Еңбек құқығы қайнар көздерінің жүйесі

Кіріспе
1 Қазақстан Республикасының еңбек құқығының көздері
1.1 Еңбек құқығы қайнар көздерінің ұғымы
1.2 Еңбек құқығының қайнар көзінің негізгі ерекшеліктері мен белгiлері
1.3 Халықаралық құқықтық актілер . еңбек құқығының қайнар көзі ретінде
2 Еңбек құқығы қайнар көздері жүйесінің ерекшеліктері
2.1 Еңбек құқығы қайнар көздерінің жүйесі
2.2 Еңбек құқығындағы нормативтік актілердің түрлері
2.3 Еңбек құқығының қайнар көздерін талдау
2.4 Еңбек туралы нормативтік құқықтық актілердің уақыттығы, кеңістіктегі және адамдар бойынша күші
Қорытынды
Глоссарий
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан - Конституция бойынша ерікті, дербес әрі демократиялық құқықтық мемлекет [Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 жыл]. Осыған сәйкес оның дербес демократиялық заңдары да болуға тиіс. Осындай зандардың біріне Еңбек кодексі жатады. Бұл заңның негізгі атқаратын қызметі - коп салалы және аумақты бірыңғай еңбек қатынастарын жан-жақты реттеу және оны одан әрі қарай дамыта түсуге әсер ету.
Қазіргі қолданыстағы Еңбек кодексін 2007 жылғы 15 мамырда қабылдаған болатын[Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 мамырдағы N 251 Еңбек Кодексi]. Содан бері 5 жылдан астам уақыттың ішінде бұл кодексіміз әжептеуір жақсы қызмет атқарып келеді. Әрине, оған заман талаптарына сәйкес көптеген өзгерістер мен толықтырулар енгізіледі.
Республикамыздың тәуелсіз егемендік дәрежесіне жаңа еңбек зандары, әсіресе жаңа Енбек Кодексі сай келеді. Ол дегеніміз пайда болып, жүргізіліп келе жатқан жаңа рынок тыныстарын, жалдамалы еңбекпен әлеуметтік әріптестік қатынастарын жүргізе отырып, халықты жұмыспен түгел қамтып, олардың әлеуметтік қамсыздандыру қарекеттерін толығынан іске асыру болып табылады.
Еңбек құқығы өмірден туған жаңа белестер мен оқиғаларға етене жақын, сезімтал, оларды тез қабылдап, електен өткізіп, жаңа бағытта дами тусуіне жол салады. Еңбек құқығы аясында, мәселен, әлеуметтік серіктестік, халықаралық еңбек құқықтары сияқты құқықтың жаңа салалары пайда болды. Рыноктық сауда қатынастарының заңдылығына байланысты еңбек әлемінде жұмыссыздық шыға бастады. Осыған сәйкес халықты жұмыспен қамту проблемасы туды, тиісінше осыған сәйкес заңдар да шығарыла бастады. Кәсіпкерлік қызметтермен байланысты орта және шағын кәсіпкерлікті дамыту, еңбек рыногына жұмыскерлерді тарту саясаты жүргізіліп жатыр.
Мұның бәрі сұраныс пен ұсынысты реттейтін рынок заңдылығына қызмет жасамақ.
Еңбек құқығының көздері жайында сөз еткенде еңбек туралы құқықтық нормаларының мазмұнын анықтайтын және олар туындайтын құқықтық еңбек нормаларының бастауын айтуға болады. Еңбек құқығының қайнар көздері – бұл қай органның қандай мəселелерге қатысты қабылдағанына байланысты ерекшеленетін еңбек заңнамасының нормативтік құқықтық актілері. В.Н.Уваров[11] атап өткендей, еңбек құқығы қайнар көзінің түсінігі тура мағынада еңбек құқығының нормаларына бастама беретін, еңбек туралы нормаларды туындататын жəне олардың мазмұны анықталатын қасиеттен тұрады, сондықтан еңбек құқығының қайнар көздерін 2 құрамдас бөліктің: еңбек туралы құқықтық нормалардың материалдық мазмұнының жəне нысанының біртұтастығы ретінде сипаттауға болады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

Нормативтік құқықтық актілер:

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 жыл
2. Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 мамырдағы N 251 Еңбек Кодексi

Негізгі әдебиеттер:

1. Шайбеков К.А. ҚР еңбек құқығы. – Шымкент-Түркістан: 2007.
2. Айымханова Н. ҚР еңбек құқығы. – Алматы: Жеті жарғы, 2002.
3. АхметовА., Ахметова Г. Еңбек құқығы. – Алматы: Заң әдебиеті, 2005.
4. Хамзин А.Ш, Хамзина Ж.А, Хамзина Л.А Трудовое право РК. – Астана: 2004
5. Хамзина Л.А Трудовое право РК. Атамұра.
6. Абузярова Н.А. Значение нормативной обоснованности правовых актов в трудовом праве // Право и государство, 1998. № 2 (10). – С. 43-45.
7. Трудовое право зарубежных стран – Алматы, 2001. – 214с.
8. Международное трудовое право. – Алматы, 2000. – 211с.
9. Берешев С. Развитие социального партнерства в Казахстане: перспективы и проблемы. // Труд в Казахстане. 2001. № 4.
10. Нурланова Н. Регулирование социально-трудовых отношений на современном этапе.// Труд в Казахстане. 2002. № 6.
11. Уваров В.Н. Трудовое законода¬тельство РК, Алматы, 1997
12. Трудовое право России. Гу¬сев К.Н. - М.: ЮРИСТЬ, 1998.
13. Трудовое право/под ред. Смир¬нова. О.С. М. 1998
14. Кагазов О. Трудовое право РК.- Алматы, 2000.
15. Уваров В.Н. Трудовое законодательство РК – Алматы, 1999.
16. Сыроватская Л. А. Трудовое право. - М., 2000
17. Волкова В. Влияние контрольных механизмов международного права на развитие республиканского законодательства о труде//Фемида. - 2003. - N10. - С.20-23.
18. Идрисова С. Влияние международных договоров на развитие трудового законодательства Республики Казахстан//Правовая реформа в Казахстане. - 2003. - N3. - С.101-105
19. Волкова, В. Юридические особенности международных правовых актов о труде//Правовая реформа в Казахстане. - 2004. - N1. - С.102-106.
20. Абузярова Н.А. Трудовое право РК. – Актобе, 1997.
21. Гусов. К.Н., Толкунова В.Н. Трудовое право России: Учебник. – М.:
22. Юрист, 1997.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
------------------------------------------
Қорғалуға жіберілді:
Кафедра меңгерушісі
_________ -------------------.
“ ___” ________ 2012 жыл
Д И П Л О М Д Ы Қ Ж Ұ М Ы ... ... ... қайнар көздерінің жүйесі”
Мамандығы 050301 – Заңтану
Орындаған: күндізгі оқу бөлімінің --------
топ ... ... ... ... ... ... ... еңбек құқығының көздері
1.1 Еңбек құқығы қайнар көздерінің ұғымы
1.2 Еңбек құқығының қайнар көзінің негізгі ерекшеліктері мен белгiлері
1.3 Халықаралық құқықтық ...... ... қайнар көзі ретінде
2 Еңбек құқығы қайнар көздері жүйесінің ерекшеліктері
2.1 Еңбек құқығы қайнар көздерінің жүйесі
2.2 Еңбек құқығындағы нормативтік актілердің түрлері
2.3 Еңбек ... ... ... ... ... туралы нормативтік құқықтық актілердің уақыттығы, кеңістіктегі
және адамдар бойынша күші
Қорытынды
Глоссарий
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан - Конституция бойынша ерікті, ... ... ... ... ... Республикасының
Конституциясы 30 тамыз 1995 жыл]. Осыған сәйкес оның ... ... да ... ... Осындай зандардың біріне Еңбек кодексі жатады. Бұл
заңның ... ... ... - коп ... және ... бірыңғай еңбек
қатынастарын жан-жақты реттеу және оны одан әрі ... ... ... ... қолданыстағы Еңбек кодексін 2007 жылғы 15 мамырда қабылдаған
болатын[Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 мамырдағы N 251 ... ... бері 5 ... ... ... ішінде бұл кодексіміз
әжептеуір жақсы қызмет атқарып келеді. Әрине, оған ... ... ... ... мен ... енгізіледі.
Республикамыздың тәуелсіз егемендік дәрежесіне жаңа еңбек зандары,
әсіресе жаңа Енбек ... сай ... Ол ... ... ... жүргізіліп
келе жатқан жаңа рынок тыныстарын, жалдамалы еңбекпен әлеуметтік әріптестік
қатынастарын жүргізе ... ... ... ... ... ... қамсыздандыру қарекеттерін толығынан іске асыру болып табылады.
Еңбек құқығы өмірден туған жаңа ... мен ... ... ... ... тез қабылдап, електен өткізіп, жаңа бағытта дами тусуіне
жол салады. Еңбек құқығы ... ... ... ... ... ... сияқты құқықтың жаңа салалары пайда болды.
Рыноктық сауда ... ... ... ... ... шыға ... Осыған сәйкес халықты жұмыспен қамту проблемасы
туды, ... ... ... ... да ... ... ... байланысты орта және ... ... ... еңбек
рыногына жұмыскерлерді тарту саясаты жүргізіліп жатыр.
Мұның бәрі сұраныс пен ұсынысты реттейтін рынок заңдылығына ... ... ... ... сөз ... ... туралы құқықтық
нормаларының мазмұнын анықтайтын және олар туындайтын құқықтық еңбек
нормаларының ... ... ... ... ... ... көздері – бұл
қай органның қандай ... ... ... ... ... ... ... құқықтық актілері.
В.Н.Уваров[11] атап өткендей, еңбек ... ... ... ... ... ... құқығының нормаларына бастама беретін, еңбек туралы
нормаларды ... жəне ... ... ... ... тұрады,
сондықтан еңбек құқығының қайнар көздерін 2 құрамдас ... ... ... ... ... мазмұнының жəне нысанының біртұтастығы
ретінде сипаттауға болады.
Еңбек құқығы ... ... ... ... ... байланысты. Еңбек қатынастары барысында бірлескен еңбек
жүзеге асырылған кезде қызметкер мен жұмыс берушінің ... ... ... ... ... ... ... болуы
мүмкін. Мұндай жағдайда оларды реттеудің, еңбек қатынастары жүйесіндегі
белгілі бір құқықтық ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі бұл нормаларды, жүріс-тұрыс ережелерін
мемлекеттің арнайы органдары анықтайды. Яғни, еңбек ... ... ... ... ... ... қалыптастыру, оған
заңдар, жарлықтар, қаулылар жəне өзге нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... ... Бұл ... біз еңбек құқығының
қайнар көздері түсінігінің формальды немесе заңды ... ... ... Жұмыстың ізденіс-зерделеу және зерттеу объектісіне
қоғамдық қатынастар, ондағы ... ... ... ... ... ... ... асыру мен реттеу болып табылады.
Зерттеу пәні болып еңбек құқығы қайнар көздерінің ... оның ... мен ... ... мәселелерді қамтитын Қазақстан
Республикасының заңнамалары, ... ... ... ... органдармен, азаматтар және ұйымдармен қатынастарын реттейтін
құқықтық аспектілер кіреді.
Зерттеу ... мен ... ... зерттеу жұмысының негізгі
мақсаты – еңбек құқығы қайнар көздерінің жүйесі ұғымына талдама ... ... осы ... ... ... мәселелерді талқылау;
зерттеу мәселесі бойынша заңнамаларды жетілдіру жөнінде ұсыныстар келтіру
болып табылады.
Аталған мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... тиіс мынадай міндеттер туындайды:
- Қазақстан Республикасындағы еңбек құқығы ... ... ... ... ... ... жалпы тұрғыда
қарастыру;
- Еңбек құқығы қайнар көздерінің жүйесі ұғымын салыстырмалы
құқықтық ... ... ... ... мен ... ... ... ғылыми танымның диалектикалық-
материалистік, жүйелі-құрылымды және ... ... Ал ... ... ... ... және құқық
теориясы, азаматтық құқық және ... ... ... және ... ... ... ... қазақстандық ғалымдардың
еңбектерінде, сондай-ақ таяу және қашық шет елдердің, әсіресе ... ... ... ... бойынша жасалынған теориялық байлам-
түйіндері, соларға қатысты жаңаша көзқарастар мен ... ... ... ... ... ... өзіндік нақты,
дербес шешімін табуға арқау болып, ... ... ... ... бірге,
дипломдық тақырыптың өзекті мәселелерін жеткілікті көлемде ашып көрсетуге
азаматтық құқықтық заңдар, арнайы меншік құқығы ... ... ... ... ... ... (басқа да) нормативтік құқықтық актілер
айтарлықтай септігін тигізді.
Дипломдық зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі. Тұтастай алғанда ... оған ... ... мен автордың берген тұжырымдамалары ... ... ... ... ... ... қаралып (талқыланып)
мақұлданған.
Дипломдық жұмыстың көлемі және құрылымы. Жұмыстың ... ... ... ... ... мәселелері мен қисындылығына және
деңгейіне байланысты кіріспеден жеті бөлімшеден ... екі ... ... ... ... ... мен әдебиеттер
тізімінен тұрады.
1 Қазақстан ... ... ... ... ... ... қайнар көздерінің ұғымы
Қайнар көзді бұлақ, бастау деп те айтады. Әрине ол су бастауы, ... жер. Су ... ... ... ... ол ... құяды, өзен дарияға
құяды. Құқық та осы сияқты әрбір заң, ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі құқықтық нормалары
бар, сөйтіп солардың қосынды жиынтығынан құқық ұғымы ... ... ... ... ол ... көп ... бір ... жалпы құқық туралы айтылған, жазылrан мәмілелер осы еңбек
құқығына да тиісті, ... онын да ... ... тән қайнар бұлақтары бар.
Сондықтан кітаптың бұл тарауында осы еңбек құқығына тән қайнар ... сөз ... ... ... н біз заң тұрғысынан ... ... ... қарауымыз керек
Еңбек құқығының қайнар бұлағы материалдық тұрғыдан заңға енгізілген
мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... Оның мазмұны қоғам өміріндегі материалдық жағдайлармен
байланысты анықталады.
Формальдық ... яғни заң ... алып ... ... ... ... ... құқықтық нормативтік актілер, солардың жиынтығы жатады.
Ол нормативтік актілерде ... ... ... тиісті құқықтық
нормалар болады. Сонымен қатар құқықтың қайнар бұлағына құқықтық принциптер
мен институттарды да жатқызамыз. ... ... ... ... пен ... ... ... жинақталған.
Құқықтың қайнар көзі деп - құқық нормаларында көрініс ... ... ... ... жарлықтар, қаулылар, нұсқаулар, ережелер,
сондай-ақ, заң шығармашылықтың басқа да актілерін айтамыз. Ол ... ... ... ... ... үшін қажетті жағдай, олардың қоғамдық
қатынастарды реттеудегі мынадай қасиеттерінің болуы шарт: жаңа ... ... ... ... ... немесе олардың күшін жойып жіберу
сияқты ресми қабілеті болуы қажет. Құқықтық нормалар формальдық анықталған
сипаттамасымен де түрленіп ерекшеленеді. құқықтың ... ... ... ... өмір сүре ... ... ерік тек белгілі ... ... ... ... ... құқық қасиетіне ие бола
алады[1].
Енді бұл мәселе жөнінде ғалымдар пікірлерін келтірейік.
З.С.Беляева[4], ... ... ... Университетінің
профессоры құқықтың қайнар көзі деп ... ... ... ... ... ... ... жоятын нормативтік актілер
болып табылады дейді. Бұл ... ... ... ... туралы
анықтаманың дұрыс жағы мұнда қоғамдық қатынасты ... ... ... ... ... ... нормалардың іс-әрекеті, құзіреті
көрсетілген.
1982 жылы шыққан В.И.Смолярчуктің[13] (Мәскеу) еңбек құқығы оқулығында
мынадай анықтама бар: ... ... ... ... көзі ... ... қатысуымен мемлекеттік құзіретгі органдардың,
жұмысшылар мен қызметшілердің ... ... ... үшін ... ... ... сондай-ақ мемлекеттік органдар мен
кәсіпорындардың арасындағы еңбек қатынастарын реттеу үшін ... ... ... ... анықтама талапқа сай келмейді, өйткені онда елеулі
кемістіктер бар. Біріншіден, ... ... ... ... ... және ... ... бірнеше реттен
қайталанады. Екіншіден, еңбек ... ... ... ... және ... ... байланысты басқа да қоғамдық қатынастар
реттеледі, ал еңбек жағдайлары ... олар ... ... ... ... әрі ... құқықтың қайнар бұлағы болып нормативтік
актілер танылады, ал ... ... ... қатынастарды реттейтін
құқық нормалары кіреді. Оның үстіне, мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру
қатынастары-бұлар таза ... ... ... ... ... Бұл жерде даулы мәселе оның пәндік тәуелсіздігінде яғни бұл
қатынастардың еңбек құқығына немесе ... ... ... ... жататындығында.
Еңбек құқығының қайнар бұлағы туралы пікір А.И.Ставцеваның (Мәскеу)
еңбегінде[12] де келтірілген. Онда "Еңбек қатынастары және ... ... ... ... реттейтін құқық нормалары нормативтік акті
болып табылады", делінген.
Мемлекеттік билікпен заң ... ... ... ... - халық болып табылады. ҚР Конституциясы бойынша халық өз билігін
республикалық референдум және ... ... ... ... ... деп
көрсеткен. Халықтың және мемлекeтrің ... сөз айту ... ... ... қатар конституциялық қүзіреттілігі шегінде Республика
Парламентіне берілген. Республикалық басқару және басқа да мемлекeтrік
органдар өздерінің ... ... ... ... ... Осымен
қатар еңбек қүқығы қайнар көздерінің ... ... ... ... ... мен ... жатады. Мысалы, мынадай жалпы қағидалар
- мемлекеттін егемендігі мен ... ... ... және
халықтық билік, сонымен қатар құқықпен заңның біріншілігі мен ... ... ... ... ... ... құқығының қайнар бұлағы болып
табылады.
Тек егеменді және тәуелсіз ... ғана ... ... мен ... ... актілер шығара алады. құқық пен ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Халықтық билік пен жариялылық қағидасы жалпы халықтық референдум
арқылы жузеге асырылады, ... ... 1995 жылы 30 ... ҚР
Конституциясы қабылданған. Қазіргі таңда ҚР заң шығарушылық ... ... ... атымен және Парламенттің атынан қажетті ... ... ... ережелер қабылдайды.
Осындай қайнар көздің маңыздылығы бар қасиетке сонымен ... ... ... да ... яғни мамандық таңдау еркіндігі және кәсіп
таңдау еркіндігі. қазіргі кезде, ... ... пен жеке ... кең етек ... ... ... құқықтық институттар да құқықтың қайнар
бұлағы болып табылады. Мұндай институттарға ұжымдық ... мен ... ... ... ... және еңбек қорғау тағы басқа да құқықтық
институттар жатады. Олар осыған сәйкес ... ... ... құқық қайнар бұлағы бола алады. Алайда, еңбек қуқығы құқық
саласы ретінде жекеленген ... ... ... ... ... ... қайнар көздері ретінде мемлекеттің құзыретті
органдарының еңбек жəне өзге де қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... Басқаша айтар болсақ,
еңбек құқығының қайнар көздері – бұл ... ... ... жəне ұйымдастыру жөніндегі қатынастарды, еңбек нарығын реттейтін
нормативтік құқықтық актілер.
Еңбек құқығының қайнар көздері осы саланың нормаларынан тұрады ... осы ... ... ... ... ... ... ҚР
Еңбек кодексі еңбек құқығының жұмыстан босату туралы нормалардан ... ... ал ұйым ... ... ... (немесе қызметке қабылдау,
ауыстыру, тəртіптік жаза тағайындау) туралы бұйрығы ... ... ... алғанда еңбек құқығының барлық қайнар көздері қайнар көздер
жүйесін ... ... олар өз ... ... ... ... ... туралы халықаралық-құқықтық актілерден (Халықаралық
еңбек ұйымының конвенциялары жəне ұсынысатыр, БҰҰ-ның актілері жəне өзге де
халықаралық ... жəне ... ... да ... ... ҚР ... Кеңесінің жəне Жоғарғы Сотының нормативтік
қаулыларынан, ҚР ... ... жəне өзге де ... ... ... ... ... ҚР Үкіметінің қаулылары, Еңбек жəне халықты
əлеуметтік қорғау министрлігінің қаулылары, өзге де ... ... ... ... ... ... локальдық
нормалардан (белгілі бір ұйым ... ... ... ... нормативтік бөліктеріне, сонымен қатар, əлеуметтік-əріптестік
келісімдерге дейін белгілі бір кезектілікті құрайды.
1.2 Еңбек құқығының қайнар көзінің негізгі ... мен ... ... ... ... ... өзінің территориясыңда
өзінің құқықтық нормалар шығарушылық кәсібін кең жүзеге асырады. Сондықтан
да біздің республикамызда еңбектік заң шығарушылық кең ... заң ... бір ... - ... құқығының нормаларын
жасағанда кәсіподақтар қатысады. Олар:
а) ҚР кәсіподақтары заң шығару инициативасына иеленеді.
б) Заң ... ... ... ... және ... ақы ... ... өздерінің заң жобаларын усынады.
в) Кәсіподақтардың келісуінсіз, бекітуінсіз мемлекеттік органдар еңбек
туралы нормативтік актілерді қабылдамайды.
г) Маңыздылығы мол ... ... ... ... ... бірлесе отырып қабылдайды.
Еңбек құқығының нормаларының құрамында орталықтандырылған актілер мен
қатар, сондай-ақ локальдық актілер де кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... қатысуымен жергілікті
ерекшеліктерді ескере отырып қабылдайды. Олардың қатарына еңбек тәртібінің
ішкі ережелері, жалақы, сыйлықақы ... ... ... мен ... ... нормативтік актілер - жалпы еңбек заңдар шығармашылықтың
маңызды бөлігін құрайды. Сондықтан, локальдық ... - ... ... ... ... ... ... жетілдіре түседі[2].
Еңбек құқығы нормаларының құрамында үлкен орынды еңбек министрлігінің
актілері алады.
ҚР еңбек министрлігі өздерінің актілерін ереже, инструкция, ... ... ... ... еңбек министрлігінің нормативтік актілері ай сайын ... ... Бұл осы ... ... ... ... ... бұлағының негізгі белгілері мына томендеriлер.
1. Нормативтік сипаттамасы, яғни бұларды құқықтың қайнар көзі деп
мойындау үшін, ... ... ... ... ... ... сөйтіп олардың
қоғамдық қатынастарды реттейтін қасиеті ... ... ... ... ... ... ... болып табылады, егер олар жаңа
нормалар шығар са немесе оларды ... ... ... ... ... ... ... Нормативтік акті қоғамдық қатынастарды реттеуші
қүқықгың қайнар көзі болып ... ... ... басықасыңда мемлекет
өзінің органдарымен тұратын болса.
3. Жалпығы бірдей міндеттемелік ... ... ... ... ... ... ... яғни көпшілікке
арналады.
Нормативтік актілердің тұрақты қолдану қасиеті болуға тиіс. Олар бір
рет ғана қолданып қойылмай, ... ... ... ... ... ... жойғанша.
Ал белгілі бір тұлғалар мен бір реттік қолдануға ... ... ... ... ... олар ... норманы қолдану актілері болып
табыдады. Осылайша олар занды фактілер деп аталады.
Еңбек құқығының ... үш ... ... ... ... ... (рұқсат беруші), бағыттаушы (кеңес, ұсыныс) нормалар.
Құқықтың қайнар көзі деп ... ... ... қабылданған
нормативтік актілерді айтамыз. Олардың сомасынан заң шығарушылық тұрады.
Нормативтік актілер ... бір ... мен ... ... шығарылады.
Олар әртулі заң күшіне ие болып, озара ... ... ... тұрады, яғни актілердің қандай органмен қабьтданғаңдығымен
байланысты. ... ... ... ... актілері жоғары турған
органдардың актілеріне бағынады және оларға сәйкес ... ... ... біз ... құқығының қайнар көздерінің белгілеріне жоғарыда
айтылғандарға тағы тоқтала кетеміз.
Еңбек құқығының көздері жайында сөз ... ... ... ... мазмұнын анықтайтын және олар ... ... ... ... ... болады. Бұл тұрғыдан алғанда еңбек құқығының
көздерін екі компонеттің: еңбек туралы ... ... ... мен ... ... ... деп ... болады.
Материалдық мазмұн құқықтық реттеуді ... ... ... ... ... ... ұйымдастырудың бара-бар құқықтық тетігін
жасаудағы сұранымы ... заң ... ... және ... ... шығаруды (ұжымдық шарттар, келісімдер, т.б.) тездетеді.
Еңбек құқығы көзінің басқа бір ажыратылмас ...... ... ... ... ... ... Бұл жерде әңгіме
формальдық, заңдық мағынадағы ... ... көзі ... ... отыр.
Мәселе “құқық нормасының құқық көзінен тысқары болмайтындығында және ... ... ... ... мен оның нәтижесі еңбек құқығы
көзін қалыптастырудағы біртұтас үзіліссіз процесс ... атап ... ... ... ... ... және ... саласындағы жалпыға
бірдей харакет ережесі ретінде ... ... заң ... ... ... нормаларын даярлау және рәсімдеу, қабылдау ... ... ... ... ... және ... алу рәсімі 1998 жылғы
24 наурыздағы “Нормативтік құқықтық ... ... ... Заңында белгіленген. Норма ... ... және ... ... құқықтық реттеудің шегіне байланысты
еңбек ... ... ... ... да әртүрлі болады. Бұл
Қазақстан Республикасының заңдары, Қазақстан ... ... ... ... ... ... министрліктер мен
ведомстволардың бұйрықтары, т.б. болуы мүмкін. Бұлардың барлығы бір ортақ
түсінікті – ... ... ... ... ... ... ... нормативтік құқықтық акт дегеніміз – референдумда
не мемлекеттің өкілетті ... ... ... ... ... бір ... ... ресми құжат, ол құқықтық нормаларды
белгілейді және олардың әрекетін өзгертеді, доғарады немесе тоқтата ... ... көзі ... ... ... мына ... сипатталады. Біріншіден, жалпыға міндеттілігі ... тән ... ... Бұл оларды басқа әлеуметтік нормалардан
(мысалы, қызметтік этикадан) ажыратуға мүмкіндік береді. Норма шығарушылық
практикада құқық ... ... ... ... ... құқықтық
актіде көрсетілген, неше қайтара ... ... және ... ... ... ... тарайтын жалпыға бірдей ереже ретінде
түсініледі. Екіншіден, ... ... ... ... нормаларын (заңдар,
жарлықтар, қаулылар, т.б.) айтудың және ... ... ... бар. Басқа сөзбен айтқанда, жалпыға бірдей міндетті ... ... ... ... ... ғана ... көзі (оның ішінде
еңбек құқығының) бола алады[9].
Сонымен, еңбекті ұйымдастыру және ... ... ... ... ... ... ... норманы дайындау ... ... ... ... ... ... нормасының сыртқы
айтылу формасы ретінде, құқықтық шығармашылықтың нәтижесі де ... ... ... ресми формасы қызметін атқарады. “Құжаттық түрде
обьектіленген құқықшығарушылық актісі – деп жазады ... ... ... ... С.С. ... – тиісті заң нормалырының ... және ... ... ... ... олардың бар екендігінің формасы болып
табылады”.[23]
Жоғарыда көрсетілгендей, еңбек қатынастарын ... ... ... нормативтік құқықтық актілерде өз бекімі табады. Бұл
актілердің ... ... ... заңнаманы құрайды.
Еңбек құқығы және еңбек заңнамасы ... ... мен ... ... жоқ, еңбек құқығы және еңбек заңнамасы өзінің мәні және ... ... ... ... бір ... ... ... қоғамдық
ұйымдастырудың жалпы құқықтық қағидатына бағынады, бүтіндей ұлттық құқықтық
жүйенің элеметтері болып табылады. Еңбек заңнамасының ... мен ... ... бір ... ... ... ... құқығы өзінің
бірлігінде құқықтың дербес саласын құрайтын, құқықтық ... пәні ... ... біршама ерекшеленген құқықтық нормалар жиынтығы. ... ... бұл ... ... құқығының сыртқы формасының
көрінісі, оның ішкі салалық мазмұны ретінде болады.
Сонымен ... ... ... мен ... ... бірлігі олардың
өзінше дербес дамуын жоққа ... ... ... ... мен ... ... бәрі бір олардың ... ... ... саласының дамуы оның қалыптасуының обьективтік факторларымен
байланысты. Әңгіме жалпы қоғамдық – ... ... оның ... ... ... ... ... байланыс жайында.
Экономикалық реформа мен нарықтық қатынастардың қалыптасуы жағдайында еңбек
құқығының әлеуметтік рөлі ... ол ... ... ... құрудың,
еңбек ресурстарын ... ... ... ... ұтымды құралы бола алады. Ал, еңбек ... ... ... ... ... ... ... бар. Бұл, мысалы құқық
шығарушылық тапқан. Заң шығарушының қалауы бойынша еңбек ... ... ... ... кешенді заң актісінде бекітілуі мүмкін. Еңбек жайында
заңда белгіленген жалпы құқықтық норма заңнан ... ... ... ... ... ... ... көп деңгейлі құрылым, ол құқық
нормалары жүйесі мен еңбек қатынастары ... ішкі ... ... ... ... ... күші бар ... жайындағы
нормативтік құқықтық актілердің жиынтығын қамтиды. (Тиісінше, еңбек құқығы
саласының құрылымдарын). Еңбек туралы заңнама ... ... ... шарттардың еңбек туралы ұлттық ... ... бар, ... егер оны ... үшін ... Республикасының
заңын шығару шартта көрсетілмеген болса, тікелей қолданылады.
Қазақстан Республикасындағы еңбек құқығының көздеріне сипаттама
бергенде ... ... жөн: ... ... ... ... қарай еңбек заңдары жүйесін қалыптастырудағы кейбір
ерекшеліктерді, тиісті нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... құзырын; актілерді жариялаудың белгіленген тәртібін;
еңбек туралы ... ... ... локальдық (жергілікті) норма
шығарушылықтың есепке алынуын және басқа факторларды. Мұнын бәрі ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруға, еңбек
заңдарын жетілдіруге және ... ... ... ... ... ... ... қажетті жағдай тудырады. Нормативтік құқықтық
актілердің өзіндік үстемдіктері дегеніміз олардың ... ... ... және өзара қатынасы. Мысалы, біз ... ... ең ... ... күші бар ... құқықтық акті деп
танимыз. Әртүрлі ... ... ... ... күшін белгілегенде
заңнамада нормативтік құқықтық актінің деңгейі деген ұғым ... ... ... ... ... ... ... құқықтық актілер
иерархиясында өзінің заңдық күшіне қарай алатын орнын ... ... ... ... ... туралы нормативтік құқықтық актілердің иерархиясынан тиісті
актілер ... ... ... ұғымы тікелей байланысты. Өкілетті
органдар дегеніміз Қазақстан Республикасының Конституциясында, Нормативтік
құқықтық актілер туралы Заңда (1998) ... ... ... ... адамдардың құқықтық мәртебесін анықтайтын заңнамада белгіленген,
өздерінің өкілеттігіне сәйкес нормативтік ... ... ... ... ... мен ... адамдар. Атап айтқанда өкілетті
органға Қазақстан Республикасының Президенті, Қазақстан Республикасының
Парламенті, Үкіметі, Конституциялық кеңесі, ... ... ... ... ... ... және атқарушы органдар, т.б. жатады.
Еңбек туралы құқықтық нормалар ... ... ... ... ... ... мүмкін. Мысалы, «Діни қызмет және діни
бірлестіктер туралы»  Заңында арнайы бап бар, онда ... ... ... ... мен мекемелеріндегі еңбек
қатынастарын реттеудің тәртібі көзделген.
Еңбек құқығы ... ... ... ... ... актілері маңызды роль атқарады. Мысалы, ... ... 1994 жылы 9 ... қол ... “Өздерінің еңбек
міндеттерін орындауға байланысты жарақат алып, кәсіби ауруға ... ... ... ... ... жұмыскерлердің алған зиянның орнын
толтыруға құқығын өзара мойындау туралы Келісім”[12], т.б.
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес (8 бап), халықаралық
ынтымақтастық ... ... алып ... ... құқықтың
қағидаттары мен нормаларын мойындайтын және құрметтейді. Бұл ... БҰҰ Бас ... 1948 жылы 10 ... ... ... ... бірдей декларациясына назар аударалық. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бар. Мысалы, олар әр
адамның еңбекке, жұмысты еркін таңдауға, еңбектің әділ және ... және ... ... ... ... ... ақыны тең
төлеуге, өз мүдделерін қорғау үшін кәсіпкерлер одағын ... (23 ... ... ойға ... мөлшерде шектей отырып, демалып сайрандауға,
төленетін мерзімді демалыс алуға (24 бап); өз ... ... ... қол ... (21 бап) және ... ... ... Бас
ассамблея Адам құқығының жалпыға бірдей декларациясын жариялағанда барлық
халықтар мен барлық мемлекеттердің осы ... мен ... ... және ... ... ... ... және білімділік жолмен
құрметтеуін қамтамасыз етуге шақырады.
Еңбек құқығы көздерін қалыптастыруда Халықаралық еңбек ұйымы ... ... ... ... ... бойы ... әртүрлі мәселелері бойынша конвенциялар қабылданды, атап
айтқанда – жұмыс бастылық ... ... ... ... ... ... ең төменгі жас туралы, ананы қорғау туралы, жұмыс
уақытын қырық сағатқа дейін қысқарту ... ... ... ... ... ... ... гөрі ұсыныстық
сипаттағы халықаралық құжатқа (шартқа) ... онда бір ... ішкі ... ... ... жоқ. ... егер ... да бір конвенцияны
елдің парламенті ... ол ... ... ... ... ... туралы
ұлттық заңнаманың құрама бөлігі болады.
Еңбек құқығы көздерін қалыптастырудың тағы бір ерекшелігі – ... мен ... ... ... ... ... ... шарттар, келісімдер), Қазақстан Республикасындағы экономикалық
реформалар мен нарықтық қатынастар ... ... ... ұжымдық –
шарттық әдіспен реттеудің рөлі артады. ... ... мен ... ... ... ... мен жұмыскердің өзара мүдделері негізінде
еңбек жағдайын белгілей алады. Белгілі ... ... ... ұжымдық
шарт жергілікті нормативтік – құқықтық актіге айналады.
Ал ұжымдық ... ... ... олар да ... құқықтық
актілер болып табылады, онда белгілі бір аймақтардың, ... ... ... үшін ... ... ... бастылықты және
әлеуметтік кепілдікті белгілеудегі тараптардың міндеттемелері болады.
Сонымен, еңбек құқығының көздері туралы ... ... ... ... ... ... материалдық негіздемесі), еңбек
туралы құқықтық нормаларды белгілі бір формаға қалыптастыру және ... ... ... ... ... ... – еңбек құқығының қайнар көзі ретінде
Еңбек құқығының қайнар көзіне халықаралық құқықтық актілерде жатады.
Олардың қатарына ... ... ... ... ... мен стандарттар еңбек қатынастарын, еңбек жағдайларын,
еңбек қорғау, еңбек дауларын және т.б. ... ... ... ... ... ... ... халықаралық
еңбек заңдары (кодекс) құралады.
Атап айтатын жағдай - мемлекет қабылдаған ұлттық ... ... ... ... ... келетін болса халықаралық
құқықтық нормалар басым келеді.
Қазақстан Республикасының өкілетті органдардың шетелдермен ... ... ... ... мен ... ... ... жасалады. Олар ресми түрде ... ... ... ... Республика аумағында заңды күшіне енеді
және бұлжытпай ... ... ... ... ... ... ... және көптарапты болып қабылдануы мүмкін. Олар екі түрлі бағытта
болып ... ... - ... ... ... ... олардың
лауазымды өкілетті кісілері (басшысы) қол ... ... ... мен тағы ... ... шарттар мен келісімдер[3].
Еңбек мәселелері туралы құжаттар қабылдайтын органдар қатарына
Біріккен Ұлттар ... ... ... ... (ХЕҰ) ... ... ... бірлестігі, тәуелсіз мемлекеттер Одақтастығы
жатады. Олар осылардың атынан халықаралық ... мен ... Бұл ... әр ... ... рәсімдеп, мақұлдағаннан
(ратификациялау) кейін заң күшіне ... ... ... ... ... ... мен ... халықаралық еңбек
қатынастарын реттеп, оларға ... ... беру ... атқаратын қызметі
орасан зор. Олар әр мемлекет аясында тиісті ретте рәсімделгеннен соң еңбек
құқығының ең бір ... ... ... ... ... ... олардың
ерекшелігі - олар әр мемлекет өз саласында ұсыныс (рекомендация) ретінде
қабылдайды. 1999 жылы ... ... ... ... ... (ХЕҰ) ... 6 ... жетті. Оларды қабылдаған мемлекеттер саны
171 бодды, олардың ішінде біздің Егеменді тәуелсіз қазақстан Республикасы
да бар ... ... ... ... ... мемлекет халықаралық еңбек ұйымына зорлап
енгізілмейді, ... оған муше ... ... оның ... ... бұлжытпай дұрыс орындауға міндетті.
Халықаралық құжаттардан еңбекке ... бар ... ... (ХЕҰ) актілерін айтамыз. Олар: Адам құқықтарының ... ... (1948 ж.); Адам ... ... ... ... алалаушылықгың барлық турін жою ... ... (1965 ... ... барлық турін жою туралы конвенция (1979ж.);
Балалар еңбегі туралы конвенция (І989ж.); ... ... ... ... туралы конвенциялар; Европа кеңесі (ЕС) қабылдаған Европа
Әлеуметтік Хартиясы (1991ж.); Адам қүқықтары мен ... ... ... ... ... Жұмысшылардың негізгі еңбек қүқықтары
туралы Хартия (1989ж.) (Международные трудовые права, Алматы ... ... ... қайнар көздері жүйесінің ерекшеліктері
2.1 Еңбек құқығы қайнар көздерінің түрлері
В.Н.Уваров[26] атағандай, нормативтік құқықтық актілер екі ... ... жəне ... ... заңнамасы саласындағы негізгі
нормативтік құқықтық актілерге ҚР Конституциясы, конституциялық ... ... ... заңдар, Қазақстан Республикасы Президентінің
нормативтік ... ... ҚР ... Конституциялық Кеңесінің
жəне Жоғарғы Соттың қаулылары, министрліктердің жəне өзге де ... ... ... ... бұйрықтары, еңбек мəселелері
жөніндегі мемлекеттік комитеттердің жəне өзге де ... ... ... қаулылары, мəслихаттар мен əкімдердің еңбекті
ұйымдастырудың жергілкті мəселелері ... ... ... ... заңнамасы саласындағы туынды нормативтік құқықтық актілерге əр
түрлі ережелер, нұсқаулар, ... жəне т.б. ... ... актілер
негізгі нормативтік құқықтық актілердің негізінде қабылданады жəне олармен
бірге біртұтас жүйені құрайды.
ҚР 1998 ... 24 ... № 213 ... ... ... ... ... сəйкес, Конституцияны қоспағанда, өзге нормативтік-
құкықтық актілердің заң ... ... ... ... ... ... болады:
Қазақстандық құқықтың, соның ішінде, еңбек құқығының қайнар көздерінің
арасында ерекше орынды Қазақстан Республикасының ... ... ең ... ... күші бар жəне ... бүкіл аумағында
ол тікелей қолданылады. Қазақстан Республикасында қабылданатын заңдар ... де ... ... ҚР ... ... ... тиіс[26].
Конституцияның жоғары заңды күші мынадан көрініс табады.
1) Конституция заңдар мен заңға ... ... ... ... рөлге
ие;
2) Конституция тиісті мемлекеттік органдардың заңдар мен заңға сəйкес
актілерді қабылдау ... ... ... ... ... ... заңдар мен өзге де
нормативтік құқықтық актілерді қабылдау үшін қайнар көз ... ... ... 1995 ... ... ... заңнама үшін
негізгі база, құқықтың басты ... көзі ... ... Ол ... ... ішінде, еңбек құқығының қайнар көздеріне қатысты бірқатар жаңа
ережелер бекітті. ҚР ... адам жəне ... ... жəне ... заң мен сот ... жұрттың бəрінің
теңдігін заңнамалық тұрғыда бекітті. Тегіне, əлеуметтік, лауазымдық ... ... ... ... ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына,
нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез келген өзге ... ... ... ... ... Конституция əркімнің еңбек ету
бостандығын, қызмет пен кəсіп түрін еркін таңдау құқығын; еріксіз еңбекке
тыйымды жəне қауіпсіздік пен ... ... сай ... ету ... үшін нендей бір кемсітусіз сыйақы алуына, сондай-ақ жұмыссыздықтан
əлеуметтік қорғалуға құқығын жариялады. Конституция қызметкерлердің ... ... ... отырып, жеке жəне ұжымдық еңбек дауларын
шешу құқығын мойындады. Əркімнің ... ... бар. ... ... бойынша
жұмыс істейтіндерге заңмен белгіленген жұмыс уақытының ұзақтығына, демалыс
жəне мереке күндеріне, жыл ... ... ... ... ... ... ... еңбек туралы заңдарда жəне заңға
сəйкес актілерде сипатталады.
Еңбек туралы заңдар (еңбек кодексі) ... заң ... ... ... ҚР 1998 ... 24 ... «Нормативтік құқықтық актілер
туралы» заңына сəйкес заң шығарушы актілерге мыналар жатады:
• Конституцияға өзгертулер мен ... ... ... ... заңдар;
• ҚР Президентінің конституциялық заң күшіне ие жарлықтары;
• Қазақстан Республикасының кодекстері;
• заңдар;
• ҚР ... заң ... ие ... ... ... Президентінің нормативтік жарлықтары;
• ҚР Парламентінің нормативтік қаулылары;
• министрлердің нормативтік бұйрықтары;
• Мемлекеттік ... ... ... ... ... органдардың нормативтік бұйрықтары жəне қаулылары;
• мəслихаттар мен əкімдердің нормативтік шешімдері.
Төменгі деңгейде тұрған нормативтік ... ... ... ... құқықтық актілерге қайшы болмауы ... ... ... ҚР ... ... жəне ҚР ... ... нормативтік қаулылары жоғарыдағы иерархиядан тыс тұрады.
Заңның өзге ... ... ... ... ... күші ... ... қағидасының мəнінен де байқалады. Заңдар еңбекті пайдалану
саласындағы барлық маңызды қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... ... мəселелері жөніндегі негізгі қағидалар
мен нормаларды бекітеді, еңбек жағдайы, ... ... ... ... ... ... ... Бұдан өзге қатынастардың барлығы
заңға сəйкес актілермен реттеледі.
Еңбек құқығының маңызды қайнар көздері болып ... ... ... Конституциясына жəне ҚР 1998 жылғы 24 наурыздағы ... ... ... ... ... ... ... түрлерін атап өтуге
болады:
1) ҚР Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізетін заңдар. Олар ҚР
Конституциясында (62-б. 3-т.) ... ... ... ... қызметшілердің жасына қойылатын талапты жойған ҚР 1998 жылғы 7
қазандағы «ҚР Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізу ... (33-б. ... ҚР ... ... ... заң ... ҚР
Конституциясында осылай танылған жəне Конституцияда ... ... заң ... ... ҚР 1991 ... 16 ... ... тəуелсіздігі туралы» конституциялық заңы;
3) жай заңдар. Мысалы, Қазақстан Республикасының 2007 ... 15 ... ... ... ... Халықты жұмыспен қамту туралы Қазақстан
Республикасының 2001 ж. 23 ... № 149-ІІ заңы жəне ... ... ... ... ... ... ретінде еңбек
қатынастары саласындағы заңға сəйкес актілер де танылады. Заңға ... заң ... ... табылмайтын өзге де нормативтік құқықтық
актілер жатады. Бұл – ҚР Президентінің ... ... ... жəне ... ... ... министрлердің
нормативтік бұйрықтары, мəслихаттар мен əкімдердің нормативтік шешімдері.
Заңға сəйкес нормативтік актілер 2 белгімен сипатталады:
1) заңға сəйкес ... ... ... ... ... жəне ... ... олар заңдарды орындауды ұйымдастыруға бағытталған.
ҚР Конституциясының 62-бабына сəйкес, Парламент Республиканың ... ... күші бар ... ... ... Парламенттің
қаулылары, Сенат пен Мəжілістің қаулылары түрінде заң актілерін қабылдайды.
Республиканың заңдары Республика ... қол ... ... ... ... ... Парламент пен оның Палаталарының ... ... ... тиіс.
Парламент пен оның Палаталарының қаулылары заңдарға ... ... ... ... актілердің қатарынан ҚР Президентінің ... ... ... күшке ие. Олар ҚР Парламенті мен оның Палаталарының
құзыретіне кірмейтін мəселелер бойынша қабылданады.
Еңбек туралы нормативтік ... ... ... ... ... Үкіметінің нормативтік қаулылары құрайды. Олар
жалпымемлекеттік сипатқа ие.
ҚР ... ... ... ... өз ... ... ... ал Премьер-министр - өкімдер шығарады. Бұл актілер бүкіл
республика аумағында міндетті сипатқа ие.
Еңбек құқығы қайнар ... ... ... ... ҚР
еңбек кодексінің орны ерекше. Бұл акт еңбек құқығының жүйесіне кіретін
қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... маңызды заңдарға Қазақстан Республикасы еңбек
құқығының қайнар көздері ретінде жалпы сипаттама. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... еңбекпен қамту туралы заң. Елімізде жұмыссыздық деген пайда
болып, жұмыссыздардың саны көбейіп келе ... ... ... бұл акт
– біздің республикамыздағы халықты еңбекпен қамтуға ... ... ... заң ... қамту қағидасын бекітіп, «еңбекпен қамту»,
«жұмыссыз», «жұмыссыздың мəртебесі» сияқты түсініктерді анықтады, ... ... ... ... ... жəне ... ... реттеді.
Осы заңға сəйкес еңбекпен қамту жəне жұмысқа орналастыру органдары да
жұмыс істейді. ... ... ... бекітпестен бұрын аталған
органдармен қатынасқа түседі.
Ұжымдық шарттар ... заң ... ұйым ... ... қатынастарды реттейді. Сонымен қатар, бұл заң ұжымдық
шарт жəне оның бекіту тəртібін реттейді жəне де алғаш рет ұжымдық ... ... ... бекіту бойынша ... ... ... ... ... ... заң ... қорғау саласындағы мемлекеттік
саясатты бекітті. Бұл актінің ережелері ... ... ... жəне ... ... қамтамасыз ету ережелерін реттейді.
Кəсіптік одақтар ... заң ... ... ... құрудың құқықтық негіздерін орнықтырды, олардың негізгі құқықтары
мен қызмет ... ... ... ... қызметкерлер
құқықтарын қорғауға байланысты жұмыс берушілермен жəне ... ... ... ... жəне ... өзін-өзі
басқару органдарымен, заңды тұлғалармен жəне ... ... ... еңбек даулары туралы заң ұжымдық еңбек дауының ... ... шешу ... жəне ... ... ... ... анықтамасы, ереуілді қашан жəне қандай тəртіппен жариялап,
ұйымдастыруға болатыны, ... ... ... ... көрсетіліп,
ереуілге қатысушылардың кепілдіктері мен ... ... ... ... көзделген.
Мемлекеттік қызмет туралы заң – мемлекеттік ... ... ... ... ... заң. ... ... қызметшілердің
түсінігі берілген, оларды қызметке алу жəне ... ... ... мен ... ... Бұл заң мемлекеттік қызметшілер үшін
арнайы нормаларды (мысалы, мемлекеттік қызметшілерге ... ... жəне ... уақыты, қосымша ақы төлеу бойынша жеңілдік-нормалар
жəне т.б. белгіленген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... (заңдардың өзінде аталып өткен
кейбір ережелерді санамағанда) əрекеті таралатындығы аталып өткен.
Аталған заң ... ... ... ... жəне ... ... өзге барлық қайнар көздер заңға сəйкес актілер болып
табылады, олар: ҚР ... ... ҚР ... ... мен ... ... бұйрықтары, ҚР Еңбек жəне
халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің ... жəне ... ... қайнар көздерінің арасындағы заңға сəйкес актілердің
ішінде ұсынушылық сипаттағы актілер да бар. ... ... ... де бар. ... ҚР ... жəне халықты əлеуметтік қорғау
министрлігінің «Еңбек шартын (келісімін) жазбаша ... ... ... жəне Еңбек шартының (келісімінің) үлгілік нысанын бекіту туралы»
қаулысы.
Бұл актіде еңбек ... ... ... қалай жасасу туралы ұсыныстар
жəне келісімнің үлгілік нысаны келтірілген.
Ұсынушылық ... ... ... жерлерде еңбек ... ... ... ... ... ... (жұмыс беруші) белгілі бір
өндірістің ерекшеліктерін ескере ... ... одақ ... еңбек ұжымының жалпы жиналысында қабылдайды. Оларға, мысалы,
мына ... ... ішкі ... ... ... ... ... мен жұмыс
берушінің арасындағы ұжымдық шарт, жыл ... ... ... бойынша сый
ақы төлеу туралы ереже, еңбекті қорғау ... ... əр ... ... ... ... арасында Қазақстан ... ... ... бірқатар актілер де бар. ҚР
Президенті Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында ... ... ... мен ... ... олар ... сəйкес актілер болып
табылғандықтан ҚР Конституциясына жəне заңдарына сəйкес болуы тиіс.
Қазақстан ... ... ... ... əр ... қатысты заңдарды орындауға қатысты нормалар қабылданады. Еңбек
жөніндегі арнайы орган – ҚР Еңбек жəне ... ... ... Бұл ... ... ... ... халықты еңбекпен қамту
жəне əлеуметтік қорғау жəне өзге де мəселелер ... ... ... жəне ... өз ... ... өздеріне бағыңысты
аумақтарда еңбекті қолдану жəне ұйымдастыру мəселелері бойынша нормативтік
шешімдер қабылдайды.
Қазақстан Республикасының ... ... ... мен ... нормативтік шешімдері тиісті əкімшілік-аумақтық
бірліктің аумағында ... ... ие. Егер ... ... ... жəне заң ... актілеріне қайшы болса, олардың күші сот
тəртібімен жойылуы мүмкін. Ал əкімдердің шешімдері ҚР Конституциясы мен заң
шығарушы ... ... ... ... күші ҚР ... ... ... жоғары тұрған əкімдердің актілерімен жойылады, сонымен
қатар, сот тəртібімен де жойылуы мүмкін.
Нормативтік құқықтық актілер өз күшіне ... ... ... ... ... заңдары, ҚР Президентінің жарлықтары, ҚР
Үкіметінің қаулылары – егер осы актілердің өздерінде не олардың ... ... ... өзге ... ... ресми түрде алғаш жариялағаннан
кейін күнтізбелік он күн ... ... ҚР ... жəне оның ... ... – егер осы актілердің
өзінде өзге мерзім көзделмесе, ресми түрде алғаш жарияланған күннен бастап;
3. ҚР Конституциялық ... ...... ... ... ҚР ... ... кіретін жəне кірмейтін орталық атқарушы жəне өзге
де орталық мемлекеттік органдардың, соның ішінде, ҚР Жоғарғы ... ... ... ... ... актілері – егер осы актілердің
өзінде өзге мерзім көзделмесе, ресми ... ... ... ... он күн өткен соң.
Бұл заңның тек күшіне енген сəтінен бастап қана құқықтық қатынастарды
реттеп, белгілі бір ... ... ... білдіреді. Еңбек заңнамасы
саласында негізгі нормативтік құқықтық актілерден туындайтын бірқатар
туынды нормативтік ... ... бар. ... ... қатарына мыналар
жатады:
1) қағида – қандай да бір қызмет түрін ұйымдастыру жəне ... ... ... ... ... акт;
2) ереже – қандай да бір ... ... ... оның ... ... мен ... ... нормативтік кұқықтық
акт;
3) регламент – қандай да бір ... ... мен оның ... ... ішкі ... реттейтін нормативтік құқықтық акт;
4) нұсқаулық – заңдардың коғамдық қатынастардың қандай да бір саласында
қолданылуын ... ... ... ... ... ... ... актілердің барлығы туынды сипатқа ие жəне
негізгі актілерге қатысты қосымша рөлді атқарады.
Еңбек құқығы ... ... ... ... ... ... ... заңнамасы актілерін қабылдауға осы сала субъектілерінің өздері
қатысады (қызметкерлер өз еңбек ұжымдары, кəсіптік ... жəне өзге ... ... ... ... ... ... нормаларды шығару
кезінде жəне өз өкілдері арқылы);
2) қайнар көздер ... ... ... ... жəне əр ... ... (барлық қызметкерлер үшін) жəне арнайы (қызметкерлердің
кейбір санаттары үшін) еңбек заңнамасы енеді;
3) еңбек құқығы қайнар ... ... ... жəне ... ... ... Заңдар, өз кезегінде, негізгі (Конституция), өзге де
конституциялық ... ... ... ... жəне ағымдағы
(мысалы, «ҚР мереке күндері туралы» заң) деп ... ... ... мен ҚР ... ... ... аумағында жоғарғы күшке ие.
4) бұл жүйеде мамандандырылған органдардың (мысалы, ҚР ... жəне ... ... ... ... мен ... қорғауға, еңбек
заңнамасына бақылау мен ... ... ... ... ... ... ... ережелері,
нұсқаулықтары бар;
5) ҚР еңбек құқығы қайнар ... ... ... ... ... ... ... мəселелері жөніндегі ... жəне ... ... өзге мемлекеттермен əлеуметтік-еңбек
қатынастары бойынша бекіткен халықаралық шарттары ... ... осы ... ... ... заңнамадан үстемдігі
атап көрсетілген.
Еңбек құқығының барлық қайнар көздерін ... ... ... ... ... ... деп қана емес, олардың əрекет ету ауқымы бойынша
(республикалық, облыстық, қалалық, салалық жарғылар, ережелер) жəне ... ... ... ... ... да ... болады.
ҚР ҚР еңбек кодексінің 2-бабы
1. Қазақстан Республикасының еңбек ... ... ... осы ... ... ... ... Республикасының өзге де нормативтiк ... Осы ... ... ... ... ... Республикасының
басқа заңдарына еңбек қатынастарын, әлеуметтiк әрiптестiк пен еңбектi
қорғау қатынастарын реттейтiн ... ... ... ... Егер ... Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта осы
Кодекстегiден өзгеше ережелер белгiленген болса, онда ... ... ... ... ... ... ... оны қолдану үшiн заң шығару талап етiлетiн жағдайларды қоспағанда,
халықаралық шарттар еңбек қатынастарына тiкелей қолданылады.
Нормативтік құқықтық актілердің уақыттағы ... ... ... ... ... табылатын нормативтік құқықтық актілер үшін олардың əрекет
ету күшінің басталу жəне ... ... ... ... ... ... ... маңызы зор.
ҚР Конституциясының нормалары мен ережелері оны ресми түрде жариялаған
күннен бастап ... ... 1995 ... 30 тамызда республикалық
референдумда ... ... күн ... ... күні деп саналады. ҚР Конституциясы күшіне енгенге дейін
Қазақстан ... ... ... ... ... мен өзге де
құқықтық актілердің Конституцияға қайшы келмейтін бөліктері ... жəне оның ... ... ... ... ... жаңа Конституция қабылдағанға ... ... осы ... мен ... ... конституциялық заң қабылдағанға дейін
қолданыста болады.
Қазақстан Республикасының заңдары, ҚР Президентінің жарлықтары жəне ҚР
Үкіметінің қаулылары, егер осы актілердің өзінде не ... ... ... ... өзге мерзім көрсетілмесе, алғаш рет ресми түрде жариялаған
күннен бастап күнтізбелік он күн ... соң ... ... ... ... ҚР ... ... Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15
мамырда қабылданды.
ҚР ... жəне оның ... ... егер ... ... өзге мерзім көзделмесе, ресми түрде алғаш жарияланған
күннен бастап, ал ҚР Конституциялық ... ... ... ... ... енеді.
Орталық атқарушы жəне өзге де орталық ... ... ... ... егер осы ... өзінде өзге мерзім
көзделмесе, ресми түрде ... ... ... ... он күн өткен
соң күшіне енеді. Дəл ... ... ... ... жəне ... нормативтік құқықтық актілерінің ... енуі үшін ... ... ... ... ену ... маңызы өте зор,
себебі, ол осы актілерде көзделген заңды ... ... жəне осы ... кері күші туралы мəселені шешумен
байланысты. Жалпы ереже бойынша нормативтік құқықтық актінің күші бұл ... ... ... ... ... Тек ... өзінде немесе
осы актінің күшіне енуі туралы арнайы заңда нормативтік құқықтық актінің ... ... кері күші ... ғана ол өзі күшіне енгенге ... ... ... ... ... ... құқықтық актілердің (ҚР Жоғарғы Сотының жəне
Конституциялық Кеңесінің нормативтік қаулыларын есептемегенде) ... ... ... ... ... ҚР Əділет министрлігінде мемлекеттік
тіркеуден өтуі табылады. Мемлекеттік тіркеуден өтпеген нормативтік құқықтық
актілердің заңды күші болмайды.
Нормативтік ... ... күші ... немесе уақытша болуы мүмкін.
Егер актінің өзінде немесе осы ... ... енуі ... ... өзге
мерзім көзделмесе, нормативтік құқықтық актінің күші тұрақты деп танылады.
Əрекет ету күшінің уақытша мерзімі бүкіл акт не оның ... ... үшін ... ... ... ... ... туралы нормативтік
құқықтық актінің күші қандай мерзімге дейін сақталатыны міндетті түрде
көрсетіледі. Бұл ... ... ... ... құқықтық актіні
қабылдаған орган актінің күшіне қатысты жаңа ... ... ... ... деп тануы мүмкін.
Нормативтік құқықтық актілердің кеңістіктегі күші.
Нормативтік ... ... ... күші ... деген
түсінікпен тығыз байланысты. Жалпы алғанда аумақ ретінде ... ... жер ... жер қойнауы, су жəне əуе кеңістігі танылады. Бұл
жағдайда Қазақстан Республикасының аумағы ... ... ... ету ... ... ... ... табылады.
Егер актілердің өзінде немесе осы актілердің күшіне енуі туралы актілерде
өзгеше көзделмесе, ҚР Президенті, ҚР Парламенті жəне ҚР ... ... жəне өзге де ... ... ... қабылдаған нормативтік
құқықтық актілердің күші Қазақстан Республикасының бүкіл аумағына таралады.
Нормативтік құқықтық актілердің ... күші ... сөз ... ... күші ... Республикасының елшіліктеріне,
өкілдіктеріне, сауда кемелеріне жəне ... өзге де ... ... ... ... жөн.
Себебі, «Қазақстан Республикасының аумағы» түсінігі ... жəне əуе ... ғана ... ... ... ... актілермен де анықталады. Атап өтетін тағы бір ... ... ... ... саласындағы халықаралық келісімдерде көзделсе,
Қазақстан Республикасы еңбек туралы нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... ... азаматтарға да таралады.
Жергілікті өкілдік жəне атқарушы органдар ... ... ... күші ... ... ... аумағына ғана
таралады.
Қазақстан Республикасының жекелеген жерлеріндегі ... ... ... ... таулы өлке жəне т.б.) ... ... ... ... ... жекелеген санаттарының
жалақысына қатысты аудандық ... əр ... ... жəне т.б. ... ... құқықтық актілер қабылданады.
Нормативтік құқықтық актілердің тұлғалар шеңбері бойынша күші. ... ... бір ... ... ... да бір ... ... күшінің таралу ерекшелігінен көрініс табады.
Егер ҚР Конституциясында, заңдарда жəне ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
актілердің күші Қазақстан Республикасында еңбек қызметін жүзеге асырушы ҚР
азаматтарына, шетелдік азаматтарға жəне ... жоқ ... ... ... ... ... құрылтайшылары немесе
меншік иелері (толығымен немесе ішінара) шетелдік заңды жəне жеке ... ... ... қызметкерлеріне ҚР еңбек заңнамасының нормалары
қолданылады.
Қазақстан Республикасындағы шетелдік азаматтар ретінде ... ... ... ... жəне ... өзге ... ... дəлелдері бар тұлғалар танылады.
Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмайтын жəне ... ... ... ... ... жоқ ... азаматтығы жоқ тұлғалар
ретінде танылады.
Шетелдік азаматтар ... ... ... ... ... құқықтарды иеленіп, міндеттерді орындайды. ... ... ... сəйкес осындай лауазымға тағайындалу
немесе еңбек қызметімен айналысу Қазақстан Республикасының ... ... ... шетелдік азаматтар белгілі бір лауазымдарға
тағайындала алмайды немесе белгілі бір еңбек ... ... ... Президентінің 1995 жылғы 19 маусымдағы «Қазақстан Республикасындағы
шетелдік азамтатардың құқықтық жағдайы туралы» заң күші бар ... ... ... ... ... ... аумағындағы еңбек қызметі осы мемлекеттер арасында
екіжақты, сонымен қатар, көпжақты негізде ... ... жəне ... ... ... ... Республикасының 2011 жылғы 22 шілдедегі
«Тұрғындардың көшіп-қонуы туралы» № 477-IV Заңы).
Еңбек саласындағы құқықтық нормалар екі ... ... ... ... ... объективтік факторлар, соның ішінде, Қазақстанның əр түрлі
аудандарындағы ауыр табиғи-климаттық жағдайлар алынған):
1) экономика саласына жəне ... ... ... жалданбалы еңбек
қызметкерлерінің барлығына таралатын жалпы нормалар. Мысалы, ҚР ҚР еңбек
кодексінің күші тек ... ... ... ғана ... ... ... Республикасы аумағында еңбек қызметін жүзеге
асырушы шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ ... да ... ... жекелеген санаттарына (əйел ... ... ... ... ... ауыр жəне зиянды өндіріс
жұмысшыларына, уақытша жəне маусымдық қызметкерлерге жəне т.б.) таралатын
арнайы нормалар.
Осы заңда ... ... бір ... – еңбек құқық
қабілеттігі шектеулі тұлғалар, кəмелетке толмағандар, жасы кіші ... ... үшін ... ... ҚР ... ... ... жекелеген санаттарының еңбек
қатынастарын реттеу» деп аталады.
Бұл заңда 18 ... ... ... үшін еңбек жағдайы саласында
бірқатар жеңілдіктер көзделген, түнгі уақытта жұмыс ... ... ... жəне т.б. ... ... бар. Мұндай қызметкерлер
санатының еңбек қатынастарын реттеу ҚР еңбек ... де, ... ... ... санаттарының еңбек жағдайын анықтайтын өзге де заң
шығарушы актілермен де жүзеге асырылады.
Еңбек қабілеттігі шектеулі ... үшін ... ... ... ... № 39-III ҚР Заңы ... Республикасында
мүгедектердi әлеуметтiк қорғау туралы ҚР Заңы» заңында мүгедектердің еңбек
қатынастары ... ... ... Олар үшін жеке сауықтыру
бағдарламасына ... ... ... ... ... шартта
мүгедектер үшін еңбек жағдайы, соның ішінде, жалақы төлеу мəселесі, жұмыс
уақыты мен демалыс уақыты жəне өзге де ... ... өтуі ... Бұл
жағдайлар өзге қызметкерлермен салыстырғанда мүгедектердің құқықтарын
шектемеуі ... ... ... ... ... қызметкерлер санатының еңбек жағдайы тек ҚР ҚР еңбек
кодексімен ғана ... ... ... өзге де ... ... ... ... Мысалы, ҚР «Мемлекеттік қызмет туралы» заңы
барлық мемлекеттік қызметшілерге таралады.
Мемлекеттік қызметке қабылданатын тұлғаларға ... ... ... ... ... ... керек;
2) жекелген лауазымдарға қатысты Қазақстан Республикасының заңнамасында
өзгеше көзделмесе, жасы 18-ден төмен ... ... ... ... ... ... деңгейі болуы жəне ... ... сай ... тиіс (ҚР ... ... ... 13-бабы).
Қызметкерлерді санаттарға бөлудің негізгі мəні ... ... ... олар үшін ... кіру мен ... ... жұмыс
уақыты мен демалыс уақытын реттеуде; жалақы төлеудегі жеңілдіктер мен
артықшылықтарға; тəртіптік жəне ... ... жəне өзге ... қатысты арнайы нормалар белгіленеді.
Бұл мысалы, он сегіз жасқа ... ... үшін – ... ... ... (46-б. 1-т.); олардың еңбегі түнгі ... ... ... (48-б. 3-т.), ... тыс ... тыйым (49-б. 3-т.) жəне т.б.
Сонымен, «Еңбек көздері» түсінігі  екі ... ... ... ... ... ... құқық
туғызатын обьективті факторлар жатады. ... ... ... ... өмір ... ... саяси және  құқық
негіздері  нақты түрде  мемлекеттің құқықты қалыптастыру, оған  нормативтік-
құқықтық акті ... беру ... ... ... ... құқық көздері  ретінде
мемлекеттің  еңбек рыногын ... ... ... ... ... ... мен оны қолданудағы   өкілетті
органдардың  құқық шығарушылық әрекеттері жатады.
Еңбек құқының көздері  көп және әр түрлі және де олар әр ... ... ... күші ... классификациялалау дәстүрлі болып
саналады.
1.      Халықаралық келісімдер мен келісім шарттар. Оған мысалы,
Қазақстан ... ... ... ... ... Декларациясы
жатады. (№29 «Міндетті және мәжбүрлі еңбек туралы», № 100 «Құндылығы бірдей
еңбегі үшін әйел мен ер адамға ... ... ... № 138 «Ең ... ... туралы»), сондай-ақ Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы
арасындағы келісімдер  15.04.95 ж. ... ... ... ... ... ... мен  бірлесіп қызмет
ету туралы», 09.09.94 ж. « Жұмыскерге   еңбек міндеттерін ... ... ... ... кезінде немесе  денсаулығына келтірілген
зиянның орнын бірлесіп толтыру туралы»).
2.      Қазақстан Республикасының Конституциясы.  Конституцияның 24
бабында  келесі ережелер  бекітілген:
• Әркім еңбекті, кәсіпті және  мамандықты ... ... ... ... ... немесе төтенше  жағдайларда ғана сот  шешімімен жол
беріледі.
... ... ... жауап беретін  еңбек
жағдайына құқылы,  ешқандай кемсітушіліксіз еңбек ... ... ... ... ... арқылы шешу белгіленген жекеленген және
ұжымдық   еңбек келіспеушіліктер, көтеріліске шығу құқығы  мойындалады.
Әркім дем ... ... ... ... ... ... белгіленген  жұмыс уақыты, демалыс күндері  жыл
сайынға ақылы демалыстар  кепілденеді.
Қазақстан Республикасының Қаулысы. Оған ... 29.12.00 ... ... ... мен ... бекіту
туралы»,   25.06.99 ж. «Екі айдан астам ... ... ... ... ... туралы», 25.06.99 ж. «Шетел
жұмысшы күшін тартуды және  Қазақстан Республикасынан  жұмысшы күшін
шығаруды  Лицензиялау туралы» ҚР Үкіметінің ... ... және ... актісі. Оларға
жататындар: халықты әлеуметтік қорғау мен ... ... 21.04.00 ... ... мен ... препараттарды берудің
ережесін бекіту туралы», 22.07.00ж. «Еңбекті нормаландыруды ... ... ҚР ... ісі ... Агенттігінің 22.05.00 ж. «Медициналық ... ... ... ... ... құқығьндағы нормативтік актілердің түрлері
Барлық нормативтік құқықтық актілер өздерінің заң ... және ... ... ... заңдар және заңдық актілері болып ... Заң ... ... ... заң куші бар және ... ... ... яғни Парламент қабылдайтын актілер.
Заңның ең бастысы, ең ... - ҚР ... ... ... құқық салаларының, соның ішінде ... ... ... ... болып табылады. Өйткені онда ең негізгі ... ... ... осылайша жумыскерлердің жұмыс жағдайларын реттеуде
еңбек қатынастарының дені бірлігі қамтамасыз етіледі.
Конституциялық нормаларда еңбек ұйымдастырудың, еңбекшілерді ... ... ... негізгі еңбектік құқықтары мен міндеттерін
және олардың дұрыс және қалтқысыз бұрмаланбай орындалуы, кепілдігі жолдары
қарастырылған[4].
Тарихи ... ... заң куші ... және заң ... ... деңгейінен алып қарағанда бірінші орында 1970 жылы 15 маусымда
қабылданған КСРО еңбек туралы Заңдар Негіздері (1971 жылы 1 ... ... және ... ... ... ... ... Заңдар Негіздері - бірінші сынытағы одақтық нормативтік
акті, онда жұмысшы және ... ... ... ... ... ... ... реттелген. Оған дейін бұрыңғы
еңбек туралы Кодекстері болған, оның біріншісі 1918 жылы ... 1922 жылы ... ... ... ... ... басына келген жұмысшы ... қол ... ... ... еңбек ұйымдастырудың негізгі қағидалары
тұжырымдалғанды. Бұл ... тек ... ... ... ... 70 жылдары барлық заң салаларында, оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар
жүргізілді. Еңбек заңдары негіздерімен қатар 1971-1973 жылдары бұрыңғы
одақтас республикаларда, оның ішінде біздің Қазакстанда да ... ... ... ... ... ... ... еңбек туралы заңдар
Кодексі (КЗоТ) 1972 жылдың шілденің 21 күні ... 1973 ... ... ... заң күшіне еңді. Бұл Еңбек ... ... ... ушін ... ... оқиға және оның тарихи маңызы бар.
Бұл біздің Республика ... үшін ... ... еңбек
заңдар жинағы. Мұнда біздің жергілікті ұлттық және ... ... ... ... қатынастары толық қамтылып
реттелген. Ал, бұған дейін бізде Республика жағдайына ... ... мен ... ... ... 1922 ... еңбек туралы
заңдар Кодексі қолданылып келді. Бірақ бізде көпке дейін өз алдына ... ... ... ... бұл ... ... дербестігі мен
тәуелсіздігіне нұқсан келтірмей қоймады.
Заң негіздері мен Еңбек Кодексінің ара-қатынасы ... ... ... ... ... ... ... негізгі
еңбектік құқықтары мен міндеттері, одақтық және республикалық органдарының
еңбек жағдайларын реттеудегі құзіреттері шектеліп анықталған. ... ... ... ... ... ... ... атап айтқанда,
ұжымдық және еңбек шарттарының, жұмыс уақыты мен демалыс уақытының, жалақы
төлеудің, еңбек қорғау, оның ... мен ... ... шешу ... қағидалары көрсетілген.
Еңбек туралы заңдар Кодексі болса, онда осы ... ... ... ... ... және ... ... Алайда бір
айтып кететін нәрсе, Кодекс нормалары еңбек Негіздері ... ... ... кете ... Оған қоса ... ... нормалары басым көп
жағдайда заң Негіздерінің нормаларын түгел қайталап отырды. Бұл түсінікті
де. Ол кездегі ... ... ... ... ... ... ... оның белгілі шеңберінен шыға алмайтын.
Дегенмен республикалық Кодекстің біршама маңызы бар деп айтуға болады.
Өйткені оның республика өміріндегі, оның ... ... ... ... мен ... ... ... мүмкін еді. Бұған қоса
айтатын жәйт ... ... ... ... өзін -өзі ақтаған
қағидаларын ескеріп қабылдап ... Бұл ... ... Еш ... ... ... не аспаннан түспейді, бәрі де өмірден ... ... ... ... туралы заңдар Кодексі кіріспе, 19 тарау, 251 баптан
құралған.
Кодекстің кіріспесінде ... ... жаңа ... қатынастарын
орнатуда, қоғамдық еңбекті ұйымдастыруда атқаратын ролі атап көрсетілген.
Социалистік қоғамдық қурьтыс кепілдік берген еңбектің қанаушылықтан ... жеке ... ... мен азаттығы заңның көздеген негізгі
мақсаты болып табылады делінген.
Біздің елде ... ... ... ... ... ... ... принципі қолданылады, еңбек ету - "жұмыс істемеген адам ... ... ... ... ... ... қабілетті әрбір азаматтың
міңдеті және моральдық борышы болып табылады.
Азаматтардың еңбек қуқықтары ... ... ... ... ... қорғау жумысын мемлекет ... ... мен ... уйымдар жузеге асырып отырады делінген.
"Жалпы ережелер" дейтін Кодекстің бірінші тарауыңда Кодекстің негізгі
мақсаты деп ... ... ... қатыастарын реттеу, еңбек
өнімділігін арттыру, жұмыс ... ... ... ... ... осының негізінде еңбекшілердің материалдық және мәдени
турмыс дәрежесін жоғары ... ... ... ... ... ... бабы ... жағдайының жоғары дәрежесін,
жұмыскерлердің еңбек құқықтарының мейілінше толық қорғалуын белгілейді.
Кодекстің ... ... ... мен ... ... ... мен ... белгіленген. Атап айтқанда, мұнда азаматтардың
мынадай Конституциялық құқықтары: еңбек ету, мемлекет ... бар ... алу, ... ... ... ... ... алатын жәрдем
ақы т.б. еңбектік құқықтары белгіленген. Сонымен ... ... ... ... ... де ... ... сақтау, қоғамдық
мүліктерді қорғау, еңбек нормаларын орындау т.б.) көрсетілген.
Бір атап айтатын жағдай, бул еңбектік қуқықтар мен ... ... ... ... дәл ... ... Осы кепілдікке сай
Кодекстің 6-бабында көрсетілген норма ... ... ... ... нашарлататын ережелер дурыс емес деп ... ... егер ... ... кәсіподақ уйымымен бірлесіп
қызметкерлер мен жұмыскерлердің ... ... ... ... ... ... ... жеңілдіктер белгілесе, нұр үстіне нұр демекпіз.
Кодекстің будан кейінгі тарауларында ұжымдық шарттар, еңбек шарттары
(2,3 ... ... ... мен ... ... ... (4,5 ... төлеу, еңбек нормалары мен кесімді ақылар, жұмысшылардың материалдық
жауапкершілігі (9 тарау), жумысты оқумен уштастыратыңдар үшін ... (14 ... ... ... дауларын шешу тәртібіне арналған
жеке тарау (15 тарау) болды.
Кодекстің 16-тарауы ... ... ... ... ... ... 18-тарау еңбек заңдарын қолдануға бақылау жүргізу
тәртібіне ... ... ... ... нормалар
келтірілген.
Еңбек заңдар негіздері мен ... ... ... көптеген
өзгертулер мен жаңалықтар енгізілген. Осылайша, мәселен, КСРО ... ... 1973 ... 10 ... ... ... бойынша Заң
негіздерінің 1О2-бабы (ауыру немесе бала ... ... ... ... ... ... Төралқасының 1977 жылғы 7 октябрьдегі жарғысы
бойынша заң ... ... ... күндері), КРСО Жоғарғы кеңесінің
төралқасы 1980 ... 7 ... ... Негіздердің Іб-бабы
(жүмыстан шығару туралы ескерту ... ... ... Конституцияға сәйкес келтіру үшін 1980 ЖЫЛFы ... КСРО ... ... ... "КСРО және одақтас республикалардың
еңбек туралы заңдарына ... мен ... ... ... ... қайта қүру және қуқықтық реформаларды жүргізу саясаты ... ... ... одан әрі жетілдіру үшін ... ... Атап ... КСРО ... ... ... ... 1988
жылғы 4-ақпан "Экономиканы басқаруды қайта құрумен байланысты ... ... мен ... ... туралы". Осы жарғы бойынша еңбек
туралы зандар ... екі жаңа ... ... Олар ... ... және ... босаған жұмыскерлерді жұмыспен қамтамасыз ету
туралы" еді.
Бұл жарғы ... ... ... ... ... ... Мәселен, олардың ұжымдық еңбекті реттеуде беделі ... ... ... ... ... ұғым ... сонымен қатар олардың
атқаратын қызметі де көбейе түсті. ... ... ... ... шешімдері ұжымдар мен әкімшіліктерден басқа тағы ... және ... ... ... үшін де міндетті болатын
болды. Сонымен қатар озат ұжымдар мен ... ... үшін ... ... ... мен ... ... Бүрыңғы заңдар
бойынша еңбек шарттарына жұмысшылардың жағдайын төмендететін не жақсартатын
нормаларды енгізуге жол ... Енді осы ... ... ... ... ... ... коллективі ұжымдық кеңесімен және
кәсіподақ қызметкерлері немесе жұмысшьшар мен ... ... үшін ... ... ... ... және ... белгілеуге құқықты".
Бұл көрсетілген жеңілдіктер еңбекке қосымша ақы төлеу, қарыз ақша т.б,
өтемдер төлсу сияқты ... ... ... ... ... мен демалыс ... ... ... ... 5 күндік немесе 6 күндік жұмыс аптасын
белгілеу әкімшіліктің ... ... ... ... және жергілікті
органдармен келісе отырып шешіледі.
Бұған бұрыңғыдай жоғарғы кәсіподақ немесе басқару орындарының ... ... ... ... күні ... ... үшін ... кун қосылып
беретін, ал мереке күнгі жүмыс үшін екі ... ақы ... ... ... ... ... ... берілмейтін. Ал енді жаңа заң бойынша
әкімшілікпен келісім бойынша ақы төлеу де, қосымша ... ... беру ... құқығының қайнар көздеріне мемлекеттік кәсіпорын ... ... ... ... ... мемлекеттік қызмет туралы
(1995ж.) заңдар жатады.
Бұл зандар еңбек құқығына көптеген толықтырмалар енгізгенді. Осындай
өзгерістер ҚР Еңбек Кодексіне де ... ... ... ... ... Заң, ... одақтар" туралы, "Халықты жұмыспен қамту туралы"
зандар қабылданды. Атап айтқанда еңбек ... ... ... бұзу ... ... ... ... өзгертілген), (ақы
төленбейтін демалыс беруді шектеу), ... ... ақы ... ... ... қайта құру саясатын жүргізу кездерінде еңбек ... ... мен ... ... ҚР ... ... ... жылы 8 сәуірдегі Жарғысы бойынша бұрынғы Еңбек Кодексіне екі жаңа
тарау ... ... ... ... ... ... жұмыспен
қамтамасыз ету туралы, IVа тарауы - ... ... ... ... ... 10 жаңа батар енгізіліп, 39 баптың нормалары өзгертілген. Атап
айтқанда ол өзгерістердің мәні ... ... ... ... ету ... ... Реформа кезінде көптеген кәсіпорындардың
жойылуымен немесе штат ... ... ... ... ... ... қалды. Осыған байланысты оларды басқа жұмыстарға
орналастыру, олардың еңбек ету құқықтарын кепілдеу, жеңілдіктер мен жәрдем
ақылар өтеу ... ... ... ... ... ... тарауда олардың еңбек
қатынастарындағы құзіреттері, материалдық ... ... ... шаралары қарастырылып реттелді.
Жұмыскердің зейнетақыға шығу тәртібі өзгертілді, олардың ... ... ... бұзбай одан әрі жылжыту тәртібі қарастырылды.
Сонымен қатар жумыскерлердің басқа жумысқа ауысу ... де ... 27, 31 ... ... Бұл ... ... түсінік алдағы
бөлімдерде сөз болмақ.
Ерекше айтылатын ... ... Заң ... мен ... ... ... жағынан Еңбек қүқығының түпкі ... ... ... ... ... ... реттеудің жақсы тәсілдерін игеру
нәтижесінде еңбекшінің еңбектік қукықтарын қорғауды жоғары ... Онда ... ету ... ... ... ... алу, ... дайындау
және олардың кәсіби мамандығын көтеру үшін ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарына қатысу,
қартайғанда, ауру немесе ... ... ... ... көмек алу құқықтары көрсетілген[].
Сонымен қатар осыған лайықты еңбек тәртібін қатаң сақтау, қоғамдық
мүліктерге ұқыптылықпен қарау, белгіленген еңбек ... ... ... ... ... әр ... ... ұлттық, экономикалық, аймақтық
ерекшеліктері де болады. Мәселен, Ресейдің ... Қиыр ... ... үшін қосымша жеңілдіктер көрсетілген. Ал, Тәжікстан,
Азербайжан мен ... ... ... ... жаз ... ... ... жасау көрсетілген. Кодекстерде ... ... ... мен өзгерістер болды (әр республиканың ... ... ... ... мен ... ... ... түрі бар - біреуі нормативтік, екіншісі-нормативтік емес. Нормативтік
жарғылар заң күші бары қолданьтып жүрген заңдарды өзгертіп ... ... ... ... бар ... ... ... құқықтың қайнар көзі бола
алады. Ал нормативтік емес Жарғылар, ... ... ... ... ... біреуді орденмен немесе атақпен награттау, мадақтау ... ... ... ... көзі бола алмайды, олар тек жекеленген
заңдық актілер боп есептеледі.
Кейбір жарғылар заңға ... ... мен ... ... ... немесе дамытуы мүмкін. Мұндай жарғылар да құқық қайнар көзі
боп саналады. Бұл жарғылардың ерекшелігі, біріншіден олар заң ... яки ... ... ... боп ... ... олар жаңа ... енгізбегендіктен Парламенттің бекітуін қажет етпейді.
Құқық қайнар көзі ... ... ... ... ... жатады. Олар әдетте қолданылып жүрген заңдарды ... ... ... онан әрі дамыта түсу, немесе олардың қолдану тәсілін
көрсетеді. Сондықтан ондай актілер құқық қайнар көзі бола алады.
Үкімет өзінің қаулыларын кейде жеке ... ... ... ... 1994 жылы 26 ... ҚР Министрлер Кабинеті қаулысымен бекітілген
мамандар дайындау тәртібі туралы Ереже, 1994 жылы 19 ... ... ... ... бекітілген өндіріс орындарында болған
бақытсыздық жағдайларды тексеру және есепке алу туралы ... және ... ... ... ... ... бар актілер.
Республика Үкіметінің еңбек қолдануымен байланысты қалаган нормативтік
актілерін қабылдай ... ... ... жылы ... жоқ кезде Президент біраз заң күші бар жаргылар
қабылдағанды. Мысалы, 1995 жылы 9 ... ... ... ... 1995 жылы 26 ... ... ... қызмет туралы"
Жаргы, 1995 жылы 16 тамызда қабылданған "Парламент құзіреті ... ... тағы ... ... ... ... ... бірге қабылдайды, егерде онда
құқықтық нормалар болса, олар да құқықтық ... акті боп ... ... ... ... қайнар бұлағы ретінде өздерінің
құзіретіне лайықты құқықтық ... ... ... ... ... ... және ... мәслихаттар мен әкімдер. Олар өз
құзіреттері бойынша еңбек қатынастарын реттеу ... ... ... алу, ... ... ... ... бітіргендерді жұмысқа
орналастыру, оны ... ... ... ... мекемелер мен
кәсіпорындарының жұмысын бастау және аяқтау уақытын белгілеу, жалпы ... ... ... ... ... және осы мәселелер жөнінде тиісті
шешімдер қабылдауы ықтимал.
Жоғарыда аталып өткендей, ... ... акт ... ... өз ... ... міндеттерді, мақсаттарды және
өкілеттікті жүзеге асырудың ерекше арнайы формасы түрінде ... ... ... ... ... ... ... ғана болады,
практикада жүзеге асырылады. ... ... ... ... ... ... рөлі сонда, олар құқықтық нормаларды
белгілеудің, өзгертудің ... ... ... ... ... табылады.
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес (4 ... ... оған ... ... ... ... ... шарттар мен республикасың басқа міндеттемелерінің,
сондай-ақ республиканың басқа ... ... мен ... сотының
нормативтік қаулыларының нормалары күшіндегі нормалар болып ... ... ... ... ... ... қарағанда Қазақстан
Республикасының жаңа Конституциясы құқық көздерінің ... ... пен ... ... нормативтік қаулылары есебінен көбейтті.
Қазақстан Республикасының еңбек ... ... ... ... ... ережелерге негізделеді: біріншіден, Конституцияның ең
жоғарғы заңдық күші бар және ол республиканың барлық ... ... ... ... ... ... ... оның заңдары алдында басымдылық көрсетеді және халықаралық шартта
оны ... үшін заң ... ... ... ... қолданылады;
үшіншіден, барлық заңдар, Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... бостандықтары мен міндеттеріне
қатысты нормативтік құқықтық актілердің ресми жариялануы оларды қолданудың
міндетті ... ... ... ... 4 ... 4 ... ... құқықтық актінің заңдық күшіне қарай олардың қатаң
иерархиясы белгіленеді (1998 жылғы 24 ... ... ... ... ҚР ... 4 бабы); бесіншіден, еңбек туралы заңнама
заңдылық қағидатына ... Бұл ... бір ... ... ... ... ал екінші жағынан – барлық мемлекеттік органдар,
қоғамдық ассоциациялар, жұмыс берушілер, лауазымды ... мен ... ... ... сәйкес және соларды орындау үшін әрекет жасауға
міндетті.
Нормативтік құқықтық актілер негізгі және туынды болып бөлінеді. Еңбек
заңнамасы ... ... ... ... ... ... ... конституциялық заңдар, еңбек туралы кейбір
заңдар, Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... ... ... ... кеңесінің
және Жоғарғы сотының нормативтік қаулылары; министрліктер мер ... ... ... ... басшыларының нормативтік бұйрықтары,
мемлекеттік комитеттер басқа ... ... ... ... ... ... нормативтік қаулылары; маслихаттар ... ... ... аймақтық жағдайын белгілеу мәселелері
бойынша нормативтік құқықтық шешімдері жатады.
Еңбек заңнамасы саласындағы ... ... ... ... ... баптар, нұсқаулар, ұсыныстар, т.б. жатады. Олар негізгі
нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... ... ... Еңбек жайындағы туынды нормативтік ... ... ... ... ... ... қарай
анықталады[8]. Өзінің заңдық күшіне қарай ... ... ... ... ... ... Бұл ... тиісті мемлекеттік органдар мен
лауазымды адамдардың өз ... ... ... ... ... құқықтық актілердің ішінде 1995 жылы 30 тамызда республикалық
референдумда ... сол жылы 5 ... ... ... ... ... ең жоғарғы заң күшіне ие. ... ... ... ... еңбек заңнамасының) іргелі базасы,
құқықтың негізгі көзі болып табылады. Конституцияның ең жоғарғы заңдық ... ... ... көрініс табады:
1) Конституция заңдар мен заңдарға көмекші ... ... ... ... ... мемлекеттік органдардың заңдарды және ... ... ... ... ... ... айтқанда,
конституциялық нормалар заңдарды және басқа нормативтік құқықтық актілерді
қабылдауға негіз болады. Оның республиканың барлық ... ... ... ... ... сол қалпы қолданылуы мүмкін, кейбіреулері тиісті
мемлекеттік ... өз ... ... актілерін қабылдауға
міндеттейді.
Қазақстан Республисының Конституциясында адамның және азаматтың
құқығы, бостандығы мен ... ... және ... ... олардың
теңдігі бекітілген. Тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына,
жынысына, нәсіліне, ұлтына, ... діни ... ... ... ... ... қарай ешкімді кемсітуге жол берілмейді. Еңбек
бостандығына, қызмет және ... ... ... ... ... ... ... жауап беретін еңбек жағдайына; ешқандай кемсітусіз
еңбек үшін ақы алуға; ... ... ... ... ... тәсілдерді
пайдалана отырып жеке және ұжымдық еңбек дауларына дейін баруға; демалуға
құқық берілген. Еңбек шарты ... ... ... ... уақытының
ұзақтығы, демалыс және мереке күндер, төленетін жыл сайынғы демалыс заңда
белгіленген, оған ... (24 бап) ... ... Республикасының Конституциясы азаматтардың мемлекеттік
қызметке орналасуына (33 ... ... ... оның ... ... (23 б. 1т.), ... ... алуға (30 б.) денсаулығын
қорғауға (29.) жәнет,б, құқық берген.
Еңбек құқықтарының басты көзі болып табылатын Конституцияның ... ... ... ... позициялар осындай. Конституциялық
нормалардың мазмұны еңбек жайындағы заңдар мен заңға ... ... ... ... ... заң ... ... орны ерекше. 1998
жылғы 24 наурыздағы Нормативтік құқықтық ... ... ... ... сәйкес заң актілері қатарына ... ... заң; ... Республикасы Президентінің конституциялық заң
күші бар жарлығы; кодекс; заң; Қазақстан Республикасы Президентінің заң
күші бар ... ... ... ... ... Сенат пен
Мәжіліс қаулысы.
Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша (62 бап) ... ... ... ... пен ... ... түрінде актілер
қабылдайды, олардың республиканың барлық аумағында міндетті түрде күші
болады. ... ... ... ... Президенті қол қойғаннан
кейін ғана ... ... ... пен оның палаталарының заңдары
Конституцияға, ал Парламент пен оның палаталарының қаулылары заңдарға қайшы
келмеуге ... ... ... ... актілерден жоғары тұруы заңдылық
қағидатының ... ... сай ... ... ... ұйымдастыру және
қолдану саласындағы маңызды қоғамдық қатынастарды реттейді, жұмыс берушілер
мен азаматтардың құқықтық ... ... ... ... ... ... ... және т.б. қатысты негізге
алынатын қағидаттар мен ... ... ... ... ... ... ... реттеледі.
Конституцияға және 1998 жылғы 24 ... ... ... ... Қазақстан Республикасының заңына сәйкес заңдарды мынадай
түрлерге бөлуге болады:
А) Конституцияға өзгертулер мен ... ... ... Олар
Қазақстан Республикасының Конституциясында (62 б. 3 т.) белгіленген
тәртіпте қабылданады. Бұған ... ... 1998 ... 7 қазандағы Қазақстан
Республикасының Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы
Қазақстан Республикасының Заңын алуға болады, онда басқа ... ... ... ... ... үшін белгіленген жоғарғы жас
мөлшері алынып тасталады (Конституция 33 б. 4 ... ... ... ... ... ... деп аталған және Конституцияда ... ... ... 62 б. 4 т.) ... конституциялық деп аталады. Мысалы,
республика ... ... ... діни ... қай ... жататындығына, тегіне, әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... тең ... мен міндеттер
жариялаған 1991 жылғы 16 ... ... ... ... туралы Қазақстан Республикасының Заңын алуға
болады. 1
В) Әдеттегі заңдар. Мысалы, Қазақстан Республикасының 2007 ... ... N 251 ... ... алуға болады.
Республика заңдары мен Қазақстан Республикасы Президенті Жарлықтарының
заңдық ... ара ... ... ... ... ... (45 бап) және Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы
29 желтоқсандағы Қазақстан ... ... ... ... бар №2733 жарлығына сәйкес (20 бап)2 ... ... және ... ... және ... орындау мақсатында
республиканың барлық аумағында міндетті күші бар нұсқалар мен ... Бұл ... ... ... ... ... ... жатқызуға болады.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының Конституциясы ... ... заң күші бар ... ... да ... ... палаталар бірлескен мәжілісінде, депутаттардың жалпы санының үштен
екі дауысымен, Президенттің ынтасы ... оған бір ... ... заң ... ... бере алады. (Конституцияның 53 б. 4 т.).
Президент заң ... ... аса ... деп, ... заң ... ... деп ... алады. Бұл дегеніміз – Парламент бұл жобаны, ол
енгізілген күннен бастап, бір ай ішінде қарауы тиіс. Парламент бұл ... ... ... заң күші бар ... шығаруға құқылы, ол
Конституцияда ... ... (61 б. 2 т.б) ... жаңа ... ... болады.Қазақстан Республикасы Президентінің заң шығару
міндетін орындауы экономикалық реформаларды жүзеге ... және ... заң ... ... баяу ... ... ... жағдайларда заң күші бар
нормативтік жарлықтар қаьылдау арқылы ... заң ... ... толтырады.
Сонымен, ел Президенті шығарған жарлықтарда ғана нормативтік құқықтық
актілердің күші болады. Ал, Қазақстан ... ... мен ... ... заң күші бар жарлықтарының заңдық
күштері бірдей деңгейде. Әдеттегі заңдар мен ... заң күші ... ... ... актілер жүйесінде бір сатыда тұрады. Ал,
Республика Президентінің өкімдерін алатын болсақ, олар ... және ... ... ... және соларды орындау
мақсатында ... ...... ... және ... ... өкімдер арқылы шешіледі.
Конституциялық мәртебесі жоқ ... ... ... құзырына сәйкес қызметке тағайындалады және босатылады.
Қазақстан Республиканың негізгі ... ... ... 2007 ... 15 ... N 251 ... ... жатады.1 Заң
азаматтардың өздерінің еркін еңбек етуге конституциялық құқықтарын ... ... ... ... ... ... және ... орнату жағдайында еңбек ресурстарын ұтымды пайдалану барысында
туындайтын еңбек қатынастарын ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
актілерге жатпайтын актілер. Оларға Қазақстан Республикасы ... ... ... ... мен ... ... ... нормативтік бұйрықтары, басқадай мемлекеттік
орталық органдардың нормативтік ... мен ... ... ... нормативтік шешімдері жатады. ... ... ... ... екі ... ... ... олар заңға қайшы
келмеуге және оның ... ... тиіс ... Екіншіден, олар заңдардың
орындалуын қамтамасыз етуге бағытталады.
Бұл актілердің ішінде Қазақстан Республикасы Президентінің нормативтік
жарлықтарының ... күші ... Олар ... пен оның ... кірмейтін мәселелер бойынша қабылданады. Мысалы, ... 1999 ... 31 ... №321 ... Республикасының
әкімшілік қызметкерлеріне тәртіптік жаза беру ... ... ... жөніндегі заңға көмекші нормативтік актілердің көбісін Қазақстан
Республикасы Үкіметінің ... ... ... ... ... бар. Конституцияға сәйкес (69 бап) Үкімет өз
құзырындағы мәселелер ... ... ... ол ......... олардың республиканың барлық аумағына міндетті күші бар.
Қазақстан Республикасы ... 1995 ... 18 ... ... ... туралы конституциялық заң күші бар ... ... ... актілер жік – жігімен ... ... ... ... ел ... ... ... да
жоғары деңгейдегі нормативтік құқықтық актілер негізінде және ... ... ... және жеке ... ... ... Қазақстан
Республикасы Үкіметінің 1998 жылғы 24 ... ... ... ... ... ... туралы
қаулысы (нормативтік) мысал бола алады. Заңды күшіне енгізу туралы ... ... ... ... ... ... ... өзінде Үкіметтің
тиісті акті қабылдауы жөнінде тікелей нұсқау ... ... да ... ... ... Республикасы Президентінің 1995 жылғы 17
сәуірдегі Лицензиялау туралы заң күші бар №2200 ... ... ... ... ... және Халықтың жұмыс бастылығы туралы ... ... ... ... ... ... ... Республикасы
Үкіметінің 1999 жылғы 25 маусымдағы Шет ел жұмысшы күштерін ... ... ... шет елге ... ... шығаруды лицензиялау
мәселесі бойынша Ережені бекіту туралы №826 қаулысын осы актілер қатарына
жатқызуға болады.
Министрлердің, мемлекеттік ... және ... ... ... ... ... жөніндегі нормативтік ... ... ... ... ... ... актілердің бұл
тобында оперативтік және салалық сипат болады. Министрліктер қабылдайтын
нормативтік шешімдер министрдің бұйрығы түрінде ... ... ... ... ... ... ... (қаулыларымен)
рәсімделеді, оларға бұл органдардың басшылары қол қояды.
Еңбек құқығының көзі бола алатын ведомстволық нормативтік ... ... ... бірдей емес. Бұл жерде еңбек жағдайын белгілеуде
арнайы өкілеттігі бар орган – ... ... ... және халықты
әлеуметтік қорғау министрлігі қабылдаған нормативтік құқықтық актілер
туралы ерекше ... жөн. ... ... ... ... сипат
бар. Мысалы, Қазақстан Республикасы Еңбек министрлігінің 1994 ... ... ... корпорацияларда, компанияларда және басқа
бірлестіктерде ... ... ... ... ... ... ... №53 қаулысы осындай актіге жатады, ол меншік түріне ... ... ... қарамастан барлық кәсіпорындарға, мекемелерге,
ұйымдарға қатысты. Мәслихаттар мен ... өз ... ... өз
аумақтарында еңбекті ұйымдастыру және қолдану мәселесі бойынша нормативтік
шешімдер қабылдайды. Қазақстан Республикасының Конституциясына ... ... ... мен әкімдердің нормативтік шешімдері тиісті әкімшілік –
аумақтық бөліністе ғана ... ... ... шешімі Конституцияға және республиканың заң
актілеріне сәйкес келмесе, олар сот ... ... ал ... – ел ... ... не жоғары тұрған әкім, ... ... ... ... негізгі актілердің туындысы сипатында
бірқатар нормативтік құқықтық актілер бар. Оларға жататындар:
А) Ережелер – ... ... ... ... ... кейбір
түрін ұйымдастыру және жүзеге ... ... ... ... ... ... меншіктің барлық формаларындағы кәсіпорындардың,
мекемелердің және ұйымдардың жұмыскерлер мен қызметкерлерге, олардың өз
еңбек ... ... ... ... зақымының немесе денсаулығына
келген зиянның орнын толтыру ... ол ... ... ... 1993 ... 17наурыздағы №201 қаулысымен1 бекітілген;
Б) қағида (шамадағы қағида, типтік қағида) – қандай бір ... ... оның ... ... ... мен ... қызметтің нақты түрін ... ... ... ... ... акт.
Мысалы, Қазақстан Республикасы Еңбек министрлігінің 1994 жылғы 1
наурыздағы №49 қаулысымен бекітілген Кәсіпорынның ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің 1994
жылғы 15 желтоқсандағы №1414 қаулысымен бекітілген ... ... және ... ... ... ... да ... тергеу
және оларға есеп жүргізу туралы қағида,2 т.б.;
В) Нұсқау – еңбекті қоғамдық ұйымдастыру саласындағы еңбек ... ... ... нормативтік құқықтық акт. Мысалы, Қазақстан
Республикасы Мемкомстатының 1993 жылғы 2 ... ... ... саны мен ... ... ... ... №232 Нұсқауы,
т.б.
Бұл туынды сипатындағы барлық ... ... ... негізгі
актілерге тіркеме ретінде болып келеді.
Қазақстан Республикасының Конституциялық кеңесі мен Жоғарғы сотының
нормативтік актілері біз ... ... ... ... ... сапынан тыс жатады. Мұны бұл органдардың ерекше ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының барлық аумағында Конституцияның ... ... ... ... ... болып табылады. Өз өкілеттігін жүзеге
асырғанда ол ... ... ... ... ... ұйымдарға,
лауазымды адамдар мен азаматтарға ... ... тек ... ... және саяси немесе басқадай себептер оған ықпал жасай алмайды.
Конституциялық кеңестің ... ... кез – ... акт ... болып табылады. Қазіргі жағдайда біз Қазақстан Республикасының
күшіндегі құқығының құрама бөлігі ... ... ... ... ... қарастырып отырмыз.
Ал, Қазақстан Республикасының Жоғарғы сотын алатын болсақ, бұл ... ... ... ... қызметінің бірлігін қамтамасыз етеді, ... ... ... және өз шешімдерінде нарықтық экономикаға
көшу жағдайында соттардың ... ... ... ... береді.
Мысалы, Қазақстан Республикасы, Жоғарғы сотының 2002 ... 14 ... ... ... ... қайта ұйымдастырылуына,
қызметкерлер санының немесе штатының ... ... ... адамдарды қайта жұмысқа тұрғызу туралы істер жөніндегі заңнаманы
соттардың қолдануының кейбір мәселелері туралы №4 қаулысы.1
Қазақстан Республикасының күшіндегі құқығының ... ... ... ... нормативтік қаулыларының маңызы ерекше. Сол қалпында олар
еңбек құқығының ... көзі ... ... ... Қазақстан Республикасы
Жоғарғы соты Пленумының 1995 ... 22 ... ... моральдық
зиянның орнын толтыру туралы заңдарды қолдануы туралы нормативтік сипаттағы
№10 қаулысы.2
Заңдылық ... ... ... ... ... ... ... акт жоғары деңгейдегі ... ... ... ... тиіс ... ... – аумақтық бөліністердің маслихаттары мен
әкімдердің нормативтік шешімдерінің ... ... ... ... (VIII ... мен жергілікті мемлекеттік
басқару туралы заң актілері анықтайды. Конституциялық ... ... тек ... ... ... ғана ... ... басқа нормативтік құқықтық актілер оған қайшы ... ... ... ... ... ету ... көзделген. Оған мыналар жатады: актіні Конституцияға және заңға
сәйкестендіру, нормативтік ... ... ... ... ... тұру, мемлекеттік тіркеуге ұсынылған актінің ... ... ... ... және басқа заң актілеріне
сәйкес Конституциялық ... ... ... Республикасының Бас
прокуроры мен оған ... ... ... ... Әділет
министрлігі мен оның аумақтық органдары құқықтық нормативтік ... ... ...... ... органдар қабылдаған құқықтық
нормативтік актілердің заңдылығын қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... Егер бұл ... мемлекеттік
органдардың өз ресми басылымдары болса, онда олардың өз ... ... сол ... ... ... жариялануы мүмкін.
Өкілетті органдардың тапсырмасы бойынша нормативтік құқықтық актілер
көрсетілген ... ... да ... ресми жариялануы ықтимал.
Заңнамада нормативтік құқықтық актінің мемлекеттік тіркелуі көзделген
барлық ... ... ... тек ... тіркеуден өткен соң ғана
жарияланады.
Мәслихаттар мен әкімдердің нормативтік – ... ... ... ... ... үшін ... мен әкімдер таңдап алған газеттерде
және басқа мерзімді басылымдарда жарияланады.
Сонымен, нормативтік құқықтық актінің еңбек құқығының көзі ... күші сол ... ... мемлекеттік органның (лауазымды адамның)
мемлекеттік аппарат жүйесіндегі ... ... және ... Бұл ... ... қоғамдық ұйымдастыруды республика
көлемінде құқықтық реттеудің тұтастығы ... ... ... актілердің жоғары деңгейдегі нормативтік актілерге, ең ... ... ... ... мен ... ... қайшы келе алмайтындығымен қамтамасыз етіледі.
Еңбек туралы  нормативтік ... ... ... мен ... бойынша қаралады.
Еңбек құқығының негізі  болып табылатын нормативтік-құқықтық актілер
үшін әрекеттерінің ... мен ... ... ... ... ... әрекетке енгізудің тәртібі болып,  нормативтік
құқықтың өзі ... ... ... ... ... болып, оның
ішінде  кодекстерді әрекетке енгізу, заңдардың (кодекстер) өзі немесе
кейбір заңдар болып ... ... ... ... 2007 жылғы
15 ... N 251 ... ... ... ... көп ... ... периодикалық басылымдардың  бірнеше бетіне басылатын болса,
онда  ресми ... ... ... ... мәтіннің
соңғы  бөлігінің басылған күні болып саналады. Азаматтардың  міндеттері мен
бостандығына қатысты  нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... бетіне ресіми
басылуы болып табылады.
Нормативтік актіні  қабылдауға байланысты  барлық  бұрынға қабылданған
нормативтік ... ... мен оның ... ... қабылданған  актілердің нормасына  қайшы келетін болса немесе
оны жойып жіберетен ... ... ... болып
немесе  өзгертілген болып саналады[11].
Нормативтік құқықтық актіні  қабылдауға ... ... мен ... ... тізімі актіде немесе актіні
қолданысқа енгізу тәртібінде болуы керек.
Еңбек ... ... ... ... ... территориясы» түсінігімен тығыз байланысты.
Еңбек құқының негізі болып табылатын  нормативтік  құқықтық
актінің  қолданысы, ... ... ... ... ... ... сондай-ақ  оның
территориясындағы  шет ел азаматтарына, азаматтығы жоқ адамдарға, ... ... ... мен ... басқа
жағдайда  Қазақстан Республикасы тарапынан ратифицирленген болып табылады.
Дипломатиялық өкілдер мен  басқа да шет ... ... ... ... ... шарт ... ... құқық
нормаларының принціптері негізінде жүреді (дипломатиялық иммунитет).
2.3 Еңбек құқығының қайнар көздерін талдау
Талдау жасаудагы көзделетін ... ... ... актілердің
іске асырылу бағытындағы харакеттерін ... ... Осы ... ... 1. заң күші ... 2. ... қолдану уақыты; 3. ... ... ... Заң күші ... ... Заң және ... ... актілер тобына бөлінеді. Заңдар деп жоғары заң күші бар
нормативтік күкыктык актілерді ... ... күші ... алып ... басқа нормативтік актілерден биік дәрежеде турады және оның нормалары
заңның ... ... ... ... болуы керек, ал қайшы болған
жағдайда олар заңдық кушін жояды да ... ... ... ең ... дәрежелісі Конституция болып саналады.
қазіргі қолданылып жүрген Конституция халықтық референдум арқылы 1995 жылы
30 тамызда қабылданған. Онан ... заң күші ... ... заңдар,
онан кейін турлі басқа заңдар жатады. Заңдардың ерекшеліктері - ... ... ... ... құзіреті бар құқықтық нормалар
болады. Зандар уақытша немесе алынып ... ... ... ... ... ... ... нормативтік актілер тобына заң күші ... ... ... күзіреті бар Үкімет қаулықарарлары, тағы
сондай магыналы министрліктер мен ведомствалардың ереже, нусқау тағы ... ... ... уақыты бойынша нормативтік актілер уақытша және тұрақты, ... ... боп екі ... ... ... ягни ... ... мерзімді әсерін тигізетін
нормативтік актілер деп үжымдық ... мен ... ... ... ... ... уйымдарының қатысуымен бір жылдан уш жылдық
мерзімге жасап, қабылдап отырады. Үзақ уақыт қолданылатын актілерге заңдар,
тағы басқа нормативтік актілердің ... ... ... Мысалы, еңбек
заңдары мен еңбек Кодекстері ... ... бойы ... ... ... ... Олар өмірге турақты көптеген жылдар бойы алып
тасталғанға дейін әсерін ... яғни олар өмір ... ... ... Территориялық-аймақтық әсері бар ... ... ... және ... боп үш топқа бөлінеді. Одақтық нормативтік
актілер қатарына бурынгы КСРО ... ... ... заң ... ... мен ... заңдар жатады. Олардың заңдық
күші, қолдану дәстур құзіреті - егер олар ... ... ... іске аса ... яғни ... қайнар бұлақ құзіретін атқарады.
Республикалық нормативтік актілер қазіргі жағдайда олар басым, өйткені
республика өзінің ... мен ... ... ... ... заң-
қарарларын өзі қабылдап, іске асыруда. Бұл актілердің ... ... ... ... ... ... ... заңдар мен тағы
басқа актілер жатады.
Жергілікті нормативтік актілер тобына облыстық, қалалық, ... мен ... ... ... жағдайы мен
еңбек тәртібін белгілейтін, еңбек ресурстарын бөлу, жылжытып пайдалану тағы
да басқа жергілікті еңбек мәселелерін ... ... ... ... ... қатарында жергілікті мекемелер мен кәсіпорын
ұйымдары өздерінің ішкі ... ... peтrey ... ... ... Мұны олар ... ... бірге қабылдайды. жалпы ұжымға
бірдей қатысы болғандықтан олардың шешімдері нормативтік ... ... ... яғни ... ... ... ... актілер қолданылатын тұлғалар (субъектілер) тобына қарай
жалпылама және арнайы боп екі ... ... ... ... ... адреске арналмай, өндірістің саласына, қай мекеме немесе кәсіпорын,
ұйымда істегеніне, қызметі мен лауазымына да қарамай барлық жумысшылар ... ... ... ... ... еңбек заңдары мен
кодекстері.
Арнайы нормативтік ... ... ... ... мен :қызмет,
шаруашылық салаларына ... ... үшін ... байланыс, көлік,
ауыл шаруашылығы, су, орман шаруашылығы қызметкерлеріне арналған актілер.
Бұл топқа тағы жер ... мен ... ... ... ... ... ... мен учаскелерде істейтін кісілерге заң бойынша
берілетін жеңілдіктер мен артықшылықтар, қысқартылған ... ... ... ... зейнетақы және тағы басқа жеңілдіктер
көрсетілген[14].
Еңбек қүқығының қайнар ... тағы да ... ... ... қарай бөліп талдауға болады.
Осы ретте нормативтік актілер мемлекетгік (орталықтандырылған) және
жергілікті (локальдық) топтарға бөлінеді. ... ... ... ... Парламент қабылдайтын заңдар,
Парламент кабылдайтын нормативтік жарғылар, ... ... ... ... мен ... ... ұсыныс, ережелер жатады.
Локальдьrқ нормативтік актілер қатарына әр кәсіпорын, мекемелер мен
ұйымдар және олардың ... ... ... ... ... ... ... мекемелер мен кәсіподақтар, ұжымдық шаруашылықтардың
жарғылары (уставтары) жатады. Олар ... ... ... ... алу керек. Мұндай қолдау алдын-ала ... ... ... олар заң күшіне ие бола алады.
Кәсіпорын, мекемелер мен ұйымдар ... ... ... жарғы,
ережелерін алдын-ала мемлекет тарапынан ... ... ... Мұны ... ... ... (санкция) деп қарауға болады.
Кейбір жергілікті (локальдық) нормативтік актілер, мысалы, колхоз,
совхоз ... ... ... әкімшіліктерінің (бұрын ауатком) қолдауы
бойынша қабьщданады, осылайша олар заң күшіне енеді.
Тағы бір айта кететін жәйт, бұрыңғы КСРО ... ... ... ... ... ... ... береді, егерде олар біздің
мемлекеттік зандарымызға қайшы болмаса, атап айтқанда Конституциямызға,
басқа эаңдарымыэға сай келсе. Ал, ... ... сай ... онда ... ... ... ... да халықаралық шарттар мен құжаттарды құқықтық қайнар көзі
ретінде қарайтын болсақ, ... ... ... ... ... қабылдаған актілердің күзіреттік деңгейі ұлттық ... ... ... ... айтқанда, ұлттық актілердің нормалары
халықаралық құжаттардың нормаларына сай болу керек. Керісінше ... ... күші ... ... 1998ж. 24 ... күні "Нормативтік құқықтық
актілер туралы" Заң қабылданды. Ол баспасөз - ... ... ... және ... да ... ... бетінде 28-наурыз
күні жарияланды". Бұл заңның өзінің тарихи орны өзгеше. Бір сөзбен айтқаңда
бұл заң туралы заң, өйткені біз нормативтік ... ... ... жалпы
кең мағынада заң деп айта береміз.
Әрине, заңның түрлері көп, оның ... ... бар, ... жәй ... бар. ... ... ... да заң күші бар нормативтік
актілер бар. Мысалы, Президенттің заң күші бар ... оның ... заң күші бар ... ... ... ... ... қаулылары және тағы басқа нормативтік құқықтық актілер бар.
Оларды заңға ... ... ... нормативтік құқықтық актілер деп
атаймыз. Бұл аталған нормативтік құқықтық актілердің негізгі ... ... ... ... немесе құзіретті мемлекет органы
немесе лауазымды адамы қабылдайды; ... ол ... ... ... ... ... ... нормалары бар, яғни бұл
жаңа нормалар ескі нормаларды өзгертетін немесе тоқтататын қасиеті бар.
Бұл нормативтік құқықтық акті ... ... заң ... мен өзге ... ... актілерді әзірлеу, қабылдау, күшіне енгізу, өзгерту,
толықтыру, олардың қолданылуын тоқтату, оларды жариялау және іске ... ... ... отыр. Мұндай нормативтік акті бұрын біздің елде
бұрынғы одақта да немесе басқа республикаларда да болмаған. ... ... ... еліміздегі бір елеулі іс деп ... ... ... мемлекет құру жолында жасалып жатқан іс-
әрекеттеріміздің бір көрнекті ... деп ... біз де ... ... ... ... келдік. Мұндай
зандар олардың көбінде қабылданған. Мәселен, Японияда, ... ... ... атты заң 1896 жылы ... ... 1973 ... 1987 ... Ватиканда 1929 жылы, Ресейде 1994 жылы ... ... Енді ... ... Қазақстан Республикамыз да осы ... ... ... ... ... ... құқықтық актілердің уақыттығы, кеңістіктегі
және адамдар бойынша күші
Республикадағы әлеуметтік – экономикалық қайта құру ... ... ... мәселесінің, бәрінен бұрын, практикалық маңыз бар. ... ... ... ... ... ... актілерді дайындау, олардың
мазмұндық сапасын көтеру рәсімдеу және қабылдау жайында ғана ... ... ... ... де, ... ... мемлекеттік тіркеуде, ресми
жариялауда, түсініктеме ... ... ... ... ... ... жүйелеп, есеп жүргізуде. Еңбек құқығының тұтастық
және бөлшектік қағидаты ... ... ... ... кеңістікте
және адамдар бойынша күшіне ену тетігі арқылы көрініс ... ... ... 1998 ... 24 наурыздағы Нормативтік құқықтық актілер
туралы Қазақстан Республикасының заңында өз ... ... ... ... ... құқықтық актіні күшіне енгізу уақыты
маңызды рәсімдік кез, құқықтық нормалар оларды қолдану үшін нақты мүмкіндік
алады.Нормативтік ... ... ... ... белгілі бір
мерзімде күшіне енгізіледі.Бұл еңбек ... ... ... сол ... ... алатын орнына байланысты.
Қазақстан Республикасының заңдары,Қазақстан ... ... ... олар ... ... жарияланғаннан он
күн өткен соң күшіне енеді,егер актілердің өзінде немесе олрды ... ... ... ... немесе оларды күшіне енгізу туралы
актілерде ... ... ... болса. Қазақстан Республикасының
2007 жылғы 15 мамырдағы N 251 Еңбек Кодексiде қабылданған.
Егер актілердің өзінде басқадай ... ... ... Қазақстан
Республикасы Парламенті мен оның палаталарының қаулылары алғаш ... ... ... ... ... ...... қабылдаған күннен күшіне енеді.
Республика Үкіметінің құрамына кіретін де, кірмейтін де ... және ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы Жоғарғы сотының және Ұлттық банкінің нормативтік құқықтық
актілері, олар алғаш ... он күн ... соң ... енеді, егер
актілердің өзінде басқа мерзімдер көрсетілмеген болса. Жергілікті ... ... ... ... ... ... ену үшін де осындай
мерзім белгіленген.
Нормативтік құқықтық актілерде немесе ... ... ... ... ... кейбір бөліктерін, тараулары мен баптарын ... ... ... ... ... ... басқаша болуы мүмкін.
Нормативтік құқықтық актіні күшіне енгізу ... сол ... ... ... ... ... туралы мәселемен тікелей
қтысы бар. Мысалы, бұрын ... ... ... ... ... жауаптылық көзделген нормативтік құқықтық ... ... ... он күн ... күшіне енгізу болмайды.
Еңбек туралы нормативтік құқықтық актілерді күшіне енгізу уақыты,
сонымен қатар, бұл актілердің кері ... ... ... байланысты.
Жалпы тәртіп бойынша нормативтік құқықтық актінің күші оны ... ... ... қатысты емес. Тек, егер нормативтік
құқықтық актінің немесе оның бір бөлігінің кері күші ... ... ... ... күшіне енгізу туралы актіде, ... сол ... ... акт ... көзделген құқық бұзушылық үшін жауаптылықты
алып тастайтын немесе жеңілдететін жағдайларда ғана нормативтік құқықтық
актінің кері күші ... ... ... ... ... оны ... ... жаңа
міндеттер артатын немесе олардың жағдайын нашарлататын актілердің кері күші
болмайды.
Еңбек туралы нормативтік құқықтық актілердің күшіне енгізудің ...... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Үкіметінің құрамына кіретін де, кірмейтін де орталық атқарушы және ... ... ... оның ішінде Қазақстан Республикасы Ұлттық
банкінің, сондай-ақ жергілікті өкілетті және ... ... ... ... бар, ... ... ... азаматтардың
құқықтарына, бостандығына және міндеттеріне қатысты актілер ... ... ... ... ... ... кеңесі мен Жоғарғы Сотының нормативтік ... ... ... ... заңдық күші болмайды деп
белгіленген.
Республиканың әділет министрінің ... ... ... Бас ... ... ... органдардың, сондай-ақ
барлық деңгейдегі әкімдердің типтік құқықтық актілеріне наразылық келтіріп,
олардың күшін тоқтатуға құқылы. ... ... ... басшыларының
және барлық деңгейдегі әкімдердің өз нормативтік құқықтық актілерін
мемлекеттік тіркеуге ұсынбауы сол ... ... ... тәртіптік іс
қозғауға негіз болады деп белгіленген (Қазақстан Республикасы Президентінің
Азаматтар мен заңды тұлғалардың кәсіпкерлік қызметпен айналысу бостандығына
құқығын ... ... ... 7 ... ... ... құқықтық актінің күші мерзімсіз және уақытша
болуы мүмкін. Егер актінің өзінде немесе оны күшіне енгізу туралы ... ... ... ... ... акті мерзімсіз күшінде
болады деп саналады. Уақытша ... ... акт үшін де, оның жеке ... үшін де белгіленуі мүмкін. Бұл ... ... ... құқықтық актінің (немесе оның бөлігінің) қанша ... ... ... ... ... Бұл мерзім өткеннен соң ... ... оның ... жаңа ... ұзарта алады немесе оған мерзімсіз
сипат бере ... ... ... еңбек туралы нормативтік құқықтық актінің
күшін тоқтата тұру немесе біржолата тоқтату болады. Мысалы, актінің ... ... ... (бөліктерінің) күші белгілі бір мерзімге тоқтатылады.
Нормативтік құқықтық актінің күшін біржолата тоқтату сол акті ... ... ... ол есептелген мерзім аяқталған; бұрын қабылдаған
актінің, оның бөлігінің ... ... ... келетін немесе бұрын
шығарылған актіні немесе оның бөлігін (бөліктерін) өзіне сіңіретін жаңа ... ... ... ... ... сол ... акт конституциялық емесе деп танылған; осы актінің
қабылдаған немесе оған өкілетті басқа ... ... ... оның ... ... жоғалтты деп таныған жағдайларда болады.
Заңнамада және құқық қолдану ... ... ... ... күші ұғымы пайдаланылады. Қазақстан ... ... ... ... кеңістіктегі күші туралы
мәселеге қатысты бірқатар баптар (45,62,59,74,76,88) бар. ... ... ... өз ... қатысты шешімдерінің аумақтық күші
жайында.
Ел Президенті, Қазақстан ... ... мен ... ... және ... орталық өкілетті органдар қабылдаған
нормативтік құқықтық актілердің күші ... ... ... ... егер ... ... немесе оларды күшіне енгізу туралы
актілерде қандай да бір ерекшелік көрсетілген болмаса. Жергілікті өкілетті
және атқарушы органдар қабылдаған ... ... ... ...... ... ғана күші ... Мысалы, Еңбек кодексі
Қазақстан Республикасының барлық аумағында еңбек қатынастарын реттейді.
Нормативтік құқықтық актілердің кеңістіктегі күшін еңбек ... және ... ... ... ... бір формасы деп қарауға
болады. Қазақстан Республикасы аумағының кеңдігі, оның ...... ... ... ... ... ... құқықтық актілердің
күші тарайтын аймақтарды қарастырады. Кейбір жерлердегі еңбек жағдайларының
ерекшеліктері (шөлді, таулы, жер, т.б.) ... ... ... ... аудандық коэффициент, ... ... т.б. ... ... құқықтық актілер қабылданады.
Әсіресе, бұл жерлерде еңбек жағдайын жергілікті ... ... ... рөлі ... ... Сонымен, нормативтік құқықтық актінің
кеңістіктегі күші болу үшін ... ... ... ғана ... ... болу ... айтылғандарды ескеріп еңбек туралы заңнаманы жалпы және арнайы деп
топтастыруға болады. Жалпы заңнама, ... ... және ... ... ... ... ... ал арнайы – еңбектің ерекше
жағдайларына есептелген. Еңбек заңнамасын бұлай бөлудің негізіне өндірістің
обьективтік факторларына ... ... ... ... ... ... ... нормативтік құқықтық актілердің адамдар
бойынша күшін қарастарайық. Мысалы, еңбек кодексінің күші (2007) ... ... ғана ... ... ... ... ... айналысып жүрген шет ел азаматтарына да, азаматтығы жоқ ... ... ... Конституцияда, заңдарда және Қазақстан Республикасы
бекіткен халықаралық шарттарда ... ... ... аумағында
орналасқан, құрылтайшысы немесе иегері (толықтай, не бір бөлігіне) шет
елдің заңды ... жеке ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының еңбек заңдары жүреді. Сонымен қатар, әңгіме
бұл жерде жеке және заңды ... ... ... ... ескере отырып еңбек құқығын жіктеу жайында және ... ... ... ... ... ... кәмелетке жасы толмаған, т.б.) еңбек туралы арнайы құқық нормалары
бар екендігі жайында болуға тиіс[20].
Еңбек ... ... ... ... ... ... ... арнайы 4 тарауы бөлініп алынған (маусымдық,
үйде ... ... т.б.); жасы он ... ... ... ... жеңілдіктер, атап айтқанда, жұмыс уақытының ұзақтығын
қысқарту (46 б.1т.1 ... ... ... ... еңбекке тартуға тыйым
салу (48б.3т.), т.б.
Жұмыскерлердің басқа санаттарының еңбек қатынастарын реттеу Еңбек
туралы заң ... да, ... ... ... еңбек жағдайын
анықтайтын басқа заң актілері арқылы да жүзеге асырылады. ... ... ... үшін ... белгіленген. Мысалы, Қазақстан
Республикасында мүгедектердің әлеуметтік қорғалуы туралы» 13.04.2005 ... 39-III ҚР ... ... ... ... ... ... Олар үшін еңбек жағдайы қалпына тұрғызудың жеке ... ... ...... ... мүгедектерге еңбек жағдайы ,
оның ішінде еңбек ақы, ... ... ... ... ... ... олар ... жағдайын басқа жұмыскерлерге қарағанда
нашарлатуға немесе ... ... ... ... ... ... шетел азаматтарымен және
азаматтығы жоқ адамдармен еңбек қатынастарын құқықтық реттеуде де ... бар. ... ... ... 1995 ... ... ... Республикасындағы шет ел азаматтарының құқықтық
жағдайы туралы Жарлығына сәйкес (6 бап) шет ел ... ... ... және ... ... ... ... белгілі тәртіппен республикада еңбек қызметін жүзеге асыра ... ... шет ел ... ... ... құқыққа ие (оның ішінде демалу құқығы да бар) ... ... ... жүктелген. Бірақ, Қазақстан Республикасының
Заңнамасына сәйкес ... ... ... үшін ... ... бір ... айналысу үшін Қазақстан Республикасының азаматтығы
қажет ... ... шет ел ... ... ... тағайындала
алмайды, ондай қызметпен айналыса алмайды ... ... ... еңбек дауларын шешу және тиісті нормативтік құқықтық ... ... болу үшін бұл ... ... ... белгіленген.
Құқық қолдану практикасында нормативтік құқықтық актілердің ресми
жариялынымы пайдаланылуға ... ... емес ... бұл ... ... ... ғана жол ... Азаматтардың құқықтарына,
бостандығына және ... оның ... ... ... саласына
қатысты нормативтік құқықтық актілер арнайы басылымдарда жарияланады.
Қазақстан Республикасының заң актілері ресми басылымдарына – Қазақстан
Рсепубликасы Парламентінің ... және ... ... Казахстанкая
Правда, Заң, Юридическая газета газеттерінде жарияланады.
Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлықтары мен Үкімет ... ... ... және ... ... жинағына, ал
оларды тез жариялап кең тарату қажет болған ... ... ... ... ... ... Заң, ... газета газеттеріне
жариялайды.
Орталық атқарушы және ... ... ... органдардың
нормативтік құқықтық актілері Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі
шығаратын ... ... ... ... органдарының
нормативтік құқықтық актілер бюллетенінде жарияданады.
Нормативтік құқықтық актілер қабылдайтын мемлекеттік органдар ... ... ... ... ... ... бақылау данасын
жүргізеді, өзгертулер мен толықтыруларды дер кезінде енгізеді.
Бұл органдар өздері қабылдаған актілер жинаған ауық – ауық ... не ... ... шығару жөнінде басқа мемлекеттік органдарға және
ұйымдарға тапсырма ... Бұл сөз жоқ, ... ... ... қолдану үшін қолайлылық тудырады.
Орталық мемлекеттік органдар қабылдаған нормативтік құқықтық актілерге
мемлекеттік есеп жүргізуді ... ... ... ... асырады. Есеп жүргізілгенде мұндай актілер бір ... ... ... ... ... ... банкі
жүргізіледі[21]. Әділет министрлігі құқықтық ақпарат ... ...... ... министрліктерге, мемлекеттік комитеттерге
және басқа орталық мемлекеттік ... ... ... (оның ішінде
еңбек заңдары бойынша).
Қазақстан Республикасының Еңбек және ... ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік қорғау
саласында заңдардың қолданылуын түсіндіру құқығы берілген.
Қорытынды
Сонымен, қорыта келгенде, еңбек құқығының ... ... деп ... ... өкілетті органдардың барлық ... ... ... ... ... ... құқықтық актілерді
айтады.
Кең мағынада ... ... акті ...... не уәкілетті орган немесе ... ... ... құқықтық нормаларды белгілейтін, олардың ... ... ... тоқтата тұратын белгіленген нысандағы жазбаша
ресми құжат[23].
Қолданыстағы құжаттарда қайнар көздер ... ... ... ... ... заң ... ... құқығының нормативтік
актілері», «еңбек туралы заңдар», «еңбек кодексі» деп ... ... ... ... туралы нормативтік құқықтық актілер
кіреді:
1. Еңбек катынастарын құқықтық реттеу негіздерін айқындайтын, тікелей
қолданылатын басты заң ... ... ... ... туралы нормативтік құқықтық актілер Ата Заңға сәйкес келуге тиіс.
2. Казақстан Республикасының аумағындағы еңбек ... ... ... Еңбек кодексі және соған сәйкес қабылданған
заңдар және Казақстан Республикасы Президентінің жарлықтары;
3. Казақстан ... ... ... ... ... ... ... Казақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің нормативтік
қаулылары;
6. Казақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік ... ... мен ... нормативтік құқыктық актілері;
8. Жергілікті мәслихаттардың өз ... ... ... ... ... ... актілер;
10. Жұмыс берушінің актілері.
Қазақстан Республикасы Конституциясының ... ... ... ... ... мен міндеттеріне қатысты
еңбек туралы нормативтік құқықтық актілердің ресми ... ... ... ... ... ... Казақстан Республикасы бекіткен халықаралық шарттарда Казақстан
Республикасы еңбек туралы ... ... ... ... белгіленсе, аталған шарттың ережелері қолданылады. Халықаралық
шарттан оны қолдану үшін республика ішілік нормативтік құқықтық акті ... ... ... басқа, халықаралық шарттар еңбек қатынастарына
тікелей колданылады.
Азаматтардың Казақстан ... ... ... ... іске ... ... ту-ындайтын еңбек қатынастарын
реттейтін негізгі заң 2007 ... 15 ... ... ... еңбек кодексі болып табылады. «Казакстан Республикасындағы
еңбек туралы» Казақстан Республикасының заңына сәйкес Казақ ... ... 21 ... ... ... ... ... 2000 жылдың 1 қаңтарынан
бастап республика аумағында өз күшін ... ... ... күші егер ... ... және ... ... халықаралық шарттар-да өзгеше козделмесе, республика
аумағында еңбек қызметімен айналысатын шетелдіктерге және азаматтығы жоқ
адамдарға да ... ... ... ... орналас-қан,
құрылтайшылары немесе меншік иелері (толығынан не-месе ... ... ... жеке ... ... табылатын ұйымдардың Қызметкерлеріне
Казақстан Республикасының ... ... ... ... ... 40 тараудан, 341 баптан тұрады, және еңбек
қатынастарының осы ... ... ... ... ... қалған зандар мен
басқа нормативтік құқықтык актілер реттемейтін саласын айқындайды.
Нарық ... ... ... ... ... ... Үкіметі қабылдаған қаулылардың маңызы зор.
Мысалы, Казақстан Республикасы Үкіметінің Қазақстан Республикасының
«Экономика саласындағы жұмыскерлердің жалақысы туралы» қаулысы. Онда ... ... ... ... жалпы тарифтік ... ... ... өз құзыреті шеңберінде
шығаратын шешімдерінің де еңбек құқықтарын реттеуде ... ... ... ... көзі ... ... Респуб-ликасы Жоғарғы
Сотының, Конституциялық Кеңес Пленумдарының нормативтік ... Бұл ... сот ... ... ... ... түсініктемелер беріледі. Қаулылар негізінде ... ... ... ... мазмұнын бірдей түсініп, бірыңғай ... ... ... ... кабылданған нормативтік құкықтық актілер
жалпы ережелерді белгілейді, ал олар ... ... ... ... ... ... рұқсат береді.
Үйымдарда қабылданған нормативтік актілер жұмыс берушінін актілері деп
аталады. Оларға, өкімдер, бұйрықтар, ішкі ... ... ... ... ... ... сонымен қатар ұжымдық
шарттар мен келісімдер, сыйлықақы беру ережелері, жылдык қорытынды ... ... ... т.б. жатады.
Бұл нормативтік актілер біріншіден, ұйымның барлық кызметкерлеріне
катысты; екіншіден, оларды бұлжытпай ... ... ... үшіншіден, тұракты (бірнеше рет) колдануға бағытталған. ... ... ... ... ... реттейтін басты зандарға ... ... ... еңбек туралы заңнама мынадай негізгі міндеттерді
аткарады:
1) ... ... ... ... ... негіздерін
бекіту;
2) еңбек бостандығы мен жеке ... ... ... ... ... ... жұмыс беруші мен қызметкерлердің құқықтық
мәртебесін белгілеп, айқындау;
4) әлеуметтік серіктестік қатынастарын ... ... ... ... қорғалуын қамтамасыз
ететін құқықтық кепілдіктер жүйесін орнықтыру.
Сонымен, еңбек қатынастарын құқықтық жолмен реттеу, атап ... ... ... ... бір ... басқа бір жүмысқа ауыстыру,
жалақы төлеу, еңбек ... ... ... ұйлестілу, еңбек дауларын тағы
басқа еңбек мәселелерін қарап шешу, бәрі заң ... ... ... ... ... ... мен құқықтық нормативтерді дұрыс
қолдана білу керек. Заңдарды іс жүзінде ... ... ... ... олардың нормалары ғылыми тұрғыдан дұрыс талқыланып,
дұрыс талдану қажет. Осы мәселелердің бәрімен еңбек заңдары, еңбек ... ... ... Н. ... ... ... ... өмір салтын ... ... ... ... іс-шаралар белгіленген. Елбасының "Дені саудың -
елі сау" деп, салауатты өмір ... ... ... ... ... етуі ... ... деген жанашырлық пен қамқорлық. Елбасыньщ жаңа ... ... ... ... ... ... ... қазақ елінде оның бастаған тәуелсіз демократиялық, ... ... тең ... ... республика құру жоспары іске асып
келеді және оның игілікті болып аяқталуына біз толық ... ... ... ... әлемдік қауымдастықтағы орнын анықтауға және
шетелдермен байланыста географиялық, геостратегиялық мүмкіншіліктерді
пайдалануға ерекше назар бөлінген.
Біздің ... Ұлы ... жолы ... ... мен Азия елдері
арасында кең ауқымды қатынастар арнасын жасаған. Демек, ... ... ... ... ... ... ... түсетіні ақиқат. Бұл еңбек
құқығының халықаралық деңгейіндегі қызметін көрсетеді.
Экономика саудасының құрамына жұмыс күші арқылы ... ... ... ... ... Жұмыс күші еңбек рыногыңда өзінің тауарлық ... бас ... ... ... ол ... қоғам рыногінің бет
пердесін ашты. Осылайша өзгерген қоғам дәуірінде адамдардың ежелгі еңбек
ету ... да ... ... Бұл ... ... еңбекпен толық
қамтамасыз ету мүмкіндігі болмағандықтан біздің Конституциямыз еңбек ету
құқығы ... ... ... пен ... ... мұмкіншілігі мағынасында
көрсетіліп отыр. Осыған байланысты еңбек қатынастарын реттейтін күш-құрал
ретіңде еңбек шарттары мен еңбек келісім шарттары іске ... ... ... ... ... ... ... түрі пайда болды. Ол жұмысшы ендігі жерде еңбек ... ... ... да ... ... ... ... заман жаңа заңдар тудырады. Мәселен, меншік түрлері туралы,
кәсіпорьrnдар мен кәсіпкерлік және жалпы еңбек ... ... ... ... ... ... қолдану шеңбері едәуір өрбіп, кеңейді,
сөйтіп ол енді жалдамалы ... ... ... ... ... ... түріне, шаруашылық нысанына қарамастан, қамтитын
болды. Демек, еңбек құқығының реттеу деңгейі ... ол ... ... ... ... ... ... отыр. Осы мәселелерді тереңдей
талдау мақсатымен жазылған ... ... ... ... ... ... ... көп септігін тигізеді деген ниетпен
ұсынылады. .
ГЛОССАРИЙ
1) Еңбек - бұл еңбек ... алу үшін ... ... ... ... жұмсау арқылы жүзеге асатын мақсатты қызмет.
2) Еңбек қатынастары- еңбек құқығы пәнінің басты ... және ... ... ... және ... туындайтын өзге ... ... ... ... ... құқығы нормаларының күшінің
негізгі бағыттары.
4) Еңбек қатынастарын айқындайтын құқық ... ... ... асырудағы
мақсатқа жету негізі бойынша нәтижесіне жетуді, ... ... ... ... және ... ... ... көздеген «ынталандыру» әдістерінен тұрады .
5) Еңбек құқығының ... – бұл оның ... ... және орналасу
тәртібі.
6) Азаматтық қызмет - азаматтық қызметшілердің қазыналық кәсіпорындардың,
мемлекеттік мекемелердің міндеттері мен ... іске ... ... ... қызмет көрсетуді жүзеге асыруға ... ... ... ... ... ... ... орындау жөніндегі кәсіптік қызметі;
7) Азаматтық қызметші – Қазақстан Республикасының ... ... ... ... мемлекеттік мекемелерде ақылы штаттық
лауазымда істейтін және олардың міндеттері мен функцияларын іске асыру ... ... ... ... ... жүзеге асыру мен олардың
жұмыс істеуін қамтамсыз ету мақсатында лауазымдық ... ... ... ... ... ең төменгі мөлшері – біліктілікті ... ... ... ... ... ... ... осы Кодексте белгіленген
қалыпты жағдайда және жұмыс уақытының ... ... ... еңбек
нормаларын (еңбек міндеттерін) орындаған кезде бір айда оған ... ... ... берілген ең төменгі мөлшері;
9) Арнаулы киім – ... ... және ... ... ... ... арналған киім, аяқ киім, бас киім, қолғап өзге де
нәрселер;
10) Ауыр ...... ауыр ... ... ... ... байланыстықызмет түрлері не 250 ккал/сағаттан астам күш-қуат
жұмсалатын басқада қол жұмыстары;
11) Еңбек құқықтық ... ... ... қолданыстағы еңбек
заңнамасының мәнін қысқаша көрсететін басты ережелер.
12) Еңбек құқығының қайнар көздері - бұл ... ... ... және ... жөніндегі қатынастарды,еңбек нарығын реттейтін
нормативтік құқықтық актілер.
13) Ауысымдық жұмыс – тәулік ішінде екі үш немесе төрт ... ... ... ...... ... өкілдері, жұмыс
берушілер (жұмыс берушілердің өкілдері), ... ... ... ... және олармен тікелей ... ... ... ... ... ... ... үйлестіруді қамтамасыз етуге
бағытталған өзара қатынастар жүйесі;
15) Бас, салалық (тарифтік), өңірлік келісім (бұдан әрі - ... ... ... ... ... жасалатын, келісімнің мазмұнын
және республикалық, ... және ... ... ... ... ... ... қамту және әлеуметтік кепілдіктерді белгілеу
жөніндегі тараптардың міндеттемелерін айқындайтын құқықтық ... Бос ... қалу – ... ... ұйымдастырушылық, өзгеде
өндірістік немесе табиғи сипаттағы себептер бойынша жұмыстың уақытша тоқтап
тұруы;
17) Біліктілік санаты ...... ... күрделілігін
көрсететін, қызметкердің біліктілігіне қойылатын талаптар деңгейі;
18) Бітімгерлік комиссиясы – ұжымдық еңбек дауын тараптарды бітімге ... ... үшін ... ... мен ... ... өкілдері)
арасындағы келісім бойынша құрылатын орган;
19) Бітімгерлік рәсімдері – ұжымдық еңбек ... ...... ал онда ... қол ... кезде еңбек төрелік сотында
өз кезегімен қарау;
20) Делдал – еңбек қатынастарының тараптары еңбек ... шешу ... ... үшін ... жеке ... ... тұлға;
21) Әлеуметтік әріптестік – атқарушы билік органдары ... ... мен ... ... ... ... ... бағытталған қатынастар мен тетіктер жүйесі.
22) Ұжымдық шарт - бұл ...... ... ... ... ... берушінің арасында жасалатын жазбаша шарт ретінде
рәсімделген құқықтық акт.
23) Жұмыс беруші- ұйымның басшысы ... ... ... (не өзге ... ... сәйкес өкілеттіктерге ие өзге де тұлға арқылы.
24) Ұжымдық ... ... бұл ... бір ... ... ұйымда
әлеуметтік- экономикалық және еңбек қатынастарды реттеу үшін тараптармен
келісілген және ... ... ... ... гигигенасы – қызметкерлердің денсаулығын сақтау, өндірістік орта
мен еңбек ипроцесінің қолайсыз әсерінің ... алу ... ... ... мен ... ... ... дауы – Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасын қолдан,
келісімдердің еңбек шартының және (немесе) ... ... ... беруші
актілерінің талаптарын орындау немесе өзгерту мәселелері бойынша ... мен ... ... (жұмыс берушілердің) ... ... ...... ... орналастыруда жұмыспен қамту
мәселелері жөніндегі уәкілетті орган, сондай-ақ жеке ... ... ... жәрдем;
28) Еңбек жағдайлары – еңбекке ақы төлеу, нормалау, жұмыс уақыты мен тынығу
уақытының режимі ... ... ... қоса ... қызмет
көрсету аймағын ұлғайту, уақытша жұмыста болмаған қызметкердің міндеттерін
атқару, еңбек қауіпсіздігі және ... ... ... ... ... жағдайлар, сондай-ақ тараптардың
келісуі бойынша өзгеде еңбек жағдайлары;
29) Еңбек жөніндегі ... ... ... – еңбек қатынастары
саласындағы мемлекеттік саясатты Қазақстан Республикасыныңзаңнамасына
сәйкес жүзеге асыратын ... ... ... органы.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Нормативтік құқықтық актілер:
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 ... ... ... 2007 ... 15 ... N 251 ... Кодексi
Негізгі әдебиеттер:
1. Шайбеков К.А. ҚР еңбек құқығы. – Шымкент-Түркістан: 2007.
2. Айымханова Н. ҚР еңбек ...... Жеті ... ... ... Ахметова Г. Еңбек құқығы. – Алматы: Заң әдебиеті, 2005.
4. Хамзин А.Ш, Хамзина Ж.А, ... Л.А ... ... РК. – ... ... Хамзина Л.А Трудовое право РК. Атамұра.
6. Абузярова Н.А. ... ... ... ... ... ... праве // Право и государство, 1998. № 2 (10). – С. 43-45.
7. Трудовое право зарубежных ...... 2001. – ... Международное трудовое право. – Алматы, 2000. – 211с.
9. ... ... ... ... в Казахстане: перспективы и
проблемы. // Труд в Казахстане. 2001. № ... ... Н. ... ... отношений на современном
этапе.// Труд в Казахстане. 2002. № 6.
11. Уваров В.Н. Трудовое законодательство РК, Алматы, 1997
12. Трудовое право ... ... К.Н. - ... ... ... ред. Смирнова. О.С. М. 1998
14. Кагазов О. Трудовое право РК.- Алматы, 2000.
15. Уваров В.Н. Трудовое ... РК – ... ... ... Л. А.  Трудовое право. - М., 2000
17. Волкова В.          Влияние контрольных ... ... ... развитие республиканского законодательства о труде//Фемида. - 2003. -
N10. - ... ... ... ... ... на ... ... Республики Казахстан//Правовая реформа в Казахстане. -
2003. - N3. - С.101-105
19. Волкова, В.         Юридические особенности ... ... о ... ... в Казахстане. - 2004. - N1. - С.102-106. 
20. Абузярова Н.А. Трудовое право РК. – Актобе, ... ... К.Н., ... В.Н. Трудовое право России: Учебник. – М.:
22. Юрист, ... ... В.Н. ... ... РК. – ... Изд. ... 2000.
24. Шайбеков КА Трудовое право Республики Казахстан, А, 1996г.
25. Шайбеков КА ... ... ... ... (оқулық), Алматы,
1999ж.
26. Уваров в.н. Трудовое право РК (учебник) Алматы, 2000г. 108. Шайбеков
К.А. Некоторые особенности юридической ответственности в трудовом праве.
Вестник КазГУ, N 4, ... ... АН. О ... ... ... в Российской
Федерации. Научио-информационный журнал. 1994г. N ... Явич Л. С. ... ... ... ... общественных
отношений. М., 1961г.
Қосымша әдебиеттер:
1. А.Е. Пашерстник, Правовые вопросы вознаграждения за труд рабочих ... М. 1949 ... Н.Г. ... ... ... М. 1948 ... Г.В. Чубуков. Правовое регулирование труда работников сельского
хозяйства, М, 1980.,
АД. Зайкин. Основы Трудового законодательства ... М. 1979 ... ... Право колхозной собствешюсти в СССР, М. 1948 г.
В.С. Андреев, ... ... ... М. 1965 г.
КА Шайбеков. Трудовое право Республики Казахстан, Алматы. 1996 г; қР еңбек
правосы, А, 1999ж
8. С.А Иванов, Р.З. Лившин, ... В ... ... М. 1982 г. 9. ... Охрана трудовых прав молодежи, изд-МГУ,
1991 г.
10. В.Д.Сорокин. Метод правового регулирования, М.1976г.С. 102. 11. СП
СССР, 198З, N 21, ст. ... СП ... 1984, N 1, ст. ... ... авто к о ... (в 2-х томах).
Составители: в.н.Уваров, В.Н.ААбузярова, Алматы, 1996г.
14. Российское трудове право: Учебник/Под ред. АД.ЗаЙкина.М., 1997.
Сорокин В.Д. Метод правового ... М., ... В.Н. ... ... ... ... ... М., 1976.
Сыроватская ЛА Трудовое право. М., 1995.
Толкунова В.Н. ... ... ... ... ... ... ... вопросы гражданского и трудрвого права, М, 1982г. 19. Нургалиева Е.Н.,
Механизя правового реггулирования ... ... ... 1996 г.
20. В.Н.Толкунова. ХХУ съезд КПСС и ... ... ... ... и
социалъного обеспечения, М, 1978г. С.64.
21. Л. Гинцбург, Социалистическое турдовое правоотношение, М.1977.
22. АИ. ... ... ... ... ... М., 1982.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еңбек құқығының қайнар көздерінің жүйесі11 бет
Еңбек құқығының қайнар көздері13 бет
Ислам діні және мұсылман құқығы80 бет
Рим құқығы19 бет
Халықаралық құқықтың түрлері, қайнар көздері94 бет
«МULTIMEDIA LED» ЖШС--жалпы сипаттамасы. Кәсіпорынның қаржылық қамтамассыз ету қызметінің әдістері, қайнар көздері және формалары38 бет
Азаматтық құқықтың қайнар көздері түсінігі мен түрлері27 бет
Дәлелдемелер теориясындағы дәлелдемелер және дәлелдемелердің қайнар көздерінің түсініктемелерінің ара қатынасы81 бет
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы құл иелену және оның қайнар көздері7 бет
Еңбек құқығының қайнар көздері (нысандары)6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь