Этнопедагогика пәнінің лекция курсы

Белгілі бір этнос адамдардың жан дүниесіндегі мінез-құлық, сана-сезім мен әдет-ғұрып, салт-дәстүр ерекшелігі ұрпақтан-ұрпаққа ана тілі арқылы жетеді.
Ұлттық сана-сезімнің өсуі мен өтуі, бір жағынан, ана тілдің тағдырын анықтаса, екінші жағынан, ана тілдің даму дәрежесі ұлттық сана сезім деңгейінің өлшеуіші болып есептеледі.
Ұлттық тәлім-тәрбиені (этнопедагогиканы) іске асыратын ұлттық тіл (этнолингвистика), ал оның ішкі жан дүниесімен, сана сезіммен байланысты (этнопсихология) жүргізіледі.
Этнолингвистика – тілді этносқа қатысы жағынан зерттесе, психолингвистика – оны адам психологиясына, ал социолингвистика – қоғам дамуына қатысы тұрғысынан қарастырады.
Этнолингвистика- ғылымы мына ғылымдармен тығыз байланысты:
1.Фольклористика
2.Этнология
3.Культурология
4.Мифология
Себебі, бұлардың қай-қайсысы болсын, этнос табиғатын ашуға қызмет етеді және олардың зерттеу нысанасы (обьектісі) да ортақ.
Мысалы, диалектология - этностың жергілікті сөйлеу ерекшелігін, этнология мен фольклористика – этностың әлденеше ғасырға созылған мәдени даму үрдісін, заттық және рухани мәдениетін, салт-дәстүрін зерттесе, мифология- этностың дүниетанымын, сенім-нанымын өзін қоршаған ортаға деген көзқарасын зерттейді.Олай болса, бұлардың бәрі де тікелей этносқа
        
        Этнопедагогика пәнінің лекция курсы
Бірінші лекция: Этнопедагогика ғылымы туралы түсінік
Лекцияның ... ... ... ... ... ... ... ұғым.
3. Халық тәлімінің тарихи кезеңдері және оның сипаты.
1.Этностар мәдениетін зерттеудің ғылыми-әдістемелік негіздері.
Белгілі бір этнос ... жан ... ... ... әдет-ғұрып, салт-дәстүр ерекшелігі ұрпақтан-ұрпаққа ана тілі арқылы
жетеді.
Ұлттық ... өсуі мен ... бір ... ана ... тағдырын
анықтаса, екінші жағынан, ана тілдің даму дәрежесі ұлттық сана сезім
деңгейінің өлшеуіші болып ... ... ... іске ... ... ... ал оның ішкі жан дүниесімен, сана сезіммен байланысты
(этнопсихология) жүргізіледі.
Этнолингвистика – ... ... ... жағынан зерттесе,
психолингвистика – оны адам психологиясына, ал социолингвистика – қоғам
дамуына қатысы тұрғысынан қарастырады.
Этнолингвистика- ғылымы мына ғылымдармен тығыз байланысты:
1.Фольклористика
2.Этнология
3.Культурология
4.Мифология
Себебі, бұлардың ... ... ... ... ашуға қызмет
етеді және олардың зерттеу нысанасы (обьектісі) да ортақ.
Мысалы, диалектология - этностың жергілікті сөйлеу ерекшелігін,
этнология мен фольклористика – ... ... ... созылған мәдени
даму үрдісін, заттық және рухани мәдениетін, ... ... ... дүниетанымын, сенім-нанымын өзін қоршаған ортаға деген
көзқарасын зерттейді.Олай ... ... бәрі де ... ... ... де ... ... сипаттайды.
Ұлт мәдениетін сөз еткенде, тарих, археология,этнология ... ... ... және және фольклористика ғылымдарының
қағидаларына сүйену қажет.Себебі, өткен замандағы ... ... ... ... және ... ... ... көзқарас
т.б.) ерекшеліктер айқын сезіліп тұрады.Сол арқылы әр ... ... ... мен ... ... сана ... мен ... ерекшелігін
байқауымызға болады.
Ал ұлт мәдениетінің озық үлгілері арқылы жас ... ... ... етіп тәрбиелеу - этнопедагогиканың ең өзекті мәселесі
болып табылады.
Қазақ этнопедагогикасының өзіндік ... ... ... зерттеп, анықтауда диалектикалық философияны басшылыққа ... ... ұлт ... мен ... ... тарихын салт-сана,
әдет-ғұрып,фольклористика, ұлттық психология мен ... ... ... ... ... ... П.В.Плеханов методологиялық мынадай қағидалар ұсынады:
1. Идеялардың жалпы қоғамның ... даму ... ... ... ... ... ... өнердің даму тарихын
қоғамның даму процесімен ұштастыра қарастыру.
3. Тарихтың әр кезеңінде ғылымның даму барысы ... ... ... ... ... экономикалық, кәсіби, мәдени, психологиялық өзіндік
ерекшелігін ескеру.
Этнопедагогикалық зерттеулерге ... ... ... ... ... ... ... кешенді пайдалану;
2. Кешенді пайдалану арқылы ... ... ... ... Барлық деректерді салыстыра отырып жинақтау;
4. Деректерді зерттеуде шектес ғылымдардың (антропология,тарих,
этнология, ... ... ... ... зерттеу әдістерінің жиынтығын кешенді түрде пайдалану;
5. Деректерді талдау және ... ... ... ... ... ... ұғым
«Этнос» гректің-etnos – тайпа, халық деген сөзінен шыққан.Ғылымда ... ... ... ... қолданыла бастады.Бұл термин этностың
негізгі тарихи түрі «тайпа», «ұлыс», «ұлт» ұғымын түгел ... ... ... ... ... ... зерттеп, тұңғыш
рет құнды еңбек жазған атақты тарихшы ғалым Лев Гумилев болды.
Лев Гумилев «этнос» туралы соңғы ... ... әр ... ... ... ... анықтады.Айталық біреулер «Этнос дегеніміз – шығу
тегі бір ... ... ... ... ... ... ... тууы» дейді.Ал үшіншілері «этнос- сана-сезімдері бір адамдар
тобы десе», төртіншілері «этнос – ... ... ... ...... ... бір ... формациядағы адамдардың
шартты түрде топтасқан тобы десе, ал алтыншылары «этнос – табиғаттың сыйы,
этнос - ... ... ... кеңестік ғалымдардың этнос жөніндегі көзқарастарын қорыта
келе, үш түрлі ... ... ... ... ... ... ... географиялық жағдайда этнос
мүшелерінәің бірлесіп еңбек етуі олардың табиғи тіршілік заңдылығын
туғызды» деп қарады.
2.С.А.Токарев, А.Г.Агеев, И.И.Козлов сияқты екінші бір ... ... тобы ... «адам баласының әлеуметтік бірлестігінен туған
феномен» деп қарады.Яғни, олар этностық әлеуметтік өміріне ерекше мән
беріп, олардың анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктерін ескермеді.
3. Ал ... ... ... ... топ ... шығу ... ... материяның қоғамдық және табиғи-диалектикалық даму
заңдылықтарын, механикалық, физикалық, химиялық,биологиялық қозғалу формасы
мен ... даму ... ... ... алып ... тарихшы-этнограф Лев Гумилев «Этнос дегеніміз – жер
бетіндегі белгілі бір тіршілік аймағы мен әлеуметтік ... ... ... ... тілі мен ... ... бір халықтар
тобы» - деген анықтама берген.
Халық тәлімінің тарихи кезеңдері және оның сипаты
Қазақтың халықтық педагогикасының даму кезеңдері (шартты ... ... ... ... ... |Бесінші дәуір|Алтыншы ... ... ... ... ... | ... |дәуір |нші |
| | | | | | | ... ... тас, қола ... |6-9 |10-15 ғ.ғ. |15-18 ... 20 ... ... |ғ.ғ. Б.д. |ғ.ғ. ... ... |ғ.ғ 20 ж. |ж.ж.аралы|кейінг|
| |ғ ... ... | ... |ғы |і |
| | | | | | | ... | | | | | | |ді ел ... ... ... ... |Араб шығыс |Қазақ хандығы|Қазақстанның|Кеңестік |Тәуелс|
|құрылыс кезіндегі|ғұндардың |Түрік |мәдениеті |кезіндегі ... ... ... ... ... ... |қосылу |ғылыми ...... ... ... ... ... | ... |ұлт-азаттық |аның |ы |
| | |гі |ік ... ... ... | ... ...... | ... | ... | ... | | | |ік ... | | |нің |
| | | | | | | ... |
| | | | | | | ... ... ... ... кезіндегі тәрбие
Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде тапсыз қоғам болды. Мұнда тәрбие жас
пен жыныс ерекшеліктеріне қарай ... ... ... Ұлт балалар садақ
тартуды, ал қыз балалар үй жұмысына араласты.
Тәрбие барлық балаларға бірдей ... ... ... ... ... және ... ... мекен
еткен.
2. Сақтар мен ғұндар империяларының мәдени- ... ... ... империясы, шамамен, біздің жыл санауымызға дейінгі 7-3
ғасырлар аралығында қазіргі Орта Азия мен ... ... ... ... сол ... ірі ... ... патшалары Кирге, Дарийге, Александар Македонскийге қарсы
күрес жүргізу барысында әскери көшпелі ... ... өте ... ... мал ... ... тіршіліктерге
байланысты сақтар өз ұрпақтарын дене, еңбек және ... ... ... ... ... ... өмір ... Тәңір дінінің негізін салған
данышпан Заратушра сақтар мен ... ... ... ... кітабын
жазған.Заратушра сол кездің өзінде рухани-танымдық, тәлім-тірбиелік мәнді
ойлар ... ... ... мен ... дәуіріміздің 1-2- ғасырлары
аралығында сақ тайпалары мекендеген территорияның мұрагерлері болды. Ғұндар
металл игерді, мал шаруашылығымен ... ... ең ... кәсібі - әскери- жауынгерлік өнер еді.
Олар өздерінің ұрпақтарын ер жүрек, алғыр, епті ... және ... ... ... ... ... және оның тәлімдік- танымдық мұрагерлері.
Ұлы Түркі Қағанаты орта ғасырларда адамзат ... ... зор үлес ... сол ... ... ... болатын.Қанағаттың
пайда болуы бір-бірінен ыдырап, ... ... дала ... ... ... тұрақты мен ғылымы дамыған бүгінгі түркі тектес
халықтарға ортақ мәдениеттің қалыптасуы мен жасалуына зор ықпалын тигізген.
Ұлы ... ... ... ... Қазақстан,
Өзбекстан,Қырғыстан,Түрікменстан,Ресейдегі-
Татарстан,Башқұрстан,Якутия,Чувашия т.б. Қытайдағы Шығыс Түркістан өлкесі,
Еуропадағы Венгрия ... да ... ... ... ... ... ... шығысында Алтай таулары, солтүстігінде Сібір
жондары, ал оңтүстігінде ... ... ... дейінгі орасан зор
территорияны иеленген.
Белгілі ғалым, Айдаров:
«... Орхон ескерткіштерінен Түркі ... ... тілі мен ... ... жөнінде толып жатқан
деректер табылады...»,- деп ... ... мен ... маңызды пікірлер тұжырымдайды.
Көне мұралардың ішіндегі бізге кеңірек мәлім болғандары Орхон-
Енисей бойынан бойынан ... ... ... ... ғ.ғ. ... ғ.ғ. ... ... көсемі Білге Қаған, ... ... ... ... ... ... құлыптастар.Оларда Ұлы Түркі Қағанаты
халықтарының тұрмысы мен салты, мәдениеті мен жауынгерлік ... да ... ... ... сөз ... баяндалады.
Ежелгі Түркілердің ауызекі поэзия дәстүрі IX ғасырда ғұмыр кешкен
әнші, әрі ... ... ... күй ... ... атаның есімін
жеткізді.Қорқыт өзінің жанын жегідей жеген ой-сезімдерін қазалы жанның
үрейін, ... ... ... ... ... ... ... поэзиялық
көркем тілмен баяндайды.Ол эпос үлгісіндегі поэзиялық мұра ретінде біздің
дәуірлерімізге ... Онда Сыр ... ... ... ... ... әдет-ғұрпын діни-наным сенімдерін бейнелейтін ... ... ... ... да аса ... ... болып табылады.
4.Араб-Шығыс мәдениетінің Қазақ даласына тарауы, орта ғасыр ... ... Ұлы ... ... бірнеше мемлекеттерге бөлініп,
Араб халифаты империясының Орта Азия мен ... ... ... әкеліп соқты.Арабтар ислам дінің уағыздаумен бірге
ғылым мен ... де ... ... ... ... ұлы ... Бируни, Низами, Науаи, Қашқари, Иассауи,
Баласағұн және басқалары араб тілі ... ... ... ... ... ... діни медреселер ашылды,
ғылым мен білім ... ... ... діни ... ... ... медецина, астрология, дінтану және т.б. әлемдік маңызы зор
дәріснама беруді ... ... Қзақ ... ... қаласында дүниеге келген Шығыстың
екінші Аристотелі атанған ғұлама ғалым ... ... ... ... ұшан ... ... трактаттарында атап айтұанда
«Азаматтық саясат», «Бақытқа жету ... ... ... ... ... ... ... және т.б. педагогикалық және
әдіснамалық ой-пікірлері баяндалған.
XI-XII ғасырларда қазақ жерінде ... ... ... ... көп тарады. Мысалы, Жүсіп Баласағұнның
«Құтты Білік» атты ... сол ... ... тілдес халықтардың дүние
тақырыбына жазылған алғашқы кітабы. Мұнда адамға білімнің қажеттілігі, оның
тіршіліктегі мәні, ... ... ... іс-әрекетінің оң-терісі, тілден
келетін пайда мен зиян, ел билеуші әкімдерге қажетті асыл ... ... ... жан-жақты сөз болған.
Сол сияқты тағы да жазба ескерткіштерінің бірі- ... ... ... ат түрік» атты ... ... ... және моралдық психолгиялық ... ... ... астроном Ұлықбектің әлемде теңдесі жоқ ... ... ... ... ... ... Орда ... кезеңдерінде пайда болған «Бабырнама»,
«Махаббатнама», «Қырық бір батыр жыры», «Хусрау ... т.б. ... ... ... ... өте ... хандығы тұсындағы ұлттық тәлім-тәрбие.
Қазақ хандығының құрылуы 14-15 ғасырларда, Алтын Орда мемлекеті
мен ... ... ... ... бақталастарының нәтижесінде әлсіреп,
ыдырай бастаған кезеңдерге тура ... ... жаңа ... ... ... барысында (1470-
1718 ж.ж) 250 жылдай тәуелсіз ел болып, дербес өмір ... ... ... ... ... ... ... жерінің байлығына қызыққан Ресей мен ... ... ... ... ... ... ал Ресей Қалмақтарды қарсы
айдап салды.
Осындай саяси оқиғалар қазақ халқының ... ... көне ... бері ... келе ... ... мен
білімнің, тарих пен мәдениеттің, одан әрі дамуына қажетті жағдайлар туғыза
алмады.
Қазақ халқының өзіндік ... ... ... ... ... ... ... мен қалыптасуына зор үлес ... мен ... ... мен жыраулар, батырлар мен ақындар:Жәнібек,
Керей, Асан қайғы, Мұхаммед-Хайдар Дулати, ... ... ... ... ... Шал, ... Төле, Қазыбек,
Әйтеке, Әбілхайыр, Абылай, Бұқар, Қабанбай,
Қазақ жырауларының ... ... ... сөздері
өзінің тәлімдік шарапаты жағынан ғана емес, ... ... ... мәні жағынан да аса маңызды болды.
XV-XVII ғасырлардағы жыраулар ... ... ... Асан ... ... Жиембет, Бұқар Жырау секілді ... ... ... түскен еді.
Қазақтың халық педагогикасының ең алғашқы іргетасының қалана
бастауына негіз болған Асан Қайғының, ... ... ... Қазтуған, Шалкиіз, Үмбетай, Сыпыра, Доспамбет, Бұқар, Жиембет,
Марқасқа т.б. ... ақын ... ... ... ... сырын, халықтың салт-
дәстүрін, ой-арманы мен тілек –мақсатын ... ... ... ... ... ... небір нәзік сырлары, мұң-мұқтажы, ой-
толғанысы, қуаныш-сүйініші келер ұрпаққа ... ... ... өзекті орын
алған, яғни олар халықтық тәлім-тәрбие мектебінің ұлағатты ұстаздарының
ролін атқарды.
6.Ресей отаршылдығына қарсы ... ... ... қозғалыстар және
ағартушылық демократиялардың өркен жаюы.
1730 жылы Кіші жүздің ханы Әбілхайыр өз билерімен келісе ... ... ... қалу ... Ресей империясына бодан болуға мәжбүр болды.
Қазақ жүздерінің басын қосуда қазақ халқының атақты, данышпан
ханы Абылайхан өте ... ... ... ... Ресей бай сұлтандардың балаларына арнап, мектептер
салды.
Осындай мақсаттағы оқу ... ... 1789 жылы ... ... ... және 1841 жылы ... ... Бөкей
ордасында қазақ байларының балаларына арнап салынған мектептер болды.
Қазақ даласында білімнің ... мен ... ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин өте көп еңбек сіңірді.
Ол патшалы Ресейдің орыстандыру, шоқындыру және ... жеке ... үшін ... ... ... ... батыл
айыптады.
Орыс-қазақ мектептерін ашу туралы мәселелерді насихаттаумен
қатар,Алтынсарин тәрбие жұмысы барысында ... ... ауыз ... ... жөн көрді. Осының негізінде 1879 жылы өзінің «Қазақ
хрестоматиясын» ... ... ... ... ... ... ... ... мен өнердің,
мәдениеттің, философияның ... ... ... ғылыми жаңалықтары, Абай өлеңдері мен қара
сөздері және ... ... ... жас ... ... зор ... ... дәуірдегі қазақ педагогикасының ғылым ретінде дамып, қалыптасуы.
Ресей империясының құрамында болып ... ... ... ... ... ... араласты.Олар патшалы
Ресейдің отаршылдық және орыстандыру саясатын батыл ... ... ... қайтарып беру және жастардың білім алуларына ... ... салу ... ... ... ... қауым-өкілдері
Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев т.б. ұлттық сана-сезім
мен тәлімдік идеялардың ... ... ... ... ... ... тәдірибелер
коммунистік идеологияға негізделіп, «коммунистік тәрбие беру» атты саяси-
педагогикалық диктатуралық жүйеге ұласты.
1937-1938 жылғы жүргізілген ... ... ... ... жылдардағы соғыста қазақ ... өте ... ... ... ... мен қалыптасуына үлес қосқан қазақтың
көптеген зиялы азаматтары жеке басқа ... ... ... өзі ... ... ... ... соқты.
Халық педагогикасы жөніндегі ғылыми зерттеулерге шек
қойылды.Оқулықтармен ... ... орыс ... ... ... ... тіліндегі құралдар назардан тыс қалды.
Дегенмен, ұзақ ғасырдан бері келе ... ... ... ... қажеттілігіне айналуына бағытталған туындылар:
М.Жұмабаевтың «Педагогика», А.Байтұрсыновтың «Оқу құралы», ... ... ... ... ... ... «Психология» атты
еңбектері жас ұрпақтың бойына ұлттық сана-сезім көзқарасын қалыптастырды.
8.Егемен Қазақстандағы ұлттық тәлім-тәрбиенің қайта жандануы.
Кеңес ... ... ... ... ... 1991 ... 16
желтоқсанында өз тәуелсіздігін ресми түрде жариялап, егемен мемлекет болды.
Халық педагогикасы мен психологиясын оқу-тәрбие ... ... ... ... белгілеу мақсатында әр түрлі бағыттағы
семинар-мәжілістер, ... ... ... ... ... заман
талаптарына сай білімдерін жетілдіру мәселелері қызу қолға алынды.
Қазақстан Республикасы ... ... 1993 жылы ... ... атты ... ... ... «Қазақстан салт-
дәстүрлері» атты оқулық басылып шықты.
1994-1995 жылдары ... ... ... ... ... даярлаған 14 ғасырды қамтитын «Қазақтың тәлімдік ой-
пікір антологиясы (құрастырған Қ.Жарықбаев,С.Қалиев) орыс-қазақ ... ... мен ... ... тест ... ... ... тәлім-тәрбие мәселесін қандай ғылым зерттейді?
3.Этнолингвистика ғылымы нені зерттейді?
4.Этнопсихология ғылымы нені зерттейді?
5.Этнолингвистика ғылымы қандай ғылымдармен ... ... ... ... ... ... мен фольклористика-этностың қандай ерекшеліктерін зерттейді?
8.Мифология- этностың қандай қандай ерекшеліктерін қарастыратын ілім?
9.Ұлттық тәлім-тәрбие ... ... ... ... ... атаңыз?
10.Этнопедагогикалық зерттеулерге қойылатын маңызды методологиялық
талаптарды атаңыз?
11. «Этнос» ұғымының ... ... ... ... тарихи түрін анықтаңыз?
13. Ұлт мәдениетін ғылыми методологиялық тұрғыдан тұңғыш зерттеген кім?
14. «Этнос» ұғымына берген анықтамаларды анықтаңыз?
15.Л.Гумилев «Этнос» жөніндегі көзқарастарды ... ... ... ... ... тарихшы, этнограф, ғалым Гумилевтің «Этнос» ұғымына берген
анықтамасын анықтаңыз?
17. Қазақтың ... ... ... ... ... қанша кезеңнен
тұрады?
18. Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде тәрбие және оның сипаты.
19. Сақтар мпен ғұндардың жауынгерлік ... мен ... Ұлы ... ... кезіндегі тәлім-тәрбие және сипаты.
21. Араб-Шығыс мәдениеті, ортағасыр ... ... ... ... ... ... ұлттық тәлім-тәрбие көріністері.
23. Қазақстанның Ресейге ... ... ұлт ... ... мен
ағартушылық демократиялық бағыттағы тәлім-тәрбие және оның сипаты.
24. Кеңестік ... ... ... ... және оның ... ... Қазақстандағы ұлттық тәлім-тәрбиенің өркен жаю ... ... ... ... ... ... ғылымы туралы түсінік
2. Жоспар:
1. Этностар мәениетін зерттеудің ғылыми-әдіснамалық негіздері.
2. «Этнос» ... ... ... ... ... кезеңдері және оның сипаты.
3.Мақсаты: «Этнос» туралы студенттерге түсінік беру, этностар мәдениетін,
тұрмыс-тіршілігін,салт-дәстүрін,әдет-ғұрпын ... ... ана ... жететіні туралы мағлұмат беру.
4. Теориялық мәліметтер:
Белгілі бір этнос адамдардың жан ... ... ... ... ... ... ... ана тілі арқылы жетеді.
Ұлттық сана сезімнің өсуі мен өтуі, бір жағынан, ана тілдің
тағдырын анықтаса, екінші ... ана ... даму ... ... сана
сезім деңгейінің өлшеуіші болып есептеледі.Ұлт мәдениетінің озық үлгілері
арқылы жас ұрпақты жан-жақты ... ... етіп ... ... ең ... ... ... табылады.Қазақ
этнопедагогикасының ерекшелігін ғылыми теориялық тұрғыда зерттеп, анықтауда
диалектикалық философияны ... алу ... ... ... ... ... ... зерттеудегі қоғамдық және жаратылыстану
ғылымдарының өзара байланысы.
2. Этностар мәдениетінің біркелкі дамымау себептері, ол жөніндегі ... ... ... ... ... ... басшылыққа алынатын әдіснамалық басты
қағидалар.
4. Қазақ халқы ... ... үлес ... ғалымдар және олардың
еңбектері
5.Этнопедагогиканың жалпы педагогика ғылымымен ... ... ... ... ... ... ... этнография ғылымымен өзара байланыстылығы.
8. Этнопедагогиканың құрылымдық жүйесі.
9. Қазіргі кезеңде ұлттар мәдениеті мен тәрбиелік зерттеудің мәселелері ... даму ... ... ... ... ... СӨЖ ... сәйкес жазылған.
. Ұлт мәдениетін зерттеудегі тарих, археология, этнография ... ... ... ... ... және оның ... Қазақтың
халықтық педагогикасының даму кезеңдерінің кестесін жасау.
7.Студенттерге үй ... ... ауыз ... ... мен ... ... көрініс табуы.
2. Көне Түркі (Орхон-Енисей) жазба ескерткіштеріндегі тәлім-тәрбие идеялары
3. Қорқыт ата мұрасындағы ... ... ... мен өмір туралы түсініктері.
4.Ұлттық тәлім-тәрбие мәселесі мәселесі жөнінде П.В.Плехановтың ... ... ... ... ... үлес ... ... және олардың
еңбектері.
8. Әдебиеттер тізімі:
1. Әбілова З.Ә., Қалиева К.М. Этнопедагогика оқулығы. Алматы. 1999 ... ... С. ... ... ... ... мен ... құралы) Алматы «Рауан» 1998 ж.
3. Айдаров Г. ... ... ... ... ... 1990 ... ... Г.Н. Этнопедагогика. Чебоксары, 1974.
5. Волков Г.Н. Педагогика жизни. Чебоксары, 1989 ж.
6. Елікбаев Н. Ұлттық психология. Алматы. Қазақ университеті, 1992 ... ... ... ... 1986 ... Қоңыртбаев Ә. Көне мәдениет жазбалары. Алматы «Ана тілі», 1993 ж.
9. Қалыбекова Ә.А. Ысқақов Ж.Ы., Әлсатов Т.М. ... ... мен ...... ... ... 2002 ж.
Екінші лекция: Қазақ этнопедагогикасының ғылыми- теориялық
мәселелері
Лекцияның жоспары:
1.Этнопедагогика пәні туралы түсінік.
2.Этнопедагогикалық түсініктерге ғылыми анықтамалар.
3.Қазақ этнопедагогикасының ... ... ... ... және ... ... педагогикасы туралы түсінік.
I.Этнопедагогикалық пәні туралы түсінік
Педагогика ғылымының ... ... ... адам ... ... ... ... ғылыми айналымға енгізген –чуваш ғалымы
Г.Н.Волков.
Этнопедагогика - этникалық қауым педагогикасының ... ... ... жаңа саласы.
Этнопедагогика – халықтың жас ұрпақты тәрбиелеу туралы, ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан ұлттық мінездегі
ерекшеліктерді зерттейді.
Этнопедагогика – белгілі бір ... ... ... тән ... дүниетанымдық, тәрбиелік, мәдени мұрасы болып табылады.
Этнопедагогика ғылымы екі саладан тұрады:
1. Халықтың ауыз әдебиеті мен салт-дәстүрлерінен ... ауыз ... ... ... жазу ... көрінісі.
Этнопедагогика пәні болашақ маманды ... ... ... мен ұлттық даралық жайлы біліммен қаруландырады, ... ... ... ... ... ... ... алу дағдысын игертуді көздейді.
Этнопедагогиканың өзіндік ішкі тарихи ... даму ... ол ... және даралық заңдылықтар болып бөлінеді:
Жалпы заңдылық – этностық тәрбиенің қоғамдық болмыс, өмір ... ... ... ... оның ... құрылу тәуелділігін
анықтайды.
Даралық заңдылық – этнопедагогиканың ұлттық «адамшылық табиғаттың»
адамгершілік тұрғыдан қорғалуын, генофондты ... және оның ... ... ету ... ... ... ғылыми анықтамалар
Этнопедагогика ғылымы халық педагогикасын зерттейтін ... ... ... ... бұл ғылымның да негізгі ұғымдары бар.
Төменде ... ... ... Әдет-ғұрып дегеніміз- белгілі бір қоғамда немесе ... ... ... ... ... ... арасында қалыптасқан қоғамдық
тәртіптің бір түрі.Ол әлеуметтік өмірдің әртүрлілігіне және күрделілігіне
қарамастан, белгілі ұқсастық ... ... ... ... ... ... арқылы көрсетілетін әрекет,қимыл.
2.Салт- адам өмірінің күнделікті тіршілігінде ( отбасынан бастап,
қоғамдық өмірдегі қатынаста) жиі ... ... ... мен ... рәсім заңдар жиынтығы.Ол жеке адам өмірінде еңбек,
іс-әрекет, адамгершілік,құқық, дін ережелерімен байланысты ... ... ... ... рух ... ... рәсімге айналады.
Игі әдеттердің өмір қолданысында айналуы әдет-ғұрып деп атаймыз, ол
оның біржолата өмір заңдылығына айналуы ... деп ... ... сананың барлық салаларымен байланыста дамыған, топтасқан
қауымның қалыптасқан біріңғай көзқарасын, әдет-заңын марапаттайды. ... ... ... ... ... ... немесе қоғамдық
қатынаста көрініс беретін құбылыс.
Дәстүр идеологияға жақын, ал салт ... ... ... ұлт ... ... бірге туып, бірге дамып
келе жатқан тарихи және көне ... ... ... іс-әрекет ешкімнің «нұсқауынсыз» еркін мәжбүрлікпен орындалады.
Сонымен, қазақтың салт-дәстүрлер ... ... № 2 ... ... ... ... ... туған жерге, өскен елге, ана тіліне,
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... мәдени және жаратылыс құбылыстарының сол
ұлт өкіліне тартқан ерекше табиғи сыйы, сонымен бірге басқа сезімдер сияқты
адамның жеке ... ... ... немесе риза болмай
қанағаттануымен байланысты ой-қиял, әсер сезімнің сыртқа шыққан көрінісі.
5. Ұлттық мінез – адам ... ... ... ... ой осы ... тән темпераменттік, психикалық, рухани сапасымен
ерекшеленіп көзге түседі.
III. Қазақ этнопедагогикасының өзіндік ерекшеліктері
Әр ұлттың өзіне тән тіршілік ... ... мен ... бар. ... сөйлеу тілінен, ойлау жүйесінен айқын көрініс табады. Сондай-ақ,
ұлттық мәдени ерекшелік сол ... өмір сүру ... ... әдет-ғұрпынан, салт-санасы мен дәстүрінен өзекті орын алады.
Қазақ ... ... ... ... ... (ұлттық
психология), ұрпақ тәрбиелеу тәсілдерінде ... ... ... ... ... ой-толғаныс ерекшелігі. Ол тұспалдап,
мақалдап, мақамдап, тақпақтап сөйлеу, жыр, терме, ... ... ... ... ... Қазақтың ұлттық философиясының танымдық бір еркшелігі – атамекен,
ел жұрт ... ... ... ... ... ... «Отан оттан да ыстық», «Отансыз ер бұралқы итпен тең», «Басқа елде
сұлтан ... өз ... ... бол» ... ... сөз өнеріне ерекше ден қойып, жоғары баға ... ... ... ... ... сөзі»,»Жақсы сөз жарым ырыс»,
«Шешен сөз бастар, ... қол ... ... ... ... есептелетін көшпелі өмірмен, мал шаруашылығымен
байланыстылығы.
Тіршіліктің ... төрт ... мал деп ... ... ... жан мен
бірдей санаған.
IV.Қазақ этнопедагогикасының әдіснамалық және теориялық негізі
Қазақ этнопедагогикасының мақсаты мен міндеттері:
1. ... ... ... ... ... айқындау: зерттеу
әдістері мен қағидалары;
2. ... ... ... ... мен ... өзара байланыстылығы;
3. Қазақ этнопедагогикасының құрылымдық-жүйелік құрамын айқындау;
4. Әдіснамалық белгілерді айқындау;
5. ... ... және ... ... Қазақ этнопедагогикасы білімі туралы, білімдерін айқындау;
7. Қазақ этнопедагогикасының педагогика ғылымдары жүйесіндегі орны.
8. Қазақ ... ... ... ... оқып ... ... этнопедагогикасының түсіндірме-терминологиялық жүйесін ... ... ... ... ... ... маңыздылығын айқындау;
11. Ұлттық мінез-құлық пен өзіндік сананы қалыптастыру ерекшеліктерін оқып
үйрену.
Қазақ ... ... - ... ... ұлттық және дәстүрлі-тұрмыстық мәдениет және
этнопедагогикалық мәдениет.
Қазақ этнопедагогикасының ... ... ... ... ... педагогиканың зерттеу әдістерін
оқып-үйрену негізінде қазақ этнопедагогикасының ... ... ... тақырыптар бойынша жіктеу, деңгейлер бойынша жүйелеу;
6.Праксеологиялық;
7.Аксеологиялық;
8.Қазақ халқының прогрессивтік дәстүрлерінің маңыздылығын оқып-үйрену;
9.Шежіре тәрбиесі ... ... ... және ... да ... ... салыстырмалы
зерттеулер әдісін дайындау;
11.Интегративтік пәндердің зерттеу әдістерін ... ішкі ... ... ... ... ... дайындау;
13.Этнопедагогикада методологиялық білімдер криитерийін дайындау;
14.Ұлттық дүниеге көзқарасты қалыптастыру;
15.Халықтың ұлттық мәдениет құндылығына тәрбиелеу,
16.Ұлттық менталитетті қалыптастыру;
17.Тіліне,Отанына, тарихына деген сүйіспеншілік сезімін ... ... ... ... оң ... ... ... беру жүйесінде ұлттық тәрбие арқылы қазақ ... ... ... ... ... ... ғылыми әдістері: анализ, дедукция,индукция, ... ... ... ... ... және т.б.
2. Пәнаралық әдістер: ... ... ... ... әлеуметтанушылық, этнографиялық.
Қазақ этнопедагогикасының қағидалары:
1.Объективтік;
2.Танымдық;
3.Детерменизмдік;
4.Дамытушылық;
5.Тарихилық;
6.Теория мен практиканың біртұтастығы;
7.Тарихилық пен логикалықтың ... ... мен ... ... және ... ... және ... антропологизмнің біртұтастығы;
15.Халықтық (ұлттық);
16.Мәдениеттанушылық;
17.Табиғилық;
18.Жас және дара ерекшеліктерін есепке алу.
Қазақ этнопедагогикасының заңдары:
1. Материалистік диалектиканың заңдары:
терістеуді терістеу, сандық және сапалық ... ... ... қарама-
қарсылықтардың бірлігі мен өзара күресі;
2. Материалистік диалектиканың категориялары:
Құбылыс пен мән; мазмұн мен форма, қажеттілік пен ... ... ... ... және ... сапа және ... ... және жалқы.
3. Антропологизм философиясы – этнопедагогика заңдарының танымындағы негіз
ретінде.
4. ... ... ... ... ... ... мәдениетіндегі моральдық-этикалық заңдары;
6. Этнопедагогика заңдарының негізі;
7. Тәрбие дәстүрлері мен ... ... ... ... көріну ретінде;
8. Этноәлеуметтік роль этнопедагогика заңдарының негізі ретінде.
Қазақ ... ... ... ... ... Қазақтың халық педагогикасындағы эстетикалық тәрбие проблемалары:
С.А.Ұзақбаева,Р.К.Дюсембинова, ... ... және ... ... ... ... құралдарымен адамгершілікке, еңбекке,
дене тәрбиесіне баулу проблемалары: ... ... ... ... ... ... т.б.
3. Халық тәрбиесінің ғылыми-педагогикалық ... және ... ... ... идеясын енгізу жолдары: С.К.Қалиев,
Т.Қоңыратбаева, Ә.Атайұлы, С.Жамансариева және ... ... ... мектепке дейінгі мекемелеріндегі тәрбие-
білім беру ... ... ... ... т.б.
5. Болашақ мұғалімдерді дайындау проблемлары: Т.Ш.Қуанышев, А.С.Мағауова,
К.К.Болатбаева, Ж.С.Хасанова,У.М.Абдигаппаров, ... және ... ... ... ... ... ... оқушыларды, жастарды
саз-эстетикалық тәрбиелеу проблемалары: М.Х.Балтабаев, Е.Қозыбаев;
7. Оқушылардың этномәдениеттік білімі: Ж.Ж.Наурызбай;
8. жоғары мектеп студенттерінің этнопедагогикалық білімі: ... ... ... көздері:
1. Қазақ ойшылдары: жыршы-жыраулары, философтары, жазушылары, қаазқ
халқының педагогикалық ... ... ... ... ауыз ... ... А.Байтұрсынов, М.Әуезов, С.Сейфуллин,
Б.Кенжебаева, Б.Ускатова, С.Каскабасова, Х.Досмұхаметов;
3. Ғалым этнофилософ, ... ... ... ... ... ... педагогикалық ойлардың даму тарихына арналған зерттеулер:
Қ.Б.Жарықбаев, С.Қ.Қалиев, ... ... ... ... Ш. Жұматаева, х.Шалғынбаева, А.М.Құдиярова,
Р.Көшкенова, А.Тұрсынова, ... және ... ... ... ... мен ... ... теориясынан алынған терминдер:
этноним, этникалық сана, этникалық стеореотип, ... ... ... тіл, дін, ... ... ... ... ру, тайпа, эндогамиялық, этникалық идеялылық.
2. Қазақ философиясынан алынған терминдер:
ұлттық ... ... ... ... пен ... ... ... сыйыну; діни көзқарастар; халық астрономиясы, халық
күнтізбелігі, халық медецинасы, халық метрологиясы; ... ... ... ... алынған терминдер: ұлттық психология, этникалық
психология, ұлттық ... ... ... ... сана; ұлттық
қызуғушылық; салт; дәстүр, әдет-ғұрып; жөн-жоралғылар.
4. Мәдениет теориясынан алынған терминдер:
этнопедагогикалық ... ... ... ... ... ... мәдениеті; материалдық мәдениет; рухани мәдениет;
әлеуметтік нормативтік мәдениет; ... ... ... ... ... ... ... мәдениеті; отбасылық қатынастар
мәдениеті.
5. Жалпы педагогикадан алынған терминдер:
тәрбиелеу; ... ... ... ... ... ... ... әдіснамалық білім.
6. Қазақ этнопедагогикасының категориялары:
этнопедагогика; халық педагогикасы; қазақ этнопедагогикасы; ... ... ... ... ... ... ... ұлттық этика,
ұлттық ғылым; ұлттық әдіснама; ... ... ... ... ... ... ... тәрбие дәстүрлері;
тәрбие салттары; тәрбие ... ... ... ... ... этноәлеуметтік роль; үйрету; этникалық өзіндік
сана; ұлттандыру; табу; бата; туысқандық қатынастар нормалары; ... ... ... ... ... ... ... түсінік
Халық жадында мәңгі сақталып, ұрпақтан- ұрпаққа ғасырлар бойы ауызша
нақыл-ақыл, өсиет-өнеге, қағида болып тарап келген ... ... беру ... бар.
Ол халықтық педагогика деп аталады.
Орыстың ұлы педагог К.Д.Ушинский – «Бірінші тәрбиеші –халық, ал ...... ... бастауы, қайнар көзі» - деген.
Авицена,Бируни,Фараби,Дехлеви, Рудаки, Асади,Туси және тағы да ... ... ... ... халықтың, жеке адамның
дамуы, қалыптасуы жайлы ой-пікір, көзқарастарымен тығыз астарласып жатады.
Орта Азия мен Қазақстан өркенитеке зор үлес ... Орта ... ... ... ... өздерінің еркешелігімен жұртты таң қалдырған
көптеген ... ... ... ... ... орталығы болған Регистің алаңы, Бибі ханым
мешіті, Ұлықбек, ... және ... ... ... өздерінің қайталанбас
архетектуралық ансамбльдерімен ерекшеленген.
Бұқарада артына үлкен ... ... ... ... ... жаратылыстанушы, математик Әбу Әли Ибн Сина өмір сүрген.
XV ... ... ... өмір ... ... Самарқандта
өзінің әйгілі обсерваториясын салды. Ол бір жылда 365 күн 6 сағат 10 ... ... бар ... ... Ал ... ... ғылымдағы мәлімет
бойынша 365 күн 6 сағат 3 минут 9 секунд, яғни айырмашылығы- 1 ... ... ... ... ... ... болады.
XI ғасырдың басында Жүсіп Баласағұн танымдық-тәлімдік ... зор ... ... ... ... ... ... он бес тарау түгелдей ... ... ... әр ... сөз ... ... бәрінде адамға білім
мен ғылымның не үшін қажет екендігі айтылса, енді бір ... ... ... ... ... ... сөз ... Сол сияқты ұл мен
қызды қалай тәрбиелеу керек, олардың оқыту жолдар, бала тәрбиелеудегі ... ... тағы ... да ... сол ... ... әңгімеге арқау
болады. Сонымен бірге дастанда көтерілген маңызы зор мәселенің бірі ... оның ... орны ... ... – бұл дүниеге қонақ, оның өмірі ... ... ол ... да ... сөз бен жақсы ісін қалдырып отыруы қажет. Бұл үшін ол әркез
жаман қылықтан сақтанып, ... пен ... ... ... Екі ... ... бен істі бір ... шығару керек – дейді.
Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады. Халықтық педагогика – салт-
дәстүр, ... ауыз ... ... ... халықтық қарым-
қатынасын берік орын ... ... ... ... ұғымын алғаш енгізген орыс педагогы К.Д.Ушинский.
Халық педагогикасы – этнопедагогикасының зерттеу объектісі.
Халық педагогикасына берілген анықтамалар көп және әр түрлі.
1. Г.Н. ... ... ... - ... ... ... ырымдарында, балалар ойындарымен ойыншықтарында мәңгі қалған
педагогикалық мағлұматтар мен ... ... ... Г.Н.Филонов: «Халық педагогикасы – ... ... ... ... Бұлар ұрпақтан-ұрпаққа өмір барысында білім
мен дағдылар ... ... ... ... ... ... жүріс-тұрыс ережелерінің, қоғамдық дәстүрлердің,
белгілі идеологияның жалғасуын бағыттап ... ... ... ... ... дегеніміз – ұлттар мен ... ... ... ұрпақ тәрбиесіндегі ұлттық әдет-ғұрыптары ... ... ... ... эмперикалық негіздегі үлгілерінің
жиынтығы. Халық педагогикасының негізгі түйіні ... ... ... ... ... шеберліктерді қалыптастыру, оларды жас ұрпақтың
бойына дарытып, адамгершілік, ... ... ... ... ... педагогика – бұқара ... ... ... және ... ... педагогикасының құрылымын төмендегі 2.2 кестеден көруіңізге
болады.
Пысықтау мен бақылауға арналған тест ... ... ... ... ... ... Этнопедагогика ғылымы нені зерттейді?
3. Этнопедагогика – педагогика ғылымының қай саласы?
4. ... ... ... және қандай саладан тұрады?
5. Этнопедагогика пәнінің негізгі міндеті не болып табылады?
6. Этнопедагогиканың қандай заңдылықтары бар?
7. Жалпы заңдылық нені ... ... ... нені ... ... ... ... атаңыз.
10. Әдет-ғұрып дегеніміз не?
11. Салт туралы анықтама беріңіз.
12. Дәстүр туралы түсінік және анықтама.
13. ... ... ... ... ... Салт пен ... өзіндік айырмашылықтарын анықтаңыз.
15. Ұлттық сезім түсінігіне анықтама беріңіз.
16. Ұлттық мінез түсінігіне анықтама беріңіз.
17. Қазақ ... тән ... ... ... жатады?
18. Қазақ халқының психологиялық ой толғаныс ерекшелігіне сипаттам.
19. Қазақ дүниетанымының ерекшеліген ... ... ... ... базисі не болып табылады?
21. Қазақ халқының тіл мәдениет және сөз өнеріне сипаттама.
22. Қазақ этнопедагогикасының мақсаты мен міндеттерін анықтаңыз.
23. ... ... ... ... Қазақ этнопедагогикасының қызметтерін анықтаңыз.
25. Қазақ этнопедагогикасының әдістерін анықтаңыз.
26. Қазақ этнопедагогикасының қағидаларын анықтаңыз.
27. Қазақ этнопедагогикасының ... ... ... ... ... ... Қазақ этнопедагогикасының зерттеу көздерін ата.
30. Қазақ этнопедагогикасының терминдерін ... ... ... түсініктерін ата.
32. Қазақ этнопедагогикасының категорияларын ата.
33. Халық педагогикасына ... ... ... ... ... ... ... Г.Н.Филоновтың «Халық педагогикасына» берген анықтамасы.
36. Педагогикалық энциклопедиялық сөздіктегі «Халық педагогикасына» берген
анықтамасы.
37. Я.Ханбиковтың «Халық педагогикасына» берген анықтамасы.
№ 2 ... ... ... ... этнопедагогикасының ғылыми теориялық мәселелері
2. Жоспар:
1.Этнопедагогика пәні туралы түсініктер.
2.Этнопедагогикалық түсініктерге ғылыми анықтамалар.
3.Қазақ этнопедагогикасының өзіндік ерекшеліктері.
4.Қазақ этнопедагогикасының ... және ... ... ... ... ... ... мәліметтер:
5.Бақылау сұрақтары:
1. Халық педагогикасы мен этнопедагогиканың айырмашылығы және ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланыстылығы.
3. Қазақ этнопедагогикасы мен этнопсихологиясының өзіндік ерекшеліктері.
4. Ұлттық салт-дәстүрлер мен ұлттық мінез-құлықтың сабақтастығы.
5. Қазақ ... ... ... мен ... ... ... ... өзекті мәселелері және даму бағыттары.
7.Педагог- классиктердің халықтық тәрбие туралы айтқан ... ... ... ... ... ... ... тапсырмасы
1) СӨЖ тақырыбына сәйкес жазылған.
. Халық педагогикасының қазіргі ... ... ... ... ... құрылымының кестесін жасау.
6. Студенттердің үй тапсырмасы.
1. Халық педагогикасының ауыз ... ... ... ... ... мен ... ... салт-дәстүрлер –ұрпақ тәрбиесінің құралы.
4. Халық – педагогикалық мәдениетті жасаушы ретінде.
5. Жетілген адам –халықтық тәрбиенің ... ... ... ... Ә.Табылдиев. Халық тағылымы. Алматы. Қазақ университеті, 1992 жыл.
2. Ә.Қоңыратбаев. Қазақ фольклорының тарихы. Алматы. «Ана тілі», 1993 ... ... ... педагогикасынң ауыз әдебиетіндегі көрінісі.
4. Қазақ жұмбақтары Алматы. «Отау», 1992
5. ... ... ... ... ... М.Оразаев. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. Алматы. «Рауан», 1994
7. Педагогика тағылымдары. Алматы, «Рауан»,1991.
8. ... ... ... ... ... 1993.
9. К.Қожахметова. Халықтық педагогиканы зерттеудің кейбір ғылыми және
теориялық ... ... ... С.Ғабассов. Халықтық педагогиканың негіздері. Алматы, 1995
11. С.Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен ... ... ... Алматы, «Рауан». 1998ж.
12. З.Әбілова, С.Ұзақбаева. Этнопедагогика \оқу құралы\ Алматы, 1999ж.
13. Қалыбекова Ә.А. ... ... Т.М. ... ... мен ...... 2002.
14. Г.Н.Волков. Этнопедагогика. А,1999ж.
Үшінші лекция: Халық педагогикасының асыл арналары
Лекцияның жоспары:
1. Халық педагогикасының асыл арнасы –халық ауыз әдебиеті.
2. Ертегілер –халықтық тәрбие ... ... ... ... ... ...... тәрбие жүйесінде.
I. Халық педагогикасының асыл арнасы –халық ауыз әдебиеті
Қазақ халқының ауыз әдебиеті ... бай. ... ... ... поэмалар, толғаулар мен жырлар, мақалдар мен мәтелдер, ертегілер
мен аңыздар, ... ... ...... ... ... атадан-балаға, ауыздан-ауызға беріліп келе жатқан мұралар.
Халық ауыз әдебиетінің негізгі түрлері:
а\ Тұрмыс-салт ... ... ... ... ... ... жырлар,
д\ айтыс өлеңдер;
ж\ тарихи жырлар.
Қазақ халқы шығыс халықтарының ішінде ауыз ... ... ... ... бар ... ... ... шығыс халқында кездеспейтін
ауыз әдебиетінің үлгілері –айтыс өнері, ... ... ... ... ... кеме ... ... болмаса неге қалған».
Бұл рухани мұраларда тәрбиелік, өнегелік мәні аса ... ... ... тұжырымдар жинақталған. Халқымыз халықтық педагогика негізінде ... ... ... ... ... мен ... немесе,
сонымен қатар өз тарихын, тәрбие ... ... ... білдіреді.
Ертеде қазақ халқының жазу-сызу болмаған кезде педагогикалық идеялар
ұрпақтан-ұрпаққа тек қана ... ауыз ... ... ... таралған
болатын.
XIX ғасырға дейін жазуы кенже дамыған қазақ халқы үшін өмірде көркем
әдебиетте, білім ... ... ... ... ... ... ... өмірі – ауыз әдебиетінен мол көрініс тапты.
Қазақ халқының ауыз ... – сан ... ... Оның түп-төркіні
сонау патриархалдық рулық заманнан басталады.
Ауыз әдебиетінің барлық жанры тұрмыс- салт жырлары, ... ... ... ... сол ... келеді.
Халық ауыз әдебиетінің үлгілері: ертегі, жыр, ... ... ... және ... ... –талай ғасыр жемісі ... ... ... ... ... ... заманнан өзінің асыл қазынасы ретінлде
сабақтасып ұрпақтан-ұрпаққа мұра етіп бүгінгі біздің дәуірімізге жеткен.
Әдебиеттік ... ... ... әдеьиеті әр алуан. Өркениетті
мәдениетті елдердегідей мектеп, халық ағарту жүйесі, институт, университет,
баспасөз болмаған, дамымаған кездері ата ... жас ... ... бір ... ... ... ... ауыстырып, мирас еткен аса
бай ауыз әдебиетіне шоғырландырылған.
Ал енді біз қазақ ауыз ... ... ... ... және
жұмбақтардың этнопедагогикалық мәнін қарастырайық.
1. Бесік жырының ... ... салт ... ... ... жыры бөбекті жұбату үшін ғана
шығарылған емес.
Біріншіден, бесік жырының ырғағы тәрбиесіне сәйкес ... ... ... ... әуен ... ... ... арқылы оған
сүйкімді сүйсінерлік әсер етіп жан ... ... яғни ... ... ... ... келешегінен үміт артып, тілек айта отырып, оны
жұбатушы ана оның болашақтың ... нұр ... ұуат ... ... ... ... ... әуендерді тілі шыққан балдырғандарда
жаттап әрі тілі дамиды, әрі сол сөздерден тәлім алады.
Бесік жырларын мазмұнына ... ... ... ... жұбату және
тілек айту деп топтауға болады.
Бесікке бөлеу жыры, нәрестені бесікке алғанда, ... ... ... ... әуенді әуенмен айтылады.
Мойнымдағы маржаным,
Қорадағы мал-жаным:
Бесігіңе жата ғой.
Тәтті ұйқыға бата ғой
........ болсын есімің
Құтты болсын ... ... мәні де ... бөбек жанына дем
береді.
2. Жаңылтпаштардың тәрбиелік мәні
Халық баланың тіілін ширату үшін, оған сөз ... ... ... ... ... ... жаттап, жаттыға айту арқылы юаланың тілін ардақтау, ой-
ұиялы дамиды, тәлім алады.
Жаңылтпаштарды халық бала психологиясы мен тілінде болатын ... ... ... бұл ... ... ... дамыта түсті.
Олардың бір ерекшеліктері жаңылтпаштар көбінесе, әрі тіл ширату, ... әрі ... ... ... Бек
-Тілалғыш, -деп
Мақтасақ біз
Біз алғыс деп,-
Білімділікке тәрбиелеп, бүлдіршінге сүйіспеншілік білдірсе:
Бөден –бедеде,
Көбелек ... – беде ... ... де,-
Деген жаңылтпаш арқылы «б», «к», «д» дыбыстарын ... ... ... ... ... ... «көбелек», «көде» деген ... ... ... ... ... тек ... ... ширату ғана қолданылмайды, сонымен
қатар жаңылтпаш айтысып, тіл ұстартуды үлкендер ... ... ... ... ... мәні
Халқымыз жұмбақтарды нақты бір зат ... ... ... айту ... ... ойлату, танымдық білімділік ұғымдарымен
дүниетанымдық дәрежесін , ой-қиял елегінен өткізіп, тұжырым ... ... ... ... ... үшін ... жұмбақтар:
Апан,апан-
Ескі шапан,
Иір қобыз,
Жарық жұлдыз,
\түйе\
сияқты, көбінесе мал шаруашылығына байланысты және:
Сүмбіл теркті
Жасыл желекті,
Ерден қалмайды,
Жауға керекті
\найза\
сияқты қару-жарақ, құрал-саймандар туралы ... ... «Жан ... ... ... ... бейнелеп, балалар сипаттау арқылы ұқсас ... ... ... көлеміне зер салып, жұмбақты шешуші жұмбақты шешеді, ... ... көз ... ... ... ... арттырады.
Жұмбақтар көбінесе үйлесімді ұйқасып, ырғақты өлеңдермен ... ... ... ... да бар, «Отқа жанбас, суға батпас» \мұз\
айтыс түрінде ... яғни ... ... екі ақын ... ... ... айтса, екіншісі сол жұмбақпен шешуін шешеді.
Жұмбақтардың дүниетанымдық, ой дамытарлық ... ... ... ... ... ... ... жаттау кезінде
тәрбиеленуші өзінің дәрежесін ... көп ... ... ынта ... ... ... өнерге талпынушылығы аратды.
II Ертегілер –халықтық тәрбие жүйесінде
Халық педагогтары бала тәрбиесіндегі ертегінің алатын орны ... ... тіл ... ... тіл ... қажет екні түсінген.
2. Жазба әдебиеті жоқ жердегі ертегі баланың қиялын рухын тәрбиелеп,
қиялдандыруға, жүйелі түрде сөйлей білуге баулитындыығн түсінген.
3. ... ... ... ... ... ұғынған.
Сондықтан халық арасында арнайы ертегі айтатын ертекшілер болған.
Олар әңгімесін мәнерлеп тыңдаушыны ... ... ... ... ерте ... жүні ... ... жүні қызыл екен,
Құйрық жүні ұзын екен,
Мұзға мінген екен,
Бұты сынған екен,- тақпақтап ... ... ... ... ... үні, дауыс интонациясын қоя беру шеберлігі
көңіл аударғанын көреміз.
Қазақ ертегілері,\ 4 мыңға жуық\ сан алуан.
Оларды: хайуанаттар туралы, қиял ... ... ... ... батырлық күлдіргі болып бірнеше топқа бөледі.
Хайуанаттар туралы ертегілер, көне заманда елдің және ... ... бар ... ... ... ... ... болған,(Ақ
қасқыр,Шопан ата, Шек-Шек ата, Ойсыл ата,Зеңгі баба, Қамбар ата т.б.), ол
дами келе, ... ... ... ... толысты.
Қазіргі хайуанаттар ертегілерінде космосқа ұшып жүрген ... ... ... төрт ... көреміз.
Қиял-ғажайып ертегілері – ертегілердің ішіндегі ... ... ... ... ... ... келешекке сеніммен қарауға
тәрбиелейтін ең әсерлі ертегілер. Ертеде «Ұшқыш кілем» ... ... ... ... өмірде бар екенін тілге тиек етіп, жұлдыздармен
планеталарды еркін ... ... ... ... ... ... көбісі ғылым болжамдарына сәйкестіріліп шығарылады. Сондықтан
олардың ғылыми фантастикалық ертегілер деп атауға болады.
Тұрмыс –салтқа байланысты ... ... ... талаптарына
байланысты туған. Онда бай баласымен жарлы баласының таптық айырмашылықтары
сөз болады, ақылды кедей мен ... бай, ... ... ... хан мен
ақылды шаруаның іс-әрекеттері, мінез-қылықтары суреттеледі.
Батырлық ертегілерде елін ... ... ... ерлердің таң
ғажайып әрекеттері баяндаалды.( Күн астындағы Күнекей қыз», «Ер Төстік»,
«Керқұла атты Кендебай» т.б.) ... ... ... ... ... ... ... етіп айтылады.
Аңыз ертегілер, негіізнен «Алдар Көсе», Қожанасыр есімдерімен
байланысты, ... ... ... бай, Зұлым хан, Қаніпезер уәзір, ... ... қыз, ... ... ер ... ... ... зұлымдықты
тапқырлық жеңіп отырады.
Ертегінің қандай түрі болса да бала жанына жақын, баланың қиялын,
ойын өрге ... ... ... қолынан келмейтін өнері
жоқ,өнегелі,»жеті қыырлы,бір ... ... ... ... ... педагогикасының объектісі
«Ұлы сөзден ұлағат» демекші халық педагогикасының нәрімен ... ... ... күні ... дейін жоғалтпай келе жатқан бірден-бір
киелі мұра – фольклор.
Соңғы кезде фольклор термині «Халық ауыз ... ... ... ... ұғымы, шеберін кеңейтіп, халық өнерінің музыка, қолданбалы ... ... ... ... ... ... педагогикасында атадан балаға жетіп отыратын, ел ... ... ... сөз ... оның ... және ... фольклор деп атайды.
В.Г.Белинский «Фольклорда дағқты есімдер болмайды» ондағы көркем ... ... ... ... ... ... поэзиясын көпшілігі өзі тудырғандықтан, ол елдің тұрмыс
тіршілігімен ... ... ... ел өз ... ... уақиғаларды құмарта жырлайды.Сол жырларға
қарап елдің әдеп-ғұрпын, ой санасымен түрлі сезімдерін дәл ... ... ... ... ... ... халық тағдыры, оның өмірде
көрген қайғы қасіреттері мен мұң зары, ... ... ... ... ... айтушы импровизатор өз тыңдаушысына ұстаздық
жасап, олардың түйсік сезімін киелі ой-ниеттерге бастап отырған.
Ғылымда ... ... ... ал оның ... ғылым деп
атайды.
Неміс ғалымы И.Ф.Кнафльдің анықтауынша ...... ... ұғымды білдіреді. Ағылшын ғалымы У.Дж.Томс та бұл пікрді дамыта
түскен.
Ол – бұл ... ел ... ... ... жыр, ... түрлі
наным-сенімдерді анықтайтын термин ретінде пайдалануды ұсынған.
Фольклор шығармаларының ерекшелігі, тәрбиелік қасиеті – ол ... ... ... негізінде еңбек процесінде жасалатын
болғандықтан, пессимизм ... ... ... ... Оның ... көбіне мұрат-мақсаттарына жетіп отырады. Мұны фольклорға тән
оптимизм дейміз. (Әбілова З.Ә., Қалива К.М. ... ... ... 102 б)
Қазақ фольклорында бала ... бала ... ... ... ... туған салт өлеңдерді тұрмыс салт жырлары деп атайды.
Мұны ... мен ... ... ... түрге бөлуге болады:
1. Төрт-түлік мал туралы,
2. Діни әдет-ғұрып тудырған жырлар \жарапазан,бәдік\
3. Үйлену ... \той ... ... ... ... Ұлыс ... ... жырлары;
6.Жаназалау жырлары \ естірту,қоштасу,жоқтау\,
7.Шешендік сөздер,мақал-мәтел, жұмбақтар.
Қазақ халқы да ... ... ... атам ... қорланып,
сұрыптала сұлуланып, жинала сақталып, бүгінгі күнге жекен ... бар ... ... - халықтық тәрбие жүйесінде
Алдымен, мақал-мәтел дегеннің анықтамасына тоқталайық.
Мақал дегеніміз ... ... ... және ... ... екі ... ... алдыңғысында шарт немесе жалпы пайымдау,
соңғысында қорытынды, түйінді пікір айтатын білімі ... өте ... әрі ... ... нақылы.Мәселен, «Мезгілі жетсе, мұзда ерір», «Ер
жігіт үйде туып, түзде өлер».
Мақалда бір-біріне қарама-қарсы ұғымдар мен ... ... ... айқындау түсу тәсілі басым келеді. Мақал тендестіруге
құрылады. Мысалы, «Біреуі тойып секіреді, ... ... ... ... екі ... ... еменнің иілгені –сынғаны».Осы келтірілген
мақалдардың өзінен өмір ... ... ... мен ... ... жүріп отыратындығын байқаймыз.
Мақалдар – нақыл,өсиет түрінде айтылатын ... ой ... ... ... ... ... ... Мақал-мәтелдер –ғасырлар шежіресі.
Онда халық тарихы оның әлеуметтік тіршілігі, ақыл өнегесі мол ... ...... ... көп ... қорытындысы болмайтын,
тұжырымы тиянақталмаған, қарама-қарсы теңдестіруі жоқ, ықшам кестелі халық
сөзі.
Мәтелдер, негізінен, тұжырым тұспалы ... ... ... ... ... сөз ... ... Мысалы, «Өлең сөздің патшасы», «Қызым
саған айтам, келінім сен ... т.б. ... де тура ... ... жұмса» - деп және ауыспалы мағынада «Тікен гүлін ... ... ... Әбу ... Исқақ Әл Фараби ол жөнінде былай дейді:
«Мақал өзінің формасы жағынан болсын ақ ... мен ... ... ... ... Сол ... де ол ... арасында көп тараған. Қуаныш
пен қайғылы сәттерде де ол ауызға ілігеді.Сол ... ... ... көмегімен (халық) мақсатына жетіп, меңзеген қайғы мұңынан
құтылады. Бұл өзі бір өтімді де ... ... ... ... жұрт ... келген, кемшілік, мінсіз әдемі нәрсені ғана
қабыл алуы ... ... ... – сол ... өзі ... логикалық
формуласы, ережесі, ол кез-келген оқиғаның, мәселенің тұсында еске түседі,
оралады.Сөйтіп, көп ойлануды, ұзақ баяндауды керек ... Қиын ... ... ... бір ғана ... түсіндіреді, ұғындырады. Туған елдің қадір-
қасиеті туралы балаға ұзақ әңгімелемей-ақ «Ел іші алтын ... ... ... ... өз ... ұлтан бол» деген сияқты екі-үш ауыз
сөзбен Отан қадірін ... ... ... ... туыс ... ... ... қарағанда өзіндік айырмашылығы бар.
Мақал аяқталған бір тиянақты ойды ... өз ... ... та ... береді. Мысалы: «Талмасқа құйма, таймасқа берме»?.
Мақал- мәтелдер ой ... ... ... ... сан ... ... баға беріп, үлкен түйін
жасалады, ғасырлар бойғы тәжірибесі қорытындылады.
Мақалды айтушылар да, тұтынушылар да халық.Сондықтан ... ... ... ... ... төрт ауыз өлең ... ... философиялық
мәні бар мақал-мәтелді қолданып сөйлеу ерте ... бері ... ... ... ... әдет ... ел, халық, отан, бірлік,
өнер,білім, жанұя,бала тәрбиесі, төрт-түлік мал,жан-жануар,ас-қасық, ауру-
сырқау, дау-шара, ... пен ... ... парыз жайында
айтылған, өнегелі сөз көп. «Туған жерге туын ... «Ер өзі үшін ... ... ... «Ел іші ... ... ... мақалдар елдікті білдірсе, «Ырыс
алды ынтымақ», ... ... ... ... мақалдар халық
бірлігіне, ынтымағына ұласады.
Мақал-мәтелдер –халық творчествосының төл жемісі, халықтық ... ... ... ... өткен дәуірдің бәрі –сабақ». Олай болса,
заманалар тәжірибесінен сұрыпталған тұжырымдар кейінгі ... ... аса ... ... да, ... ... ... мәтелдерді көне
түркі тілінде аталар сөзі деп те атайды, яғни бұл атадан блаға мирас болып
келе жатқан ... ... ойды ... ... мақалдан өзгеше. «Әлін
білмеген әлекә, «Көппен көрген ұлы той» деген мәтелдерде ... ғана ... ашық ... ... ... жоқ. Осы ... сөз айшығы арқылы
берілген ойды тыңдаушы өзі топшылайды, мәтелде дәлеелдеу де ... да ... ... ... әр алуан.
Ол халықтың әлеуметтік, моральдық, рухани өмірін түгел ... ...... ...... ... жер, атамекенге
байланысты.Елін, Отанын шексіз сүюді ұрпағына өсиет ... ... ... ... ... ... деген сүйіспеншілігі терең түйінделген.
Мысалы, «Ел- елдің бәрі жақсы, өз елің ... ... өз елің ... «Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас», «Өз елің алтын
бесік», «Өз елім - өлең ... «Ер ... ел үшін ... ел үшін өледі»
т.б.
Еңбекке байланысты. Халық еңбекті әр уақытта ... ... көзі деп ... Халық еңбек пен уақытты егіз деп қараған.
Сонымен қатар халық ... ... ... ... еңбек адамды
биіктеткен. Мысалы: «Еңбек түбі –береке, көптің түбі –мереке», «Еңбек ... «Ер ... ... ... ... түбі ... ... ет
те, егін ек –жарымасаң маған кел, белді бу да бейнет қыл ... ... ... ... ... жасыңа қарай – ізет», «Еңбек –ерлікке
жеткізер, ерлік- елдікке жеткізер», «Еңбек еткен –мұратқа ... ... ... ... ... ... ... жұмыссыз жүрген күні жоқ, жаман
болар жігіттің еш ... қыры ... ... ... ... Халық ерлік пен елдікті ... ... мен ... ер мен ез, ... мен ... қатар айтылады.
Сөйтіп, елден туған ерді үлгі-өнеге етеді, қоян жүрек қорқақты сынайды.
Жастарды ерлікке ... ... ... ... ... туса –ел ырысы,
жаңбыр жауса –жер ырысы», «Ер бір рет ... ез мың рет ... «Ер ... Ер ... ... «Ері жоқ –ел жетім», ... т.б.
Ынтымақ,бірлікке ... ... ... да, ... ... де, ... де, бірлікте деген үлкен түйін ... ... ... ... ... ... ... ырыс бірге жүреді», «Ер
ынтымақты елде жоқшылық болмайды»,... т.б.
Оқу, өнер-білім, ғылымға байланысты.
Халық олардың ... ... ... ерекше бағалаған. Адамзат
баласының дүние тіршілігіндегі қол жеткен табыстары адам еңбегінің, ғылым-
білімнің жемісі. ... ... ... ... оты ... ... заты қалар», өнер-ағып жатқан бұлақ, ғылым-жанып тұрған
шырақ», «Оқусыз ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерінің
ең бір адамгершілікке итермелейтін саласы. Мысалы, ... ... ... ... болсаң да, арлы бол», «Тәні ... ... ... ... ... ... сөз айшықтарымен әсері, олардың
айтуға оралымдылығы, тілге үйіріле кететіндігі, ойдың өткірлігі ұшқырылығы,
тереңдігі ... ... ... ... себебін тікелей бақылау арқылы
өзінше ой түйіндейді.Олар ғылыми бақылаудан гөрі, өзінің кездейсоқтығымен,
арнайы ... мен ... ... ... ... ... күнделікті тәжірибенің өлшемі ретінде қорытыла
келе психологиялық ойдың өзегіне айналады.
Мақал-мәтелдер белгііл бір шешім, не ... ... ... ... эталоны тәрізді адамның ой-әрекетінде маңызды роль
атқарады.
Көшпелі тұрмыс саотында мақал-мәтелдер ... пен ... ... ... ... ... Ол ... дүние туралы білімнің
жиынтығы, өзінше шағын ауызекі энциклопедия ғана болып ... ... ... де ... Адам ... ... жақсылықты паш
етіп, жамандық атаулыны жерлеп, күлкіге,келекеге айналдырды...
Мысалы: «Қысыр сөзде қырсық ... «Тіл тас ... тас ... ... «Көп ... ... көп көргеннен сұра».
Пысықтау мен бақылауға арналған тест сұрақтары
1. Халық ауыз әдебиетінің негізгі ... ... ... ... ауыз ... үлгілерінің шығыс халық ауыз әдебиетінінен
ерекшелігін сипатта.
3. Халық ауыз әдебиеті дегеніміз не?
4. ... ... ... ... ... Бесік жырларын қанша топқа бөліп қарастыруға болады?
6. Бесік жырының психологиялық медециналық мәнін тұжырымда.
7. ... ... ... сипатта.
8. Жаңылтпаштардың психо- физиологиялық ықпалын тұжырымда.
9. Жұмбақтың дүниетанымдық мәнін сипатта.
10. Жұмбақтың тәрбиелік мәнін сипатта.
11. Грек философы Аристотельдің ... ... ... ... педагогтары бала тәрбиесіндегі ертегінің алатын орны жөніндегі
түсініігн сипатта.
13. ... ... ... топқа топтастыруға болады?
14. Хайуанаттар туралы ертегілердің тәрбиелік мәнін сипатта.
15. ... ... ... ... ... ... ... сипатта.
16. Тұрмыс –салтқа байланысты ертегілердің тәрбиелік мәнін сипатта.
17. Батырлық ертегілердің тәрбиелік ерекшелігін сипатта.
18. Аңыз –ертегілердің ... ... ... ... дегеніміз не?
20. Қазіргі кездегі «фольклор» терминінің қолданылуын сипатта.
21. В.Г.Белинскийдің «фольклор» ұғымына берген ... ... ... ... ... ... Ғылымда «халық поэзиясын» не деп атайды?
24. Ғылымда «халық поэзиясын» зерттейтін ғылым саласын не деп атайды?
25. Неміс ... ... ... ... ... ... ... ғалымы У.Дж. Томстың «фольклор» ұғымына берген анықтамасы.
27. Фольклор шығармаларының тәрбиелік ерекшелігі неде?
28. Тұрмыс –салт жырлары дегеніміз не?
29. Мазмұны мен ... ... ... ... қанша түрге бөлінеді?
30. Мақал дегеніміз не?
31. Мәтел дегеніміз не?
32. ... мен ... ... ... ... ... –мәтелдің тәрбиелік мәнін тұжырымда.
34. Мақал-мәтелдің басты-басты тақырыптарын ата.
№3 семинар сабағы.
1.Тақырып: ... ... асыл ... Жоспар:
1.Халық педагогикасының асыл арнасы – халық ауыз әдебиеті.
2. Ертегілер – халықтық ... ... ...... ... ... ... –мәтел – халықтық тәрбие жүйесінде.
3. Мақсаты:
4.Теориялық мәліметтер:
5. Бақылау сұрақтары:
6. Студенттердің аудиторияда орындайтын тапсырмасы
7. Студенттердің үй ... Ауыз ...... ... негізі.
2. Айтыс, жырау, толғау, шешендік сөздернінің ... ... ... ... ... сөздерінің тәлімдік мәні. («Үш пайғамбар»).
4. Халық ойындарының тәрбиелік мәні.
5. Тарихи дастандар мен айтыстардағы тәлім-тәрбие өрнектері.
6. Қорқыт ... ... ... ... Шал ақын жырларындағы тәлім-тәрбие
ықпалы.
7. Ақыл-ойды дамытудың құралы –жұмбақ, айтыстың маңыздылығы.
8. Әдебиеттер тізімі.
1. Ә.Табылдиев. Халық тағылымы. Алматы, Қазақ ... ... ... ... ... ... Ана тілі. 1992ж.
3. С.Қалиев. Қалық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі ... ... ... Алматы, Ана тілі. 1992ж.
5. Шешендік сөздер. Алматы, Отау. 1992ж.
6. Педагогика тағылымдары. Алматы, Рауан. 1991ж.
7. К.Қожахметова. Халықтық ... ... ... ... ... мәселелері. Алматы, 1995ж.
8. Қ.Жарықбаев. Аталар сөзі - ақылдың көзі. Алматы, 1980ж.
9. Қазақтың би-шешендері. 1-2 кітап. Алматы,1993ж.
10. ... ... ... ... 2001ж.
Төртінші лекция: Халық педагогикасының ғылыми- теориялық негізі.
Лекцияның жоспары:
1. Халық педагогикасындағы тәрбие факторлары.
2. Халық педагогикасындағы тәрбие қағидалары.
3. Халық педагогикасындағы ... ... ... ... ... ... Халық педагогикасындағы тәрбие факторлары
Қазақ халқы арнайы бала ... ... ... ... өз ... бесікте жатқан кезінен бастап-ақ, өлең-жыр ... ... ... ... ... ... отырған.Бала аяғын жерге
нық басқаннан-ақ қоршаған ортаның құпиясын ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... жолсыз жерлермен жұлдыздарға, түрлі белгілерге қарап жол
тауып, қаршадайынан-ақ есіту, көру ... ... ... ... табатын ізшілде, құралайды көзге атып түсіретін мерген болатын.
Мақсаты – ... ... мен ... ... ... ... халықтың педагогикалық творчествалықпен дамыту негізінде шешуге
болатындығы жайлы студенттердің, мектеп ... ... ... ... ... ... мамандығына
дайындаудың аса қажетті мазмұндық компонент ... ... ... ету.
Халық педагогикасында баланың дамуына ықпал ететін тәрбие факторлары
мыналар:
1. Табиғат. Оның әрбір бөлігі- тәрбиенің көзі.
Ол ... ... ... ... арқылы беріледі. Халық
табиғаттың тәрбиелік әсерін поэзия ... ... - ... ... қозғаушы күштері, жетілген адам тұлғасы
жайлы түсінікті туғызушы ... бірі ... ... ... ... ... саналылық элементін енгізді, жетілу жайлы
ойды кеңейтті, нәтижесінде кемелдену ... ... ... үйлесімділіктің субъективті де жағы бар.
Біріншіден, денсаулықтың нығаюына көмектеседі;
Екіншеден, балалардың ақыл-ойы дамуына игі әсер ... және оның ... өтіп ... ... ... ... оны
жақсы үйретуші, ұстаз деп таниды. Мұндағы ... бір ... ... және ... ... ... ... мәліметтер алады.
Табиғат – тұлғаның барлық жағынан қалыптасуына ықпал етеді, дене
күштерін дамытады, ерік пен ... ... ... ... көркемдік
талғамын жетілдіреді. Яғни, табиғатпен ... ... ... ... ... оны ... ... және түсіндіру ғана
емес, сондай-ақ оны белсенділікпен қайта өзгертуге қабілеттілік.
2.Ана тілі. Ол- ... ... ... ... ... ... негізі. «Өнер алды қызыл тіл» деп ... ... «от ... орақ ауызды» ділмәр шешендердің өсиет ... ... ... ... ... афоризм сөздері мен ақындардың терме,
толғауларын жазу-сызусыз ... ... ... қаз ... ... ... Оның ... –аталы сөздердің өміршеңдігінде
жатыр.Асыл сөздің ... ... ... ... ... ... ... көзі – аталар сөзі» деп ... ... ... ... ... асыл мұра ... көзі – логикалық дұрыс ойда жатыр.
Логикалық жүйемен ойлай білу –дұрыс жүйелеп сөйлей білуге жетектейтін жол,
сөйлеу мәдениетінің ... ... мен ...... ... Тіл ... сыртқа шыққан көрінісі»
-деп К.Маркс текке ... ... ... ... ... қалыптаспайды. Яғни, дұрыс сөйлей білу дегенміз –дұрыс ойлау білу,
ал ол логика мен этнолингвистиканың ... ... Тіл- ... ... өркендейтін қоғамдық құбылыс.
Ұлттық сана сезімнің өсуі мен ... бір ... ана ... ... ... ... ана ... даму дәрежесі ұлттық сана- сезім
деңгейінің өлшеуіші болып есептеледі.
Әдебиетші –ғалым Ж.Аймауытовтың ... ... ... еңбегінде:
ана тілі - халық болып жаралғаннан ... жан ... ... өсіп, өніп,
түрлене беретін, мәңгі құламайтын бәйтерегі...
Жүректің терең сырларын, жанның барлық толқындарын тұқымнан-тұқымға
жеткізіп, сақтап ... ... – сол ... тілі деген болатын.
Кезінде Ахмет Байтұрсыновтың да: «Сөзі \ ... ... ... өзі ... Өз ... ... жұртты қосамын дегендер әуелі сол жұрттың тілін
аздыруға тырысады», - деген ... ойы ... ... мән-мағынасын
жоғалтқан жоқ.
3. Дін. Халық дінді ерекше пайдаланған. Себебі ол арқылы адамның
бойына ізгілік ... ... өте ... Қазіргі кезде діннің
тәрбиелік ролі жөнінде көптеген еңбектер жарық көруде. Сол еңбектердің бірі
ретінде Мұхтар Арынның «Бес ... атты ... ... тәрбиелеудің
идеологиялық құралы ретінде пайдалануға болады.
Мұхтар Арын: Қандай халық ... ... ... ... ... белгілі бір идеологиялық сананы тәрбиелеуші құрал ретінде өзінің
бойына қабылдап алған. Біздің ... ... ... ... ислам дінімен
байланысты.Ислам діні – біздің ұлт болып қалыптасуымызға, ... ... ... ел ... өмір ... қызмет еткен дін.
Бүгінгі таңда халықтық тәрбиемізге ислам дініндегі екі ... ... ... Адам ... ... ... жеке ... оның жүректен шығып жататын нәрсе екенін сезіну өте қажетті
дүние. Иман дегеніміз иманжүзділік ... ... ... ... – адамның бойында сенім деген ... ... Бұл ... ... мәні болып табылады.
Екіншісі - шариғат. Мұның өзі адамаралық қарым-қатынаста жалпы
заңдылықтар ... ... ... ... ... көшпелі
халқымыз белгілі бір тәртіпке келіп, жинақтаған. Соның нәтижесінде бұрынғы
адамдарда иманжүзділік пен тәртіптілік ... ... Ал ... ... ... төмендігін мойындаған жоқ.
Дін туралы –Мұхаммед Ғалиссаламның тағы бір айтып ...... ... ... ғана ... ... ... айтқан сөз шығын»
дегендей қабылдамайтын адамға көңілімізде жүрген жақсы ойларды айтсақ, ... адам ... ... адам ... ... ... жөн.
Екінші бір жағдай дінде фәнимен бақи екеуін ... ... ... ... Фәни ... – арабтың сөзі «Тұрақсыз, уақытша»
деген мағына. Ал, «бақиды аударғанда « ... ... ... ... Олай ... о ...... мекеніміз деген ойды
білдіреді. Адам баласын тәрбиелеу үшін, ... ... ... ... бар ... ... тәрбиелік әсер қалдыру үшін ол өзінен
биік, оған күші ... ... ... ... ықпал болмақ.Сондай
күшті дін ойлап тапқан ол Бақи, о дүние мұның күштілігі - ... о ... ... көз ... кетіп жатады, ата
бабаларымыз жатыр, күні ертең сол жерге, өзімізде сол ... ... ... ... күші ... жаннат пен дозақ деген ұғымдар пайда
болды. ... ... ... айтылатын нәрсе, ол мәңгілік. Адам
баласы бұл дүниеден кеткеннен кеін із ... ... ... – ол бақытсыздық.
Бақыттылық дегеніміз адам баласынан жанын ғана алып ... ... ... ... ... мол мұра ... ... жасауына
мүмкіндігі бар. Абай айтқандай:
«Көп адам дүниеге бой алдырған, Бой алдырып, аяғын көп ... ... ... ... ... артына сөз қалдырған, мәңгілік жасайды
дегенннің өзінде терең сыр жатыр. Мұнда философиялық, ... ... ең ...... күші ... да ... қорыта келе, Мұхтар Арын, дінді ұлттық рухтандыратын, ұлттың
-өзіндік мыңдаған жылдар ... ... ... ... ... ... ... құрал деп түсінген жөн - дейді. (Мұхтар Арын «Бес
анық», «Арыс» ... ... 1996, ... ... педагогикасындағы тәрбие қағидалары.
Халықта адамды тәрбиелеуде ғасырлар бойы қалыптасқан қағидалардың ... ... ... сол ... ... ... қағидалары арқылы
көрінеді.)
. Халықтық тәрбиедегі басшылыққа алынатын ... ... ... ... ... деп ... қағидалары тәрбиеде басшылыққа алу тәрбие ... ... ... ... ... ... ... өміршең азамат болуын тілеу.
Халық мектебінің есігі сәбидің алғаш ... ... ... ... айқара
ашылады, ол белгілі мақсат - тілекпен байланысты туындайды.
2. ... ... ... ... ... ... етіп ... Еңбек
қағидаларын жастардың бойына сіңіру отбасындағы ... ... ... ... ... ... ... «Дені саудың -жаны сау», «Бірінші байлық ... «Ару ... ... ... ... ... негізін жеке бастың, яғни
тәннің саулығына байланысты қарастырған.
4. Адамгершілік қасиеттерді ... ... ... ... ... ... ар –ожданды қастерлеу. «Жаным –арымның садағасы».
5. Гуманизм мен ... - ... ... ... ... бірі.
«Отан отбасынан басталады», «Атаның баласы болма, адамның баласы бол», ... ... ет, ... ... қор ... ... мен ғылым –тіршіліктің
тұтқасы, өмірдің шамшырағы».
1. Тәрбиенің халықтығы - ... ... ... ие ... ғана өзінің
мақсатына жетеді.Тәрбие дәрменсіз болмау үшін ол ... ... ... оның ... түп ... ... ... Табиғилығы - мұнда ұлттық ... ... ... ... ... негізделген.
3. Мәденилік – ол халықтың мәдени мұрасы арқылы көрінеді. Ал ... ... оның өз ... өнерінде, тарихында, педагогикалық және
психологиялық ой-пікірінде бейнеленген.
4. Өмірмен байланыстылық –халықтық тәрбиенің сол халықтың өмірінен алынды.
5. Еңбек арқылы ... - бұл ... ... орында тұрады.
6. «Сегіз қырыл, бір сырлы» мінезі мойда, ары таза, тәні сау.
7. Ұрпақтың өнегелі ... ... ... ... жығады
Білімі мықты мыңды жығады»
8. Табиғат. Адам өмірі мәңгі табиғат құшағында өтетеін болғандықтан табиғат
–Ананы аялауға тәрбиелеу.
Халықтық ... ... ... ... ... ... ... бар.Мысалы:
1. Жас ерекшеліктерін ескеру, «балаңа бес жасқа ... ... ... ... ... дейін қосшыңдай сана, он бестен асқан соң ақылшы досыңдай бағала»
деген мәтел соның дәлелі.Бұл ғылыми педагогикада ынтымақтастық принципімен
сабақтасып ... ... қоя білу және ... ... балаға сыншы», «Баланың балалығына
әкенің даналығы» және т.б.
3. ...... ... ... ... тәрбиелеу ісі асқақ
арманмен байланысты.»Армансыз ұлан қанатсыз қыран».
4. Тәрбиенің біртұтастығы – кез ... ... ... ... ... онда сабақтасып жатады, яғни еңбек, ақал-ой, адамгершілік, әсемдік,
дене және т.б.
5. ... ... ... ... ... - ... ... үлкендерінен бастап, ауыл
ақсақалдары, өнер иелері, т.б. ... ... ... ... ... ... ... педагогикада да үлкен мән берілген.
III. Халық педагогикасындағы тәрбие әдістері.
Халықта адамды тәрбиелеуде қолданылатын ... ... мен ... ... олар әр ... тәрбие дәстүрлеріне тікелей байланысты
қолданылады.
Қазақ халқында мынадай әдістер бар:
Үлгі -өнер көрсету,үйрету, түсіндіру,ырым ету, ... ... бата ... ... ... ... ... ұрсу,
қорқыту,қарғау,т.с.с.
Сенім деп халықты адамдардың бір-біріне келтірмейтін, күдігі жоқ
көңілмен, зор ... ... ... ... ... ... ... беру бұл әдісті көпті көрген қариялар жаңсақ адамдардан
сақтандырып, кешіліктерін ... ... ... ... жетелейді.
«Ақылың болса –ақылдыға ер».
Бата-адам баласына тек жақсылық ... ... ... ... ... адамның ризалық ... ... ... ... білдіреді. «Еліңнің елеулісі
ің елеулісі халқыңның қалаулысы бол» «Шырағың сөнбесін», «Отбасыңнан
бақыт кетпесін»,»Арманыңнан асуына жетә,»Берекелі ... ... ... деп бата ... ... халық сүюге, бірлікке, тірлікке
тәрбиелейді.
Үлгі -өнеге көрсету ел ішінде өте жоғары бағалаған. Ата ... ... ... әдет-ғұрып болып қалыптасқан дәстүрлерінен
үлгі нұсқаларды өне бойы ... ... ... үйретіп отырған, тілек
тілеп, жастарды жақсы ... ... ағаш нәр ... ... адам
тәлім алар».
Ырым ету – баланы иманды, ... ... ... ... ... ырымның үлкен тәрбиелік мәні бар.
Мысалы: нанды қадірлемеу –күнә, кесір-қылмыс, малды тебу-кесір-кесапатын
келтіреді.»Әр заттың киесі мен ... бар, оны ... ... «ұрады» деп
халық өмір заңдылықтарын бұзбауға баурайды.
Тілектестік білдіру – ... ... ... ... өз тілегін
ризашылықпен айтып, « ... ... ... ... ... ... бас қосайық,» достарыңнан алды болу үшін, еңбек ет, ... ... ... ... дейді.
Тілеу – жеке адамның аллаға сыйынып,аруақтарға бас иіп, өз
болашағына, не ... ... ... ... тілеуі:
Жақсылық, бақыт бар бол,
Жасаған иеле, жар бол.
Бере гөр алла, денсаулық.
Жақсылық пен ... гөр, ... ... гөр, ... ... ... ... істі оңдай гөр!
Іштей тілеу әрбір адамның өз ... ... ол ... ... ... білдіру-ақ, адамгершілік мақсатта болу
керек.»Біреуге ... ... ... ... тіле» дейді
халық.Сондықтан да ізгі адам «Е,алла, досқа күлкі, дұшпанға таба ... ... ... аман қыл, ... ... ... халық тәрбиешілері
Халық педагогикасында ұрпақ тәрбиелеу мәселесі халық тәрбиешілеріне
жүктеледі.Олар: әке-шеше, ата-әже, туған-туысқан, ... өнер ... ... данышпандар.
Қазақ халқы өскен ортаның, кісінің кісілігінің қалыптасуына әсер
ететіндігін тым ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан.
«Ұлың өссе, ұлы ұлықтылығымен, қызың өссе қызы қылықтылығымен ... ... ғой ... ... ортаның ең бастысы, сайып
келгенде жас ұрпақтың кісілік қасиеттерін ... ... ... өз ... ата-әжесі мен өз әке- шешесі, өз ... ... ... ... ... ... ... көргенсіздік те бірдей әсер етуі ықтимал.Ұл да, қыз да ... ... ... ... үлкенді сыйлау өзінен
кішілерді де кіші деп ілтипатынан қалдырмауға, қонақты сыйлау, ... ... ... ... білуі, не білмеуі де осыған байланысты.Жомарттықты да,
сараңдықты да және тағы басқа, жағымды, игі қасиеттерді ... ... ... ... ... және құдандылық қатынастардан сан алуан ... ... ... бар.Оның бәрін күнделікті өмірде дұрыс
пайдаланып, іске ... ... ... үлкеннің де, кішінің де, әйел-
еркектің де ... Ол ... ... ... ... ... ... асырады.
Сондай-ақ дүниеге келген баланың бала болып өмір ... кете ... ... емес. Үлкен күтім, жылы алақан, ... әке, ... ... ... әрбір отбасының мүшелерінің қарттарын қадірлеп
сый құрмет ... – ол ... адам ... тән ... ... деп
түсіндіреді.
Қорыта айтқанда, баланың бойында түрлі жағымды ... оның дені сау ... және ... талабына сай болып өмір
сүруіне –халық тәрбиешілерінің ролі зор деп айтуымызға болады.
Бесінші лекция:Халық педагогикасындағы тәрбие ... ... ... ... ... Халық педагогикасындағы ақыл-ой тәрбиесі
2.Халық педагогикасындағы адамгершілік тәрбиесі
3. Халық педагогикасындағы еңбек тәрбиесі
4.Халық педагогикасындағы әсемдік ... ... ... ... ... ... ... педагогикада бала дүниетанымын қалыптастыру және оның ақыл-
ойын дамытудың бастау көзі ретінде –ең алдымен оның ... ... және ... адамның орнына көзқарастарды тірек еткен дүниетанымы
алға шығады.»Арманы жоқ жас –қанатсыз ... - ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Қазақстан тарихына кіріспе12 бет
Дүниетану пәні4 бет
Қазақстан тарихынан деректер ғылыми пән ретінде6 бет
Құқықтық білім беруде адам құқығын оқыту мәселесі9 бет
Әлеуметтану ғылым ретінде4 бет
"Автомобильдердің электротехникалық және электрондық жабдықтары" -курсы мазмұны және әдістемесі51 бет
"Жас ерекшелік және әлеуметтік психология" пәні бойынша студенттерге арналған лекция жинағы28 бет
"этнопедагогиканың зерттеу әдістері"5 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь