң де ... Көктемде, топырақтың физикалық «пісуі» жеткен кезде негізгі
өңдеу бағытына ... ... ...... ... орташа ауырлықтағы
тісті тырмалармен немесе ауыр топырақта - ауыр тырмалармен ... ... ... ... ... құралдарымен 18 – 22 см, ал
ауыр саздау ... 30 см ... ... ... ... жерлерде өсіргенде топырақты негізгі өңдеу таза
сүрі жер дайындау немесе сүдігер жырту түрінде ... ... ... ... ... ... мен оны сақтау маңызды рөл атқарады.
Ерте көктемгі тырмалау БИГ – 3 иретісті тырмамен жүргізіледі, картопты ... ... ... ... ... ... культиваторлармен 14 –
16 см тереңдікке қопсытады.
Тыңыайтқыш қолдану жүйесі. Қазақтың ... және ... ...... институтының деректері бойынша, 20 тонна көң төгілген
алқаптың әр гектарынан көң ... ... ... 25 ... ... ... алынған.
Көңнің әсері құмдауыт топырақта 2 – 3 жылға, сазбалшықыт топырақта 4 –
5 жылға дейн сақталады.Көң төгілген алғашқы жылы ... одан орта ... – 25 % ... 30 – 40 % ... 60 – 70 % ... өз ... саңғырығы. Картоп өсірілетін алқаптың әрбір гектарына 2 тонна
мөлшерінде енгізіледі.
Күл. Құраамында 11 % ... 5 % ... ... әк ... ... ... ... 100 ц өнім түзу үшін орта есеппен топырақтан 50 – 60 кг азот, 20 ... және 70 – 100 кг ... ... а с ы л т ы ң а й т қ ы ш. ... ... ... дәнді
бұршақ тұқымдас өсімдіктерді өсірген тиімді.
Жасыл тыңайтқышты аударып жыртқанда топырақ құрамындағы азот, ... ... ... ... Сонымен қатар оның физикалық қасиеті
жоғарылайды, ылғал сақтау және су ... ... ... тіршілігі жанданып, ауаның жоғары қабаты ... ... ... ... ... ... ерте ... дәнді
дақылдармен (арпа, сұлы) қосып себіледі. Дәнді дақыл жиналғаннан кейін бұл
алқаптағы жасыл ... ... тез ... және ... ... күзде
жыртылуы шарт.
М и н е р а л д ы т ы ң а й т қ ы ш т а р. ... ... ... үшін
органикалық тыңайтқыштармен қатар, құрамында өсімдікке қажетті және ... ... ... ... бар минералды тыңайтқыштардың маңызы
зор. Профессор Н.С.Бацановтың деректері бойынша картоп ... ... ... ... ... ... өзі ... ортада қажетті қоректік
заттардың толығынан болуын талап ететін ... з о т – ... ... ... түзетін аминқышқылдары құрамына
кіреді. Картоп өсімдігі азотты топырақтан азот ... ... ... ... арқылы алады.
Азот жетіспеген жағдайда өсімдік баяу өседі, ... ... ерте ... ... ... ... крахмалы азаяды және
өнімі төмендейді.
Азот шамадан тыс көп болса да зиянды, онда ... тым ... ... ... қалады және ұзақ уақыт піспейді.
Ф о с ф о р да өте ... ... ... Фосфор ақуыздың
құрамына кірмегенімен, нуклеин қышқылы құрамына кіреді, ол ақуызбен қосылып
нуклепротеидтер түзеді..
Фосфор – крахмалдың ... бір ... Ол ... ... ... ... кіріп, өсімдік өмірінде маңызды міндет
атқарады. Фосфор ... ... ... ғана өсімдік дұрыс өсе алады.
Ол фотосинтез үрдісіне қатысады, фосфорсыз қант түзілмейді және ... ... ... ... ... тамыры жақсы дамиды,
картоптың пісуі жеделдейді. Әсіресе картоптың ... ... ... т.б.) ... ... ... ... фосфордың түйнек
құрамындағы крахмалдың артуына, оның тұқымдық қасиетіне және өнімі артуына
тигізетін ... зор. ... ... жағдайда өсімдіктің дамуы
нашарлайды.
К а л и й ... ... ... ... сияқты органикалық қоспалар
құрамына кірмейді, ол ... ... ... ... ... ... жағдайда фотосинтез қарқыны, топырақтан түйнекке ... ... ... ... элементі жетпей тұрған өсімдікті, оның қола түсті ... ... ... гүл салу ... ... ... ... болса, картоп өнімі ... ... ... бойында калий
жеткілікті болғанда ол саңырауқұлақ ауруларына төзімді ... және ... ... ... гүлдеп болғаннан кейін, топырақтан ... ... ... ал ... ... ... заттарды картоп сабағынан алады.
Картоп жинайтын кезде шамамен оның бойындағы барлық азоттың 80%-ы, ... ... 90%-ы ... ... ... дақылын тыңайту. Қазақстанда картоп дақылы негізінен суармалы,
ал ылғалмен жақсы қамтамасыз етілген аймақтар мен шаруашыцлықтарда ... ... ... ... элементтердің ішінен калийді ... ... ... ... одан соң ... ... коректік заттың
өнім түзуде өзіндік ерекшеліктері бар.
Картоп топырақта қоректік заттардың мол болуын калайды. ... ... ... ... ... ... ... артуына
ойдағыдай әсерін тигізеді. Оңтүстік боз топырақты аймақта ... ... ... азот орта ... гектарынан 46 ц, фосфор-
60 ц, калий-14 ц, ал минералдық тыңайтқыштардың толық құрамы, есептелген
мөлшерде (NPK) ... 133 ц ... өнім ... ... ... егістікте тиісінше – 40, 30, 20 және 62 ц косымша өнім алынған.
Картоп түйнегін ... ... ... ... ... және ... ... КСП – 15,КСП
– 25 сияқты арнайы қандырғыларда жүргізіледі. Сұрыптау кезінде ... 3 ... ... 30 – 50 г, ... 50 – 80 г, ірі 80г –
нан ауыр түйнектер.
Ірі түйнектерді отырғызғанда картоп жер бетіне тез өніп ... ... ... ... ... ... ... қоры, ылғал және күн сәулесі
жеткілікті болса, картоп жапырақтары органикалық заттарды да көп ... ... ... де ... Ал енді ... ... бірі жеткіліксіз болса, кең жайылған жапырақ өз жұмысын толық
атқара алмайды, соның салдарынан ірі тұқымға ... ... ... ... р і т ү й н е к т е р д і к е с і п о т ы р ғ ы з у ... ... ... ... ... береді. Түйнектерді алдын-ала
жарықта көктетіп алып, отырғызар алдында ғана кеседі. ... ... бар ... ... ... ... жер бетіне тез көктеп шығады.
Түйнектерді көктету. Картопты отырғызуға дайындаудың ең көп ... ... бірі – ... ... Жылу мен жарық әсерінен түйнек
көздері айналасындағы ферменттердің белсенділігі артып, ... ... ... ... тез ... ... ... Көктетудің екі тәсілі
олданылады: жарықта және ылғалды ... ... ... ... ... ... ... отырғызатын мерзімге дейін түйнектен
ұзындығы 2 – 3 см. ... және ... ... ... бар, ... алу. Ерте ... сорттарды +10...+120 С, ал орташа және кеш мерзімде
пісетін сорттарды +12...+140 С ... ... ... қажетті жылуды бір
қалыпты ұстаған жағдайда жарықта өсу мерзімі 30 Ж а р ы қ т а к ө к т е ... ... ... ... ... ... ... мерзімге дейін
түйнектен ұзындығы 2-3 см ... және ... ... ... ... ... алу.
Ерте пісетін сорттарды +10...+12°С, ал орташа және кеш мерзімде
пісетін сорттарды ... ... ... ... ... жылуды бір
қалыпты ұстаған жағдайда жарықта өсіру мерзімі 30-40 күнге созылады.
Картоп әдетте наурыз-сәуір айларында көктейтін болғандықтан, оны ... ... не ашық ... жүргізуге болады. Ол үшін картопты әрбір
шаршы метр жерге 50-60 кг шамасында төгеді, қалыңдығы 2-3 ... ... ... Егер ... ... пайдаланылса, онда әрбір 1м2 жерге 40-60
вт электр қуаты қажет. Жарық ... ... ... ... бастап
күніне 8-10 сағат беріледі. Көктетуді үсік жүретін ... ... ... ... еш шығынсыз жүргізуге болады. ... ... ... ... ... ... ерте өнім ... болады.
Түйнекті отырғызғаннан кейін 4-5 күнде осы түйнектерден мықты тамыр
жүйесі жайылады.
Ы л ғ а л д ы о р т а д а к ө к т е т у. ... ... ... ... оның ... ... тамыры қоса шығады. Мұндай
түйнектерді ылғалы бар жылы топыраққа отырғызса жер бетіне тез өніп ... өнім ... Бұл ... ... үшін торф, көң, ағаш үгіндісін,
т.б. заттарды пайдалануға болады. Ол үшін түйнек өркендейтін орта ... ... және ... ... ... ... Көктетілетін
ортаның толық ылғалдылығы төменгі ылғалсиымдылықтың ... ... ... дұрыс.
Түйнектерді ө с і р г і ш з а т т а р м е н ... ... ... ... және ... оның ... өсіргіш заттарға тығыз
байланысты.
Дәрілеуді отырғызардан 1—2 күн ... ... ... ... ... ... ... маши-наға асып қойылатын
құралдармен жүргізіледі. Дәрілеуге колданылатын ерітіндінің кұрамы мынадай:
100 л суға 4 ... ... ... ... ... тұзы,
0,3—0,4 кг мыс купоросы және 3,0 кг ТМТД ... ... ... ... ... ... қызметін гана ... ... зат ... тездетеді, өскіннің, ал соңынан бүкіл өсімдіктің
дамуын тездетеді. Іт ... 60—70 л ... ... Кең көлемді әсер
ететін фундозол (0,5— 1,0 кг/т), ... ... кг/т) ... кт/т) ... да ... препараттардың дәрілеуге қажет мөлшері 1 т картопқа 50—70 л
судағы ерітіндісі (суспензиясы).
Картопты ... ... және ... мол ... ... өсіргенде
картопты алдын-ала тілінген кырқаларға отырғызудың тиімді екендігін ... ... ... ... ... ... ... отыр. Алдын-ала тілінген қырқалар ... ... ... ... ... ... температурасын 3—4° көтерілуіне,
сөйтіп картоп көгінің 5—6 күн бұрын шығуына ... ... ... ... ... көктемнің өзінде-ақ картоп отырғызатын машиналардың
өнімді әрі сапалы жұмысымен ақталады: отырғызу тереңдігі мен жиілігі мұқият
сақталады, картоп ... ... ... ... ... т.б.. ... ... үш түрі ажыратылады: күзде,
көктемде және отырғызу кезінде картоп отырғызғыш ... ... ... ... ең алдымен ерте картоп өсіруде қолданады. Оны ... ... ... ... соңында топырақ жана қата ... ... ... және ... ... үшін). Қырқаларды тілуден
бір апта бұрын танап терең қопсытылады-25-27 см, бір ... ... ... ... отырғызу алдында ылғалмен жақсы қамтамасыз
етілген аудандарда қолданады. Оны ... ... ... ... жыртудан соң топырақ ұсақ ... ... ... ... әрі ... ... күзде жасалған
қырқаларға ұқсас және ... 16-17 ... ... ... алты немесе сегіз қатарлы культиваторлармен тіледі: түптегіштер
немесе екі немесе үшқабатты табандармен құрылымдалған КОН-2,8 ПМ, ... ... ... маркерсіз немесе маркердің көмегімен
қатараралығы 70 см етіп ... ... ... ... ... ... іске асырылады және олардың биіктігі 25 см кем болмағаны
дұрыс.
Картопты отырғызу. Картоп ... ... ерте 10—12 ... ... жылу 6-70 ... ... ... Мұндай мүмкіндіктер
Солтүстік Қазақстан жағдайында сәуірдің соңғы ...... ... ... Осы ... отырғызылатын картоптың тамыр жүйесі қуатты
түрде дамиды, өйткені салқын ... жер үсті ... ... ... ... өседі. Картоп ең алдымен механикалық ... ал ... соң ауыр ... ... ... ... мерзімнің соңында отырғызады. Аймақ шаруашылықтарында ... ... ... және ... ... ... ... 15—17 мамырдан кешіктірмей аяқтау қажет. Оңтүстік ... ... ... астық дақылдарын сепкеннен соң, 7-8 күнде аяқтаған
тиімді.
Картоп отырғызудың негізгі әдісі-қатараралығы 70 см кең ... ... ... ... ерте пісетін сорттар және ұсақ түйнектері, ал кең
қоректену алаңы орташа мерзімде және ... кеш ... ... ... ... және ірі ... пайдаланғанда байқалады. Суармалы
жерлерде картоп жиі отырғызылады — ... 50-57 мың ... ... см), ал ... ... — 35-40 мың (70х35, 70х40 см). ... ... саздақ топырақта сіңіру тереңдігі 6—8 см, ал кұмдақ
топырақта 8-10 см. Суармайтын ... ... ... ... немесе
жартылай қырқаларға 12—14 см тереңдікке отырғызады.
Егістікті күтіп-баптау. Ерте кезде жүргізілетін ең қарапайым ... ... ... картоп көгі шыққанға дейін және ол ... ... ... ... ... Тырмалауға картоп отырғызғаннан кейін 5-6
күннен соң кіріскен дұрыс және 6-7 күннен ... ... ... ал
үшіншісін картоп көгі шыққаннан кейін жүргізу қажет. Тегіс ... ... ... ... көлденең немесе айқыш-ұйқыш бағытта
тырмалайды. Қырқаларға отырғызылған картопты қырқалар бойымен тырмалайды
және осы мақсат үшін ... ... ... мала ... ... ... ... тістері майыстырылған тырмаларды да ... ... ... ... ... көгі ... тегіс жерге отырғызылғанда картоп көгінің қатарлары анық байқалғанда
кірісуге болады. Арамшөптермен ... ... және ... ... өсіп-өну кезеңінде бірнеше қатараралық өңдеу жүргізіледі.
Егер алғашқы ... 10—14 см ... ... корғаныс алаңын ең
аз мөлшерде калдырып ... ... 3—4 см таяз ... және ... ж.б. культиваторларымен жүргізіледі. Бұлардың жұмыс ... ... ... мен арамшөптермен ластануына қарай таңдап
алынады. Суармалы жерлерде және суарылмайтын, бірақ ... ... ... әрі ... ... 15—17 см ... картопты түптеуге
кіріседі. Түптегішпен қатараралықтағы топырақты қопсытып және оны ... ... ... және сапалы түптелгенде жаңа тамырлар мен столондар
пайда болады, ал олар қосымша өнім ... ... ... ... екінші рет түптеуге болады. Онда картоп гүлінің жаппай қауыздануына
дейін ... ... ... ... ... болмайды, әсіресе ол
гүлденудің бас кезінде жүргізілсе тамырлар мен ... ... ... бұл ... олар ... ... таяу ... алқаптарда және кұрғақ әрі ыстық ауа райы жағдайында түптеу
жүргізілмейді, өйткені ол топырақты тез ... ... де ... бере ... ... арамшөппен күресу үшін агротехникалық шаралар
мен гербицид пайдалануды қабаттастырып жүргізу керек.
Жаппай әсерлі гербицидтер барлық ... ... ... ... жер ... ... шыққанға дейін қолданады. Мұндай
гербицидтерге жататындар - ... 50% ... ... ... (әсер
ететін заты-монолинурон) картоп өсетін танаптың әр гектарына 5 кг ... 300 л суға ... ... 50% ұнтақ бір жылдық арам шөптеріне ... ... 5 ... суға ... бүркеді.
Паторан, 50% ұнтақ (әсерлі затты-метапромурон), бір жылдық және астық
тұқымдас арамшөптерге қарсы, әр гектарына 4-5 кг ... суға ... ... ... танапқа жаппай бүркеді.
Картопты суару. Қуаңшылықты аймақтарда 1 ... ... ... орта ... 15 м3 су ... екендігі белгілі . Осы
жағдайларда ... 200ц ... ... алу үшін ғана 3000м3 су қажет.
Егер сөзсіз шығынды ескерсек ... ... ... ылғи жоғары өнім
алуға ... бере ... ... ... ... оны күтіп баптау
жүйесінде ерекше орын алады.
Картоп өсімдігінің өсіп дамуына оңтайлы жағдай топырақтың ылғалдылығын
төменгі ... ... ( ... ... ... ... ... -65-
70%, бүршіктену –гүлдену кезеңдерінде -75-85%, сабақ ... ... ... кем түсірмеген дұрыс. Осы көрсеткіштерге сәйкес
суару мерзімі мен мөлшері анықталады. Картопты ... ... ... мүмкін, бірақ ең тиімді әрі өнімдісі жаңбырлатқыш қондырғылар
және машинамен (ДДА-100 МА, ... ДМУ ... ж. Б.) ... ... ... суару тәсіліне, топырақ құрамына қарай өзгереді .
Еліміздің көптеген аудандарында құмдауыт топырақтарда ... ... ету үшін 600-800 м3/га ... су ... Қазақстан жағдайында 250—400 м3/га мөлшерімен 4—5 ... ... ... ... ... ... ... берілген
2—3 суарудыц өзі-ақ жоғары өнім алуды ... ... ... ... ретке дейін суару қажеттігі туады (А. Н. Нургалиев, 1984).
Қартоп ерте отырғызылғанда, ... ... ... ... ... ... көгі ... кейін жүргізіледі.
Қеш әрі құрғақ топырақта отырғызылғанда суаруды картоп отырғызылысымен
жүргізеді, мұның өзі егін көгінің тез пайда болуына ... ... ... гүл ... ... гүлдену кезеңінде және
соңғысын картопты жинаудан 20 күн ... ... жөн. Гүл ... ... алдында жүргізілген суарудың орны бөлек, бұл ... ... ... Түзілетін түйнектер саны осы уақытта ылғалмен
қамтамасыз етілуіне ... ... өте ... болғанда шамалы суару
нормасымен (100—120 м3/га) қосымша салқындататын суаруды пайдаланады, ... ... ... ... ... ... ... әрі азғындау ауруымен ... ... ... ... ылғалдануы суару алдында топырақта 30—35 ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктердің күйіп кетуінен және булану арқылы
шығын болуынан сақтану үшін суаруды таңертеңгі, кешкі, ... ... ... ... ... ... кейін, топырақтың беті
кебіңкіреген кезде, қатараралықтарды өңдейді.
Картоп жинау — оны ... ... ... жиынтығының ішіндегі көп
еңбек сіңіруді талап ететін ... ... ... ... ... 50—60 ... ... жұмсалады.
Азық-түліктік картопты түйнектердің толық физикалық пісуі жеткен
кезде, яғни сабақтары мен жапырақтары солып кураған ... ... ... ... ... ... кезеңі қысқа және жаздық екінші
жартысында жауын-шашынның көптігіне байланысты картопты көп ... мен ... ... ... (әсіресе ортадан кеш пісетін сорттарын)
жинауға тура келеді. Күзгі тұрақты үсік түскенше картопты 25—30 ... ... ... ... ... онкүндігінде жинауды бастау кажет, ол үшін
әуелі ерте пісетін сорттардан бастайды да 20 ... ... ... ... ... ... ... жинау кезінде олардың жарақаттануын
азайту және жинағыш машиналардың жұмыс жағдайын жақсарту ниетімен 5—7 ... ... ... ... ... ... жиналатын
болса шабу биіктігін 8—10 см, ал комбайнмен ... ... — 18— 20 ... ... ... тастайды. Сабақ, жапырақтарды десикация
әдісімен бүрку арқылы кептіріп, қуратуға болады.
Ол үшін картоп егістігін магний ... (30-35 ... ... ... ... ... ... харвейд 25 F препаратымен (3,0 кг/га
мөлшерінде) фитофтороз ауруына қарсы қолданған фунгицидтық өңдеуден ... ... ... ... ... ... КТН-2В, КТС-1,4 қазғыштарымен жинайды.
Жинаудың үш тәсілі белгілі:
1. Тасқынды (тікелей комбайнмен);
2. Бөлектеп жинау;
3. Құрама (құрастырылған).
Тасқынды ... ... ... комбайнмен жинау тәсілі топырақ
қанағаттанарлық деңгейде еленгенде (сепарацияланғанда) және ылғалдылығы 12-
23%-дан ... ... және ... ... ... ... Ол үшін Е-686, ... комбайндарымен жинап, КСП-15Б сорттау
(іріктеу) пунктеріне жеткізеді.
Бөлектеп жинау тәсілі ауыр және ... ... ... ... ... жоқ ... ... Түйнектерді екі
қатардан дестетүзгіш УКВ-2 құралымен дестеге салынады да ... ... ... ... екі ... ... ... картоп УКВ-2
құрылымымен қазылады да қазылмаған екі көрші қатараралыққа ... ... ... ... ... бір мезгілде басқа қатарлардағы
түйнектер қазылады.
КТН-2В қазғышымен және ... ... ... ... ... да болады.
2 тарау Шаруашылықтың жағдайы
Жалпы, Қарағанды облысы қатпарлы таулы ... ... ... жеріне Бетпақдала үстіртінің (солтүстік ендіктен 460 на ... ... ... ... ... 300 – 700 м ... ... кең жазық жалпы алғанда оңтүстік батысқа ... ... ... ... өзендер аз және біркелкі бөлінбеген. Ең үлкен өзендер Есіл,
Нұра, Сарысу, Мойынты. Жалпы алғанда өзен саны 5 ... ... ... 973 ... ... жылы ... ... совхоз Самарканд совхозына ауыстырылды.
Қазақ ССР министрлігінің № 321 бұйрығына ... ... ... ауыл ... ... ... ... тұқым
шаруашылығына 22.04.1963 жылдан бастап ауыстырылсын деп ... ... ССР ... № 278 – ... ... 30.09.1965 жылдан
бастап Самарканд тұқым шаруашылығ ... ауыл ... ... ... 265 ... ... Қарағанда ауыл шаруашылық ... ... ... Агропром комитетінің ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... 102 ... ... Қарағанды мемлекеттік Агропром комитетінің ауыл
шаруашылық тәжірибе станциясы Қарағанды НИСИ – не 14.02.1991 жылдан бастап
ауыстырылды.
Қазақстан Республликасы ... № 1175 ... ... ... – і Орталық Қазақстанның ауыл шаруашылық ғылыми зерттеу институтына
22.07.1997 жылдан бастап ... ... ... ... ... және ... № 13 бұйрығы бойынша ЦКНИИСХ РГКП ...... жылы 10 ... ... ... шешімімен жаңадан
Қарағанды өсімдік шаруашылығы және селекция ғылыми ... ... жылы №16817 – 1930 – ... ... ... ... ... ғылыми зрттеу институты экономика салдарынан сот шешімі бойынша
шығынға ұшырап, жабылды.
2007 жылы 22 мамырда Қазақстан Республикасының № 409 ... ... ... өсімдік шаруашылығы және селекция ғылыми зерттеу институты” ЖШС
құрылды.
3 тарау Зерттеулер әдістемесі және бағдарламасы
1. Топырақ – климат жағдайлары
2013 ... ... ... 133.4 мм ...... мөлшері түсті,
ол орташа көпжылдық көрсеткіштерден 6,1 мм – ге төмен (3 кесте). ... 23.5 мм ...... мөлшері түсті, ауаның орташа тәуліктік
температурасы 11.3 0С болды. Ауа райы ... ... ... ... және де себу жұмыстарын уақтында өткізуге ықпал етті (3 ... ... – 2013 ... ... ... ауа райы жағдайы
|Көрсеткіштер |Онкүндік ... ... | | ... |
| | ... |мау-сым|шілде |тамыз | ...... |8,9 |5,5 |23,4 |19,5 | ... | | | | | | |
| |2 |6,4 |3,4 |12,3 |4,0 | |
| |3 |8,2 |2,3 |1,9 |37,6 | |
| |бір айда |23,5 |11,2 |37,6 |61,1 |133,4 |
| ... |39,4 |32,9 |43,6 |23,6 |139,5 |
| ... | | | | | ... |1 |10,2 |15,9 |16,9 |19,5 | ... | | | | | | |
| |2 |10,3 |16,1 |18,6 |16,3 | |
| |3 |13,4 |20,2 |20,3 |17,8 | |
| |бір айда |11,3 |17,4 |18,6 |17,9 |16,3 |
| ... |13,1 |18,9 |20,2 |18,1 |17,6 |
| ... | | | | | ... |1 |66 |59 |73 |72 | ... % | | | | | | |
| |2 |67 |61 |71 |73 | |
| |3 |61 |51 |68 |70 | |
| |бір айда |65 |57 |71 |72 |66,25 |
| ... |58 |56 |68 |60 |60,5 |
| ... | | | | | ... айында 11.2 мм жауын – шашын түсті, 17,4 0 С ... ... ... ...... мөлшері мен температура және де
ауаның салыстырмалы ... ... ... және өсімдік
массасының қалыптасуына жақсы әсер етті.
Шілде айында 37.6 мм жауын – ... ... ... ... 18.6 0С болды. Ауа райы жағдайы түйнектің пайда болуына оның
өсуіне жақсы ықпал етті.
Түскен ...... ... ... емес ... ... өсуіне мүмкіндік туғызды.
Тамыз айында 61.1 мм жауын – ... ... ... ... температура
17.9 0С , ауа ылғалдылығы 72% болды.
3.2 Шаруашылықтың топырағы және ауа – райы ...... ...... ... Есіл ... жоғарғы ағысы
жанында шағын бөлікті алып ... ... ... ... ... аз қара ... ауыспалы егісті дұрыс қолданып, агротехника
жоғары дәрежеде болғанда құнары жеткілікті топырақ ... ... ... ауыл ... ... ... және ... өнім алуды
қамтамасыз ете алады. Қара шірік мөлшері 4,5 – ... ... ... алып ... және ... қара – қоңыр,
карбонатты қара – қоңыр, ... қара ... ... ... қара ... және аз ... қара – ... болып бөлінеді.
Қоңыр топырақ Бұқар Жырау ауданында айқын көззге түседі және ... ... ... ... өте ... ... қоңыр
топырақтың бірқатар жағымсыз белгіліері – едәуір мелорациялық шаралар
жүргізілмесе және міндетті ... ... мұны ... ... ... ... болады. Мұндай жұмысты жүргізбегенде бұл жерлер жайылымға
ғпнп жпрпмды. Жоғарғы қабатында 1,5% - ке жуық қара ... бар (1 ... қара – ... ... ... ... Олар су айрығы мен
жазық қырлармен жиі ұштасып жатады. Мехаикалық құрамы жағынан орташа ... ... ... ... ... және де ... түрлері негізінен Нұра
өзені жағалауында.
Қара қоңыр топырақ үлкен аумақты алып жатқан жоқ. Бұл ... ... ... шектеуші факторы – тек қана ылғал жетіспеушілік .
Қызғылт қоңыр топырақ. ... ... 40% - ке ... алып жатыр. Олар
өзара қара қоңыр және бозғылт топырақ болып бөлінеді. Қара қоңыр топырақ 52
– 490 ... ... ... ... ... ... ... қоңыр топыррақ мынадай түрлерге бөлінеді: сортаңсыз қара ... ... қара ... топырақ, толық жетілмеген қара қоңыр топырақ,
корбанатты күлгін топырақ. ... қара ... ... механикалық
құрамы ауыр сортаң жыныстардың үстінде дамиды. А және В1- ... ... ... – 2,5 – 3,2 ... ... ... ... топырағы. Көл терасстарында жиі кездеседі. Бұл
топырақтың пайда болуы – ыза суы ... ... және ... ... – шөл ... ... ... Жайылым ретінде
пайдаланылады. Шабындық ретінде өте сирек пайдаланылады.
Шалғын топырағы. ... ... қай ... ... Қара шірінді қабатының қалыңдығы 32 – 56 см. Қара ... ... 5 – 8%. Кей ... 10 -12% - ке ... Бұл ... ... сораң
немесе сортаңдау болып келеді.
Ауа райы жағдайы. Облыстың жалпы ауа райы ашық, әрі жылы күндер ... әр ... әр ... ... едәуір созылыңқылығы және жер ... ... ауа ... ... ала – құла болуының бір себебі міне,
осында.
Ауа райы құбылмалы ... ... орта ... 0 – 70 С аралығында
ауытқып тұрады. Жазы ыстық, ауаның температурасы жазда ... 40 – 460 ... Қысы ... аязы 45 – 500 С . қыс аса ... суық ... ... тереңдігі 2 метрге дейін жетеді.
Жылы мезгіл солтүстік – шығыста 190 күнге, оңтүстңкте 230 ... ... ... өсіп – ... ... ...... 160күн,
оңтүстік – батыста 200 күнге жетеді.
Жауын – шашынның жылдық мөлшері біркелкі емес, облыстың солтүстік – ... ... 250 – 300мм, ал ... – 100 мм ... ... энергетикалық қуаттылығы өте жоғары. Желдің жылдық
орташа шапшаңдығы облыс жерінің көп бөлігінде 4 – 5 ... оның ... ... ... ... бөлігінде оңтүстік шығыс және оңтүстік,
ал оңтүстік бөлігінде – шығыс және солтүстік – шығыс.
Сурет 3. Шаруашылық ... ... ... ... ... және ... сортсынау әдістемесі.Экологиялық сортсынау жүргізу үшін
жер телімі таңдалады. Ол сол аймақта өсірілетін ... ...... ... ... керек. Зерттелетін сорттардың өсіру технологиясы
(отырғызу мерзімі, ... ... ... ... ... ... ... өсімдік қорғау жұмыстары, жинау және тағы басқалары) да ... ... ... ... ... ... және ... мүмкін
жұмыстардан басқа. Стандарттарға сәйкес сынауға сол аймақта пісу мерзіміне
байланысты аудандастырылған сорттар ... ... ... сынауы 3 жыл бойы жүргізіледі.
Зерттеулердің бірінші жылғы мөлдектері екі қатарлы оригинаторлардың
тұқымдық материалдарында жүргізіледі. Әр ... ... ... ... ... ... сынауда репродукцияның тұқымдық материалда жүргізіледі.
Екі қатарлы мөлдектер, әр қатарда 25 түйнектен, 4 қайталымда орналасқан.
Үшінші жылда материалдар төрт ... ... 30 ... ... ... түйнектердің жалпы саны бірінші жылғы сынауда - 120,
екінші жылы - 200, үшінші жылы - 480. ... ... ... ... ... ... әр ... бойынша фенологиялық бақылаулар жүргізіледі,
аурулары, өнімі, оның құрылымы есептелінеді, құрамындағы ... ... ... ... ... ... және басқа көрсеткіштері
анықталады.
Фенологиялық бақылаулар. Фенологиялық бақылаулар ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді. Келесі фазаларға
бқлінеді:
а) жаппай көктеу (75% ... ... ... ... ... жалппы бұталар санынан 75 % );
в) жаппай гүлдеу (мөлдектегі жалппы көшеттен ... ... 75 % ... ... ... құралуы жапырақтар мен сабақтардың құрауының
басталу күні және ... ... ... ... ... % - бен.
Вирустық аурулардың визуальды есебі ... ... ... ... іске асырылады. Әр аурудың проценттік зақымдауын жеке және жиынтығы
бойынша ... ... ... ... өте қатты белең алса ... ... ... және ... ... ... ... сынақтан алып тастауға құқығы бар.
Өсімдіктің факторға қарсы төзімділігін ... ... ... ... танабында фитофтороздың пайда болуы және дамуы
байқалса өсімдіктің жаппай гүлдеуінен жинауына ... ... ... ... ... есептейді, (төзімділіктің 9 балдық шәкімі
бойынша).
9 – кейбір жапырақтарда фитофтора ... – өте ... ... – кейбір жапырақтарында жекелеген дақтар – жоғары төзімділік;
7 – бұтада 25 % дейін жапырақтар зақымдалған – ... ... ... – 26% - дан 50% - ға ... жапырақтар зақымдалған – орташа
төзімділік;
3 – 51% - дан 70% - ға ... ... ...... – 70 % - дан көп ... зақымдалған – төзімсіз.
Түйнектердің фитофторамен зақымдануы жинау кезінде және сақтаудан бір
ай кейін есепке алынады. ... ... екі ... жүз ... ... үлгі алынады және олардың зақымдану проценті анықталады.
Сорттың тез піскіштігін анықтау. Сорт ... ... ... ... ... ... ... сорт (будан) тез
піскіштігі тексеріледі. ... соң 65-ші күні тез ... үлгі ... ... 1 – ші жылы 1 үлгі ... Әр ... 3
қайталымда 10 көшет қазылып алынады (барлығы 30 ... ... және ... да 1 үлгі алынады, бірақ 4 қайталымда ... 40 ... ... ... ... ерте ... графасына жазылады,
(г/бұта).
Картоп өнімділігін және оның құрылым элементерін ... ... ... анықтау – әр нұсқаның әрбір қайталымдарында ол жинау
алдында жүргізіледі. Бірінші және екінші сынау жылдары 10 ... ... жылы 20 бұта ... ... ... ... ... есепке
алынады. Жинау жұмыстары аяқталған соң үлгілерді 2 ... ... (40 г ... және ... емес (40 – қа ... 1 ... жалпы саны анықталады, оның ішінде тауарлықтардың ... ... ... ... және ... массасы. Тауарлық
түйнектердің массасы жалпы массасының арақатынасы бойынша пайыз көрсеткішін
есептейді.
Өнімнің қалған массасын қазып алып ... соң ... ... ... жеке ... ... Өнімділігі жөніндегі мәліметтер ... ... ... ... ... ... және ... жарылуының
болуын анықтау.
Өнімнің структурасы мен массасын анықтаған соң, тауарлық түйнектердің
ауруларға шалдығуы және физиологиялық жарылуының ... ... ... ... ... және ... паршаға төзімділігін 9 балдық
шкала бойынша ... – сау ...... ... ... ( ... ... мен
парша жарасы жеке кездеседі, бірақ 5 – ... көп ...... орташа зақымдалған ( ризоктонийдің склероцилары мен парша
жарасы 5 – тен ... , ... 12 – ден көп емес ... );
3 – ... ... ... ... парша жарасы 12 данадан
көп, олар бір – ... жиі ... ... ... ... төзімділіктің орташа тұрақтылық баллы
анықталады.
Безді (темірлі) дақтылығымен ішкі аурулары зақымдалған түйнектер пайыз
бойынша анықталады.
Түйнектердің ... және ішкі ... ... ... түрде (көзбен) анықтайды. ... ... ... және ішкі және сыртқы жарылуы бар түйнектер анықталады.
Экологиялық сынаудың үшінші және ... ... ... 40 ... кезде дәмдік бағасы қасиеттерін бағалайды. Бұл кезде мыналар есепке
алынады:
- ... ... ... ... ... ...... анықтайтын маман) орташа бағасы 5 баллдық шкала
бойынша
- ... ... ... (пісірген соң 1 сағат аралығында)
қараймайтын, ... ... ... қараятын, қатты қараятын ;
- қажеттілік туындаса басқа қасиеттері бойынша (консистенциясы,
сулылығы, иісі ... ... ... ... ... ... ... картоп сорттары ерте пісетіндер
(50 – 60 тәулік) ортадан ерте пісетіндер (60 – 80 ... ... және ... , ... ... ... (80 – 100 ... асханалық),
ортадан кеш пісетіндер (110 – 120 тәулік, әмбебап) кеш ... ... және одан ... негізінен техникалық мақсатқа).
Ортадан ерте пісетіндер: Тамаша – ... ... және ... ғылыми зерттеу институты КНИИРС –пен бірлесе шығарылып,
енгізілді. Орташа мерзімде ... ... ... Ісік ... ... ... ақ түсті, көзшелері ұсақ. Гүлдері ақ түсті.
Жоғары өнім беретін сорт. Дәмі тәтті. Түйнектердің орташа тауарлық салмағы
112г. ... ... - ... ... ауыл ... ... станциясында
шығарылған. Орташа мерзімде ... ... ... жоғары.
Крахмалдылығы орташа, дәмі тәтті. Ісік ауруына төзімсіз сорт. Вирустық
аурулар мен фитофтораға аз ...... ...... АШҒЗИ – да сортаралық шағылыстыру
тәсілімен шығарылған. Ортадан ерте ... ... ... жоғары өнімді,
пәрменді типтегі сорт. Саңырауқұлақ, бактериялық ауруларға төзімді.
Түйнектері ақ ... ұсақ ... бар, ... ... пішінді,
крахмалдылығы орташа. Дәмдік сапасы мен сақталуы жақсы. Ақмола , Павлодар,
Қарағанды, Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан ... ... ... 4. ... ... тарау Экологиялық сынау жөніндегі зерттеулер нәтижелері
2013 жылы өсімдіктердің вегетациялық даму кезеңдерінің басталуы бойынша
жүргізілген зерттеулер келесі мәліметтерді ... ... ... ... ... ... күндерінде және басқа да фазаларында картоп
сонымен қатар ... да ... ... ... картоптың будандары
мен сорттары арасында бір – бірінен айырмашылықтары бар. Мысалы, 5 – 98 ... 11 – 94 – 6, 11- 04 – 9 ... және ... ... Арал сорттарының
өскіндері отырғызылғаннан кейін 23 күннен соң ... Ал 7 – 01 – 4, 11 – ... 3, 12 – 98 – 2, 2 – 01 – 1 ... және ... ... ... ... 28 – ші күні шықты. Осыған ұқсас бүрлену және гүлдену
кезеңдерінде басталды. ... 28 ... ... және ... ... ... 81 – 97 күн аралықтарында тербеліп отырды.
(А-1 – А-4 қосымшалар) Тамаша стандарттық сортының вегетациялық ... ... ... 7 – 04 – 1, 24 – 07 – 02, 92 – 94 , 11 – 97 – 3 , 6 – 9 -18, ... 02 – 05 , 6 – 02 – 15, 3 – 98 – 3, 2 – 01 – 1, 11 – 94 – 6, 28 – 94, ... 99 – 9 , 11 – 04 – 9, 7 – 02 – 12 , 6 – 99 – 18 ... мен ... Аладдин, Арал, Ақкөл, Адора сорттары, сонымен ... ... ... да ... ... ... – 98 – 3, 11 – 97 – 3, 9 – 02 – 05, 27 – 99 – 9, 12 – 98 – ... зақымдалған өсімдіктер саны 5%-дан 10%-ға дейін болды.
Жаппай гүлдену фазасында және ... ... ... ... ... ... дамуына есепке алынды. Будандар ... бұл ... ... және орташа төзімділігін көрсетті. 9 – 6, 8 – ... 5, 7 – 04 – 1, 24 -07 – 02, 11 – 97 – 3, 6 – 9 – 18, 12 – 98 – 2, 6 – ... 15, 3 – 98 – 3, 11 – 94 – 6, 27 – 99 – 9, 11 – 04 – 9, 7 – 02 – 12 , 6 ... – 18 ... ... және ... Альвара, Ақкөл, Арал,
Аладдин, Үміт, Артемис ... 8 – 7 балл ... 5 – 98 – 3, 7 – 01 ... 92 – 94, 9 – 02 – 05, 2 – 01 -1, 28 – 94 ... 5 балл ... ... ... жапырақ фитофторозына төзімділігі жоғары болды (Б-1 –
Б-4 қосымшалар).
Әрбір будан мен сортты отырғызылғаннан 65 күн өткен соң тез ... 6 – 99 – 18, 7 – 01 – 4, 7 – 04 – 1, 24 – 07 – 02 ... ерте өнім ... 1000 – 1350г., ... ... ... ... 1100 –
1400 г – ға дейін қалған сорттар мен будандар 500 – 900 г ... ... ... ... стандарттық сорты орта есеппен 600 г ерте өнім алды (В-
1 – В-4 ... ... ... ... ... мен ... 27 – 44 т/га ... өзгеріп отырды. Ең жоғарғы өнімді 6 – 99
– 18, 7 – 01 – 4, 6 – 02 – 15, 24 – 07 – 02 ... және ... ... ... ... мен сорттардың өнімділік элементтері бойынша бағалауы келесі бір
өсімдіктер нәтижелерінің саны ... оның ... 7 – 01 – 4, 24 – 07 – ... – 9 – 18, 3 – 98 – 3, 28 – 94 , 6 – 99 – 18 ... және Ақкөл, Адора
сорттары Тамаша стандартынан асып түсті. Түйнектер саны 13 – 16 – ға ... ... ... 11 – 15 – ке ... 9 – 6, 7 – 04 – 1, 7 – 01 – 4, ... 98 – 3, 24 – 07 – 02, 28 – 94, 6 – 99 – 18 ... және ... ... ... ... ... ... түйнектердің орташа
салмағы 90 – 130 г болды. Тамаша сортында 80 г. 7 – 04 – 1, 7 – 01 – 4, ... 07 – 02, 6 – 02 – 15 ... мен ... Ақкөл, Аладдин, Үміт, Адора
сорттарының тауарлық түйнек шығымы 80 – 90%, Тамаша сортында 70%. ... мен ... ... түйнектердің шығымы 60 – 70% (В-1 – В-4
қосымшалар).
Будан мен сорттардың түйнектерінде крахмал ... 17 – 20%, ... ... ... мөлшері 18% (талдау Қарағанды қаласының
Агрохимия зертханасында жүргізілген).
Жинағаннан кейін сортар мен ... ... ... ... ... төзімділігі бағаланды. Барлық сорттар мен ... ... ... ... та) сау немесе ... ... ... ... және бездік дақтармен зақымдалу пайызы өте төмен. 9
– 6, 8 – 98 – 5, 24 – 07 – 02, 6 – 9 – 18, 6 – 02 – 15, 2 – 01 – 1 , 11 ... – 6 , 28 – 94 ... және ... ... ... Үміт, Адора,
Алваро, Артемис сорттарының түйнектері бұл аурумен зақымдалмаған. 5 – 98 –
3, 7 – 04 – 1 , 92 – 94, 11 – 97 – 3, 9 – 02 – 05, 3 – 98 – 3, 27 – 99 – 9
, 11 – 04 – 9, 7 – 02 – 12 , 6 – 99 – 18 ... ... ... да секілді
фитофтора және бездік дақдармен зақымдалады, орташа есеппен 5 – 10 %- ... ... және оның ... ... ... ... ... Зақымдалу проценті орташа есеппен 5 - ... 5 – 98 – 3, 9 – 6, 7 – 04 – 1, 24 – 07 – 02, 92 – 94, 11 – 97 – ... 02 – 05, 12 – 98 – 2, 3 – 98 – 3, 2 – 01 – 1, 27 – 99 – 9, 11 – 04 – 9, ... 99 – 18 ... және ... Ақкөл, Аладдин, Үміт, Адора, Артемис,
Альваро сорттарында, Тамаша сортын да физиологиялық жарақаттары байқалған
жоқ (Б-1 – Б-4 ... ... сорт ... ... ... және көкөніс шаруашылығы
ҒЗИ-ның 20 буданымен отан және шет ел ... 8 ... ... 6-99-18, 28-94, 7-04-1, 6-9-18 будандары және Ақкөл, Үміт, Аврора,
Адора сорттары Орталық Қазақстанда кең ... ... ... ... ... төзімділігін танытты.
3) 6-02-15, 3-98-3, 11-04-9, 7-04-1, 6-9-18 ... және ... ... , ... сорттары өнімділіктің жоғары потенциялын ... ... ... жүзеге асыра алады. Сенімді интервалдың тегіне
38т/га және 44т/га өнімділігімен Аврора және Үміт ... ... ... ... 7 – 04 – 1, 7 – 01 – 4, 6 – 99 – 18 – ... ... ... өнімділігімен.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Айтбаев Т.Е., Швидченко В.К., ... В.Т., ... ... ... элитного и репродуктивного картофеля в
современном семеноводстве. Астана. 2009. С. ... ... С.А. ... ... в ... на безвирусной
основе. Вестник с/х науки Казахстана №6. 1991г. ... ... Б.А. ... ... опыта. Москва, 1972 г.
4. Красавин В.Ф. Хозяйственно – ценные ... ... ... Тематический сборник научных трудов по ... и ... ... 2004 г. ... ... Г.Л. ... ... на устойчивость к вирусным болезням в
Казахстане. Вестник с/х науки Казахстана № 6. 1999г. с.30-36.
6. ... ... по ... ... картофеля в
Казахстане. Кайнар. 2004г.
7. Маханов Н.М., ... Б.Б., ... во ... ... ... № 7. Москва. 1980г с.38-39.
8. Нурпеисов И.А., Абдильдаев В.С., Баядилова Г. Пораженность ... ... ... инфекциями в зависимости от генотипа ... зоны ... ... Актобе. 2008г. с.167-170.
9. Титов Р.А. Продуктивность и хозяйственно – ... ... в ... ... ... 2008. с.224-226.
10. Токбергенова Ж.А., Амренов Б.Р. Ведение первичного семеноводства
картофеля с применением методов ... ... 2008г. ... ... Д.С., ... Н.А., ... В., ... исходного
материала в селекции картофеля на ... ... 2003г. ... Ауыл ... өркендету жүйесі жөніндегі ұсыныстар Алматы, 1968
13. Қ.К.Әрінов, ... ... ... ... ... шшаруашылығы. Алматы, 2011
-----------------------
Сурет 1. Картоп. 1 – өсімдігі; 2 – тұ-қым өскіні; 3 – гүл шоғыры; 4 –
гүлдері; 5 – ... 6 – ... 7 – ... 2. ... ... ... ...

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Іс-тәжірибеден есеп беру
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Беттік активті заттар3 бет
Бидай өндіру25 бет
Генетика15 бет
Адамның тірек-қимыл жүйесі қызметінің ерекшеліктері8 бет
Алуантүрлі жабайы өсімдіктер5 бет
Аққулар3 бет
Бейорганикалық қосылыстардың негізгі кластары5 бет
Жусан4 бет
Таулар2 бет
Топырақтың гранулометриялық құрамының топырақ қасиеттеріне, құнарлығына және жер өңдеуге әсері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь