Этнолингвистика

Этнолингвистика зерттелуі
Жасалу материалына байланысты қалыптасқан атаулар
Жасалу технологиясына байланысты қалыптасқан атаулар.
Өлшемдік ұғымға байланысты қалыптасқан атаулар
Еліміздің егемендік алуы қазақ тіл білімінің де жан-жақты дамуына зор әсерін тигізді. Жалпы тіл білімінде бұрын пайда болғанымен, бізге белгісіз не аз белгілі болып келген тіл ғылымын зерттеудің жаңа бағыттары қазақ тіл білімінде де молынан қарастырыла бастады. Мұнымен бірге қазақ ғалымдары бұрыннан қалыптасқан дәстүрлі ізденіс бағыттары мен әдістерін жаңаша қарауға да көңіл бөлуде. Мәселен, қашаннан «адамдардың қатынас құралы» деп есептеліп келген сөйлемнің өзі бұрын тек грамматикалық құрылым тұрғысынан қарастырылып, оның қызметі де осы тұрғыда айқындалып келген болса, кейінгі кезде оны ойдың жемісі ретінде қарастырып, оның қатынас құралы болу қызметін ой мен тілдің бірлігі тұрғысынан белгілеу қолға алынды. Сонымен қатар, сөздің төркіні қалай пайда болды, болмаса тілді халықтың тұрмыс-тіршілігімен, мәдениетімен байланыстыра зерттеу қолға алынды. Қазақ тіл білімінде кейінгі қолға алынған бағыттардың бірі – этнолингвистика саласы. Бұл бағыт негізінен бұрын болған жоқ деп айта алмаймыз. Бір жүйеге түсуі ХХ ғасырдың орта шенінде қолға алынды.
Этнолингвистика – этнос болмысын оның тілі арқылы танып-білу мақсатынан туындаған лингвистиканың (тіл білімінің) жаңа да дербес бір саласы. «Тіл әлемінде» өзіндік табиғатын, даму заңдылықтарын толық жан-жақты зерттеу барысында іштей жіктеліп, дүниеге келген социолингвистика, психолингвистика, статолингвистика, паралингвистика іспеттес этнолингвистика да – «этностаным» мен «тілтаным» ғылымдарының ортақ проблемасы шеңберінде тоғысу нәтижесінде пайда болған жаңа сала.
Сыздықова Р. А. Байтұрсынұлы. А, 1990ж.
12. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. М.,
Советская энциклопедия. 1966, с.608
13. Джусупов (Жүсіпұлы М.) Фонемография А.Байтурсынова и
фонология сингармонизма. Ташкент, 1995. С.176
14. Уәлиұлы . Ахаң жиған асыл сөз. Қазақ тілі мен әдебиеті.
1991ж. №4.
15. Қордабаев Т. Қазақ тілі мен әдебиет. 1998.А. Байтұрсынов еңбектерінің
насихаттануы).
        
        Этнолингвистика зерттелуі
Жасалу материалына байланысты қалыптасқан атаулар
Жасалу технологиясына байланысты қалыптасқан атаулар.
Өлшемдік ұғымға байланысты қалыптасқан атаулар
Еліміздің ... алуы ... тіл ... де ... зор әсерін тигізді. Жалпы тіл білімінде бұрын
пайда болғанымен, бізге белгісіз не аз белгілі болып келген
тіл ғылымын ... жаңа ... ... тіл ... ... қарастырыла бастады. Мұнымен бірге қазақ ғалымдары
бұрыннан қалыптасқан дәстүрлі ізденіс бағыттары мен ... ... да ... ... ... ... «адамдардың
қатынас құралы» деп есептеліп келген сөйлемнің өзі бұрын тек
грамматикалық ... ... ... оның ... ... ... айқындалып келген болса, кейінгі кезде оны ойдың
жемісі ретінде қарастырып, оның қатынас құралы болу қызметін
ой мен ... ... ... белгілеу қолға алынды. Сонымен
қатар, сөздің төркіні қалай пайда болды, болмаса тілді халықтың
тұрмыс-тіршілігімен, мәдениетімен байланыстыра зерттеу қолға
алынды. Қазақ тіл ... ... ... ... бірі – ... саласы. Бұл бағыт
негізінен бұрын болған жоқ деп айта алмаймыз. Бір жүйеге түсуі
ХХ ... орта ... ... ...... ... оның тілі ... танып-білу
мақсатынан туындаған лингвистиканың (тіл білімінің) жаңа да
дербес бір саласы. «Тіл әлемінде» өзіндік табиғатын, даму
заңдылықтарын толық ... ... ... ... дүниеге келген социолингвистика,
психолингвистика, статолингвистика,
паралингвистика іспеттес этнолингвистика да –
«этностаным» мен «тілтаным» ғылымдарының ортақ проблемасы
шеңберінде тоғысу нәтижесінде пайда ... жаңа ... - ... ... тән ... процесінің тіл
біліміндегі бір көрініс іспетті іштей жіктелудің нәтижесінде
пайда болған. Тіл ... ... ... т.б. салаларымен қатар тұрады.
Бұл сала көп жағдайда этностың шығу тегіне, оның
салт-дәстүріне, ата-бабаларының тағылымына, қоршаған
табиғи ортасына, сондай-ақ этнос өмір-тіршілігіне қажетті де
ерекше орын ... ... ... мәдениеттің
қыр-сырына да ерекше мән беріп келеді. Бірақ осыған
қарап, этнолингвистиканы этнографизмдердің немесе тіл ... ... жай ... деп ... ... ... - othos - халық, onyma - есім, атау) - ру,
тайпа, ел, халық, ұлт ... ... ... ту, ... де ... ру, тайпа, ұлыс ел аттарымен де, солардың
ішінен шыққан ру басылары мен би, ... ... де ... ... ... ... ... этнонимдер дербес мағыналы, көбінесе
жинақсыз, көптік ұғымдарды білдіретін сөздер. Ал
этнонимика (грек othos -- тайпа, халық, onyma - ... - ... ... мен ... ... және
құрылымын зерттейтін ономастиканың бір бөлімі.
Орыс ғалымы О.С. Ахманова этнолингвистика терминіне мынадай
анықтама ... ...... өмір ... ... тіл мен ... және ... факторлар мен
этникалық факторлардың өзара қатынасын зерттейтін
макролингвистика саласы».
Этностың ақыл-ой, дүниетанымының, өмір сүру тәсілінің жемісі –
материалдық және рухани ... ... Сол ... ... да ... ... ... жазу жолында пайда
болған салт-дәстүр, әдет-ғұрып сияқты белгілер этнос болмысын
құраса, оны тіл ... ... ... тіл ... – этнолингвистика. Этнос болмысы – мазмұны кең, терең
ұғым, сондықтан этнолингвистикалық зерттеулердің де шеңбері
кеңейіп, этнос ... ... ... ... ... ... этнолингвистиканың
синкреттілігі, оны кең және тар көлемде қарастыру
туралы көзқарасты орнықтырды.
Тіл ғылымы тарихына зер сала ... ... ... ... ... лингвистикалық зерттеулердің
бастауында екенін көру қиын емес, алайда ... ... ... ... ... ... әсер етіп отыратыны
да шындық. Этнолингвистикалық көзқарас тарихын М.Қашқаридың
әйгілі «Диуанынан» бастаған М.М. Копыленко ондағы «йалма»,
«даг» ... шығу ... ... ... өз ... ... М.Қашқари анықтамасына қазіргі заманғы
этнолингвистің алып-қосары аз деген бағамен
тұжырымдайды. М.Қашқари еңбегінде айқын
этнолингвистикалық бағыт одан ... ... ... лингвистикалық еңбектерінде байқалатынын, тек
IX-XYIII ғ.ғ. аралығында жарық көрген екі жүздей сөздіктен
лингвистикалық деректермен қатар кейбір зат атауларының
сипаттамасын табуға болатынын айтады.
Этнолингвистиканың қалыптасу ... ... мен ... ... мен өзіндік тәсілін осы салада істелген
бірқатар жұмыстар ... ... мен ... ... ... Қазіргі таңда қазақ
этнолингвистикасы өзіндік бағыт-бағдары, ұстанатын
қағидалары бар іргесі ғылым саласына айналып отыр.
Этнолингвистика - тілді мәдениетке қатысты
зерттейтін, сонымен бірге ... ... ... ... ... және ... ... әсерін қарастыратын тіл білімінің
саласы. Этнолингвистикаға қатысты еңбектердің көбісі сөздік
түрінде болғанымен оған бағышталған ... ... ... ... да ... ... ... келер болсақ,
Этнолингвистика - халықтың этногенезін
тұрмыс-салты мен әдеп- ғұрпын, мекен-жайын, басқа
халықтармен тарихи-мәдени байланысын, күнделікті тұрмысын,
материалдық және рухани ... ... тіл ... саласы. Тіл мәселелерін мәдениетпен халық
әдет-ғұрпымен, салт-санамен байланыстыра зерттеу XX
ғасырдың 20-70 жылдарында орын ала бастады. Тіл білімінде
қалыптасқан екі ... ... бар. Олар ... ... ... дүниеге келген. Алғашқы этнолингвистикалық
зерттеулер ретінде мына еңбектерді атауға болады: Эдуар
Сепирдің 1921 жылы шыққан ... 1929 жылы ... ... ... ... ... ... (1959) жинақтары. Э.Сепир индеецтердің көптеген
тайпаларының тілдерін зерттесе, неміс линвисі
Л.Вайсгербер «Неміс тілінің күші» туралы төрт томдық
еңбек ... ... ... тіл мен ... негізгі
проблема деп алса, Германия тіл мен халықты I орынға
қояды. Яғни, тіл функциясын, оның ... даму ... сөз ... «Тіл адам ... мен ... шындық
арасындағы
бірыңғай қатынас тізбегіне ене отыра, өзі сол санадан,
объективтік шындықтан туған туынды болып табылады»
дейді В.А.Звягинцев.
Америка ғалымдарының еңбектерінде «этнолингвистика» терминінің
орнына ... ... ... ... Осы ... ... жүргізген Ресей
этнолингвистикасының өкілдері Н.И.Толстой,
В.В.Иванов, В.Н.Топоровты т.б. Олар тілдің тарихын,
этнолингвистикалық атластарын жасап, тілдегі және ... ... және ... ... ... ... өткен сан ғасырлық даму жолы, оның
белгі-бейнелері біздерге тас мүсіндер мен
жартастарға қамалған сына жазулар ... ... мен ... ... түрінде жетуі мүмкін.
Бірақ бұлар этнос өмірінің мың да бір ... ... оның ... ... мен дүниетанымы тек тілінде ғана
сақталады. Әрбір дәуірде өмірге қажет болған
құрал-сайманның, қару-жарақтың, киім мен ішер
тамақтың, тұрмыстық заттар мен салт-санаға, әдет-ғұрып,
наным-сенімге, ойын-күлкі, ... ... ... ... т.б. тек тіл ... ретінде ғана. Яғни
жеке сөздер мен сөз тіркестері, фразеологизмдер мен мақал-мәтел
арқылы ғана бізге жетуі ... ... ... ... ... ғылыми негізі
қалыптаса бастаған, жан-жақты ізденіс нәтижесінде
ерекшелігі мен үрдісі айқындалып келе жатқан «дербес те
перспективті ғылым саласы ретінде танылып отыр». Мұны
белгілі ... ... ... өзінің
«Этнолингвистикасының негіздері» деп аталатын
еңбегінде айқын көрсетіп отыр. Этнолинвистикаға қатысты
еңбектердің көбісі сөздік болғанымен оған бағышталған ... ... ... да баршылық. Осы орайда
қазақ этнолингвистикасы бойынша академик Ә.Қайдардың көп
жылдар бойы дайындап жүрген «Қазақтар ана тілі ... ... ... этнолингвистикалық сөздігін атауға болады. Қазақ тіл
білімінде этнолингвистика ілімінің негізін салушы ... ... ... ... ... мен ... ... басқа халықтармен тарихи-
мәдени байланысын, күнделікті тұрмысын, материалдық және
рухани ... ... тіл ... жаңа ... ... ... зерттеу пәні т.б. қырлары туралы академик
Ә.Қайдаровтың және профессор Е.Жанпейісов пен М.Копыленко
еңбектерінде жан-жақты ... ... ... ... ... ... этнографияның қойнауында XIX
ғасырдың 70-жылдарынан бастап АҚШ-тың тіл білімінде
басталған. Ол солтүстік сосын Орталық Американың үндіс
тайпаларын зерттеумен тығыз байланысты кеңінен өріс ... ... ... ... ... көңіл
бөлінді. Бірақ бірте-бірте америкалық үндістер тілдерінің
туыстығын зерттеу басты мәселеге ... ... ... ... тіл ... жаңа ... ... Америка ғалымдарының еңбектерінде
«этнолингвистика» терминінің орнына көбіне
«антрополингвистика», «этносемантика» ... ... ... Ресейде қалыптасуы Ф.И.Буслаевтың,
А.Н.Афанасьевтің, А.А.Потебняның т.б.
еңбектерімен байланысты. XIX жылдардың 70-80
жылдарында фольклористика саласының жанданып, тіл ... ... ... жаңа ... ... ... ... мен міндеттерін кеңейтіп, өзі
жаңа-жаңа сатыға көтерді. Осы бағытта үлкен жұмыстар жүргізіп
жатқан, өзіндік мектептері бар Ресей этнолингвистиканың
көрнекті өкілдері деп ... ... ... ... т.б. атауға болады. Олар өз зерттеулерінде нақты
бір тілдің ... сол ... ... ... ... ... қарастырады, этнолингвистикалық атластар жасайды,
тіл мен мәдениеттің ара қатысына байланысты ... және ... ... территориялық және
әлеуметтік диалектілерді, ана тіл мен ежелгі ... ... мен ... ... ... т.б. ... энциклопедиялық сөздікте»
этнолингвистиканың кең, түрдегі ұғымына
осылайша анықтама берілген: «Этнолингвистика қандай
тәсіл арқылы берілгенніне қарамай (сөз, пән, салт ... ... ... және мифологияның
«мазмұнын» лингвистикалық әдістер көмегімен зерттейтін
кешенді пән». Ол қазақ тіл біліміндегі жаңадан қалыптасып
дамып келе жатқан этнолингвистика саласының да ерекшелігі
мен ... ... ... тіл ... ... ... шолу ... жеке сала ретіндегі негіздерін
анықтауға арналған еңбегінде профессор М.М.Копыленко
қазақ тіл біліміндегі академик Ә.Т.Қайдаров ... ... ... ... ... деп бағалап, оның негізгі ерекшелігін былай деп
көрсетеді: «Это направление ... ... в ... ... ... нет ... дисциплин, поскольку язык представляется
главным и непосредственным предметом анализе; этнология,
история, культурология и прочие нелингвистические дисциплины
привлекаются как вспомогательные». Демек, негізгі салмақ
лингвистикаға ... Оның ... мен ... ... үшін ... Ә.Т.Қайдаровтың төмендегі пікірін
келтірейік: «Этностың басып өткен сан ғасырлық даму жолы,
оның белгі\бейнелері біздерге тас ... мен ... сына ... ... ... ... мен ... түрінде жетуі мүмкін. Бірақ бұлардың бәрі этнос
өмірінің мың да бір елесі ғана. Оның шын ... мен ... тек ... ... ... ... өмірге қажет болған құрал-сайманның,
қару-жарақтың, киер киім мен ішер тамақтың,
әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... ... т.б. тек ... ретінде ғана, яғни жеке сөздер мен сөз
тіркестері, фразеологизмдер мен мақал-мәтел, арқылы
ғана ... ... ... ... ... ... қат-қабат
қойнауларында сақталып қалған бұл дүниенің сыры мол. ... ... ... ... ... ... ашу ... үлесі. Осы орайда академик Ә. Т.
Қайдаровтың ұзақ жылдар бойы орасан бай материал ... ... ... ... ... ... микрожүйелерге бөліп, табиғи жүйе бойынша жіктеп, топтап,
өзара байланысты салаға бөліп, үлкен идеографиялық
классификация негізінде жасап жатқан қазақ тілінің
этнолингвистикалық сөздігінің болашағы зор, ... ... ... ... ... ... Е.Жанпейісовтың еңбектері
өзінің теориялық деңгейімен, бай этнографиялық материалымен кең
ауқымды салыстырмалы, этимологиялық талдаулармен ерекшеленеді.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... алып келе жатқан этнолингвистика саласының дамуында
жақында жарық көрген профессор М.М.Копыленконың ... ... ... ... түсіндіруге
арналған "Основы этнолингвистики" (Алматы, 1995) атты
монографиясы елеулі жаңалық болды. Бұл жұмыс -- тікелей
этнолингвистика негіздерін анықтауға арналған жалпы ... ... ... ... ... қойғанда,
автордың тақырыпқа әртүрлі дәрежеде қатысы бар 1300-ден
аса үлкенді-кішілі қыруар ғылыми зерттеулерді көрсетуінің өзі
үлкен ... Және ... жай ... қана қоймай, тақырыптық
табиғатын ескере отырып таныстырып, әрқайсысы жөнінде өзінің
көзқарасын, ой-пікірін білдіріп отырады.
Кітап ... ... ... ... шолудан басталып, әр
қарай
славян және өзге де түрлі үндіеуропа тілдері бойынша әр кезде
жарияланған, сондай-ақ жалпы түркітанушы еңбектерде
этнолингвистикаға байланысты кездесетін теориялық
тұжырымдар мен ... ... ... толық қамтылған.
Атап айтқанда, М.Қашқари еңбегіндегі этнолингвистикалық
материалды талдаудан бастап, бергі дәуірдегі В.Гумбольдт,
Э.Сепир, А.А.Потебня, қазіргі замандағы Н.И.Толстой,
В.В.Иванов. В.Н.Топоров т.б. ... бұл ... ... ... ... Осындай ізденістер
нәтижесінде "этнолингвистика" терминінің Б.М.Уорфқа тиесілі
екенін анықтайды. Соның бәрін қорыта келіп, этнолингвистика
саласының
отырған ... ... ... бұл ... әртүрлі тақырып қорғалып жатқан көптеген
докторлық (Е.Жанпейісов, Ә.Ахметов, Ж.Манкеева) және
кандидаттық (С. Сәтенова, А.Жылқыбаева, А.Мұқатаева,
К.Аронов, Р.Шойбеков) диссертациялар «Қазақ»
этнолингвистикалық мектебінің негізі қаланып,
бағыт-бағдарын, ... ... ... ... ... тән бір ... - оның тілдік объектілер
мен фактілерге жаппай емес, зерттеудің нақтылы мақсаты мен
тақырыптарына қарай ... ... ... ... ... ол тілдің ең басты, әрі негізгі тұлғасы жеке-дара
сөздерді ғана емес, атау сипаттағы жай тіркестер мен
көркемдік, бейнелік, ... да ауыс ... ие ... де ... ...... ... түсінік, ұғым,пікір, дерек, мағлұмат беретін
кішігірім көркем жанрлық мәтіндерді де объекті етіп
қарастырады.
Этнолингвистиканың бір міндеті - сан ... ... ... ... фактілерді тірнектеп жинау болса, екінші
міндеті- оларды саралап жүйеге салу, олардың мазмұнын
айқындау, тәтіштеп түсіндіру, қорыту, яғни ... өзі ... ... ... ... ... қалыптасу, даму үрдісінен
кейбір өзіндік ерекшеліктер де байқалады. Ол жалпы
этнолингвистикалық идеясында туындап, қазақ этносын
оның тілі арқылы танып білу ... ... 15-20 жыл ... ж.) ... ... ... ... зерттеу объктілерін саралап, тәсіл-әдістерін күн
санап ширата түскен ғылым саласына жатады.
Сонымен қатар, этнолингвистикалық атауларға тоқталып өтейік:
Заттардың атқаратын қызметіне байланысты қалыптасқан ... ... ... ... ... ... бір ... күнделікті тұрмыста бір немесе бірнеше қызмет
атқарады. Айталық, киіз ... ... киіз ... ... ... ... киім ... қабырғаға ілуге, кейбір
салт-дәстүрді атқаруға қолданылады. Сол сияқты жүннен есіп
жасаған жуанды-жіңішкелі жіп, ... киіз үй ... ... ... заттарды буып-түюге, мал
байлауға немесе оны жетекке алып жүруге, ат, ... ... ... тұсау, өре, т.б.) жасауға
т.б. пайдаланады. Сондықтан затты белгілі бір мақсатпен
дайындау және ол бұйымның қолданылу ерекшеліктері сол
заттың тұрмыстағы ... ... ... ... экстралингвистикалық (тілден тыс) факторлар тілде
өз ізін қалдырады. Басқаша айтқанда, заттардың қолданылу орны
мен ерекшелігінен мәлімет беретін мұндай атаулар уәжі ... ... ... ... сүйегін (ағаш бөлшектерін – кереге, уық, шаңырақ)
жасау ер ... ... ... оның ... ... жабдықтарын дайындау әйелдердің міндеті болған.
Киіз үй жабдықтарының көпшілігі дерлік киізден жасалатыны
баршамызға белгілі. Қазақ киіз үінің сыртына тұтылатын, ... ... ... ... ... тұратын киіз жалпы атаумен жабу киізі деп аталады.
Киіз үйдің жабу киізі алты ... үй ... ... ши ... ... Оны ... ... етіп
дайындайды. Таулы жерлерде көктемнің, күздің түнгі
салқындарында яки қыс ауасында киіз үйде ... ... ... үй ... отты мол ... от ... айнала
отырып, отқа жылынып әрі тамақтану үшін от басына төсеніш
қажет болған. Бұл киіз отқа ең жақын төселетіндіктен от киіз
деп аталған. От ... ... ... даму ... ... адам мен ... ... адамның
табиғатты игеріп, өзіне қолайлы жағдай жасауы, осы
процестердің нәтижесінде қолөнер бұйымдарының ... дами келе жаңа ... ... ... ... ... салтында мәйітті үйден арулап орап алып шығуға
арналған киізді иман киіз деп атайды. ... ... қаза ... жерде өлім бар» дейтін халқымыз «өлім айтып келмейді»
деп қарт адамдар арасында иман киізін арнайы жасатып, ... әдет ... Жай ... ... ... алып
қоятын, сыйлы қонақтар келгенде, солардың астына
төселетін, арнайы жасалған сәнді сырмақ – төр ... ... Төр ... ... ... ... өте әсем
етіп жасалады, қонақ көрпенің астынан салынады. ... ... ... ... ... от киіз бен төр сырмақ
этнографизмдерінің қалыптасуына олардың қолданылатын
орны, яғни уәжі ... ... ... де ... ... ... қойылуына негіз болған
белгілер бір емес, бірнешеу бола беруі де мүмкін. Ол
жөнінде ғылыми ... ... та жүр. ... біз
бұл бұйымдардың тұрмыста атқаратын қызметін басым санап,
«қызметіне ... ... ... ... отырмыз.
Қысқасы, бұларды екі уәжді (екі белгісі бар) атаулар деп
санаймыз; нақты ... оның ...... ... ... – оның ... ... екіншісі – атқаратын қызметі,
қолданылу себебі.
Қазақ сырмақтары көлемі жағынан негізінен 4 түрге бөлінеді.
Солардың ішіндегі ең үлкені – көш сырмақ, ... ... ... ... – төр ... ... ... сырмақ деп аталады. Көші-қон кезінде түйеге артқан
жүктің үстіне ... үшін ... ... көш сырмақ
дейді. Көш сырмақтар көлемі 3-4 метрдей көлемде көштің
сәнін арттыру мақсатымен арнайы жасалып, әдемілігі жағынан
кілемнен кем ... Оны ... ... ... тек қажетті жағдайда ғана төрге «бір
салар» бұйым ретінде қолданған.
Төсек сырмақ. Сәнді етіп жасалған бұл сырмақ төсек үстіне
салынады. Кей ... бұл ... алды ... ... ... Бірақ этнографиялық, мәдениеттану саласындағы
еңбектерге зер салып қарасақ, екеуінің қызметі екі басқа
екендігі байқалады. Дәлірек айтқанда, төсек сырмақ адамның
жататын, тынығатын төсекағаштың (кереует) ... ... алды ... ... ... ... салатын төсектің
орны) немесе төсекағаштың алдына төселеді.
Жасау сырмақ. ... ... ... ... ... қыз ... енетін дүние-мүліктерді
жұптап емес, тақ сандарды білдіретін өлшемдермен жасаған.
Мысалы, әрбір жасау түрін 3, 5, 7, 9, 15 ... 41-ге ... ... ... ... Әдетте, ауқатты
отбасылар жасау түрін жетіден жоғары етіп жасаған.
Яғни, жасауға дайындалған ... ... ... ... та,
жағалы киім де жетіден болған. «Қызға алты жастан жинасаң
асады, жеті жастан жинасаң жетеді» деп санған халқымыз
жасау ... ерте ... ... ... буып сақтаған.
Мұндай жасау сырмақтарының құрамына келін болып түскен елдегі
үлкен шаңырақтың отына салуға, абысын-ажын, қайын-қайнағалардың
сыйлыларына ... киіт ... отау ... ... ... енеді. Бұрынғы қазақ тұрмысында мал
шаруашылығындағы жұмыстарға, көшіп-қонуға ең
қажетті бұйымдардың бірі арқан-жіп болған. Күнделікті
тұрмыста арқан-жіпті киіз басуға, киіз үйді ... ... ... ... деп ... ... өлі ... мен
жабағы жүн, түйе жүні, ешкі жүні, жылқы қылынан есіп
жасалатын ұзын, жуан, ең мықты ... ... ... ... ... ... қызмет атқаратын
арқан, желі, ноқта, т.б. және әртүрлі ... мен ... ... жіп түріне, ал басқұр, жел бау, нар ноқта, тең
таңғыш, құр жіп, т.б. аталатын заттар ... және ... жіп ... ... ... сонымен бірге қайыс
таспалардан өріліп те жасалатын болған. Арқанның шаруашылықта,
күнделікті ... ... сан ... ... ... бірсыпыра атаулар бар. Ол атаулардың
бойында дәстүрлі қазақ мәдениетін танытатын ақпарат
сақталған. Қосақ арқан. Ертеректе қазақ аулы қойды
қосақтап сауатын болған, сондықтан ол ... ... ... ... табылады. Тілімізде қосақ арқан аталатын бұйым
қосақ тұлғасында да қолданыла береді. Соған орай бұл ... қой ... ... ... ... ... ... қосақ,
т.б. деп жіктеледі.
Киіз үйге байланысты қолданылатын бірсыпыра арқан атаулары да
олардың атқаратын қызметіне байланысты ... ... ... ... Бұл ... ... жел арқан, басқұр арқан, салма арқан, т.б.
түрлерін атап көрсетуге болады. Жел арқан жел соғатын жаққа
қағылған, кей жерде күйеу қазық деп ... ... ... ... ... салт ... ұрын келетін күйеу
жел көп соғатын ауылдың сырт жағымен келетін болған.
Күнделікті қажеттілікке арнап қазақ әйелдері неше түрлі жіптер
мен баулар жасаған. Бау мен ... бір ... ... ... қолданылғанмен, екеуінің өзіндік айырмашылықтары бар. Жіп
дегеніміз жүннен есілген кішігірім арқанша. Жіп әр ... ... ... ... да ... береді және ешбір затқа ұзақ
уақытқа тұрақты байланып бекіп қалмайды. Ондай жіп түрлеріне
мынадай бұйымдарды жатқызуға болады: бас жіп – мал ... жіп, өре жіп – ... ... өре ... жіп, тең ... теңді буып қоятын жіп, тұсау жіп – ... екі ... ... ... жіп, тіз жіп – түйені тіздейтін (тізерлеп
байлайтын) жіп ... тізе ... ...... жіп – ... ... ... аяқты салып отыратып,
үзеңгі орнына қолданатын жіп, күрде жіп – бие сауғанда
бір аяғын ... аса ... ... жіп, яғни ... ... жіп, ... жіп – жылқыны
бұғалықтауға арналған жіп, т.б.
Бұлардан басқа эстетикалық қызмет атқаратын бау-шу,
басқұрлардың түрлері болған. Мәселен, аяқ ... ... ақ ... үзік бау, ... ... ... ... атаулар. Материалына
байланысты қалыптасқан атаулар заттардың өсімдіктерден,
теріден, жүннен, аң-құстардың дене мүшелерінен, матадан
жасалуына сәйкес пайда болған аталымдар болып келеді.
Жез жіп – ... ... ... ... жезі бар, түрлі
түсті жіңішке жіп. Жез ши – ерте ... ... ... ... ... етіп ... ... тері және оның өңделген түрлері мен бөлшектері болған
атаулар тілімізде мол сақталған. Мал мен аң терілерінен
тігілуі негізінде көптеген киім атаулары ... ... ... ... бөрі ішік, бұлғын ішік, пұшпақ тұмақ
(пұшпақ – аңның, ... ... ... ... ішік (барыстың
терісінен тігілген ішік), бота ішік (ботаның терісінен
тігілген).
Бірсыпыра заттар киізден ... ... ... киіз ... ... ... киіз кілем – киізден жасалған кілем, киіз қап –
киізден жасалған қап, киіз байпақ – байтаба, ... ... киіз ... киіз ... киіз ... киіз ... ... зат жасалса да, оны жасауға қажетті материал ... ... ... ... ... ... ... т.б. тығыз байланысты болып келеді.
Демек, материалдар – әлеуметтік жағдайы білдірудің заттық
көрсеткіші. ... ... ... тон деп ... ... хан мен ... би, бай, ханша сияқты белгілі, текті
адамдар киген. Деректер бойынша ... ... ... XIX ... аққу ... қамқа тон тіккізген. Уәли хан өлгенде
оның қамқа тонын Айғаным ханша ханның ... ... биге ... ... ... ... қалыптасқан атаулар.
Жасалу технологиясына байланысты қалыптасқан кілем, киіз,
төсек-орын жабдықтарына, ... ... ... ... ... аз ... Мысалы: таз кілем (тықыр кілем),
түкті кілем, терме кілем, бөртпе кілем, тақыр кілем (түксіз
кілем), оюлы текемет, алма ... ... ... ... ... ... үстінен бастырып тіккен
түрі), бүрме көнек (бие көнектің бір түрі), гүл құрақ
(құрақтың көздігі мен ... ... ... ... ... ... ол ... ұқсамайды, түрлі
түстілігіне қарай «гүл құрақ» аталған), дүзтеру ши
(қошқармүйіз өрнегімен жүн орап тоқылған ши), т.б.
Қысқасы, жасалу ... ... ... ... ... ... ... жасалғанын, оның сапалық белгісін
білдіре отырып, эстетикалық, әлеуметтік ерекшеліктерді
көрсетеді.
Өлшемдік ұғымға байланысты қалыптасқан ... Әйел ... ... ... ... ... ... атқарғанын, соның негізінде біраз
атаулардың қалыптасқанын кездестіреміз. Мысалы:
көйлектік мата, туырлықтық киіз, бір дағар жүн (дағар –
қап), бір шүйке жүн, бір ... жіп, ... ... адам ... ... ұзын-қысқалығын, биіктігі
мен аласалығын, алыс-жақындығын, қалың яки жұқалығын,
жуан-жіңішкелігін, кеңдігі мен тарлығын анықтау үшін
қазіргідей өлшеуіш құралдарын (техникалық құралдар)
пайдаланған жоқ. Айналадағы нысандар мен ... ... ... дене ... ... ... есту, сезіну
қасиеттері арқылы және түрлі бұйымдармен, құрал-саймандармен
салыстырмалы түрде кең түрде қолданып, өлшем ... ... ... ... қатысты қалыптаскан мына
сияқты атаулар да қолданылады. Есеп таяқ – өрмек адарғысының
алдында тұратын, бой жіптерді санап, ... ... ... Жалпы,
бой жіптерді санап, байлап қоятын таяқты есепші, есептаяқ,
кергіш сабау, серу ағаш, серу жіп деп әртүрлі ...... ... ... ... төрт ... жіп
мөлшері. Төрт ұршық бір алқым, ал төрт алқым жіп бір
бас, бір домалақ деп ... ...... ... құр
(арқан бойы, желі бойы дегендермен байланысты). Доғалақ – ... жіп; ... ... ... ...... ... үшін әр жерінен байлап жасаған шумақ. Келеп жіп –
оралған өрмек жібі ... не ... ... ... иірген
жіптерді бір метрдей ұзындыкта орау).
Қорыта айтқанда, қазақтың байырғы өлшемдерінің атаулары
–халқымыздың когнитивтік санасындағы ерекше мәдени
ақпараттық ... бар ... ... ... ... – этностың өзіне тән ментальдық ойлау жүйесі мен
танымының айнасы.
Дыбыселіктеуіштік, дыбысбейнелеуіштік уәжіне байланысты
қалыптасқан атаулар. Қазақ тіл біліміндегі еліктеуіш
сөздерге, фонетикалық уәжділікке байланысты ... ... ... ... еңбектерін басшылыққа ала отырып, әйел
қолөнеріне қатысты атаулардың қалыптасу, шығу негізі
дыбыселіктеуіш, дыбысбейнелеуіш сөздерге барып саятын
сөздерге мыналарды жатқызуға болады: Дорба ... ... ... – тоқыма ыдыс яки киіз ыдыс (қалта). Жалбағай –
күн өтпеу үшін яки масадан қорғану үшін тігілген бас ... ... ... < ... ...... ... шапан, күпі. Кей жерде бұл күмпі аталады (күмпей

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Адамға байланысты фразиологизмдердің этнолингвистикалық сипатын оқыту23 бет
Аягөз ауданындағы этнонимдердің этнолингвистикалық табиғаты72 бет
Мақал-мәтелдер құрамындағы сан есімдердің этнолингвистикалық сипаты103 бет
Тіл мен мәдениет мәселесінің этнолингвистиканы қалыптастырудағы ролі59 бет
Халықтық наным-сенімдердің этнолингвистикалық сипаты81 бет
Қазақ тіліндегі төрт түлік малға байланысты қолданылатын тұрақты тіркестердің этнолингвистикалық сипаты6 бет
Қазақ тіліндегі халықтық медицина терминдеріне этнолингвистикалық сипаттама127 бет
Қазақ тіліндегі әйел қолөнеріне байланысты халықтық лексиканың этнолингвистикалық сипаты22 бет
Қазығұрт өңірі топонимиясының этнолингвистикалық сипаты24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь