Лирикалық шығарманы талдау жолдары

Кіріспе

І. Лирикалық шығармалардың түрлері және оны оқудың мақсаттары
1.1. Лирикалық шығармалардың түрлері, зерттелуі
1.2. Лириканы оқытудың дидактикалық және әдістемелік
мақсат.міндеттері

ІІ. Лирикалық шығармаларды талдау
2.1 Прозалық шығарманы талдау жолдары
2.2 Поэзияны Талдау жолдары

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. XXI ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамын қалыптастыру бағытында білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты назарында.
Білім мен ғылымның Қазақстан дамуына. оңтайлы әсер етуі үшін дүниежүзілік кеңістігіне ену, білім беруді одан әрі демократияландыру, оқыту жүйесін заман талабына сай үйлестіре алу міндеті туындап, білімге, бүкіл оқу - әдістемелік жүйеге жаңа талаптар қойылуда. Осы тұрғыдан алғанда мұғалімге білім берудің тиімді жолдарын қарастыру, таңдай білу еркіндігі тиіп отыр. Қай кезеңде, қай заманда болмасын «мектептегі басты тұлға-мұғалім» десек, дүниежүзілік даму деңгейінен кем түспейтін, иық тірестіре алатын, алған білім мен тәрбиелік қазынасын туған еліне, адамзат игілігіне жұмсай алатын қазақтың ой, танымының иесі, саналы азаматты жетілдіруге үлес қосатын өлең өнерін («қазақтың қасиетті қара өлеңін») оқыту үрдісі оны ұйымдастырушы мұғалімге жауапты міндет жүктейді. Сондықтан бүгінгі тандагы мектеп проблемасы «Білім беру мен тәрбие үрдісіне инновациялық қызметті енгізу арқылы білім сапасын артгыру» оқушылардың өз «менін» қалыптастыру болса, лирикалық шығармаларды мектепте оқыту үрдісінде де педагогика жаңалықтарын қазіргі оқытып жүрген пән ерекшелігіне қарай қолдана білу - оқыту мақсатына жетудің бір жолы. Ұзақ жылғы тәжірибе мен зерттеу жұмысының нәтижесіндегі алдына қойған мақсат - баланы субъект ретінде оқу, ісіне қызықтыратын, оған қабілетін арттыратын жағдай туғызу.
Курстық жұмыстың негізгі тақырып нысанына алынып отырған лирика жанрының қазақ әдебиеттану ғылымында әдеби процестегі алатын орнына, поэтикасына, жалпы лирика табиғатына қатысты әр түрлі ғылыми еңбектер жазылғаны белгілі. Атап айтсақ, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмаилов, М.Дүйсенов, М.Базарбаев, З.Қабдолов, З.Ахметов, Ә.Нарымбетов, Ә.Тәжібаев, Т.Әбдірахманова, Б.Көрібаева, ЖДәдебаев, Қ.М.Пазылов, Т.Шапай және тағы басқа ғалымдар еңбектерінде [1] қазақ өлеңінің мәселелері әр қырынан жан-жақты зерттеу объектісіне айналып, қазақ лирикасының тарихи даму жолдары, ақындық өнердің сыры мен сипаты қарастырылып отыр.
Лирикалық шығармаларды оқыту әдістемесі тұрғысынан зерттеу жұмыстары кеңестік дәуір кезеңінде әдіскер-ғалымдар М.А.Рыбникова, В.В.Голубов, Н.И.Кудрящев, В.А.Николтский , З.Я. Рез еңбектерінде кеңінен жүзеге [2] асырылады.
Мәтін талдау барысында лириканың күрделі ішкі құрылымына, стильдік бітіміне, өлең сырына бойлату, ондағы философиялық-эстетикалық, поэтикалық ой арқауын оқушыларға түсіндіру, шынайы адамдық сезім биігін ұғындыру арқылы оқушыларға эмоциялық , эстетикалық ләззат, әсер беру жолдарын қарастыру. Лириканы оқыту байланысты зерттеудің басты мақсаты - ақынға рухани жақындау, оны сезіну, ақынның сезім мен ой тереңдігіне бойлау, сол арқылы оқушының
1. Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті тарихының очеркі.-Алматы, «Мектеп», 1965 ж.

2. Добролюбов Н.А. Үш томдық шығ.жинағы. – Алматы, «Жазушы», 1952 ж.

3. Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы, «Жалын», 1991 ж.

4. Аймауытов Ж. Бес томдық шығ.жинағы. 5-т: Алматы, «Ғылым», 1999 ж.

5. Оңғарсынова Ф. Екі томдық шығ.жинағы.2-т: Алматы, «Жазушы», 1987 ж.

6. Рахметова С., Қабатай Б., Әмірова Ә. Әдебиеттік оқу. Жалпы білім беретін 12 жылдық мектептің 4-сынып мұғалімдеріне арналған әдістемелік құрал (байқау нұсқасы). – Алматы, «Атамұра», 2006 ж.

7. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы, Алматы, 1969, 244 б.

8. Ысмайылов Е. Әдебиет жайлы ойлар, Алматы, 320 б.

9. Дүйсенов М. Қазақ лирикасындазгы тақырып пен керкемдік шешім, Алматы, 1971, 12-13 б.

10. Базарбаев М. Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы, Алматы, 1968, 258 6.

11. Қабдолов 3. Сөз өнері, Алматы, 365 б.

12. Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы, Алматы, 1973, 212 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе
І. Лирикалық шығармалардың түрлері және оны оқудың мақсаттары
1.1. Лирикалық шығармалардың түрлері, зерттелуі
1.2. Лириканы ... ... және ... ... шығармаларды талдау
2.1 Прозалық шығарманы талдау жолдары
2.2 Поэзияны ... ... ... өзектілігі. XXI ғасырдың жан-жақты зерделі, ... ... ... ... ... беру ... мемлекетіміздің
басты назарында.
Білім мен ғылымның Қазақстан ... ... әсер етуі ... ... ену, білім беруді одан әрі демократияландыру,
оқыту жүйесін заман талабына сай үйлестіре алу ... ... ... оқу - ... ... жаңа талаптар қойылуда. Осы тұрғыдан алғанда
мұғалімге білім берудің тиімді ... ... ... білу ... ... Қай ... қай заманда болмасын «мектептегі басты тұлға-
мұғалім» десек, дүниежүзілік даму деңгейінен кем түспейтін, иық ... ... ... мен ... қазынасын туған еліне, адамзат игілігіне
жұмсай алатын қазақтың ой, танымының иесі, саналы азаматты жетілдіруге үлес
қосатын өлең ... ... ... қара ... ... үрдісі оны
ұйымдастырушы мұғалімге жауапты міндет жүктейді. Сондықтан бүгінгі тандагы
мектеп проблемасы «Білім беру мен ... ... ... ... ... ... ... артгыру» оқушылардың өз «менін» қалыптастыру
болса, лирикалық ... ... ... ... де ... қазіргі оқытып жүрген пән ерекшелігіне қарай қолдана білу -
оқыту мақсатына жетудің бір ... Ұзақ ... ... мен зерттеу жұмысының
нәтижесіндегі алдына қойған мақсат - баланы субъект ... оқу, ... оған ... ... ... ... ... негізгі тақырып нысанына алынып отырған лирика жанрының
қазақ әдебиеттану ғылымында әдеби ... ... ... ... ... ... қатысты әр түрлі ғылыми еңбектер жазылғаны белгілі.
Атап айтсақ, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмаилов,
М.Дүйсенов, М.Базарбаев, З.Қабдолов, ... ... ... Б.Көрібаева, ЖДәдебаев, Қ.М.Пазылов, Т.Шапай және тағы
басқа ғалымдар еңбектерінде [1] қазақ өлеңінің мәселелері әр ... ... ... объектісіне айналып, қазақ лирикасының тарихи даму жолдары,
ақындық өнердің сыры мен сипаты қарастырылып отыр.
Лирикалық шығармаларды оқыту ... ... ... ... ... ... ... М.А.Рыбникова, В.В.Голубов,
Н.И.Кудрящев, В.А.Николтский , З.Я. Рез еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... ішкі құрылымына, стильдік
бітіміне, өлең сырына ... ... ... ой ... ... ... ... адамдық сезім биігін
ұғындыру арқылы оқушыларға эмоциялық , ... ... әсер ... қарастыру. Лириканы оқыту байланысты зерттеудің басты мақсаты -
ақынға ... ... оны ... ... сезім мен ой тереңдігіне
бойлау, сол арқылы оқушының оқырмандық сапасын ... ... ... ... білуге тәрбиелеу, оқушылардың ... ... ... ... ... ... олардың жан дүниесін
байыта отырып, эстетикалық, адамгершілік, ізгілік, инабаттылық тәрбие беру.
Жұмыстың ... Ү-ІХ ... ... ... ... ... ... төмендегідей міндеттер қойылды:
- лирикалық шығармалардың өзіндік ерекшеліктерін айқындау;
- мектеп бағдарламасына енген лирикалық шығармаларға шолу жасау, жүйелеу;
- ... ... ... ... үрдісшдс танытудың жолдарын
саралап қарастыру;
- лириканы оқытудың дидактикалық және әдістемелік мақсат-міндеттерін талдап
көрсету;
- оқушыларға лириканы дұрыс ... ... ... ... ... ... ... лириканы оқытуда «жеңілден - ауырға, түсініктіден-түсініксізге, жалқыдан-
жалпыға ... ... ... принципті ұстаным ету
Жұмыстың құрылымы: жұмыс кіріспеден, екі тарау, ... ... ... ... ... ... түрлері және оны оқудың мақсаттары
1.1. Лирикалық шығармалардың түрлері, зерттелуі.
Лирикалық жанрдың да өзара түрлері бар. Бұл түрлер ... ... ... ... ... ... ... күйі қалай берілуіне
байланысты. Бұл жанрға тән ақынның дүниетанушылығы, көзқарасы мен өзінің
ішкі сезімін, ... ... ... ... ... ... айтылғандар тәрізді, қалай жырлауында ғана. Кейде шаттық, қуаныш,
асқақты білдірсе, кейде мұң, зарды, кейде ... ... ... күйін
сездіруі мүмкін. Міне, осы сипаттарына қарап, лирикалық жанр ... ... ... ... ... ... ... негізгі бір түрі
ода болады. Бір таптық топтың ең керекті санаған адамы не нәрсесі ... өте ... өте ... ... ... ... ... ода
деп атайды (мысалы, әскердің жеңуі, сарайда ... ... т.б.). ... ... ... ... т.б. ... хандарының дәуірлеп тұрған кезінде ханның қасындағы ақындардан
ода шығарушылар көп болған. ... хан боп ... ... ... ... ... Байтоқ ақынның одаға жататын бірнеше өлеңдері бар.
Әртүрлі маңызды тақырыптарға ... ... ... ... ... ... және күні бүгінге шейін бар. Бірақ бүгінгі оданың тақырыбы, ... ... ... ... ... аяқ ... ХІХ ... бас кезінде орыстың дворян
әдебиетіндегі оданы элегия шетке қаға ... ... деп ... жай
өмірімен байланысты, басында болған ... ... ... т.б.) ... шығармаларды айтады. Элегияда ... ... өте жиі ... Сондықтан элегия қайғылы өлең ... ... ... ... ... ... ... жаңа қатынас әлсіретіп, феодал құрылысы құлауға айналған ... ... ... жеке бақыттылық, жеке рақатты аңсаған қайғылы ой,
жеке өмірді көксеген тілек элегияда ... із ... ... ... ... ... күшейген кезін ХІХ ғасыр деп
айтуға болады. Қазақ хандығы ... ... ... күшейіп, қазақтың
ескі феодалдық өміріне өзгеріс ене бастаған кезде кейбір қазақ ақындарында
элегияға берілушілік көп ... ... ... ... көп ... ... ... эпос сықылды, сатирамен жазылған ... ... ... ... ... ... де болды. Бірақ олардың сатирасы
крепостнойлық қоғамның негізіне қарсы жұмсалған жоқ, сол ... ... ... ғана ... ... ... XVIIІ ғасырдың жиырмасыншы жылдарындағы жаңа туып
келе жатқан ... ... ... ... ... мысқылдағанын көреміз.
Бірақ сатиралық лириканың төтенше дәуірлеген кезі тап күресінің
күшейіп, нағыз ... ... ... ... ХІХ ... ... ... разночинецтер кертартпа помещик және ымырашыл
буржуазия ақындарымен қарсы күрестерінде сатираны көп қолданды. Сатиралық
көп ... ... ... ... және ... ... т.б.).
Некрасовтың «Ұмытылған деревня» тағы осы сияқты көп ... ... Бұл ... ... феодалдық-крепостнойлық құрылыстың кейбір
кемшілігін түзеу үшін күрес ашып қана қоймай, сол құрылыстың негізіне қарсы
шығады. ... ... үшін ... ... қазақ ақындарының ішінде сатиралық лириканы көп ... Абай ... Ол ... болыс, билерді шенеп-мінеп, сынға алып,
мысқылдап жазған «Дүтбайға», ... ... ... ... ... лирикаға жатады.
Қалың бұқараның революциялық қозғалысының кезінде өте өскен, көбейген
лириканың бір түрі әнмен айтылатын революциялық өлеңдер болды. Ән ... ... ... айтуға арналып шығарылған өлеңді айтады. Ән өлеңі ... ... ... ... ... ... уағында болсын, демонстрация
кезінде болсын, коллектив болып ән салатыны ... ... ... ... қай ... болса да, көпшілікке жақын тұрады. Ән жұртшылыққа ... ... ... арқылы қалың бұқара жұртшылығы зорлық-
зомбылыққа, қанаушылыққа ... ... пен ... ... жеңетініне сенімін білдірді. Жұртшылыққа белгілі көп ... (ХІХ ... ... ... ... ... ... болды. Пролетариаттың революциялық күресі де өзінің әнін туғызды.
Даңқты «Интернационал» әні жер жүзі ... ... ... Сол
сықылды көп жайылған әндердің бірі «Коминтерн», «Заводтар, тұрыңдар», ... ... ... ішінен көп тараған әндер деп «Біз ұсталар», «Жас
қайрат», міне, осыларды айтуға болады.
Лирикалық шығармалар кейде ... ... ... да ... ... (тақырыбы да, мазмұны да әлеуметтік мәні зор ... сөз ... ... ... ... (негізі әңгіме
сүйіспендік, махаббат туралы, кейде қуанышты, ... ... ... ... ... ... ... өлеңін философиялық терең мазмұнға
құрады. Мұндай лирикалар орыстың думы дейтін, қазақтың толғау деп аталатын
кейбір ... ... ... ... ... ерекше тұратыны - табиғат
лирикасы. Жаз, күз, қыс, теңіз, тау, орман, тоғай тәрізді әр ... ... ... ... лирикалық өлеңдер. Әрине, лирикалық
өлеңдердің мазмұны да, түрі де, ... ... ... ... де ... ... ... өнерінің өзге тектері (эпос пен ... ... ... да
суреттейтін құбыльістары көп. Қандай суреткер болсын, қөркем шығарма
жазудага мақсат -өмірдегі ... ... ... Осы ... ... өзге ... ... эпосқа принциптік қайшылығы жоқ, олардан
тек тәсіл жағынан айырмасы бар Ендеше эпостық шығармалардың өмірдегі қат-
қабат, ... ... ... ... ... әлдеқайда мол,
құрамы кең. Эпиқалық шығармалардың көбі сюжетке құрылады. Адам ... ... ... шындық сырын неғұрлым толық ашуға бейім.
Ал ... ... олай ... ... ... ... ... ықшам. Сюжетке де көп бара бермейді. Оқиғадан гөрі отты сезім
басымдау, ... ... сол ... ... ... ... ... ой маңына жинақталады. Ашуландырған, қуантқан, ренжіткен,
рақаттандырған, қинаған, мазасын алған. Не тыныштық берген ... ... ... ... заңды еншісіңдей қабыл алмақ [5,343].
Академик Қ.Жұмалиев пікірінше; «Лирика - өмір құбылысына ақынның ... ... ... ...... онда адам ... ... кейде қоңыр күйі де көрінеді» [6,69].
Адамның психологиялық көңіл-күйі өзіңен-өзі ... ... ... шаттық сезімнің, қуаныштың, мысқыл кекесін, ашу-ызаның, адам ... ... ... ... ... оралуан көрінісіне, жағдайға,
табиғатқа, әлеуметтік ортаға байланысты туады.
Мәселен, ... ... ... ... ... ... туған сөздер. Өлеңді оқығанда ақынның қандай көңіл-күйінен
туындаған не сол сөзді айту үстінде оның жанын тербеген сезімнің ... ... ... бір ... ... ... шабармын...
Күндердің күні болғанда,
Бас кесермін, жасырман...
деген жолдарынан Баймағамбет сұлтанның алдында тұтқын дәрежесінде тұрып-ақ
қаймықпай, ... ... сай ... ... кегі ... ... ... айқын аңғаруға болады. Сол дәуірде бұл
мәселеге Махамбетпен ешкім таласа алмайды. Академик ... ... ой, ішкі ... ... ... Бір ... ... сөз болуы мүмкін.
Лирикадағы бас қаһарман -ақынның өзі. Лирикалық кейіпкер, әдетте ұнамды
кейіпкер. ... ... та ... Лирикада негізінен мінез ... - деп ... ... ... ... ... сонау көне дәуір ойшылдары
Аристотель, Әл - Фарабиден бастап XIX ғасырда5ы орыс ... ... ... т.б.), ... ... белгілі ақын-
жазушылары, ғалымдары еңбектеріиде кеңінен сөз болады.
Ұлы ағартушы, оқымысты Шоқан Уәлиханов әдебиет ... да ... ... ... ... жанр, түр, өлең құрылысын
зерттеген, қазақтың өлең құрылысымен орыс ғалымдарын таныстырмақшы ... ... ... жыр, ... қара ... ... өлең, өлең [7,41] -деп
бөледі. қайсысы ескі түр, ... ... ... ... ... айтады,
міне осы жағынан талдаулар береді.
Қ.Жұмалиев «Әдебиет ... ... [1,131] атап ... ... сатиралық элегия, ән өлең», ал З.Қабдолов «Сөз ... ... ... ... ... ... мадригал, ода, сонет,
арнау, канцонетта, элегия, эпиталама, эпитаорма, эпиграмма т.б.
Зерттеуші - ... ... ... ... мен түрлері» атты
әдістемелік талдау еңбегінде (3) ... ... ... ақынның қоршаған орта, қоғамдық шындық ... ... оны ... ... ... ... ... тәсілдерінің
сипатына қарай талдап көрсетеді: ән өлеңі, ода, элегия, сонет, ... ... ... ... тағы бір ... ... тұрғыдан қарастырып талдау.
Бұл ретте академик З.Қабдолов: «Әуелі Көне дүние тұсында, ... ... ... ... түр-түрге бөліп келгендер болды. Бірақ
бұл онша жемісті әрекет емес, әншейін сырттай ғана жеңіл-желпі ... ... ... ... мазмұнын жеделдетеді, сондықтан
қазіргі лирика бұлай жіктелмейді. Оның орнына әдебиет ... ... ... да ... ... ... тақырыбына қарай талдап, саяси
лирика, философиялық ... ... ... ... ... ... ... салаларға ғана бөліп тексеріп жүр. Лириканы бұлай салалап
тексерудің бірқатар мәні бар: әр ... ... әр ... ... ... махаббат лирикасы. Абайдың осы саладағы лирикасынан не аңғаруға
болар еді? Сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... қырын аңғарған болар едік. Бұларды өз ... ... ... эволюциясын, суреткерлік шеберлікке жетілу сырын
таныған болар едік» [1,331]- дейді.
Лирикалық шығармаларды топтастыру, жанрлық ... бір ... орыс ... ... ... ... ... Г.Н.Поспелов, Л.Я.Гинзбург, Н.А.Гуляев, И.Гинберг,
Л.Г.Фризман еңбектерінің (8) мәні зор. ... ... ... да ... ... қайшылықтар кездесіп отырады. Десек те,
олар лириканың сыр-сипатын ашып, түрін түстеуге, қоғам жаңарған сайын қайта-
қайта ... жаңа ... ... ... ... ... отыр. Осы
эергтеушіілердің тұжырымдарын жинақтап түйіндесек, лириканы екі улкен
салаға ... ... ... ... ... ... (толғау) лирика,
екіншісі - баяндау лирика (повествовательная лирика).
Соңғы кездері қазақ әдебиеттану ғылымында да ... ... ... ... ғылыми еңбектер жариялана бастады. ... ... ... ... ... спецификасы» атты еңбегі
[11,35]. Ғалым өз ... ...... ... ... ... деп
үш топқа бөледі.
Бұл қазақ өлеңдерінің ерекшеліктеріне өте жақын келеді ғой деп ойлаймыз.
Дегенмен, мектеп бағдарламасындагьі ... ... ... дені
қалыптасқан тақырыптық түрлеріне қарай талдауға бейім боп келетіндігі. ... ... ... ... ... ... оны жазған ақынның
творчестволық бітімін пайымдау үшін айырықша мәні бар нәрсе: әр ... әр ... ... ... [1,331] — ... академик З.Қабдолов пікірін
ескеруіміз керек. Зерттеуші ғалымдардың пікірлерін жүйелей ... ... ... ... ... түрлері бойынша
курстық жұымста тоқталмақпын. Ал, лирика, өлең ... ... ... ... ... (эпитафия), мысқылдау (эпиграмма), мадақтау (ода),
бейне өлең. ой өлең, сонет, ән өлең - деп лирикалық шығармаларды ... ... ... айта ... ... ... лириканың жанрлық ерекшеліктерін оқыту ... ... ... ... мен ... ... саралап
қарағанда байқағаным, мұғалім ... ... ... ... идеялық мазмұнын талдап қана қоймайды. Сол мәтіннің түрін
(табиғат, көңіл күй, саяси т.б.) де атап, қай ... ... сол ... таныстырып отыруы дағдыға айналуы тиіс. Өйткені, жанрлық
ерекшелік деген - ... ... өзге ... өзін ... ... Ол ... мен ... мазмұны жағынан ғана емес, өзіндік
табиғатынан, баяндалу, бейнелену түрінен де, шығарманың композициясы, тілі,
көлемі ... да ... ... оқытудағы әдістемелік жұмыс түрлері
көркем мәтіннің жанрлық ... де ... ... ... ... ... лирикалық жанр табиғаты сабақта қандай әдіс-
төсіддер қолдануды күні бұрын айқындауды ... ... ... ... ... және әдістемелік мақсат-міндеттері
Лирикалық жанрдың да өзара түрлері бар. Бұл ... ... ... өмір
құбылыстарын қалай суреттеуі, ақынның ... күйі ... ... Бұл ... тән ... дүниетанушылығы, көзқарасы мен өзінің
ішкі сезімін, күйініш-сүйінішін ... ... ... ... айырмасы,
жоғарғы айтылғандар тәрізді, қалай жырлауында ғана. Кейде ... ... ... кейде мұң, зарды, кейде ... ... ... ... мүмкін. Міне, осы сипаттарына қарап, лирикалық жанр әлденеше
түрлерге бөлінеді..
XVIII ғасырда дворян әдебиетіндегі ... ... ... бір ... ... Бір ... ... ең керекті санаған адамы не нәрсесі туралы
ақынның өте қуанышты, өте көтеріңкі тілмен жазған лирикалық ... ... ... ... әскердің жеңуі, сарайда болған мейрам т.б.). Россияда
ода жазушылар Ломоносов, Державин т.б. болды.
Қазақ хандарының дәуірлеп тұрған ... ... ... ... ... көп болған. Жәңгірдің хан боп тұрған кезінде ханның сарай
ақыны ... ... ... ... ... ... өлеңдері бар.
Әртүрлі маңызды тақырыптарға жазылған қуанышты өлеңдер олардан кейін де
болған және күні ... ... бар. ... ... ... ... ... одалардан мүлде бөлек.
XVIII ғасырдың аяқ кезі, ХІХ ғасырдың бас ... ... ... ... элегия шетке қаға бастады. ... деп ... ... ... ... ... күйініш-сүйініштерді (сүйіспендік,
табиғат күйін т.б.) суреттеген шығармаларды айтады. Элегияда ... ... өте жиі ... ... ... ... өлең ... туды. Элегияның өрбіген дәуірі феодалдық-крепостнойлық ... жаңа ... ... ... ... ... айналған дәуірде
болды. Соның салдарынан жеке бақыттылық, жеке рақатты аңсаған ... ... ... ... ... ... ... із қалдырды.
Қазақ әдебиет тарихын алсақ, элегияның күшейген кезін ХІХ ғасыр ... ... ... ... ... отарлау саясаты күшейіп, қазақтың
ескі ... ... ... ене ... ... кейбір қазақ ақындарында
элегияға берілушілік көп болды. Мысалы, Шәңгерей ақынның көп ... ... ... эпос сықылды, сатирамен ... ... ... ... ... ... ... де болды. Бірақ олардың сатирасы
крепостнойлық қоғамның ... ... ... жоқ, сол қоғамның кейбір
жеке кемшіліктеріне ғана ... ... ... XVIIІ ... ... ... жаңа туып
келе жатқан буржуазия әдебиетінде дворяндар ... ... ... көреміз.
Бірақ сатиралық лириканың төтенше дәуірлеген кезі тап күресінің
күшейіп, ... ... ... ... ... ХІХ ... ... революцияшыл разночинецтер кертартпа помещик және ... ... ... ... ... көп ... Сатиралық
көп өлеңдер жазды («Искра» ақындары және Добролюбов, Некрасов т.б.).
Некрасовтың «Ұмытылған деревня» тағы осы сияқты көп ... ... Бұл ... ... феодалдық-крепостнойлық құрылыстың кейбір
кемшілігін түзеу үшін күрес ашып қана қоймай, сол құрылыстың негізіне ... ... ... үшін ... ... ... ақындарының ішінде сатиралық лириканы көп ... Абай ... Ол ... ... ... шенеп-мінеп, сынға алып,
мысқылдап жазған «Дүтбайға», «Болыс болдым, ... ... ... лирикаға жатады.
Қалың бұқараның революциялық қозғалысының кезінде өте өскен, көбейген
лириканың бір түрі әнмен айтылатын революциялық өлеңдер ... Ән ... ... ... ... ... ... өлеңді айтады. Ән өлеңі ауыздан-ауызға
көшіп жүреді. Еңбек уағында болсын, демалыс уағында болсын, демонстрация
кезінде ... ... ... ән салатыны мәлім. Әнмен айтылатын өлеңдер,
лириканың қай ... ... да, ... жақын тұрады. Ән жұртшылыққа кең
тарайды. Революциялық ... ... ... бұқара жұртшылығы зорлық-
зомбылыққа, қанаушылыққа ... ... пен ... ... ... ... білдірді. Жұртшылыққа белгілі көп әндердің
авторы (ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... болды. Пролетариаттың революциялық күресі де өзінің әнін туғызды.
Даңқты «Интернационал» әні жер жүзі ... ... ... ... көп жайылған әндердің бірі «Коминтерн», «Заводтар, тұрыңдар», басқа
да революциялық әндердің ішінен көп ... ... деп «Біз ... ... ... осыларды айтуға болады.
Лирикалық шығармалар кейде тақырыбы, мазмұнына қарай да ... ... ... да, ... да ... мәні зор ірі
мәселелерді сөз ... ... ... ... ... ... махаббат туралы, кейде қуанышты, кейде қайғылы болуы мүмкін);
философиялық лирика (ақын лирикалық өлеңін ... ... ... ... ... ... думы дейтін, қазақтың толғау деп аталатын
кейбір өлеңдеріне жақын келеді). Осылардың ішінде ерекше тұратыны - табиғат
лирикасы. Жаз, күз, қыс, ... тау, ... ... ... әр алуан табиғат
құбылыстарын жырлауға ... ... ... Әрине, лирикалық
өлеңдердің мазмұны да, түрі де, ... ... ... ... де ... көзқарасымен байланысты.
«Сөз өнерінің өзге тектері (эпос пен драма) тәрізді лириканың ... ... көп. ... ... болсын, қөркем шығарма
жазудага ... ... ... ... ... Осы ... алғанда,
лириканың өзге текстерге, айталық эпосқа принциптік қайшылығы жоқ, олардан
тек тәсіл жағынан айырмасы бар Ендеше эпостық ... ... ... шытырман окиғаларды суреттеуде мүмкшдігі лирикадан әлдеқайда мол,
құрамы кең. Эпиқалық шығармалардың көбі ... ... Адам ... жан-
жақты бейнедеп, шындық сырын неғұрлым толық ашуға бейім.
Ал лирикалық шығарма олай емес. Көлем ... ... ... ... ... де көп бара ... Оқиғадан гөрі отты сезім
басымдау, күллі ... сол ... ... ... тұжырымды бірер
философиялық ой маңына ... ... ... ... ... ... алған. Не тыныштық берген нәрсенің бәрін
де лирика өзінің заңды еншісіңдей қабыл алмақ [5,343].
Академик Қ.Жұмалиев ... ... - өмір ... ... ... түсіну, сезімі, күйініші — сүйініші, онда адам өмірінің асқақтығы
да кейде қоңыр күйі де көрінеді» [6,69].
Адамның психологиялық көңіл-күйі ... ... ... ... ... ... ... мысқыл кекесін, ашу-ызаның, адам бойын
билеген ой-арманның пайда болуы ... ... ... ... ... ... байланысты туады.
Мәселен, «Махамбеттің Баймағамбетке айтқаны» ... ... ... ... ... ... оқығанда ақынның қандай көңіл-күйінен
туындаған не сол сөзді айту үстінде оның жанын тербеген сезімнің ... ... ... бір ... ... ... шабармын...
Күндердің күні болғанда,
Бас кесермін, жасырман...
деген жолдарынан Баймағамбет сұлтанның алдында тұтқын дәрежесінде ... ... ... сай ... қайнаған кегі ... ... ... ... аңғаруға болады. Сол дәуірде бұл
мәселеге Махамбетпен ешкім таласа ... ... ... ... ой, ішкі ... дүние жанры. Бір өленде бірнеше сөз болуы ... бас ... ... өзі. Лирикалық кейіпкер, әдетте ұнамды
кейіпкер. Лирикада ... та ... ... ... мінез болады»
[6,70] - деп бағалайды.
Лириканың табиғаты, сипаты, түрлсрі ... ... көне ... ... Әл - ... ... XIX ғасырда5ы орыс классикалық ... ... т.б.), ... қазақтың белгілі ақын-
жазушылары, ғалымдары еңбектеріиде кеңінен сөз болады.
Ұлы ағартушы, оқымысты Шоқан ... ... ... да ... шұғыдданған қазақтың поэзиясының жанр, түр, өлең құрылысын
зерттеген, қазақтың өлең құрылысымен орыс ғалымдарын таныстырмақшы ... ... ... жыр, ... қара ... ... ... өлең [7,41] -деп
бөледі. қайсысы ескі түр, қайсысы жаңарақ, олардың қайсысыи ... ... осы ... ... ... ... теориясы» еңбегінде [1,131] атап ... ... ... ... ән өлең», ал З.Қабдолов «Сөз өнерінде» ... ... ... ... идиллия, мадригал, ода, сонет,
арнау, канцонетта, элегия, эпиталама, эпитаорма, ... ... - ... ... ... ... мен түрлері» атты
әдістемелік талдау еңбегінде (3) ... ... ... ... ... ... ... шындық туралы ... оны ... ... ... ... ... ... қарай талдап көрсетеді: ән өлеңі, ода, элегия, ... ... ... ... ... тағы бір ... ... тұрғыдан қарастырып талдау.
Бұл ретте академик З.Қабдолов: «Әуелі Көне дүние тұсында, кейін
Классицизм ... ... ... түр-түрге бөліп келгендер болды. Бірақ
бұл онша жемісті әрекет емес, ... ... ғана ... топтау,
дұрысында бұлайша бұтарлау лириканың мазмұнын жеделдетеді, сондықтан
қазіргі лирика бұлай жіктелмейді. Оның ... ... ... ... ... да ... лирикалық өлеңді тақырыбына ... ... ... ... ... ... ... махаббат лирикасы деген
сияқты санаулы салаларға ғана бөліп тексеріп жүр. ... ... ... ... мәні бар: әр ... ... әр ... тануға болады.
Айталық, махаббат лирикасы. Абайдың осы саладағы лирикасынан не аңғаруға
болар еді? Сөз жоқ, ... ... ... ... гуманизміне
дейінгі талай қырын аңғарған болар едік. Бұларды өз алдына қойғанда,
ақынның ... ... ... ... жетілу сырын
таныған болар едік» [1,331]- дейді.
Лирикалық шығармаларды ... ... ... бір ізге
түсіруде орыс галымдары М.Бахтин, В.Д.Сквозников, Л.Тимофеев, Д.С.Лихачев,
Г.Л.Абрамович, Г.Н.Поспелов, Л.Я.Гинзбург, ... ... ... (8) мәні зор. ... пікір –көзқарастарының
арасында да өзара келіспеушіліктер, қайшылықтар ... ... ... ... ... сыр-сипатын ашып, түрін түстеуге, қоғам жаңарған сайын қайта-
қайта оралып, жаңа қырынан ... ... ... айтып отыр. Осы
эергтеушіілердің тұжырымдарын жинақтап түйіндесек, лириканы екі ... ... ... ... екен. Бірі- медиативті (толғау) лирика,
екіншісі - баяндау лирика (повествовательная лирика).
Соңғы кездері қазақ ... ... да ... ... ... ... ғылыми еңбектер жариялана бастады. Солардың ... ... ... ... ... атты ... ... өз еңбегінде лириканы — арнау, толғау, баяндау лирикасы деп
үш топқа бөледі.
Бұл қазақ өлеңдерінің ерекшеліктеріне өте жақын келеді ғой деп ... ... ... ... ... шығармалардың дені
қалыптасқан тақырыптық түрлеріне қарай талдауға бейім боп келетіндігі. Бұл
жерде ... ... ... ... талдау, оны жазған ақынның
творчестволық бітімін ... үшін ... мәні бар ... әр ... әр қырын тануга болады» [1,331] — деген академик З.Қабдолов пікірін
ескеруіміз керек. Зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... төмендегі түрлері бойынша
курстық жұымста тоқталмақпын. Ал, лирика, өлең ... ... ... ... ... ... ... (эпиграмма), мадақтау (ода),
бейне өлең. ой өлең, сонет, ән өлең - деп ... ... ... ... ... айта ... ... келгенде, лириканың жанрлық ерекшеліктерін оқыту үрдісінде
танытуға байланысты зерттеуші ғалымдар мен әдіскерлердің піқірлерін саралап
қарағанда ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын талдап қана қоймайды. Сол мәтіннің түрін
(табиғат, көңіл күй, саяси т.б.) де атап, қай ... ... сол ... ... ... дағдыға айналуы тиіс. Өйткені, жанрлық
ерекшелік деген - көркем мәтіннің өзге шығармалардан өзін ... ... Ол ... мен ... мазмұны жағынан ғана емес, өзіндік
табиғатынан, баяндалу, бейнелену түрінен де, шығарманың ... ... ... да танылады. Әдебиетті оқытудағы әдістемелік ... ... ... жанрлық ерекшелігіне де байланысты өзгеріп, алмасып
отырады. Осыған байланысты ... жанр ... ... ... ... ... күні бұрын айқындауды талап етеді.
1.2. Лириканы оқытудың дидактикалық және әдістемелік мақсат-міндеттері
Мектепте ... ... оқу ... ... оқыту
принциптерінен, оқуды ұйымдастырудың формасынан, оқыту әдістерінен,
оқушылардың білімін ... мен ... ... ... ... ... құралса, дидактика - оқыту мен білім берудің
теориясы, оның ... ... ... ... құралатыны белгілі.
Ал дидактика принциптеріне келсек, 1) Ғылымдылық принципі 2) білімді
саналы игеру ... 3) ... ... мен ... ... ... өмірмен байланыстыру принципі, 6) көрнекілік принципі, 7) ... ... ... ... ... ... негізі — мектептегі ... ... бір ... ... ашу, суреткердің қалыптасуына әсер еткен орта,
жазушының «ішкі», «сыртқы», өмірбаяны, дүние танымы, ең ақырында оның ... және ... ... ... ... ашу (барлық жаганан зерттеу),
мектептегі әдебиет пәні үшін әр түрлі ағымдар мен әдістердің, әдеби ... ... ... ... ... ... дәуірдегі күрделі мәселелерді
қоғамдық жөне әдеби тартыста әр түрлі көзқарастағы адамдар тобының ... ... ... ... Бұл ... баяндаумен бірге көрсету, көзін
жеткізу керек деген ұғымды білдіреді. Мәселен, ... ... ... ақын өмір ... ... ... «кесслді пысық», «қулар»
мен екі жүзді болыстардың ... ... мен ... ... ... ... ... үзінділер келтіріп, дәлелдеп отыру
керек болады. Бұл ... ... ... ... оқытуда оқытудың өмірмен байланыстылығы принципі маңызды орын
алады. Өтілетін сабақтың ... ... есте ... үшін ... ... және практикалық маңызы туралы алдын-ала мәлімет беру педагогика
ғылымында бұрыннан бар. ... ... ... ... ... ... мен оның өмірмен байланысына қажетгілік сезімін ... ... ... ... ... кіріспе бөлімі деп те атайды.
Мұғалімдердің пікіріне сүйенсек, ... ... ... ... ... ... ... - тақырып мазмүны есте
қалуының ... деп ... ... теория мен практиканың бірлігі — оқудың
өмірмен байланыстылығы принципінің ... ... ... ... ... жаңа материалдарды меңгеруге бұлай дайындау
— тақырыптың мазмұны мен дидактикалық мақсатына ... ... ... - сабақ оқушылардың тақырып туралы бұрыннан білген тәжірибелерін
хабарлаудан басталса, екіншісінде — мұғалімнің жаңа ... ... ... ... алдын-ала ашуынан, үшіншісінде — оқушылардың
бақылау және практикалық жұмыстарын ұйымдастырудан басталады.
Лириканы оқьпуда ... ... пен бір ... ... ... екінші бір қырын - әдеби материадцардың берілуі мен ... - ... ... барысында бұрын оқығаңдары мен игергендеріне
сүйенуді қамтамасыз етудің тәртібін ... Оны ... ... ... ... ... ... Ж.Жабаевтың т.б. оқушылар мектептің орта
сыныптарында танысқан шыгармаларының жоғарғы сыныптарда шолу, ... ... ... ... ... ... үдемедігінен байқауға,
түсінуге де болады. Сондықтан да (дидактикалық жағынан) ... ... ... оны ... мен ... ... ... білу дағдысын
жетілдіру кезеңдері сабақта ғана ... ... ... сабақта білуге
тиісті факті мен элементтсрдің жинақталып, ретімен дұрыс ... ... ... ... ... ... әр ... есте сақтауға міндетті.
Қазіргі уақытта мектептегі оқыту ... ... ... ... ... ... қажетті дағдылар мен іскерліктерді меңгерту, сонымең
қатар оқушылардың ақыл-ойын, қабілетін дамыту міндеті қойылған. Сол ... ... ... ... тәрбиелейтін оқыту делінеді. Осыған
байланысты оқыту мен ақыл-ойды дамытудың біртүтас үрдіс ... ... ... ... жасайтын әсер-ықпалын айқындап алудың маңызы
зор. Бұл жерде барлық адамның қабілеті бірдей ... ... ... мен ... арқылы адамның қабілетін белгілі бір бағытта дамытуға
болады, бірақ оның шегі жоқ ... ... ... ... өз ... мүмкіндігін өз биігіне дайін дамытып тәрбиелеу-оқыту процесінің
басты міндеті.
Бұл бағытта лирикалық шығармалардың алатын орны ерекше.
Адамның ... ... ... ... құлшындыратын, сенімді
тұрақтандыратын, қиялды қанаттаңцыратын лирика-адамгершілік биік мүраттарға
тәрбиелеуші ретінде оқушылардың білуге құштарлығын арттырып, ойлау ... ... ... - ... ... ... ... білуге үйретеді. Лирика — оқушының өмір, болмысқа эстетикалық қарым-
қатынасын қалыптастырушы құрал. Ол ... ... ... ... ... ... белсенді
ат салысады.
Лириканы оқытудағы көрнекілік принципіне тоқталсақ, ... ... ... ... ... ... деп айта алмаймыз.
Өйткені лирика ... ой ... ... тіл, ... ... ... ... көрнекілігін қамтамасыз ете алады. Бұған қарап
лирикалық ... ... ... атаулыны мүлдем қолданбау керек
деген ой ... ... ... ... ... ... ... өзіндік маңызы, орны бар. Оның ... ... ... ... ... сезу арқылы жүзеге асатынын физиолог ғалымдар өте
ертеден-ақ айтқан. Сондай-ақ сабақта көрнекілік ... ... ... ... дс, ... - практиктер де өз тәжірибелерінде
дәлелдеп келеді. Осы бағытга «көрнекіліктің ... ... ... ... ... ұстаз-әдіскер Қ. Бітібаева: «Біріншіден; көрнекілік
білім мазмұнын байыта түседі, екіншіден: есту ... ... ... ... ... түседі, үшіншіден; көрнекіліктер ... ... ... ... таным белсенділіктсрін дамытады,
төртіншіден; эмоциясына әсер етеді, ... ... ... практикада
жүзеге асыруға жетелейді» {3,41] - дейді .
Лириканы, оқытудағы басты ... ... ... ... үні – ... ... ... мұңдай табиғи
көрнекілік - оқулықта шығарманың ... бір ... ... ... эпизодтар, баяндаулар, жеке сөздер) берумен шектелмеуі
керек. Ақынның сезімге толы сөзі мәнермен оқу ... ... ... тыңдаушыны көркем шығарманың сыры ... ... ... ... ... ... ... сыныптарда мәнерлеп оқудан
алған білімдерін, дағдыларын жинақтайтын арнайы материал беріліп, жүйелі
түрде мәнерлеп окуға, ... ... ... ... ... шығармалардағы әр дыбыс, үн ырғақ, әуез, бейнелі сөздер – бәрі
де сол көрнекілік қызметін атқаратындықтан, лирика ... көп ... ... ... ... альбом, көркем суреттер қосалқы мәнде
пайдалануы мүмкін, жәие шолу, кіріспе, қорытыңды сабақтарды ғана ... ... ... оқу ... ... үстінде ақыниың өленін өз басы
оқуына, Абай, Мағжан, Мұқағали өлеңдерін өнер адамдарының ... ... т.б.) ... ... ... жөн.
Лириканы оқыту әдебиет пәнін оқытудың ... ... ... ... - коркем шығарманың өзін оқу. Алайда күні бүгінге ... ... ... бас ... етумен шектелушілер аз емес. Әдеби
білім беру ең алдымен шығарманың өзі ... іске ... Ал, ... ... ... баянды етуге, алған әсерді тереңдетуге, шығарманың ... ... оң ... ... ... ... ... болса да, ақынның шығармасы беретін эстетикалық
ләззатты бере алмайды. Мұғалімдер мен ... ... ғана ... ғана жұмыс істесе, бұл әдеби шығарманы емес, ол жөніндегі оқулық
авторының пікірін оқығандық болып шығады. Негізгі ...... ... ... ... сол ... ... жасөспірімді Отан
сүйгіштік, адамгершілік мұратгарға тәрбиелеу. Лириканың күрделі ... ... ... - ... ... орындау, мәтінді талдау,
жоспар жасауда, оқу материалдарын сабаққа бөлгенде де, сабақта баяндағанда
да: «белгіліден ... ... ... ... ... қарай» - деген
дидактикалық ережені сақтау міндетті. Сабаққа бөлінген тақырыптар ... ... ... және ... игеруге жердемдесетіңцей өз
бетіндік жұмыс пен ... ... ... ... шарт.
Оқушылардың өз бетінше істейтін жұмысты орындауы үстінде ғана мұғалім ... ... тен ... ... ... ... жүргізғенде . ғана
икемдік дағдысын қалыптастыра алады. Дифференциялаудың мәні мен ... ... аз я ... емес, дайындық дәрежесінде, ... ... мен ... білу қабілетінің артуында, есте сақтай білуі мен пәнге
деген ынта-ықыласының жетілу дәрежесінде ... Бұл ... ... ... оқушылар өздеріиің шала мецгергендерін толық меңгереді ... ... ... ... ... тереңдетеді.
ІІ. Лирикалық шығармаларды талдау
2.1 Прозалық шығарманы талдау жолдары
2.2 Поэзияны Талдау жолдары
Кез келген көркем ... ... ... шындықтың қиылысы ретінде
қарастырылады: мәтінді тудырушы автордың көзқарасы мен сол ... ... ... ... ішкі жан ... Бастауыш
сатыда қабылдаушы кішкентай оқырманды тәрбиелеу, мәтін арқылы ... әсер ету, ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу
ісі сауатты оқушы жағдайында ғана мүмкін болмақ.
Балаларға арналған әдебиет туындыларының ерекшеліктері қандай болуы
керектігі жөнінде ... ... ... форма жоқ. Қазақ балалар әдебиетін
ғылыми тұрғыда алғаш зерттеген Ш.Ахметов балалар шығармаларының ересектер
туындыларынан өзгешеліктері ... ... алты ... ... ... образдың нақтылығы;
2) лиризм болуы шарт. «Баланың ішкі дүниесіне, ой-санасына бірден әсер
ететін күшті де мағыналы сөздер ... ... ... ... бірі – адам характерін суреттеуде динамиканың
қажеттілігі. Бұл да балдырған табиғатынан ... ... ... ... ... басты керекті процесс – қимыл, динамика – баланың өз әрекетін
суреттеп, бейнелеуші ретінде көркем ... ... ... ... ... пейзаждардың көп болуы. Пейзаждық суреттеу кез келген әдеби
шығармада шебер қолданыла ... ғана ... ... ... ... әдебиетінде кейіпкердің психологиясын көрсетіп, егіздей бейнелеу
бар да, балдырған тәрбиесіне қажетті эстетикалық қуат ... ... ... бар.
5) мазұн мен идеяның бала өміріндегі белсенді ролі. Мазмұнның өзі ... ... ... тың ... таба ... қызықты оқиғаны есте қалатындай
суреттей білу – қаламгер шеберлігі.
6) тілінің ойнақы қысқа, түсінікті, айқын, әсерлі ... ... ... байытуға жәрдемдесетін бірден – бір құрал болып табылады(1,10). Десек
те, зерттеуші ұсынған шарттарының барлығын қабылдаудың жөні жоқ. ... деп ... ... ... ... ... ақыл – ... шындықты сендіріп айтудың жолы, бұл жалпы әдебиетке тән. ... ... ... керек деген пікір алғашқы пікірге қайшы келеді.
Пейзаждық сурет пен мазмұнның идеямен бірлігі барлық ... ... ... ... ... қарамастан, әрқашан өзгермейтін,
көркем тәсілдер қатарында бола беретіндіктен тек балалар шығармаларына
қатысты деген түйінмен шектеу дұрыс болмас. Ал, балалар ... ... ... ... көркем сөз қолдану, тілдік
ерекшелік – міндетті шарттар.
Міне осы шарттар тұрғысынан алып қарағанда әсіресе лирикалық
өлеңдерді бала ... ... ... оның ... ... байланыстылығымен түсіндіруге болады. Қалыптасқан ұғым
бойынша, лирика дегеніміз – ақынның ойы мен сезімінің ұштасып, ... ... ... ... ... Лириканың пәні де, бейнелер ойлары да,
бейнелеп көрсетері де – ақынның өз көңіл – ... ... ... - ... ... ... ... байланысты тұжырымдамасында, - ақын
өзінің табиғаттағы немесе өмірдегі белгілі бір құбылыстан алған тікелей
сезім – түйсігін ... ... ... ... ... ... – сол түйсіктің
өзі де, оны ақынның енжар қабылдауы да емес, ақынның сол ... ... ... ... ықылас қоюында. Әдеміліктің, көктем таңының саф мөлдір
ауасын жұтудың, кешкілікте қол ... ...... ... ... ... ... сезу әркімнің – ақ қолынан келер; ал осы ... ... жан ... сол ... құйып алып, басқаларға да дәл өзіндей әсер етерлік етіп
айтып беру көп адамның қолынан келе қоймайды»(2,5). Бұл үшін, әрине, ... ... ... ... ... талғам керек. Әсершілдік, әсіре
қызылшылдық және шын жүректен тереңнен толқып, тебірену де бар. Құбылыстың
сыртқы ... ... ғана көру ... Оның ішкі ... де ... ... ... Нағыз ақын құбылысты, фактіні өзінің ой елегінен, сезім
сүзгісінен өткізеді. Лирик ақын өз өлеңінде әртүрлі оқиғалардың негізінде
туған күйзелістің мәнін түсіндіріп беруге ... ... ... ... даралығы, жеке стилі қалыптасады.
2.2 Поэзияны Талдау жолдары
Поэзия – адам ... ... Ол ... ... ғана ... ... күш пен сезімнің алуан түрлі рахатына бөлейді; жақсы көру,
жек көру, сүйсіну, қуану, мұңға бату – ... бәрі ... ... ... ... нәрі, рахат сәттері. Өйткені мұңның да, қуаныштың да ... бар. Бір ... ... сезінуге, сезім шалқарлығына
тәрбиелейді, адам жүрегінің кез –келген қарабайыр ... үн ... ... ... жан бітіреді. Поэзияның жұмбақ та керемет күші,
міне, ... Ал ... өзі – ... ... үшін ең ... сезіну – бақыт және ол кім көрінгеннің ... тие ... ... көп ... ... бірдей түсінікті болса, ол ғұмырсыз
поэзия болғаны. Ал лирика – сол поэзияның ... ... ... ... ... өзі «лирика» деген ұғыммен тұтасып жатады.
Жазба әдебиетіміздегі сыршыл поэзияның, яғни, әдеби ... ... ...... ... ... ... толымды түсінікті төл
әдебиеттануымызда алғаш негіздеген – ... ... ... ... балама термин қолдана отырып, «толғау – сөз өнерінің барып ... яғн ең биік ... деп баға ... ... ... ... ... сөздермен айтып білдіріп, адамның көрік ләззаты басқа сөздердің
бәрінен де артық болады»(3,453), - ...... ... пен ... (лирика) айырмашылығы туралы айта
отырып, ғалым, біздің тақырыбымызға да қатысы бар мына бір ... ... ... кетеді: «Толғау ақынның ішкі ... ... ... да ... өзін ... отырады. Толғауда ақынды
қабағын қарс жауып, қайырып тұрған күйінде де, беті гүл-гүл жайнап, қуанып
тұрған күйіңде де, ... ... ... де, ... ... ... де , ... марқайған, масайраған күйінде де көріп
отырамыз. Айтыс – тартыста ол жоқ»(3,458). Бұл ... ... ... ... ... ... туралы болып отырғанын көреміз.
Өлеңдегі психологизм туралы ... ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы қазақ әдебиеті туралы
ойларында «адамның жан қоштау керегінен шыққан нәрселер...», «көңіліміздің
күйін сөз ... айта ... т.б. ... ... ... мен оның өнердегі мәнін айтып отыр.
А.Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегінде лириканы «толғау» деп
алуының мәні зор. Себебі лирика қасиеті шұбырған ... ... ... ... ... ой, ... сезім иірімдерімен өмір сырын, ... ... ... ... көрсетуінде. «Толғағанда айтатын
нәрсесін толғаушы тысқарғы ғаламнан алмай, ішкергі ғаламнан алады. ... ... ... ... түсіріп, халін түсіндіру мақсатпен толғайды.
Толғау қысқасынан айтқанда іш қазандай қайнаған уақытта шығатын ... ... ... ... ... ... күйі. Ақындық жалғыз өз
көңілінің ... ... ... ... басқалардың да халін танып, ... ... ... ... ... толғану, тебірену, күйіну, сүйіну, күлу, жылау,
шаттану, шалқу сияқты психологиялық күйлердің бәрі де лирика ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлының эстетикалық
ойлауының биік деңгейін анық байқаймыз. Көңілді сүйінішті, күйінішті ... ... ... ... ... ... ... наразылығы мұң туғызады, мұң ой туғызады»(3) - дей келіп,
лириканы мынадай түрлерге ажыратады: Сап ... ... ... ... ... ... ... толғау, сөгіс толғау, күліс толғау. Және бұл
жіктеулерді одан әрі іштей мазақ, мысқыл, қулық, сықақ, әзіл деп ... ... ... психологизм жайлы алғашқы негізді құны бар
пікір-тұжырым.
ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиетінде осындай ойларды Ж.Аймауытов
та ... ... ... ... ... ... ... көңіл
суретін бейнелеуші ақындардың Абайдан кейінгі аздығын айта келе, олардың
басты міні сыршыл ... дей ... ... пернесін дөп басып айту
қажеттігіне тоқталады. «Мағжанның ақындығы ... ... ... ... ... ... «Ол ... суреттей ме,
әйелді жаза ма, тарихи адамдарды ала ма, ертегі айта ма, ұран сала ма ... де ... ... ... ... ... жанның күйзелуі,
көңілінің кірбеңі көрініп тұрады. Қай өлеңін оқысаң да, не ақынмен, не өз
жүрегіңмен сырласқандай ... Осы ... ... ... да ... ... ... бала жаны ерекше қабылдайтын мәтіндердің бірі ...... толы ... ... ақынның тек жеке өзінің көңіл күйін, күйініш-сүйінішін ғана емес,
жалпы ... ... ... ... Мысалы, ақын Ф.Оңғарсынованың
төмендегі өлеңіне назар аударайық:
«Отан деген не?» - дейсің, ұлым, маған.
Ол – ғұмырлы анаң
Жөргегіңнен жаныңа ... ... мен ... ...... өз ... қара, жаным,
ойнаған дала, бағың.
Атаң шыққан бұл үйден, әкең шыққан,
өскен мұнда баяғы бабаларың (5).
Бұл өлеңді ақынның жеке ... ... ... ... отыр деп
қабылдау міндетті емес, ақын ана мен бала арасындағы диалогты психологиялық
құрал ретінде ... ... ... атынан «Отан» деген ұғымның
мағынасын анықтайды.
Лириканың өзіндік ... ... ... баланың оған деген
көзқарасында, қарым-қатынасында белгілі бір ... ... ... ақын өз ... өз сезімін, өз күйін тікелей ... ... ... ... ... ... ... сезім мен ұшқыр ойды тұтата
білгенде ғана баланың қызығушылығы артады. Лирикалық шығармаларды құлақпен
емес жүрекпен, сезіммен, ақынжандылықпен ... ... ... бала ... ... нені сезеді, ... ... ... ... ... деген сияқты жағдайларды мұғалімнің
өзі алдын ала ойластырғаны жөн. Шығарманың тақырыбына ... ... ... ... оқушыларды үзілістің өзінде-ақ сабаққа әзірлеп, көңіл
күйін, сезімін тебірендірудің маңызы өте ... ... ... ... ... ... ... оның
кестелі тілін сезіне білуге, эстетикалық ләззат ала білуге, әдемі, ... ... ... болып табылады. Оқушылардың өздеріне ұнаған шумақтарды,
әдемі де сұлу бейнелі сөздерді, ұтымды ... ... сөз ... жаттап
алуының немесе дәптерге жазып алуының маңызы зор. Мұндай ... ... ... ... және жағымды сезімдердің дамуына
үлкен әсер етеді.
Лирикалық шығармаларды оқытуға қойылатын басты талаптар:
а) ... ... ... ... оқуға, жатқа оқуға ерекше көңіл бөлу;
ә) Өлеңдегі ... ... ... ... ... өз ... ... де назар аудару;
б) Тақырыпқа сай музыканы, ... ... ... да өнер ... ... ... ... қабылдауына жағдай жасау;
г) Өлеңнің поэтикалық көркем тіліне назар аудару;
ж) Шығармашылық жұмыстар жүргізу арқылы оқушының өлең ... ... ... ... ... лирикалық шығармалардың пихологиялық иірімдері баланың
рухани дүниесінің байытуға әсері зор екендігін естен ... ... ... ... Ш. ... ... әдебиеті тарихының очеркі.-Алматы,
«Мектеп», 1965 ж.
2. Добролюбов Н.А. Үш томдық шығ.жинағы. – ... ... 1952 ... ... А. Ақ жол. – ... ... 1991 ... Аймауытов Ж. Бес томдық шығ.жинағы. 5-т: Алматы, «Ғылым», 1999 ж.
5. ... Ф. Екі ... ... ... ... 1987 ... Рахметова С., Қабатай Б., Әмірова Ә. Әдебиеттік оқу. ... ... 12 ... ... ... ... арналған әдістемелік
құрал (байқау нұсқасы). – Алматы, «Атамұра», 2006 ... ... Қ. ... ... Алматы, 1969, 244 б.
8. ... Е. ... ... ... ... 320 ... Дүйсенов М. Қазақ лирикасындазгы тақырып пен ... ... ... 12-13 ... ... М. Өлең - ... патшасы, сөз сарасы, Алматы, 1968, 258 6.
11. Қабдолов 3. Сөз өнері, Алматы, 365 б.
12. Ахметов 3. Өлең ... ... ... 1973, 212 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Монолог және оның түрлері, функционалдық, стилистикалық қызметі53 бет
Поэзиялық аударма мәселелері (Иран-Ғайыптың өлеңдері мысалында)5 бет
С. Торайғыров шығармалары24 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
І. Жансүгіров лирикасы33 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абайдың махаббат лирикасы21 бет
Абайдың табиғат лирикасы10 бет
Абайдың эстетикалық тағылымы.Сатиралық лирикасы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь