Зат есімнің мағыналық топтары

Мазмұны:

І Кіріспе. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І. Тарау
1.1.Адамзат есімдері мен ғаламзат есімдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2. Жалқы және жлпы есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.3 Деректі және дерексіз зат есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.4 Көптік мәнді есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
1.5 Дара, жинақтық мағыналы зат есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
1.6 Түрлі реңк мәнді зат есімдер. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
Зат есімді іштей, семантикасының өзара орайлас, астас болуларына қарай, әлденеше топқа бөлуге болады. Мысалы, семантикалық ерекшеліктеріне қарай, зат есімдерді іштей мал атаулары, өсімдік атаулары, құрт-құмырысқа атаулары, қора-қопсы және ұй мүліктерінің атаулары, қоғамдық тұрмыстың, саяси- әлеуметтік саласында қолданылатын атаулар деген сияқты неше алуан топқа жіктеуге әбден болады.Бірақ ондай тек семантикалық қана ерекшеліктері бар, өз алдына граматикалық ерекшеліктері жоқ есімдер лексикология үшін аса маңызды тексеру объектісі болғанымен, граматика үшін, арнайы сөз етерліктей зерттеу объектісі бола алмайды.
Дегенмен, зат есімнің ішінде өздеріне тән семантикалық және граматикалық ерекшеліктері бар кейбір топтар да жоқ емес. Ондай, семантикалық және грамматикалық ерекшеліктері бар топтарғағ: адамзат (кімдік) және ғаламзат(нелік) есімдерін, жалқы есімдерді, жалпы есімдерді, деректі және дерексіз есімдерді, көптік мәнді есімдерді, эмоциялы- экспрессивтік зат есімдерді, көмекші есімдерді жатқызуға болады.
Зат есімдер тілдегі өзара сөздердің барлығына әрі ұйтқы, әрі өзек болып қызмет атқаратындықтан , әдетте сөйлемнің барлық мүшелері ретінде қолданыла береді. Дегенмен зат есімдердің ең негізгі қызметі- бастауыш, толықтауыш , анықтауыш болуы. Зат есімдер сапаны, сынды белгіні, санды, әр түрлі қатынасты білдіретін анықтауыштар мен ғана емес, иелікті, тәуелдікті білдіретін анықтауыштармен де талғамай үнемі тіркесе берелі.
Өзара бір-бірімен байланысты рсы үш түрлі белгіні демек, семантикалық , морфологиялық және синтаксистік белгілерді ұштастыра қарағанда ғана, зат есім деп аталатын негізгі сөз табының сыр –сипатын толық ашады. Өйткені зат есімнің ең негізгі белгісі заттың субстантивтік мағынасын білдіру болса , онда заттық ұғымды білдіру қабілеті басқа сөз таптарында да болады.
Пайдаланған әдебиеттер

1. Нұржамал Оралбай Қазақ тілінің морфологиясы
Алматы 2007жыл.
2. Ахмеди Ысқақо Қазіргі қазақ тілі (Морфология)
Аматы 1991 жыл.
3. Омар Базаркүл Қалтайқызы Қазақ тілі
Шымкент 2004 жыл.
4. Ахмеди Ысқақов Қазіргі қазақ тілі (морфология)
Алматы1964 жыл.
5. Қазақ тілінің граматикасы (морфология) Ғылым
баспасы Алматы 1967 жыл.
6.Кәкен Ақанов Граматика теориясының негіздері
Алматы 1996 жыл.
7. К. Аханов Тіл біліміне кіріспе
Алматы 1965жыл
8. М. Балақайыв , Т.Қордабаев, қазіргі қазақ тілі
граматикасы Алматы 1961 жыл .
9. Қ.Қ . Жұбанов Қазақ тілі жөніндігі
зерттеулер Алматы 1966 жыл
10. К . Аханов Тіл білімінің негіздері
Алматы 1965 жыл .
        
        Зат есімнің мағыналық топтары.
Мазмұны:
І ... ... ... мен ... ... және жлпы ... Деректі және ... зат ... ... ... ... ... ... зат ... ... реңк ... зат ... ... ... ... ... өзара орайлас, астас
болуларына қарай, әлденеше ... ... ... Мысалы, семантикалық
ерекшеліктеріне қарай, зат есімдерді іштей мал атаулары, өсімдік ... ... ... және ұй ... ... ... ... әлеуметтік саласында қолданылатын ... ... неше ... ... ... ... ... ондай тек
семантикалық қана ерекшеліктері бар, өз ... ... ... есімдер лексикология үшін аса маңызды тексеру объектісі болғанымен,
граматика үшін, арнайы сөз етерліктей зерттеу ... бола ... зат ... ... ... тән ... граматикалық ерекшеліктері бар кейбір топтар да жоқ ... ... және ... ерекшеліктері бар топтарғағ: ... және ... ... ... ... жалпы есімдерді,
деректі және дерексіз ... ... ... ... ... зат есімдерді, көмекші есімдерді жатқызуға болады.
Зат есімдер тілдегі өзара ... ... әрі ... өзек ... ... ... , әдетте сөйлемнің ... ... ... ... Дегенмен зат есімдердің ең
негізгі қызметі- бастауыш, ... , ... ... Зат ... сынды белгіні, санды, әр ... ... ... мен ғана ... иелікті, тәуелдікті білдіретін
анықтауыштармен де талғамай үнемі ... ... ... ... рсы үш ... ... демек,
семантикалық , морфологиялық және синтаксистік белгілерді ... ... зат есім деп ... ... сөз ... сыр ... ашады. Өйткені зат есімнің ең ... ... ... мағынасын білдіру болса , онда заттық ұғымды ... ... сөз ... да болады.
Адамзат есімдері мен ғаламзат есімдері.
Тіліміздегі зат ... ... ... ... ... ... қарасақ , олардың бір саласы адам
атаулары, екінші ... ... өзге ... мен ... мен ... атаулары болып келеді. Осы ... екі ... ... сөздердің бәрі тек кім? деген граматикалық сұрауға
жауап берсе, ... ... ... бәрә де тек не? ... ... ... ... деген граматикалық сұрауға жауап беретін жалпы ... ... Адам ... деп ... ... тән атауларды( кісі,
бала, қыз, ... шал, ... ... ... ... әйел т.б) , ... (әке, шеше, әже, ата, аға, іні, апа, сіңіл, немере, шөбере,
нағашы, жиен, бөле, құда, ... ... т.б ... пен ... ... ... ... атшы,арбашы, егінші, малшы, суреткер, артист ,
инженер, диқан, ғалым, мұғалім, дәрігер, компазитр, сатушы т.б), әр ... ... мен ... ... ( ... ... ұлық, бастық,
төре, ханым, мырза, жолдас,т.б) кісі аттары (Асан, Әсет, ... ... , ... ... және ... да ... сияқты адамға арналған
атауларды айтамыз.
Зат ... бұл ... ... ... адам атаулары мен
байланысты ұғымдардың аттары және кісі ... ... ... ... ... ... ... есімдері деп атауға
болады. Ал, формалдік жағынан олар кім? ... ... ... ... ... ... сұрау, әдетте, адамнан өзге барлық жан-
жануарлардың және күллі заттар мен нәрселердің ... ... ... граматикалық сұрауға жауап беретін зат ... ... ... заттар мен заттық ұғымдардың атаулары (мысалы: құм, шаң, тас,
темір, топырақ, су, ... ... ... ... ... ... ... т.б) есімдік атаулары ( мысалы: ағаш,шөп, жусан, қарағай, өрік,
жүзім, алма, жиде т.б) ас пен ... ... ... ет, сүт, ... нан, ... ... , айран, қымыз,т.б ) хайуанаттардың аң мен
құстың атаулары (мысалы: жылқы, сиыр, қой,ешкі, құлын, бөкен, ... ... қаз, ... т.б) ... ... ... шортан, сазан, көк-
серке, т.б) ... мен бақа ... ... ... кесіретке, шыбын,
сона,ара, т.б) мекен, қора-қопсы, құрал жабдық атаулары(мысалы: ... ... ... ... ... т.б) тағы ... неше ... нәрселер мен
заттық ұғым атаулары жатады.
Сөйтіп, зат есімдердің бұл тобы ... өзге жан- ... мен ... , заттық ұғымдардың атауларын түгел
қамтитындықтан , ... ... ... ... ... деп ... ... ал формальдік жағынан олар не? ... ... ... ... кім? ... ... ... кісі аты тиісті жагдайларға сәйкес,
жер –су мекен ... ... ... атауға кім? деген сұрау
қойылмайды не? сұрауы қойылады.Мысалы: ... ғана оқу ... ... ... ... де, ... бар ... Жидебай сөзіне
кім? деп деп, Жидебайда сөзіне кімде? деп сұрау қойсақ, ... ... ... Қуанбай аулы Жидебайдан көшті дегендерде біріншісіне
тек-қайда? деп қана, екіншісіне –қайдан? деп қана ... ... ... , не? ... ... жауап беретін жай ғана жалпы есім
(мысалы: ырыс, мұрат т.б) кісі аты ... ... дай ... Ырыс Дүйсекейқызы, Мұрат Қасымұлы т.б) тек қана кім? ... ... ... ... ... бұлардан кім?я не? деген
сұраудың қайсысына жауап беретініне қарай зат ... ... ... ... ... екі үлкен топқа бөлінетіндігін айқын
аңғарады.
Зат есімдер мен жіктеу есімдіктеріне қатысы ... ... ... ... ... сан мөлшер категориясы да
зат ... ... ... сан ... ... да ... ... байланысатын сын есімдерде және тағы ... ... ... ... ие ... ... категория
ретінде танылады. Граматикалық жақ, шақ, рай, ... ... ... ... ... және т.б ... ... және жалпы есімдер
Тілдегі әр ... ... және ... ... мен ... зат есімдер, әдетте жалпы есім деп ... ... ... ас, ... арба, бас, сана, түсінік , дала, отын, кеңсе, ... ... ... бәрі де ... есім ... Ал ... мен ... жалпылама түрде айтылатын осындай жалпы есімдермен қатар,
белгілі бір ғана ... ... ... ... жалқы зат есімдер
де бар. Оларға кісі ... ... ... ... ... тағы басқа
өндіріс, мекеме, ұйым аттары (Еңбек, Қайрат, Турксиб. Т.б ) газет ... ... мен ... ... ( ... жас, ... ... ) географиялық атаулар (Алатау, Қаратау, Іле, Ертіс т.б) ... ... ... ... ... ... ... Абай проспектісі т.б)
тағы басқа жалқы ... ... ... ... ... ... бір ұғымды білдірмейді, тек
бір жеке –дара затты басқа заттардан ... үшін ... ... ... ғана ... я дара заттарға берілген осындай зат есімдерді жалқы ... ... ... деп ... ... ажырату үшін
қойылатын арнаулы атауларды ... Жазу ... ... ... әріппен басталып жазылады да, ... есім ... кіші ... ... ... ... ... жалқы есімнен жалпы есімнен
туа береді. Бірақ жалқы есімдердің жалпы есімдерге ... ... ... ... есімдер көбірек кездеседі. Мысалы: Алатау,
Ақтөбе, Қарағанды сияқты жер, су, ... ... ... ... ... ... ... туған. Керісінше, ... ... ... ... жалпы есімдер бастапқы жалқы
есімдерден жасалған.
Жалқы есімдердің жалпы есімдер ... ... ... ... категориясына осылай көшуі ... ... ... ... мағыналарының, кейде тіпті ... ... ... ... кейбір сөздер жалпы есім ретінде ... ... күн, жер, ай ... ... астрономия ғылымында
жалқы есім ретінде түсінілсе, ... ... жай ғана ... ... ... әр қилы ұсақ ... сөз етпегенде, жалқы ... ... ... екі ... бөлінеді: оның біріншісі -кісі
аттары (онамастика), ... ... ... ... ... осы екі саласының ... де ... ... ... әр ... ... ғана тән ерекше
сипаттары да бар. Сол ... де ... ... бұл екі ... ... ... екі түрі ... (онамастика және
топонимика) алды- алдына ексеру ... ... ... да, ... аттарына да, әдетте көптік ... ... оған ... ... ... , онда қосымша
жалғанатындай болса,ондай ... ... мәні ә ... ... я оған ... ... рең жамалады. Бірақ жер-су
аттарынан да, ... ... ... өзге ... да ... ... ... граматикалық айырмашылықтары ... ... ... ... және ... ... ... жалқы
есімдер өздері анықтайтын сөздерге ілік формасы (жалғаудың түсуі я түспеуі
шарт емес) ... ... кісі ... өзі анықтайтын сөздерге ілік септік
формасы арқылы да (Бейсеннің баласы, Асанның Үсені т.б.) атау ... ... ... ... ... ... ... батыр, Байжан ұста.
Сонымен қатар белгілі бір адамның өз аты, әкесінің аты, ... ... ... бәрі ... бір ... есем де бола ... Әміре Қашаубайұлы, Құдайберген Қуанұлы, Жұбанов, Мұхтар Омарханұлы
Әуезов т.б. Жалқы емесдердің өзге топтарынан кісі ... ... бір ... – адам ... тән рең категориясы. Кісі аттары
қалыптағыша атау күәнде қолданылуымен қатар, ... ... ... ... білу ... атау формасына арнаулы қосымша ... ... ... ... Қали ... ... құрметтегенде, сыйлағанда я
үлкен етіп атағанда Сәбе, Қалеке деп атауға болады да, Әли, Сәуле ... ... ... ... ... ... деп атауға болады.
Рас, кейбір жалпы ... де ... ... болады. Мысалы, құлыншақ,
інішек, балақай, ... ... т.б. ... жалқы есімдер мен адам
аттарындағы бұл категорияның семантикалық ... да, ... де ... ... ... ... бас әріппен басталып жазылады. Олар мыналар;
1. Кісі аты, фамилиясы, әкесінің аты: ... ... ... ... ... ... Жарылқасын Дана.
2. Георгафиялық, астрономилық атаулар: Орта Азия, Күн, Таяу Шығыс,
Қазақстан, Алатау, ... ... ... ... ... ... ... «Кісен
ашқан» күй, «Қазақстан әйелдері» журналы, «Саржайлау» әні, «Шымкент
келбеті» газеті т.б.
4. ... ... ... ... Шымкент қорғасын зауоты, ОҚО
Шиелі әкімшілік, ОҚО Білім беру ... ОҚО ... ... ... ... қойылған атаулар: ... ... ... және ... зат ... есім ... бәрі заттық ұғымды білдіргені ... ... ... ... бар. ... ... су, шөп, сүт, темір,
шүберек, тәрізді сөздер көзбен көріп, қолмен ұстап тануға ... ... ... ұғымдарды білдірсе, ақыл, сана, ой,
ықпал, әсер, жақсылық, ... ... ... ... сөздер
ойлау, топшылау қаблеттері арқылы табылатын абстракті ... ... ... ... көзбен көріп, қолмен ұстауға болатын заттың ... зат есім деп ... ... ... гүл, үй, есік, ағаш,
қалам, мектеп, т,б. Адам бұл ... ... ... ... дәмі т.б белгілері арқылы таниды.
Көзбен көріп, қолмен ... ... тек ... ... қабілеті арқылы,топшылаумен ғана түсінілетін заттық
ұғымдардың ... ... зат есім деп ... ... ... ... ес, ... сана, ми, ой, ... ... ... т.б. Бұл ... ... зат есім ... ... топшылау әрекеті арқылы ғана түсінуге болады, ... ... ... ... ... жоқ. ... оларды әркім
әр түрлі түсінуі мүмкін. Маселен, біреудің білімін ... әр ... ... ... ... салмағы, аумағы жоқ.
Құрамы жағынан алғанда ... ... зат ... көп, ... ... зат есім сөздер дәл олардай ... ... ... есімдердің көпшілігі тікелей атау ... ... бір ... ... ... тән жалпы атау ретінде
жұмсалумен қатар, тиісті ... бір ... ғана ... ... ... ... сөз, ... қыстау, үй, көл, т.б. Егер ... ... ... ... біреу емес, әлденешеу я көп ... ... , осы зат ... ... жалғауын жалғап айтамыз.
Мысалы: кісілер, сөздер, ... ... ... қатар атау формада тұрғанда, өзі арқылы аталатын
заттың біреуін ... ... ... я ... ... зат ... ... сүт, ұн ,жүн, алма, ақыл, өмір, ... ... жел, ... ... зат ... ... бұлардың әрқайсысы белгілі бір
жеке дара ... ғана ... оны ... ... ... ... ... атамай, оның жиынын ... зат ... ... мәнді есімдер деп атаймыз.
Көптік ... ... ... ... ... демек, затты жекелеп атамай, ... ... ... ... сипаттарында да бар. Мысалы: сол аталған
ұн,алтын, жел, ақыл ... ... ... есімдерді алсақ, осылардың
бәрі де практикалық тілде көптік ... ... ... ... тән ... семантикалық ерекшеліктері мен
граматикалық өзгешеліктеріне ... зат ... бұл тобы ... ... делініп танылып, көптік мәнді есімдер деп аталып
отыр.
Ескерту: Көптік ... ... ... ... ... да ... Бірақ бұл сөздер ... ... ... ... ... ... я өздерінше қосымша ... ... ... ... ... ... зат ... жатады:
1. Сұйық заттардың атаулары: айран, шай, ... ... Газ ... ... ... азон, бу, түтін, тұман т.б.
3. Уақ, ұнтақ заттардың, ұйысқан майда заттар мен ... ... ... ... шан, ... ... ... жүн,
түтін, шаш, кірпік, жиде, алаш т.б.
4. Деғрексіз ... ... ... ... ... , дау, қайғы, қасрет, сүйеніш, шындық т.б.
5.Өздігінен табиғи ... ... ... ... қола, құрыш, шойын т.б.
6. Жаратылыс ... ... ... жаңбыр, қар, жел,
құйын т.б.
Бұлардан басқа да ... ... ... жағынан көптік
мәнді білдіретін зат есімдер бар. ... ... жұп ... ... ... де ( аяқ, көз, құлақ, етік, байпак, туфли, кебіс, ... т.б.) ... ... я ... ... ... ... я
бөлшегі ретінде түсінілетін субстантивтік ұғымдардың атаулары ... ... ... ... ... жаны т.б) ... осы
топқа жатады.
Зат есімдердің ішінде затты я ... ... ... ... сол ... затың сын-сипат ... ... ... ... ... олардың кейбір өзіндік
сипатын нақтылай түсіп, әсерлеу не ... ... ... ... ... бар. ... көл, тау, төбе, арба ... ... ... ... таушық, төбешік, арбашық деген түрлері бар
да: атан, өгіз, кітап деген ... зат ... ... ... ... де ... бар Осы аталған екіә топ ... ... ... ... деген түрлері бар
Сол сияқты, адамға байланысты әке, шеше, апа тәрізлі ... ... ... апай деп те, ... ... ... ... апатай деп те ... ... ... деп те ... ... ... –ақ ... бота, лақ сөздерін балақан, ботақан,
лақан деп те балақай, ботақай, ... деп те айту ... ... ... ... ... ... жалпы есімдермен Ғалымжан, Даулет,
Әсия, Әлия тәрізді жалқы есімдерді бөпеш, қалқаш, ... ... ... деп айту да ... ... ... ... зат есімдердің әдеттегіше бейтарап түрде
жалпы ... ... ... тұтып құрметтеу я сыйлау, кіші ... кем ... ... ... ... ... экспрессивтік рең
бере қолданылатын формалары болады.
Бұл формалар мен жай ... ... сөз ... ... мағыналары бір болғанымен, араларында өзара
ерекшеленетін семантикалық ... ... ... ... айырмашылықты мазмұн ... ... ... , ... ... ... ... сол мазмұнның формасы деп ... ... ... ... ұшырасатын -шық, (-шік) , -ша (-ше) , -сымақ, -й,-
еке, (-ке), ... ... ... ... ... ... ... есебінде қызмет етеді.
Осындай жұрнақтар арқылы жасалған зат есімдер туынды ... , ... зат есім ... , жаңа ... емес, олар өздері
туған төркіндерінен тек сәл басқаша айтылған, яғни ... ... ... ... ... ... жұмсалады. Ендеше бұл формалар
арқылы жасалған ... зат ... ... ... ... бірі ... сезіми реңкті сөздер ретінде ... ... ... тобы зат ... эмоциялық және экспрессивтік реңдерді
білдіретін ішкі категорисы ... ... ... ... ... ... ... мағыналарында
жұмсалып, өздеріне тән түрлену жүйелерін және сөйлемде өз ... мүше болу ... ... ... Ал, ... зат есімдер
өздеріне тән байырғы қызметтерінен жартылай ... ... ... яғни көмекші есімдер есебінде жұмсалады.
Көмекші сөздер деп лексикалық ... ... ... ... ... өзге ... ... қарай, синтаксистік жағынан ... ... ... ... ... мүшенің құрамындағы дәнекер элемент
есебінде қолданылып, ... ... зат ... ... ... сөздерді айтамыз.
Көмекші есімдер кадімгі зат ... ... ... ... ... зат ... ешқандай
айырмашылығы болмайды. Демек, ондай жағдайда бұл сөздердің ... ... тән ... ... те ... ... дәл
сол зат есімдердей түрлену қабілеті де толық сақталады. ... ... жаңа сөз ... ... бар.Олар зат есімнің
ішкі категориялық формалары, демек, зат есімнің реңк мән ... ... ... ... ... реңк мән ... ... жалпы
есімдерді де, жалқы есімдерді де қамтиды.Мысалы:Жөкей ... ... Аюлы ... бір ... таусымақ бар. Бір көлшікте
жасаған ... ... ... кезде суы тартылып көлшік
қурай бастапты. Жолда бір ... бар, ... соға ... деген
мысалдарға таусымақ, көлшік, көлсымақ ... ... ... ... ... ... ... деген кісі аттары Еркеш, Нұрлаш, Сәулеш,
Салиматай делініп айтыла ... реңк ... ... я кішірейту, сыйлау я
құрметтеу, ... я ... ... я ... ... білдіреді. Олардың кейбіреулері бірінен соң бірі қабаттасып
та қолданылады (ағекетай, ... ... ... т.б. ) ... ... ... мәндерәнен я жартылай ( бөлімше,
құдаша, кішкентай, ... т.б), я ... ... ( ... ... ... т.б.) сол жалғанған сөздерден ... ... ... ... көптік жалғау, тәуелдік жалғау, септік жалғау,
жіктік ... деп ... төрт ... ... ... жалғау- нәрсенің көптігін білдіретін граматикалық
форма. Бірақ көптік ... ... тек осы аяда ғана ... ол зат ... ... ... де қосылып, оларға да
қосымша ... ... ... және әр қилы я ... я ... ... мен ерекшеліктер үстейді. Мысалы: көптік ... ... ... ... ... ... ... сәйкес синтаксистік қызметтерін ауыстыцрады; ... мен ... ... ... қана емес,
стилистикалық та реңдер үстейді т.б.
Әр алуан сөз ... ... ... ... ... ерекшеліктер үстейтін ескеріліп, көптік
жалғау ... ... ... арнайы бөлек қаралады.
Тәуелдік жалғау-негізінде зат ... тән ... бола ... өзге де көптеген сөздерге жалғанатындықтан, бұл бірінші бөлімде өз
алдына бөлек қалалады.
Септік жалғау да ... сын ... ... және басқа субстантивтенетін сөздерге (көптеулі,
тәуелдеулі сөздерге де) ... бұл ... да ... ... арнайы қаралады.
Жіктік жалғау.Зат есім сөйлемде байяндауыш болса,жоғарыда
көрсетілгендей, жай-күй етістіктерінің(жатыр,жүр,тұр,отыр) ... ... ... жіктік жалғауларын қабылдайды,демек, жіктеу есімдіктерінен
болған бастауыштарман жақтасып (қиысып) жіктеледі.Осыған орай зат ... ... ... өзге ... қоса ... ... ... де негізгі ұйтқы болғандықтан, зат
есім солардың әрқайсысымен сөйлем ішінде әр түрлі жағдайда ... ... ... ... әр ... нәтижесінде зат
есім сөйлемнің барлық мүшелері де бола береді.
Зат есімнің ең негізгі де және ең басты да ... ... пен ... ... ... тілінде зат ... ... ... ... ... қызметі мен қабілетінің бірі- негізгі ... ... зат ... ... ... ... төркіні де,
себебі де қазақ тіліндегі (сондай-ақ, өзге ... ... де) ... тек басқа сөз таптарымен ғана емес, өзді-өздері де ... ьере ... ... ... ... зат ... есім де ... адам ), сын есім де (бес адам), есімдік те (осы адам),
есімше де (оқыған адам, оқитын адам) ... ... ... бір ... бір есім де ... бола алады.
Зат есімнің өзді-өзі, бір –бірімен ... ... ... ... деп ... өз ... категория екені мәлім. Ал, ... ... заңы ... бір зат есім мен ... бір ... зат есім үш түрлі жолмен тіркесетіні аян: оның бір жолы ... ... ... де қосымша (алдыңғысына ілік ... ... ... ... ... жолы ... азамалы, үй шаруашылығы
),үщінші жолы- екі зат есімнің ... де ... ... да,
соңғысына да) ешқандай қосымша қосылмай тіркесу жолы (тас үй, қой ... тас ... және ... тас, тас ... және ... ... ... және орындық ағаш деген сияқты тіркестердің қажетіне ... ... де зат ... анықтауыш болу қабілеті мен қолданылу өрісі
өзге сөз ... ... ... да кем ... кең ... ... ... зат есімнің осылайша өзді-өзі, бір-бірімен
тіркесіп, анықтауыш болап қазмет ету ... бұл сөз ... ... ең ... ... бірі ... саналуға тиісті.
Ескерту:Бұл арада ағаш бұтақ және ағаш бұтағы, ағаш ... ... ... ... ... аралығындағы фромалық айырмашылық сөз
етілген жоқ. Сондай-ақ, зат есімге тән изафеттік тіркестерден идиомаланған,
лексикаланған (мысалы: қол ... көз ұшы, тас ... тас ... ... бас ... ... тас, тас жол) формалар да сөз ... ... үш я онан ... зат ... осы ... ... ... жасалған формалары да сөз етілген жоқ. Өйткені бұл мәселелер, бір
жағынан, ... ... ... ... ... ... ... арнайы кең көлемде үңіліп ... ... ... атау формада тұрғанда, өзі арқылы аталатын заттың
біреуін емес, жиынын ... я ... ... зат ... де ... ұн, жүн, алма, ақыл, өмір, шындық, алтын, жел, құйын деген
сияқты зат есімдерді алсақ, ... ... ... бір ... затты
ғана атамайды, оны тобымен атайды.
Осындай затты жеке –даралап ... оның ... ... ... ... ... есімдер деп атаймыз.
Көптік мәнді есімдердің ерекшеліктері тек ... ... ... ... атамай, топтап атауларында ғана емес,
грамматикалық ... да ... сол ... ұн, ... жел, ... ... мәнді есімдерді алсақ, осылардың бәрі де практикалық ... ... ... ... ... ... тән осындай
семантикалық ерекшеліктері мен ... ... ... ... бұл тобы өз ... ... ... танылып, көптік мәнді
есімдер деп аталып отыр.
Ескерту: Көптік мәнді есімдер кейде ... ... ... ... Бірақ бұл сөздер көптік формада я ... ... ... я ... ... мағыналық реңдер жалғап
алады.
Дара жинақтық мағыналы зат есімдер .
Сөз ... оның ... ... ... ... ... сөздер заттардың аты екені белгілі болады, бірақ зат ... бір ... көп ... тек ... бір ... ғана атап ... ... сұрақ туады. Зат есім ... ... әр ... ... атайтын түрлері бар. Мысалы: ағаш деген жалпы есім ... ... ... тал ... ... ... жапырағы, құрылысы басқа-
басқа зат есім сөздерінің ... ... ... ... ... кес ... ... мағыналы аты. Бұл ... ... бір ... ... зат есім ... дара және жинақтық
мағыналы зат есім сөздер болып бөлінеді.
Дара зат ... деп көп ... аз ... бір ... ... саналады. Мысалы: ... ... ... ... картоп, ұйрек, қаз десек, олардың әрқайсысы- өмірдегі
белгілі ... ... ... Осылармен қатар тілде ... атын ... , ... ... ... алма же ... де болады, жеміс же деуге ... бір ... әр ... ... ортақ атын
білдіретін сөз жинақтық зат есім ... деп ... ... ... деген сөзге назар ... ... ... ... ... ... ... байланысты атаулары ғана кіреді.
Мысалы: мал деген ... зат есім ... ... ит деген атаулар
кірмейді, өйткені олар әр тектес зат атаулары.
Зат есімнің ... ... ... есімдердің қай- қайсысы болсын заттық ұғымды ... ... ... ... ... ... нақтылық және
абстрактілік ... және ... ... және ... ... ... сияқты семантикалық категорияларды қатиды. Мысалы: ... ... ... шөп, ... ... ... ... көріп,қолмен ұстап
тануға боларлықтай нақтылы, ... ... ... ... ... ... ой, ықпал, әсер, жақсылық, адамгершілік, кіріс,
зұлымдылық секілді ... ... ... ... арқылы
танылады.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Нұржамал Оралбай Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... тілі (Морфология)
Аматы 1991 жыл.
3. Омар Базаркүл Қалтайқызы ... ... ... ... ... ... ... тілі (морфология)
Алматы1964 жыл.
5. Қазақ тілінің граматикасы ... ... ... ... ... ... ... негіздері
Алматы 1996
жыл.
7. К. Аханов Тіл ... ... М. ... , ... ... ... тілі
граматикасы Алматы 1961 жыл .
9. Қ.Қ . ... ... тілі ... ... 1966 жыл
10. К . Аханов Тіл ... ... 1965 жыл .

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сын есім10 бет
Түркологиялық еңбектерде зат есімнің зерттелуі6 бет
Топырақ9 бет
Организмнің арнайы және арнайы емес қорғаныш реакциялары. Қан топтарының түрлері және оның сипаттамасы6 бет
Ферменттер және коферменттер туралы4 бет
Қан топтары және оның қызметі, ағзаның қорғаныш қызметтері3 бет
Қылмыстарды тергеудегі іздеу тактикасының теориялық және қолданбалық мәселелері87 бет
Қыпышақ мемлекеті8 бет
Әлеуметтік топ6 бет
Әр түрлі жас топтарында жүргізілетін мүсіндеуге үйрету жолдарының ерекшеліктерін анықтау20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь