Бәсекелестіктің дамуы және монополистік қызметтердің

Кіріспе 3
1 Бәсекелестіктің дамуы және монополистік қызметтердің
шектелуінің теориялық аспектілері 5
1.1 Бәсекелестік нарықтың негізгі элементі ретінде 5
1.2 Монополистік қызметтерді шектеудің объективті қажеттілігі 11
2 Қазақстан Республикасында бәсекелестіктің дамуы
және монополистік қызметтердің шектелуінің ерекшеліктері 13
2.1 Нарықта бәсекелестікті дамыту және қолдау саясаты 13
2.2 Нарықты монополиялық реттеудің негізгі бағыттары 17
3 Қазақстандағы бәсекелестіктің дамуы және монополистік
қызметтердің шектелуі мәселесі және жетілдіру жолдары 21
Қорытынды 24
Қолданылған әдебиеттер тізімі 26
Қазақстан Республикасы нарықтық экономикаға өту жолында көптеген қиындықтар мен кедергілерге тап болуда. Оның объективтік және субъективтік себептері бар. Солардан туындап отырған қазіргі дағдарыс кезеңінен тез шығудағы маңызды шарттардың бірі — экономикалық білім беруді осы замандық деңгейге көтеріп, жоғарғы білікті кадрлар даярлау. Менің ойымша,ол үшін дамыған Батыс елдерінің тәжірибелері мен экономикалық ой-пікірлерін оқып-үйрену қажеттілігі даусыз.
Нарық механизмінде жеке-дара адам ұйымдар “нені”, “қалай”, және “кім үшін” деген үш экономикалық проблеманы шешу үшін өндірушілер мен тұтынушылар рынокта өз еркімен кездесіп, баға мен өндірістің көлемін анықтайды.
Бұл фактіні бағалау үшін нарықтық экономиканы қалыптасқан мысал ретінде алайық. Шеттен тауарлар тұрақты түрде әкелінбесе, бұл қала аштыққа ұшырар еді, бірақта жан-жақтан, тіпті шет, шалғай елдерден тауарлар тоқтаусыз әкелінеді. Сөйтіп, қала тұрғындары өмір сүруге қажетті шаруашылық процестерінің тоқтамайтынына кәміл сенеді.
Жетілмеген бәсекелес нарықта әр түрлі тауарлар мен қызметтер өндіретін немесе сататын көптеген фирмалар нарықтағы үлестері үшін бір-бірімен бәсекеге түседі. Бұл нарықтың негізгі ерекшеліктері: әр түрлі тауарлар мен қызметтер ұсынылады; өндірушілер мен сатушылардың саны көп; салаға кіруге кедергілер жоқ; фирмалар өнім көлемі мен баға туралы шешім қабылдағанда бір-бірімен санаспайды.
Әр түрлі, бір-бірінен ерекше тауарлар ұсынатын фирмалар нарықта азды-көпті билік орнатады. Сонымен қатар монополиялардың ұсынатын тауарлары қаншама ерекше болғанымен, бірін-бірі алмастыра алады. Сондықтан осы нарықта ұсынылатын тауарларға сұраныстың икемділігі жоғары болады.
Жетілмеген бәсекелес нарық таза бәсекелес нарық пен монополиялық нарықтарға қарағанда күнделікті өмірде жиі кездеседі. Сондықтан жетілмеген нарықтағы монополистердің өнім көлемі мен баға туралы қабылдайтын шешімдерін талдау мен түсінудің маңызы зор.
Жетілмеген бәсеке нарығы ұлттық экономика деңгейінде өте сирек кездеседі. Көп жағдайда жетілмеген бәсеке нарығын жергілікті нарықтардан кездестіруге болады. Жақын алмастырушысы жоқ тауарлар мен қызметтер де өте сирек кездеседі. Жетілмеген бәсеке нарығы ,таза бәсекелі нарық сияқты шекті жағдайға жатады. Нақты нарықтық құрылымдар осы екі нарықтың ортасында болады. Соған қарамастан, таза монополия моделін талдау нарықта өзінің билігін орнатқан фирмалардың қабылдайтын шешімдерін зерттеуге, оған әсер ететін факторларды анықтауға, олардың қызметтерін мемлекет тарапынан реттеудің себебі мен мақсатын түсінуге көмектеседі.
Тәуелсіздікке қол жетуі Қазақстанның көптеген дамыған және дамушы мемлекеттермен экономикалық байланыстарын жолға қоюға,бұрынғы әріптестерімен қарым-қатынастарды қайта құруға, дүние жүзілік рынокқа кіру жолымен ілгері басуға мүмкіндік береді. Сыртқы экономикалық қызметті ырықтандыру мемлекеттің бұл саладағы монополиясын жойды, кәсіпорындардың, фирмалардың және жеке тұлғалардың шетелдік әріптестерімен емін-еркін байланыстар орнатуына мүмкіндік береді, қызмет саласында бәсекелік негіздер қалады. Қазіргі кезде республикада бірлескен кәсіпорындар саны күрт көбеюде, дүние жүзіндегі аса ірі компаниялардың өкілдері ашылуда, табиғи ресурстарды бірлесе пайдалану, шикізат пен материалдарды өңдеу жобалары жүзеге асырылуда, аграрлық салада прогресті технологиялар енгізуде және тағы басқа. Менің ойымша бәсекелестік нарыққа қажетті. Енді осыған тоқталайық. Бәсеке сөзі қақтығысу, жарыс деген сөзді білдіретін латынның «соnсurrentіа» деген сөзінен шыққан. Экономикалық тілмен айтқанда, бәсеке - бұл олжалы мәміле үшін, барынша көп тиім алу үшін нарықтық қатынастарға қатысушылар арасындағы күрес.
Осыдан зерттеу жұмысының терең әлеуметтік экономикалық өзектілігі айқын көрінеді.
Зерттеу мақсаты: Қазақстандағы бәсекелестіктің дамуы және монополистік қызметтердің шектелуі.
Зерттеу мақсатына сай келесі міндеттер алға қойылды:
- бәсекелестіктің дамуы және монополистік қызметтердің шектелуінің теориялық аспектілерін зерттеу;
- бәсекелестік нарықтың негізгі элементі ретінде қарастыру;
- монополистік қызметтерді шектеудің объективті қажеттілігін анықтау;
- Қазақстан Республикасында бәсекелестіктің дамуы және монополистік қызметтердің шектелуінің ерекшеліктерін зерттеу;
- нарықта бәсекелестікті дамыту және қолдау саясатын анықтау;
- нарықты монополиялық реттеудің негізгі бағыттарына талдау жасау;
- Қазақстандағы бәсекелестіктің дамуы және монополистік қызметтердің шектелуі мәселесі және жетілдіру жолдарын көрсету.
1 Әубәкіров Я., Нәрібаев К., Есқалиев М.. Экономикалық теория негіздері. Алматы, 1998ж.
2 Ермеков Т.Р.. Қолданбалы экономика. Талдықорған, 1997ж.
3 Аубакиров Я.А., Кадиев Д.К., Доскалиева В.К.. Экономикс. Алматы1995ж.
4 Кабдиев Д., Доскалиев С.. Грани сотрудничества.Алматы 1986ж.
5 Назарбаев Н.. Қазақстан егеменді мемлекет болып қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Алматы1992ж.
6 Қазақстан экономикасын басқару негіздері. Оқу құралы Бердалиев К.Б., Алматы: Экономика, 2001. – 45-67 беттер.
7 Кәсіпорын экономикасы. Оқу құралы Укибаева Г.К., Карибжанова С.А., Жезказган 2003 жыл.
8 Экономиканы мемлектік реттеу. Оқу құралы Маденов С.М., Жезказган 1998 жыл.
9 Государственное регулирование экономики Алембаев А.А., Караганда 1998 жыл.
10 Дубов И.А. Законодательная инициатива: проблемы и пути совершенствования // Государство и право 1999 год №3.
11 Региональная социально-экономическая система. Алембаев А.А., Караганда 2002 год.
12 Развитие региональной системы. Алембаев А.А., Алматы 2002 год.
13 Государство и бизнес. Мамыров Н.К., Алматы 2002 год.
14 Основы современного государства и права Казахстана. Дуйсенбаев Н.Л., Алматы 2001 год.
        
        Мазмұны
Кіріспе
3
1 Бәсекелестіктің дамуы және монополистік қызметтердің
шектелуінің ... ... ... ... ... ... ретінде
5
1.2 ... ... ... ... ... ... ... бәсекелестіктің дамуы
және монополистік ... ... ... Нарықта бәсекелестікті дамыту және қолдау саясаты ... ... ... ... негізгі бағыттары 17
3 ... ... ... және ... ... ... және ... жолдары 21
Қорытынды ... ... ... Республикасы нарықтық экономикаға өту жолында көптеген
қиындықтар мен кедергілерге тап ... Оның ... және ... бар. ... ... отырған қазіргі дағдарыс кезеңінен тез
шығудағы маңызды шарттардың бірі — экономикалық білім беруді осы ... ... ... ... кадрлар даярлау. Менің ойымша,ол үшін
дамыған Батыс елдерінің тәжірибелері мен экономикалық ой-пікірлерін ... ... ... механизмінде жеке-дара адам ұйымдар “нені”, “қалай”, және “кім
үшін” ... үш ... ... шешу үшін ... ... ... өз еркімен кездесіп, баға мен өндірістің көлемін
анықтайды.
Бұл ... ... үшін ... ... ... ... алайық. Шеттен тауарлар тұрақты түрде әкелінбесе, бұл қала аштыққа
ұшырар еді, ... ... ... шет, ... ... тауарлар
тоқтаусыз әкелінеді. Сөйтіп, қала тұрғындары өмір сүруге қажетті шаруашылық
процестерінің ... ... ... ... ... әр ... ... мен қызметтер өндіретін
немесе сататын көптеген фирмалар нарықтағы үлестері үшін ... ... Бұл ... ... ... әр ... ... мен
қызметтер ұсынылады; өндірушілер мен сатушылардың саны көп; салаға кіруге
кедергілер жоқ; ... өнім ... мен баға ... ... ... ... санаспайды.
Әр түрлі, бір-бірінен ерекше тауарлар ұсынатын фирмалар нарықта азды-
көпті билік орнатады. ... ... ... ұсынатын тауарлары
қаншама ерекше болғанымен, ... ... ... ... ... ... ... сұраныстың икемділігі жоғары болады.
Жетілмеген бәсекелес нарық таза бәсекелес ... пен ... ... ... өмірде жиі кездеседі. Сондықтан жетілмеген
нарықтағы монополистердің өнім көлемі мен баға ... ... ... мен ... ... зор.
Жетілмеген бәсеке нарығы ұлттық экономика деңгейінде өте сирек
кездеседі. Көп ... ... ... ... ... ... ... Жақын алмастырушысы жоқ тауарлар мен қызметтер де өте
сирек кездеседі. Жетілмеген бәсеке нарығы ,таза бәсекелі нарық ... ... ... ... ... ... осы екі ... ортасында
болады. Соған қарамастан, таза монополия моделін талдау нарықта өзінің
билігін орнатқан фирмалардың ... ... ... оған ... ... ... олардың қызметтерін мемлекет тарапынан
реттеудің себебі мен ... ... ... қол ... ... көптеген дамыған және ... ... ... ... қоюға,бұрынғы
әріптестерімен қарым-қатынастарды қайта құруға, дүние ... ... ... ... ... ... ... Сыртқы экономикалық қызметті
ырықтандыру мемлекеттің бұл саладағы монополиясын ... ... және жеке ... ... әріптестерімен емін-еркін
байланыстар орнатуына мүмкіндік береді, қызмет саласында ... ... ... ... ... ... ... саны күрт
көбеюде, дүние жүзіндегі аса ірі компаниялардың ... ... ... ... пайдалану, шикізат пен материалдарды өңдеу ... ... ... ... прогресті технологиялар енгізуде және
тағы басқа. Менің ойымша бәсекелестік ... ... Енді ... ... сөзі қақтығысу, жарыс деген сөзді білдіретін латынның
«соnсurrentіа» деген ... ... ... ... ... - бұл ... ... үшін, барынша көп тиім алу үшін ... ... ... күрес.
Осыдан зерттеу жұмысының терең әлеуметтік ... ... ... ... Қазақстандағы бәсекелестіктің дамуы және монополистік
қызметтердің шектелуі.
Зерттеу мақсатына сай келесі міндеттер алға қойылды:
- бәсекелестіктің дамуы және ... ... ... ... ... ... ... негізгі элементі ретінде қарастыру;
- монополистік қызметтерді шектеудің объективті ... ... ... бәсекелестіктің дамуы ... ... ... ... зерттеу;
- нарықта бәсекелестікті дамыту және қолдау саясатын ... ... ... реттеудің негізгі бағыттарына талдау
жасау;
- Қазақстандағы бәсекелестіктің дамуы және ... ... ... және жетілдіру жолдарын көрсету.
1 Бәсекелестіктің дамуы және монополистік қызметтердің шектелуінің
теориялық аспектілері
1.1 Бәсекелестік нарықтың негізгі элементі ретінде
Бәсекелестік бар ... ... ... үшін ... ... шығындарын мүмкіндігінше төмендетуге тырысады. Осының нәтижесінде
өнімділік артып, шығындар ... ... ... ... ... ... ... туады. Сонымен бәсекелестіктің арқасында өндірістің
тиімділігі артып, баға ... ... ... ... ... ... ... ұсынылатын тауар мен қызмет
көрсету түрлерін ... ... ... ... ... ... болсақ, бәсеке екіге бөлінеді:
- жетілген бәсеке, яғни таза бәсеке;
- жетілмеген бәсеке.
Жетілген бәсеке дегеніміз – фирма рыноктық бағаға әсер ете ... ... баға ... ... белгілейді. Осы жағдайда фирма өз
пайдасын бағамен айлалы ... ... ... ... ... ... аз болатын өндіріс көлемін іздеу арқылы көбейте алады.
Қарастырылып отырған бәсеке көңіл бөлуіміздің екі ... ... ... ... ... ... ресурстарды бөлуде
тиімділікке жеткізеді, қажеттілікті қанағаттандыру үшін қоғамның шектелген
ресурстарын ... ... ... ... экономика талдауға
оңтайлы, демек түсінуге оңай. Бірақ ... ... ... ... яғни ол жетілдірілген бәсеке де емес, жетелдірілмеген монополистік
те емес. ... ... тек қана ... ... ... баға ... ... кезінде болады. Сала бойынша шоғырлануды қалай
өлшейді? Бұл үшін “төрт ірі ... ... ... ... Ол ... ... ... сол төрт ірі фирманың үлесіне тиетін процентін
есептейді. 1987 жылы ... ... ... ... ... ... ... салада өндірілді, ал мұндағы төрт ірі фирманың ... ... ... ... ... ... мен ... факторлардың
әрекетінен болады да, бәсекелестердің санын, күшін азайтады немесе бәсеке
күші табиғи деңгейден төмен жағдайда кездеседі.
Бәсекенің ең ... ... ... заңға байланысты
шектеулер мен өнімдерді саралау жатады. Біріншісіне ... ... жаңа ... мен ... сауданы тежейтін заңдар енеді. Патенттер
өнертапқыштарға жаңа тауар ... ... ... процесске ерекше, яғни
монопольдік құқық береді, сөйтіп мемлекет өнер ... ... ... ірі ... жаңалық жақтарына көңіл бөледі.
Салада жаңа фирмалардың ... ... ... ... ... газдарды,
телефон байланысын пайдалануға артықшылық беру арқылы да шектейді. ... ... ... ... ... ... жоғары кеден тарифын
немесе квота енгізуіне негізделген.
Әрбір тауарлардың өзінің орнын босатып, бәсекелесті ...... ... ... ... ... ... тауарлары сол
саланың басқа тауарларынан сараланып бөлектелген, себебі тең ... ... ... ... ... ... ... керісінше,
елемеуі мүмкін. Айталық, пепси-кола мен кока-кола бірдей ... ... ... ... ... тобы бұл ... ... ғана көңіл
бөледі.
Жетілмеген бәсекелестік жағдайында монополистың бағаға белгілі бір
билігі бар. Баға деңгейіне ... ... ... ... ... әр ... Бастысы монополист сапалы түрде пайда ең
жоғары ... баға ... ... және соны ... Яғни ... өзгерте алмайды.
Жетілмеген бәсекенің үш үлгісін ерекше атап көрсеткен. Олар ... ... ... ... - ... саласындағы бірден-бір өндіруші және сол маңайда
ондай тауар субституттарды өндіреті басқа салалар жоқ.
Монополия сөзі екі грек ... ... ... бір және ... ... ... қатысушылардың қайсыбірі толығымен нарықты
өзіне бағындырады (монополияндырады).
Олигополия — екі түрге ... ... ... ... — кілең
бір текті өнімдері бар базаның ... және ... ... де ... ... ... олигополия — сараланған (ұқсас емес)
тауарларды сататын бірнеше ... ... ... ... өнімдер бар кезде сатып алушылар
тауарлардың белгілі түрін артық көреді: дүкеннің үйге ... ... ... ... ... ... сауда маркісі немесе сыртқы безендірулері,
сатушылардың сүйкімділігі де мәнді рөл атқарады. Егер ... ... ...... ... ... ... сатып алушы екеуінің
біреуін алады.
Өнеркәсіпті ұйымдастырудың оңды ...... мен ... ... ... фирмалар бір тектес тауарлар өндіреді және ... ... ... ... ... арасында жетілмеген бәсекенің аралық түрлері жатыр:
бірнеше фирмалардың басымдылығы айқын олигополиямен ... ... ... ... айырмашылығы бар тауарлар өндіретін фирмалар ... ... ... ... үш ... төрт ... ... әдетте
мұндай салаларда өндірістің тиімділік көлемі жалпы нарықтық сұраныспен
салыстырғанда әлдеқайда ... ... ... ... ... 20, 30 ... 40 пайызын өндіретін фирмалар ғана ең ... ... ... ... ... олигополистік
құрылымдардың паида болуына әкеліп соғады.
Одан әрі талдаудың бел ортасында олигополия мінездік үш ... ... ... олигополия, басым олигополия және ... ... ... ... ... ... ... істейді немесе өзара
тәуелділікті жақсы түседі, нарықтық баға және өткізілетін өнімнің ... ғана ... ... ... келеді.
Саладағы өткізу көлемінің 60-70 процентін ірі компаниялары ... ... ... ... ... Ммұнда рыногтың бір
бөлігін бәсекелестерге беру керек, содан кейін өзіңді ... ... ... ...... ... ұстауға болады. Мұндай
нарық олигополияның басымдылығы деп аталады.
Монополистік бәсеке ұқсас емес, ... ... ... ... көп ... бар жерден көрінеді. Бұл құрылымды алғаш
рет Э.Чемберлин талдады. Жетілген ... ... ... мұнда
көптеген сатушылар мен сатып алушылар, фирманың салаға кіруі мен шығуы
еркін болады және ... ... ... ... тікелей әсер етпейді.
Монополистік бәсекеде айырмашылық тауарларды дифференциалау орын алады, ... ... ... ... ... ... тауардың түрлілігін, стандарттаудың қажеттілігін айтады.
Дифференцалдауды жақтаушылар көп түрлілікті қалап, ... ... ... ... ... әжептәуір көлімдегі бәсекенің
монополиялық қысымының қосымның ... ... ... ... ... ... бәсекенің қайсы бір ретте таза күйдегі бәсеке мен
монополияның ”қорытпасынан” туған ерекше ... бар. ... ... ... ... саны көп, ... та ол ... жағдайларында нарықтың қатынастарға қатысушы фирмалардың санынан
біршама аз. Көбінесе, бұл 20-70 ... ... саны ... ... ... ... ... болып табылады.
Монополиялық бәсекенің белгілері:
- жалпы нарық көлеміндегі әр ... ... ... ... ... едәуір көп, осыған орай ... ... ... да шамалы;
- өндіріс көлемдерін шектеу мен ... ... ... ... ... ... мүмкін емес дерлік.
Көбінесе фирма өзінің қаржы-экономика саясатын, бәсекелестердің жаубын
ескерместен құрады, ... ... ... әжептәуір көп.
Нарықта фирмалар шығаратын өнімнің дифференциациясы келесі нысандардан
көрінеді:
- сапасы бойынша ... ... ... мен ... жекелеген детальдар, жасалу дизайны, жалпы жұмыс
және кейбір ... мен ... ... ... ... пен ... ... жұмыстың сенімділігі бойынша
ерекшеліктер;
- сату жағдайлары мен сол ... ... ... ... ... ... ... мен жылдамдығы, бағдарламалы
сервис;
- өнімнің орналасуы мен олардың сатып алушыларға қол жетерлік
дәрежесі ... ... бұл ... немесе сауда
орталығының орналасу орны бойынша, ... ... ... ... ... ... болуы немесе, болмауы ерекшеліктері;
- соны орауышты қолдану белгілі сауда белгілері мен ... ... ... ... ... ... ... алдамшы ерекшеліктері.
Бағаны бақылау дәрежесі монополиялық бәсекеге қатысушы фирмалардың
біршама көп санымен шектелген.
Монополиялық бәсекелі салаға ену, ... өте ... ... ... ірі ... ... жоқ. ... қаржы шығындары таза бәсекеге
қарағанда көбірек, себебі өнімнің өзіндік түрін жасап шығаруға ақша жұмсауы
қажет.
Бағалық және бағасыз бәсеке ... ... ... ... ... сауда белгісін, маркасын, таңбасын іздеу жарнамалау ерекше орын
алады.
Монополистік бәсекенің белгілері ең таза түрде ... ... ... байқалады.
Егер қандайда бір өнімнің барлық өндірісі бірнеше кәсіпорындарда
шоғырланса, онда төртінші нарық үлесі олигополия – ... ... ... ... ... тән:
- фирмалар саны екі қиыр шет: таза ... мен ... ... ... ... ... ... саны екі мен
жиырманың арасында өзгеріп отырады;
- олигополиялар шығыратын өнімдер стандартты және ... ... ... ... ... ... ... үшін материалдар, машиналар, қондырғылар)
стандартталған, ал тұтыну ... ... ... ... ... ... ... әр алуан түрлерде жүзеге
асырылады;
- сұраныстың сынық қисығы. Олигополиялық ... ... ... ішінде баға жөнінде келісім жоқ. Нәтиже
олигополиялық ... ... бірі ... ... ... фирмалардың мінез-құлықтарымен анықталады.
Айталық, нарықта үш фирма әрекет ететін болсын. ... ... ... ... ОР ... ... ... Осы фирманың өніміне
сұраныс қисығы қандай түрде ... Бұл ... ... ... ... баға олигополистердің жауабына байланысты болады.
Егер олигополистердің арасында құпия ... ... онда ... ... ... оны ... фирманың мысалына ілесетін
(сонымен, оған өз есебінен сату ... ... ... бермей), ал
бағаны жоғарылатқан кезде оны елемейтіндігін ... ... сату ... ... бәсекелесті нарықта ысыру) ұйғару қисынды:
- құпия келісім, не ... ... ... ... бекіту, нарықта бөлу немесе үлестіру жөніндегі ... ... бір түрі – ... мен ... ... ... келісімдер үшін кедергілер де бар;
- келіскісі келетін фирмалардың шығындары мен сұранысындағы едәуір
ерекшеліктер;
- фирмалардың саны көп ... ... ... ... яғни ... ... ескертілмеген бағаның
төмендетілуі, жасалуы мүмкін;
- іскерлік белсенділіктің деңгейі (құлдырау, көбінесе, жасалған
келісімдердің ... ... ... ... ... құрылымға жаңа фирманың енуі кезінде
өзгеруі немесе бұзылуы мүмкін мұны ... үшін ... ... ... ... трестке қарсы заңдылықтар,
Қазақстандағы монополияға қарсы заңдылықтар).
Бағадағы ... – бұл тура ... ... ... ... бойынша бағалық мінез-құлықтың үйлесімі. Қатысушылардың ішінен
баға белгілеу сұрақтары жөніндегі озат ... ... Бұл ... ... ... ... ... оның соңынан ереді. Көбінесе
озат фирмалар өзінің ішкі баға белгілеуінде ... ... ... оған ... есеп ... ... саласына, салықтарды төлеген
соң фирма алуды жоспарлайтын, шамамен алынған пайданы ескеруде мүмкіншілік
беретін үстеме қосылады.
Олигополиялық салаға ену ... ... ... ... масштаб тиімі, оған сәйкес өнім бірлігіне төмен ... ... ірі ... ... ... ... ... ену қажет
капиталдың төменгі деңгеймен шектеледі;
- патенттерді иелену өзге фирмалардың енуін шектейді;
- стратегиялық ... ... ... ... өзге ... ... ... бермейтін нарық билігінің
күшеюі мен нарық ... ... ... бірігу тиімі.
Баға саясатын қалыптастырған кезде ... ... ... яғни баға ... ... келісілген әрекет жүргізіледі.
Алайда бағалық келісімдер, көбінесе, олигополистерлің ... ... ... ... бәсекемен үйлеседі.
Олигополия машина жасау, электр техникасы, электр өндірісі саласын,
маңызды ... ... ... ... ... ... үшін ... бәсеке ертеден-ақ
экономикалық мәселерді оңтайлы шешуге әкелетін күш ретінде қарастырылады.
Алайда, таза (жетілген) бәсеке ... ... ... нақты өмірде ешқашан
болған емес, жоқ әрі болмайды да. Бұл — нарық ... ... ... ... ... ... құрылымдарының әрекет етуін бағалау белгісі.
“Көрінбейтін қол”, яғни бәсеке жағдайларында ... ... ... ... ... аз орташа шығындарымен жүзеге асырылады.
Демек, өндіруші ресурстарды тиімді пайдаланады. Өндіріс көлемі ... ... ол ... көп ... ... ... орай өндіруші өнідірістің
барлық факторларын толық пайдалануға мүдделі. Пайданы қалыптасуының шегінен
арттыру әдетте тек ... ... ... ғана ... ... ... ... ғылыми-техникалық жетістіктерін барынша
тиімді пайдалану таза бәсеке жағдайында жүзеге асады ... ... ... ... ... экономикалық мәселелерді мінсіз, ірі
бизнестің немесе бюрократияның араласуын қажет етпей-ақ шешеді.
Бағаны ... таза ... ... ... ... және
монополиялық құрылымдарынды барынша ... ... ... ... ... бар және ... пайда алады деген
жағдайда ғана бағаны бақылау оларды өндірісті ... ... ... ... құрылымдарда мемлекетке азын-аулақ ірі өндірушілерді
бақылау оңай. Сонымен бірге бағаны бақылаушылар тарапынан болмай қоймайтын
қателіктер ... және ... ... ... ... ... ... жоспардағы тиімсіздіктің пайда болуына әкелуі мүмкін. Егер
бақылау пайдалылықты азайтатын болса, монополистер мемлекеттің ... ... ... ... ... қоғамның барлық ресурстарын
барынша ұтымды пайдалануы, өнім ... ... ... шығындарды
мейлінше азайтуды көздейді. Жетілмеген бәсекелі ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Сондықтан, қоғам шаруашылық ... ... ... бір залал
шегеді.
Түбінде монополия мәселесі жетілген бәсеке жағдайындағы жеке тауар
өндірушінің еркі мен сапасынан ... ... ... ... ... ... ... және еш уақытта абсолютті болмайды) ... ... ие ... ... өте ... құрал.
Егер бұл билікті сонымен қатар өндіріс көлімінде үнемдеудің
нәтижесінде өнім ... ... ... ғылыми- техникалық прогресті
дамытумен рынокқа арзан бағалы өнімдерді ... ... ... онда ... бәсеке қоғамға белгілі бір ұтыс әкеледі.
Түптеп келгенде, қоғамның экономикалық ... ... ... бәсекелі рынокқа алып келеді.
Бағаға билік табиғатқа билікпен салыстыруға болады. ... ... ... ... климатқа қанағаттанбасақ, онда суландыру,
жасанды тыңайту шараларын жүргізе отырып, ... ... ... ... ... егер ... ... өтіп, кетсек, онда
біздің билігіміз қоршаған ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар орын алып келеді.
Монополиялану да осындай, бағаға бақылаудың бір дәрежесінен ... ол ... ... талқандауға жеке құртуға әкеліп соғады,
тоқырауға бастайды тағы басқа.
Бағалар туралы құпия келісімдер, жасанды тапшылықтар ...... ... ... ... ... экономикалық елдерде
кезінен қолданатын монополияға қарсы заңдармен ... ... ... ... табу ... жатады.
1.2 Монополистік қызметтерді шектеудің объективті қажеттілігі
Монополиялық бәсеке нарығының ерекшеліктері жетілген бәсеке мен
монополияға тән ... ... ... ... ... және ... жиһаз жасау, кітап басып шығару, қызмет көрсетудің басқа да көп
түрлері монополиялық бәсеке нарығының іс-әрекеті.
Нарық ... бұл ... ... ... ұзақ ... ... кезеңдерінде өнім шығару көлемін қалай анықтайтынын және
тауарлар мен қызметтердің бағасын ... ... ... ... ... ... бәсеке нарығындағы фирма жұмысының
тиімділігін анықтап бағалауға болады.
Монополиялық бәсеке нарығы ... ... ... ... ... мен сатып алушылар саны көп болады. Тауарды
өндіруде, сатуда көбінесе ұсақ ... ... ... ... ірі ... деп ... да ... Болған күнде де ұсақ фирмалардың жұмысына кедергі
келтірмейді:
- монополиялық бәсеке саласына ... жаңа ... ... ... және бұл ... ... кету де оңай. Мысалы,
шаштараз немесе жиһаз жасайтын шағын шеберхана салуға өте ... ... ... ... ... кәсіпкерлікпен кез келген
фирма айналысуы мүмкін, ал осы фирма саладан кете қалса, онда
бұл істі жалғастырушылар әр ... ... ... өнім ... баға және ... да ... туралы
деректер ашық белгілі болады;
- өндірілетін ... ... ... олардың әрқайсысының
өзіндік ерекшеліктері болады. Бұл тауарлар ... ... ... әр ... ... ... ерекшелік беруге
тырысады, ... тіс ... ... ... ... өзгешеліктері және т.б. Сонымен қатар фирмалардың сату
маркалары, тауарды көрнекті орап-бууы, жарнама жасауы да олардың
тауарларына өзгешелік қасиет береді.
Келесі тағы бір ұғым — ... ... ... Яғни ... заң не ... ... ма, әлде зиян ба?- деген сұрақ туады. ... ... ... екендігін түсінетін көптеген адамдар сонда
да ... ... ... ... ... ... Оның ішінде
үкіметтің қарсы заңдарының Америка ... ... ... ... ... әсерін тигізеді деп ойлайды.
Ондағы негізгі дәлел, көптеген шетел компаниялары ... ... ... ... ... ... жоқ, ... да,
олардың Америка өнеркәсібіне қарағанда, көп артықшылықтары бар. Мысалға
Жапонияның компьютер фирмалары жаңа ... ... мен ... ... ... жұмыс істеулеріне болады.
Ал Америкада мұндай әрекеттер заңға қарсы деп есептелінеді.
Сонымен монополияға қарсы заңдар мақсаты Америка тұтынушыларын жасырын
келісілген баға ... және тағы сол ... ... ... шын мәнінде, мұндай жағдай Америка компанияларының ... ... ... ... ... мүкін.
Ал, монополияға қарсы заңдардың күшейуін жақтаушылар шетелдік
бәсекелестерден ... ... ... ... ... жою ... ... “түтін шымылдығы” дейді. Шетелдік
бәсекелестерді өндірісті тиімді ұйымдастырып көлемін ... ...... бұл топ. ... ... ... және фирмалардың қосылуы.
Көптеген зерттеушілер фирмалардың ... ... ... өндірісті тиімді
ұйымдастыруға кеңінен жол ашып, өнімділікті артырады дейді. Өнімділіктің
артуы, өз кезегінде, тауардың ... ... ... ... да пайдасын
тигізеді және шетел фирмаларын бәсеке сайысында жеңіп шығуға ... ... ... ... ... қосылу бәсекелестік азаю
нәтижесіде өндірістің ... ... ... ... ... өнім ... ... әкеледі деп дәлелдейді. Сондықтан да,
олар монополияға қарсы заңдарды ... ... және ... ... ... етеді.
Осы сияқты фирмалардың тік бағытта қосылуын үкімет реттеуін қорғау
дәлелдері ұсынылады. Фирмалардың тік ... ... ... ... ... ... ... сатып алуы экономиканың дамуына ... ... Атап ... ... ... үшін ... өте ... компонент.
Ендеше, болат өндіретін компанияның қарамағында ... ... ... онда ол аз ... шығарып, тиімді жұмыс істетеді. Тік
бағытта қосылудың қарсыластары керісінше дәлелдейді. Шынында да, ... ... ... өндірістері онша үлкен емес, ... ... “U.S. Steel & ... Steel” сияқты алып компанияларда
жұмыстары ондай тиімділіктерге жете алмай ... Оның ... ... ірі ... ... тек ... ... алуы
керек, ал тәуелсіз фирмалар, керісінше ең жақсы шикізат жабдықтаушыларды
таңдауына болады.
Конгломерат қосылуды жақтайтындар әр ... ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін емес дейді. Егер
балмұздақ шығаратын үлкен зауытты ... ... ... компания сатып
алатын болса, оларды өз салаларындағы нарыққа әсері ... ... ... деп таң ... ... екі компанияда қосылғаннан кейін, конгломератқа қосылғанға
дейінгісінен артық ... ... ... ... ... Конгломерат
қосылудың қарсыластары, мұндай конгломеративтік корпорациялардың орасан ... ... ... ... ... болуға мүмкіндік береді.
2 Қазақстан Республикасында бәсекелестіктің дамуы және монополистік
қызметтердің шектелуінің ерекшеліктері
2.1 Нарықта бәсекелестіті ... және ... ... ... ... етудің жаңа бағыттарын қалыптастыру
міндетін адал бәсекелі орта болған кезде ғана ... ... бұл ... күшті монополияға қарсы жүйенің қалыптасуына байланысты.
Сондықтан Үкімет бәсекелі ортаны ... және ... ... ... ... әрі де баса ... аударатын болады.
Бәсекелестікті дамыту саласындағы негізгі міндеттер нарық
субъектілерінің ... ... ... ... алдын алуға, теріс
пиғылды бәсекені және бәсекеге қарсы келісімдердің жасалуын ... ... ... және ... нарықтарының тиімді әрі
серпінді жұмыс істеуі үшін жағдай жасауға келіп тіреледі.
Үкімет бәсекелестікті қорғау және ... ... орта ... ... әзірлеуді ұйғарып отыр.
Ішкі бәсекелестікті арттыру үшін монополияға ... ... ... ... Үкімет «Бәсеке және монополистік қызметті
шектеу туралы» қағидаттық жаңа заң ... ... бұл таяу ... Парламентінің қарауына енгізіледі.
Мегахолдингтердің және мемлекеттік монополиялардың бейінді емес
активтері мен функцияларын бәсекелі ортаға беру ... ... ... ... ... өкілеттіктерін күшейту, адал бәсеке
ережелерін бұзушыларға ... ... ... ... функцияларды
ұсына отырып, оның монополияға қарсы реттеу жөніндегі мүмкіндіктерін
кеңейту көзделіп ... ... ... тарифтік реттеуді дамытудың негізгі
бағыттары табиғи монополия ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік саясатына табиғи түрде қосу
қағидатымен айқындалған. Бұл бағыттар ағымдағы жылы ... ... ... және тариф белгілеудің макроэкономикалық
өлшемін айқындау әдіснамасын әзірлеу арқылы дамытылатын болады.
Табиғи монополия ... ... ... ... инвестициялық тартымдылығының болжамдылығы мен ... ... ... ... қолда бар реттеу құралдарын, ... ... ... және ... жөніндегі міндеттерді іске
асыруды кеңінен пайдалану жоспарланып отыр. Осылай, таяу арадағы бірнеше
жылда ... ... ... ... ... ықпал ететін қажетті
өзгерістер енгізе отырып, базалық табиғи монополия ... орта және ... ұзақ ... ... ... белгіленген
тарифтер бойынша реттелетін қызметтер көрсетуге көшіруді қамтамасыз ету
жоспарлануда. Айналыс шамасына ... ... ... ... ... ... ... мен әдістерін Агенттік әзірлеп қойған
және олар тиісті әдістемелерде ескерілген.
Тиімді бәсеке үшін жағдай жасау, адал ... ... мен ... ... ... негізгі бағыттарын іске
асыруға ықпал ететін болады.
Үкімет серіктестік ... ... ... дамытуға кеңінен
қолдау көрсету қажет деп санайды. Бұл ретте салық ... ... ... ... қолдау жөніндегі құралдарының бірі ғана
болып табылатын болады. Кәсіпкерлікті дамыту үшін ... ... ... ... тиіс.
Үкімет кәсіпкерлік мәдениетін дамыту мен тарату жөніндегі, сондай-ақ
мемлекеттік субсидияларды емес, жеке капиталды ... үшін ... құру ... ... ... болады. Мұндай көзқарастың
әртүрлі нұсқалары Австрия, Испания, ... және ... ... ... ... ... ... дамыту мемлекеттік реттеудің қарапайым әрі тиімді
режимімен ынталандырылатын болады. Мысалы, энергияны қажетсінетін салаларда
Үкімет ... ... ... ... мүмкіндік беретін жаңа
инновациялық технологияларды енгізетін ... ... ... ... тетіктері арқылы кәсіпкерлік үшін
мүмкіндіктер туғызу ... ... ... ... арттыру
жөніндегі жұмыс жүргізілетін болады.
Бизнесті дамыту үшін барлық ықтимал әкімшілік ... ... ... ... ... ... отыр. Жеке кәсіпкерлікті
тексерулердің барлығы ... ғана ... ... Бұл нормалардың
барлығы «Жеке кәсіпкерлік туралы» Заңда қарастырылған.
Шағын ксіпкерлікті дамыту қоры ... ... ... қолдаудың
қаржылық-кредит саясатында елеулі өзгерістер болжанып отыр. Ол өздерінде
бар кәсіпкерлік әлеуетті және бастаманы іске асыруды қалайтын ... ... ... үшін ... ... ... ... Қордың филиалдық-өкілдік
желісін кеңейту, өңірлерде кәсіпкерлікті қолдауға бағытталған, әсіресе
ақпараттық-талдау, консалтингілік және ... ... ... ... ... қажет.
Шағын және орта бизнестің ірі кәсіпорындармен тиімді ынтымақтасуы және
өзара іс-қимыл жасауы үшін қажетті жағдай жасалатын болады.
Үкімет шағын ... озық ... және ... алмасу бойынша мемлекеттік көтермелеу, олардың халықаралық
стандарттарды ... мен ... ... ... тетіктерін
әзірлеуді жоспарлап отыр. Осыған байланысты халықаралық ... ... ... ... ... жеке ... беру ... жобаларды іске асырушы Азия Даму Банкімен және Еуропа
Қайта құру және Даму ... ... ... ... ... ... қоса, өндіруші емес салаларға инвестицияларды тарту бойынша
жұмыстар ... ... Әрі бұл ... ... ... жаңа ... ... біздің бизнес-менеджменттің
кәсіпқойлығының өсуіне ықпал ететін, іріктелген басым кластерлердің қосымша
құндары тізбектерінің ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал ететін инвестиция
болуы тиіс.
Осыған байланысты Үкіметтің алдағы кезеңге арналған ... және ірі ... ... ... ... ... ... жөніндегі тұтас іс-шаралар кешенін жүргізу көзделіп отыр.
Атап айтқанда, Қазақстанның шет елдегі елшіліктерінің жанынан ... ... ... ... ... шетелдік инвестицияларды
Қазақстан экономикасының шикізат емес секторына тарту ғана ... ... ... ... ... мен ... сыртқы
рыноктарға экспорттауға жәрдемдесу болады.
Бұдан басқа, шағын және орта кәсіпорындардың қатарынан отандық
инвесторлардың ... ... ... Бұл үшін ... ... ... қолдау шараларын одан әрі жетілдіру, сондай-ақ
отандық компаниялар арасында инвестицияларды ... ... ... ... ... ... ... бойынша шаралар
қабылданатын болады.
Жеке компаниялар, ... ... келе ... өндірістер мен
салалардың, мысалы, ауыл шаруашылығы, мал ... ... ... үшін ... ... ... лизингін кеңейту мүмкіндігін
қарастыру жоспарлануда.
Үкімет жеке меншікті қорғау, инвесторлардың құқықтарын ... ... ... ... ... ... ... шараларды
әзірлеуді және қолдануды жоспарлап отыр.
Даулар мен төрелік ... ... ... жүйесін нығайту көзделіп
отыр.
Өңірлерде әлеуметтік кәсіпкерлік корпорациялар (ӘКК) желісі құрылатын
болады, олардың қызметі инвестицияларды тартуға және жаңа ... ... ... болады. Кәсіпкерлік қызметтің нәтижесінде жинақталған
пайданың бір ... ... ... саланы дамытуға бағытталатын
болады.
Бұл корпорациялардың қызметі бүкіл елімізде де, одан тысқары ... ... ... жаңа жобаларды тартуға бағытталатын болады. Кез келген
ӘКК-нің қызметі ... ... ... аумаққа таралатын болады және
өндірістік байланыстарға мейлінше жуық болады. ... ... 5 ... ... деп ... қызметіне қатысты мемлекеттік ... мен ... ... ... ... болады. Әрбір ӘКК мөлшері
бойынша елеулі игерілмеген жер учаскелерін қоса ... ... ... ... активтерді басқаратын ... ... ... ... ... және ... ... құрылған кәсіпкерлік бөлімдері ұйымдастырушылық рөл ... ... ... ... ... ... жеке ... үшін қолайлы жағдайлар жасау жөніндегі рөлі күшеюі тиіс.
Құрылған Кәсіпкерлік практика жөніндегі ... оқу ... ... ... ... жалғасады. Бұл үшін оған құрылған
Кәсіпкерлікті қолдау жөніндегі орталықтардың ... ... ... бар кәсіпкерлік проблемалар ғылыми-зерттеу орталығы ... ... ... ... көрсететін мемлекеттік қызметтердің сапасын
объективті бағалауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... индексін сынау және рейтингілік
бағалау ... ... ... бұл жеке ... субъектілерінің
құқықтарын жеке кәсіпкерлік қызметке мемлекеттің ... ... ... ... ... ... шеңберінде бизнес пен биліктің әлеуметтік
серіктестік қағидаттары сыбайлас жемқорлық әрекеттерге өркениетті қарсы ... жаңа ... ... үшін рентабельді емес кәсіпорындардың
әлеуетін пайдалану шараларын қабылдайтын болады.
Қайта капиталдандыру және/немесе ... ... ... ... емес ... қайта құру жөніндегі жұмыс жүргізілетін
болады.
Қазақстанға инвестициялар тарту процесі ескі активтерді қайта ... жаңа ... ... ... жаңа ... дамыту үшін негіз ретінде жұмыс істеп тұрған
рентабельді емес кәсіпорындарды пайдалану ... ... ... ... емес ... активтерін пайдалана отырып, жаңа
басқаруды, жаңа технологияларды немесе өндірістің жаңа факторларын енгізу
негізінде оларды ... ... ... ... ... ... емес ... оларды
толық кедейлегенге дейін сатып алу мүмкіндігін де қарастырады.
Мұндай кәсіпорындардағы ахуал дағдарысқа қарсы басқаруды енгізу арқылы
жақсы жағына өзгеруі ... ... ... ... ... корпорацияға беруге болады.
Рентабельді емес кәсіпорындардың ... жаңа ... ... ... ... ... ... және қайта құрылымдау
жөніндегі іс-шараларды тиімді жүзеге асыру үшін ... ... ... және ... ... ... ... мүмкін
болатын рентабельді емес кәсіпорындар тізбесін қалыптастыру
тәртібін ... ... ... ... және ... төлем
қабілеттілігі жағдайына мониторинг және талдау жүргізу тетігін
айқындау;
- қаржылық жағдайға жүргізілген мониторингтің нәтижелері бойынша
нәрлендіруды және ... ... ... ... ... жаңа өндірістерді қолдану мүмкін ... ... ... ... ... реттеудің негізгі бағыттары
Нарық экономикасының басты қозғаушы күші – тауар ... ... ... тауарлар мен қызметті
тұтынушылар (сатып алушылар) үшін күресі ретінде көрінеді.
Егер жалпы бәсекелестік қатнастар туралы айтылса, онда ... кез ... ... ... тән. Олар ... ... ... салдарлары болып табылады. ... ... ... ... ... ... ие болу ... мәжбір болады.
Мемлекеттік араласудың қажеттілігін атай отырып, біз ... ... ... болуы факторларының бірі болып табылатынын атап
өткенбіз. Монопоияның дамуы экономиканың ... ... ... ... ... ... арнаулы қолдау және монополиялық
тенденцияны шектеу қажеттілігі туындайды. Бұл мемлекеттің монополияға ... ... ғана ... ... ... ... ... жұмыс істейді.
Алайда, таза монополия өмірде сирек кездеседі. Нарықта бір фирманың ... ... ... ... ... Шынайы өмірде белгілі бір
салаларда ірі фирманың шектеулі саны болғанда, ... жиі ... ... ... өзінің үстемдігін монополиялық бағада
монополиялық пайдада жүзеге ... ... ... зор ... ... арқасында, олар
ішкі салалық бәсекені тежей алады және өз өніміне қойылатын баға ... ... бір ... ... өз ... ... ... баға дегеніміз - монополияның жеке дара немесе көбінде
басқа концерндермен мәмілесіп қоятын бағасы. Әдетте, бұл ... ... ... да және ... ... да ... ... келеді, ал
қоғамдық құнынан төмен болады.
Монополиялық баға екі түрде болады:
- біріншісі – ... ... ... Бұл ... ... ... өзі ғана ... өзі белгілеген жоғарғы бағамен
сатады. Бұл тауарды басқа кәсіпорындар өндірмейді. ... ... ... ... ... да, алуға мәжбүр болады;
- екіншісі – монополиялық төменгі баға. Бұл ... ... ... ... бөлшектердің бағасы. Оны сатушылар
шағын кәсіпорындар, ал ... ... тек ... ... ... осы жағдайды пайдаланып, төмен бағамен өздеріне керекті
материалдарды алады. Ал бұлар алмаса, сатушылардың заттары өтпей ... ... ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныстың ара-қатынастары
әсер етеді. Алайда, монополистер сұраныс төмендеп кеткен жағдайдың өзінде
де тауарлардың бағасын жоғары ... ... ... ... ... ... шарт жасау арқылы іске асып. Баға қоюдың «Басшылық» жүйесі ең ... ... ... Дегенмен, бұған қауіп төндіретіндер бар- ... ... ... ... ... сатып алатын тауарларлың(бөлшектер, шикізат,
материалдар) бағасы. әдетте, монополиялық төмен бағалар болады. Бірақ,
мұның да шегі бар. Ол ... ... ... ... ... ... өндірілуі қамтамасыз етіліп тұруы қажет, яғни бұдан
төмен болмауы керек. Алайда монополиялық ... да ... Оның ... ... өзгеруі.
Монополдық пайда – ол монополдық ... ... ... ... ... ... ... Мұнда сатып алушылар өзінің әдеттегі
табысының бір бөлігін монополияның пайдасына жібереді. Оның ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы пайданың жолдары:
- жұмысшыларға төмен жалақы төлеу, оларға қажетті ... ... ... монополдық кәсіпорындарда еңбек өнімділігін жоғарлату;
- монополиялардың шетке капитал шығару арқылы сол ... ... ... салдары.
Көтерме пайданы моноподық кәсіпорындар, өндірілетін тауарлардың
сапасын ... – ақ, ... ... ... ... Ол үшін ... бағаның деңгейі туралы келіссе болғаны. Бұл техникалық және ... ... ... ... ... ... ... болса
да, мұнда тоқыраулық ... ... ... та, ... ... жақсарту) жасайтын тек ірі бизнес.
Тауарларға сұранысты көбейту үшін монополиялар өнімінің өндіру көлемін
әдейі, жасанды түрде ... ... ... ... баға қо- ... болудың және
қарапайым халықтың өмір тұрмысының төмендеуінің басты ... ... ... бір ... тек өзі ғана ... ... болуға тырысады.
Кейбір уақытта ол өзі сатып алатын заттарға алуды жасанды түрде ... ... өнім ... ... ... ... Бұл
олардың сататын өнімдеріне монополдық төмен баға қоюға ... ... ... ... ... ... ... шығынынан төмен болады.
Монополия сатылатын және сатып алатын тауарлардың бағаларының
айырмашылығының жоғарылай беруіне ... ... Оны ... ... деп
атайды. Мұның мәні- ауылшаруашылық өнімдерінің бағасы ... ... ... болуы. Бұл Қазақстанда да орын алады, ... және ... ... қаруландыру кезеңінен бері.
Жетілген бәсекелестік үшін фирмалар көп ... және оның ... ... бір ... ... ие болса, оңтайлы болар еді.
Мұндай жағдай монополистік бәсекелестік деп аталады, оған сатып ... ... ... ... ... болмауы, капиталдың
құйылуының еркіндігі сипатты болады.
Табиғи монополияны ... ... ... екі ... бір
жағынан ол рынокта монополисттік жан-жақты билеуінен бағаны реттеу жолымен
қоғамды қорғау үшін, ... ... ... ... ... ... етеді.
Табиғи монополияны реттеу кезінде келесі ... ... ... белгіленген бағаны бекіту;
- баға өзгерістерінің шектеулі коффициентін бекіту;
- еркін бағаның тәртібін бекіту.
Мемлекет тарапынан тұрақты ... ... мен ... ... ... ...... өндірушілердің, импорттаушылар – дың және
экспорттаушылардың мүддесі тоғысатын, экономикалық және ... сыни ... ... ... ету ... ... мақсаттарына,
жағдаят және құрлымдық саясат ... ... ... ... ... ұлттық бәсекелестік қабілетін күшейтуге және әлеуметтік
дағдарысты жұмсартуға қызмет етеді.
Бағаларды бақылаумен орталық ... ... ... айналысады.
Бағалардың қозғалысын жеке зерттеуді кәсіподақтардың ғылыми-зерттеу
орталығы, халаықаралық ұйымдардың ... ... ... жүргізеді.
Мемлекеттік органдар мен әлеуметтік әріптестер тарапынан ... ... ...... мен ... жыл сайын атаулы
көтерілуінің индексін анықтау үшін, өмір сүру құнының өсуін ... ... ... ... және ұлттық бәсекелестік қабілетіне бағаның өсуінің
ықпалын анықтау.
Мемлекет сыртқы саудада бірігу ... ... ... ... салықты құбылтып, ақша шығаруды жүргізіп, сандық және кедендік
шектеуді алып немесе енгізіп, бағаға ... ... ... ... ... ... тәжірибе жүзінде барлық мемлекеттік ... ... ... ... көрсетеді.
Мемлекеттің араласуы көтерілген өтелім шегерімінің өзіндік құнын қосу
арқылы және басқа қорға аудару арқылы өндіріс шығынын ... ... ... шара ... ... ... асырылады.
Нәтижесінде, тұтас салаларда «шығындар бағаны қысымға алатын» жағдай
туындайды, және өндіріс шығындарының есеп айырысуы (шынайы ... ... ... ... ... кәсіпорын салаларында өндіріс
шығындары жоғары болатыны сондай, бағаны көтермесе болмайтын ... ... ... ... салаға тарйтындықтан, ішкі салалық бәсеке ... ... ... өсуі үшін ... ... бола ... өзгеру үдерісіне тікелей мемлекеттің араласуы акциздік тауар
деп аталатындарға, бағаны белгілеудің мемлекеттік саясаты болып табылады.
Бағаның ... ... ... ... тікелей ықпал етеді.
Бағалық демеу қаржы өндірушіге ... ... ... ... ... ... төмендетуді қарастырады. Бағаға тікелей әсер ету және
бағаның ... ... мен ... ... ... ... ... мысалы, өнеркәсіптік әскерей саласында, құрлыстың ... ... орын ... ... жеке фирмалан белгілі бір тауарлар мен қызметтің
түрлерін тұрақты сатып алушы немесе тапсырыс беруші ... ... ... ... сала үшін ... ... келетін «наөты бағаны»
белгілейді.
Бағаны реттеудің тиімді құралы – қосымша құнға ... ... ... салықты өндіруші тауар мен қызметтің бағасына қосылады және бұл
салықтың мөлшерлемесінің саралау ... ... ... ... етеді.
ЭМР-дің негізгі бағыттары сыртқы сауда бағасына ... ... ... ... ... ... көтермелеу, экспорттаушыларды
салықтан босату, кейбір ... ... ... ... ... мен ... белу әлемдік рынокта бағалық бәсекелестік
жағдайында елеулі түрде көрінеді.
Мемлекеттік шахталарда алынатын, минералдық ... ... ... ... электр энергиясына, теміржол және пошта-
телеграф тарифтеріне баға тағайындау – мемлекет ... ... ... ... ... ... төмендетілген баға мен тарифтер жеке шаруашылық – тағы өндіріс
шығынын азайтуға және жасанды төмендетілген ... ... ... ... ... ... ұлттық бәсекелестік қабілетті
көтеруге мүмкіндік береді.
Мемлекет секторына бағаны белгілеу немесе оларды көтерілу ... ... ... ... ... ... Ол ... қолданылады және
ережедегідей, рыноктық шаруашылық жағдайында ұзақ мерзімді, тіпті орта
мерзімді аспектіде тиімсіз ... ... ... ... дамуы және монополистік қызметтердің
шектелуі мәселесі және жетілдіру жолдары
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттің ... ... ... ... ... ... қызметін реттеу;
- монополиялық биліктің күшейіп, еркінсуіне жол бермеу, ескерту
жасау;
- мемлекеттік кәсіпорындар мен ... ... ... көрсету
ретін бақылау;
- сәйкес құқықтық, нормативтерді әзірлеу.
Табиғи монополия субъектісі жылына бір ... аз емес ... қоры ... есеп беруі керек.
Нарықтық қатынастарда, табиғи монополияны мемлекет реттеу керек.
Президент жарлығымен Қазақстан ... 1998 ... ... монополия туралы” заң шықты. Табиғи монополияны түсіндіретін, оның
қызмет етуін реттейтін көптеген құқытықты-нормативті актілер ... ... ... экономикада дамығандықтан,
монополиялық ... ... ... ... ... ... ірі монополистерге АҚ «АТКЕ», АГПО ... ... ... ... АО ... ... ААҚ ... ЖАҚ «Эйр
Қаз.», «Қазақойл».
2008 жылы Антимонополиялық комитеттің шешімімен бюджеттің ... ... ... ... үшін және ... айналысып,
антимонополиялық заң бағаларын бұзғаны үшін төленген айыппұл 115422595,7
теңге, оның 63032352,6 теңгесі ... ... Бұны ... үшін заңға
өзгерістер енгізу керек. «Сауда құралдарын жасау ... мен жеке ... ... ... аз ... және ... ... сатқанына
байланысты комитет антимонополиялық заңды қолдана отырып, олардың іс-
әрекетін ... ... ... өндіріс, экономикалық шығындар,
жұмыскерлердің төленбеген жалақысын қайтаруды бүйырды. Ал ... ... ... ... ... ... жоғары бағамен
сатқан. Баға дискриминациясы мен антимонополиялық зақды бұзу «Қазақстан әуе
жолы» компаниясында кездесті.Онда шетелдік ... әуе ... ... ... есе жоғарылап сатылған. Қазақстан
Республикасындағы ең үлкен ... ... ... ... ... Ашық акционерлік қоғам Қазақстан Республикасында «Жастық тепло
энерго» 1997 жылы ... ... ... ... ... кездескен үлкен қылмыс орын алды. Ол мемлекеттік ... ... үшін көп ... ақша алуы ... ... ... «Аптеба»
кәсіпорнының тарифтерін көтеріп, салық ... ... ... ... ... ... Ірі момнополиялық кәсіпорындарға жататын
«KEGОС», «Қазақтелеком» және ... ... ... ... ... ... есеп береді. Олар еңбекақы мен амортизациялық
төлемдерге жұмсалатын ... ... ... ... ... ... ... қызмет көрсетілімдеріне бағаны
жоғарылатады. Антимонополиялық заңдар мен ... ... ... ... ... ... қылмыстар жасалып жатыр.
2008 жылғы «Табиғи монополия және ... ... ... 18 млрд. тенге монополиялық кәсіпорындар мен ірі
фирмалардан заңсыз түрде ... ... ... басшылары мұндай
жағдайда: «Кәсіпкерлердің заңды білмеуімен, ... ... ... жылы ... ... бәсекелестікті қалыптастыруда 240 шаруашылық
субъектілерінің қаржылық есебі мен ... ... ... ... ... Қазақстанда монополияны ... ... ... ... ... 2008 жылы әрә ... ... анықталуда болып, 12 шағымдық өтініштер ... Оның ... ... ... Бірақ, Қазақстанда тек монополиялық қылмыс ғана
емес, сонымен бірге ... ... ... та ... ... 2007 ... әкімшілік құқық бұзушылық болса, 2008 жылы олардың саны 1200-ден асады.
Әсіресе ... ... ... ... ... ... ... телекоммуникация, теміржол сияқты ірі кәсіпорындар да
кездесіп отыр. Осындай ерекше сенімдерге байланысты «Табиғи ... ... ... ... ... ... астам арнайы нормативті
құқықтық актілерді дайындады. Ортамерзімді тарифтерге көшу ... ... үшін ... әдіс. Энергетикалық өндіріспен
айналысатын кәсіпорындардың технологиялық мәлімет базасын құру, ... ... ... ... оны дамыту, сол
арқылы тарифтер мен ... ... ... ... ... әрі қарай), ұсыныстың көлемдік азаюын болдырмау.
Монополияға қарсы реттеудің басты міндеті – бөлек фирмалармен рыноктың
монополиялануына жол ... ... Оған ... ... және
нормативтік бағыттамалы (тізетуші) ықпал жүргізетін әдістері енеді.
Мемлекет ... ... ... ... ... Ол ... ... бағыттарының бірін құрайтын монополияға ... ... және ... ... ... ... бағытталған
шаралар кешенін көрсетеді.
Мемлекеттің монополияға қарсы саясаты ... ... ... ... шақыратын, бірінші кезекте, монополияға қарсы (трестке
қарсы) заңдар ... ... ... ... нақты бағдарламасын
үкімет әзірлейді және жүзеге асырады.
Мемлекеттің ... ... ...... ... ... ... нарықтық ортаны қалыптастыру ... ... ... ... мен ... ... жүйесі.
Монополияға қарсы саясат шеңберінде екі негізгі бағытты ... ... ... және кәсіпкерлік монополияны реттеу.
Бірінші бағытқа төмендегілер жатады:
- жаңа фирма құру тәртібін ... ... ... ... және ... жұтылуына мемлекеттік
бақылауды енгізу, кейбір ... ... мен ... рұқсатымен болған кезінде, тәртіп орнату;
- ерекше күрделі жағдайда (бұл көбінесе табиғи ... баға мен ... ... ... ... ... бір ... теріс пайдалану туындаған жағдайда);
- бағалық кемсітушілік саясатын жүргізгені үшін ... ... ... ... ... қызметін реттеудің екінші бағытын қарастыра
отырып, реттеудің дәстүрлі объектісі ... ... ... ... ... ... Белгілі бір тауарлар мен қызметтің барлық
рыноктық ұсынысы бір ... ... ... ... және ... құру ... ... табиғи монополия орын алады. Көлем нәтижесінің
зорлығы сондай, екі немесе бірнеше бәсекелесті фирмаларда ... ... ... ... ... аз ... ... бір фирма
ұсынысты толық қанағаттандыруы мүмкін.
Табиғи монополияның қызметін ... ... ... тәрізді,
қағидалар негізінде жүзеге асады: мемлекеттік басқару органы (Монополияға
қарсы комитет) немесе ьағалар бойынша басқарма баға мен ... ... ... ... мен қызметтің негізгі сұрыпталымы мен
көлемін сипаттайтын параметрін анықтайды.
Қазіргі ... ... ... мен заң ... ... ... және ... қуғындамайтын монополияның нысандары болады.
Бәрінен бұрын, рыноктың төмендегі есебінен елеулі үлесін ... ... ... ... кездесетін тауарлар шығару;
- тиімді маркетингті;
- бағаға ... ... ... ... ... жаңа
технологияны әзірлеу мен игеруде және осы ... ... ... ... төмен бағада сату.
Табиғи монополияға бәрінен бұрын ... ... ... ету, электр тораптары және әуе ... ... ... ... үшін, өнім бағасы орта шығынға теңелгенде, әдетте,
«әділ табыс» белгіленеді. Бірақ мұндай ... ... ... ... ... ... залал әкеледі.
Қорытынды
Тәуелсіздікке қол жетуі Қазақстанның көптеген дамыған және ... ... ... ... ... бұрынғы
әріптестермен қарым-қатынастары қайта құруға, дүниежүзілік рынокқа кіру
жолымен ... ... ... ... Сыртқы экономиалық қызметті
ырықтандыру мемлекеттің бұл саладағы монополиясын жойды, кәсіпорындардың,
фирмалардың және жеке ... ... ... ... ... ... ... осы қызмет саласында бәсекелік
негіздер қалады. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... аса ірі ... өкілдері ашылуда,
табиғи ресурстарды бірлесе пайдалану, шикізат пен материалдарды өндеу
жобалары жүзеге ... ... сала ... ... және т.т.
Мен өз жұмысымды қорытындылай келе айтарым, нарық құрылымы нарықтағы
сатып алушылардың және сатушылардың ... және ... ... құрылымы көп сатып алушы мен сатушысы бар ... ... ... ... ... тек ... ... монополияға дейін түрленеді. Көптеген монополияларды заңды
түрде құруға болмайтындығына қарамастан, бірнеше ресми монополиялар ... ... ... және ... патенттермен және авторлық
құқықтарымен қорғалған фирмалар ... ... ... кәсіпорындары
жетілмеген бәсекелестік жағдайында жұмыс істейді. Жетілмеген бәсекелестікте
монополиялық бәсекелестік пен олигополия элементтері ... ... ... көп ... ... ... жеке
сипаттамалары бойынша айырмашылықтары тауар ... ... ... ірі ... ... бір ... мен қызмет
көрсетулердің нарығын бақылайды.
Федералдық үкімет монополияға ... ... ... ... ... ... қорғауға ынталы. Ол заңдардың ішіндегі ... ... ... ... ... ... сауда комиссиясының заңы
және Селлер-Кефовер заңы болды. ... ... ... фирмалар бір-
бірімен қосылып, ірі корпорацияларға айналды. ... ... ... ... ... Тік бағытта қосылулар бір технологиялық
тізбектегі кәсіпорындарды біріктіреді. ... ... әр ... ... ... ... ... тек тәсілдерін өзгертеді. Жетілген
бәсекенің барлық даусыз жақсы жатарымен қатар оның елеулі кемшіліктері бар.
Рыноктық ... ... ... ... ... кейбір
салаларының монополиялануына әкеліп соғады. «Өзімен өзі болған» жетілген
бәсеке жетілмеген ... ... ... ... атап ... ... белгілі бір билікті білдіреді. Ал бұл билік әр ... ... ... мүмкін, салалық өндірістің басым бөлігін басып ... мен ... ... мен орталануы) рынокты және ... ... ... ... ... тағы басқа құпия және ашық
келісімдер жасау. ... ... ... ... іс ... шектеп
экономиканың тиімділігін арттыруға бағытталған.
Қазіргі уақытта ... ... ... ... айрықша
шиеленесуде. Мысалы, АҚШ-пен Жапония арасы. Монополизмді бәсекелік ... ... ... болуда. Монополизмге дейін бағалық бәсеке болды, яғни
бәсекеліктің бағасынан гөрі төмен баға қою ... ... ... ... ағыстыру. Бұл монополизм уақытында сирек болатын ... ... ... бағаны өзгерткеннен гөрі өндірістік қуаттардың
өнім шығаруын азайтып,не көбейтіп амал қолданылады. ... ... де ... ... ... ... қалады да, экономикалық өрлеулер
кезеңінде артады.
Монополия экономикалық тұрғыдан өзінің үстемдігін монополиялық ... ... ... ... ... орасан зор күш-қуат жинақталу арқасында, олар
ішкі салалық бәсекені тежей алады және өз ... ... баға ... ... бір шекке дейін өз дегенін орындаттыра алады.
Қолданылған әдебиеттер ... ... Я., ... К., ... М.. ... теория
негіздері. Алматы, 1998ж.
2 Ермеков Т.Р.. Қолданбалы экономика. Талдықорған, 1997ж.
3 Аубакиров Я.А., Кадиев Д.К., ... В.К.. ... ... Д., Доскалиев С.. Грани сотрудничества.Алматы 1986ж.
5 Назарбаев Н.. ... ... ... ... ... мен
дамуының стратегиясы. Алматы1992ж.
6 Қазақстан экономикасын басқару негіздері. Оқу ... ... ... ... 2001. – 45-67 ... ... экономикасы. Оқу құралы Укибаева Г.К., Карибжанова С.А.,
Жезказган 2003 жыл.
8 Экономиканы мемлектік реттеу. Оқу құралы Маденов С.М., ... ... ... ... ... Алембаев А.А., Караганда
1998 жыл.
10 Дубов И.А. ... ... ... и ... // ... и право 1999 год №3.
11 Региональная социально-экономическая система. Алембаев А.А.,
Караганда 2002 год.
12 Развитие ... ... ... А.А., ... 2002 год.
13 Государство и бизнес. Мамыров Н.К., Алматы 2002 год.
14 ... ... ... и ... Казахстана. Дуйсенбаев
Н.Л., Алматы 2001 год.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Монополистік бәсеке түсінігі13 бет
Монополистік бәсеке түсінігінің шығуы28 бет
Нарықтық экономикада бәсекелестіктің ролі21 бет
Халықтың басым топтары үшін медициналық және әлеуметтік қызметтердің жоғары сапасын қамтамасыз ету26 бет
Қазақстан коммерциялық банктері арасында бәсекелестіктің пайда болуы4 бет
Өнімнің, жұмыстардың және көрсетілетін қызметтердің өзіндік құнын калькуляциялау жөніндегі жалпы ереже22 бет
Бәсеке және монополия15 бет
Бәсеке және монополия туралы26 бет
Бәсекелік ортаны қалыптастыру және монополияны реттеу6 бет
Жетiлген бәсеке мен монополия – нарықтық экономиканың қарсы түрлерi27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь