Абайдың поэзиясының көркемдік ерекшілігі

Жоспар

І.Кіріспе.

ІІ.Негізгі бөлім.
1.Абайдың поэзиясының көркемдік ерекшілігі.
2.Абайдың эстетикалық көз қарасы.
3.Ұлттық поэзиядағы көркемдік табиғаты туралы ойлары.

ІІІ.Қорытынды.

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе.
Қазақ әдебиетінің теңдесі жоқ ұлы классигі Абай (Ибраһим) Құнанбаевтың өмірбаянын толығырақ білу тілегі мен қажеттілігі ойшыл ақын қайтыс болған соң-ақ, көп ұзамай қолға алынды. Жалпы қазақ ақындарының арасында тұңғыш рет Абайға ғана баспасөзде арнайы өмірбаяндық деректер беріле де бастады.
Абай шығармалары Қазақстанда қазақ халқының рухани мұрасы ретінде қоғамдық ой-санада өрісті де өскелең орын алуьна сай дәрежеде тағылу міндеті алға қойылды. Қалам қайраткерлерінің көпшілігі Абай мұрасын зерттеу, бағалау ісіне әрқайсысы өз шама-шарқына қарай ат салысты. Бірде адасып, бірде табысты боп зерттеу процесі үздіксіз жүріп жатты.
20—30-жылдардлгы абайтану саласында жазылған ірілі-ұсақты еңбектердің дені, негізінен, ақын шығармаларының әлеуметтік төркіні мен мұрагерлік жағына көп аялдады. Осымен қатар кейбір мақалаларда алғаш рет Абай өмірбаянын жаңа деректер негізіне сүйеніп, толықтырып қайтадан жазу талабы да көтеріледі. Бірақ ұлы ақын өмірбаянын бірден есілтіп жазып кетуге нақтылы деректердің қалмауы үлкен қол байлау.
20-жылдардың басында Абай мұрасын зерттеу саласында талантты керкем шығармалары мен әдебиет тарихын зерттеудегі еңбектерімен үздік таныла бастаған М. О. Әуезовтің араласуы абайтануға үлкен зерттеушінің келіп қосылғанын бірден аңғартты.
Абай Құнанбаевтың арнайы эстетикалық трактаттар жазбағаны белгілі. Әйтсе де, данышпан ақын-композитордың шығармаларынан әсемдікке, сұлулыққа деген эстетиклық талапталғамын айқын аңғарамыз. Өйткені, елінің, халқының қамын жеп, жоғынжоқтап, мұңын мұндап өткен ақынның өскен ортасынан, туған жерінен, жер, ел тағдырынан, салт-дәстүрінен, тарихынан, өнері мен мәде-ниетінен сырт, жақсысына сүйінбей, жаманына күйінбей өмір сүруі мүмкін емес. Абай балалық шағынан бастап
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Жұмалиев Қ. Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі. Алматы, 1948
2.Абай Құнанбайұлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933.
3.ӘуезовМ.Уақыт және әдебиет. Алматы,1962.
4.Абай Құйанбайұлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933.
5. Абайдың революцияға дейінгі басылған өлеңдері жайлы. Жұлдыз»,1963, № 5.
6.Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы, 1959.
7.Жұмалиев.К.Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай позиясының тілі. Алматы, 1960.
8.Әуезов М. Абай Құнанбаев.-Қазақ әдебиетінің тарихы.Алматы, 2 том. 1961.
        
        Жоспар
І.Кіріспе.
ІІ.Негізгі бөлім.
1.Абайдың поэзиясының көркемдік ерекшілігі.
2.Абайдың эстетикалық көз қарасы.
3.Ұлттық поэзиядағы көркемдік табиғаты туралы ойлары.
ІІІ.Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе.
Қазақ әдебиетінің теңдесі жоқ ұлы классигі Абай ... ... ... білу ... мен ... ойшыл ақын қайтыс болған
соң-ақ, көп ұзамай қолға алынды. Жалпы ... ... ... ... Абайға ғана баспасөзде арнайы өмірбаяндық деректер беріле де бастады.
Абай шығармалары Қазақстанда қазақ халқының рухани мұрасы ... ... ... де ... орын ... сай дәрежеде тағылу міндеті алға
қойылды. Қалам қайраткерлерінің көпшілігі Абай ... ... ... ... өз шама-шарқына қарай ат ... ... ... бірде
табысты боп зерттеу процесі үздіксіз жүріп жатты.
20—30-жылдардлгы абайтану саласында жазылған ірілі-ұсақты еңбектердің дені,
негізінен, ақын шығармаларының ... ... мен ... ... ... ... қатар кейбір мақалаларда алғаш рет Абай өмірбаянын ... ... ... толықтырып қайтадан жазу талабы да көтеріледі.
Бірақ ұлы ақын ... ... ... ... ... ... деректердің
қалмауы үлкен қол байлау.
20-жылдардың басында Абай мұрасын ... ... ... ... мен әдебиет тарихын зерттеудегі еңбектерімен үздік таныла
бастаған М. О. ... ... ... үлкен зерттеушінің келіп
қосылғанын бірден аңғартты.
Абай Құнанбаевтың арнайы эстетикалық ... ... ... ... ... ... шығармаларынан әсемдікке, сұлулыққа деген
эстетиклық талапталғамын айқын аңғарамыз. Өйткені, ... ... ... жоғынжоқтап, мұңын мұндап өткен ақынның өскен ортасынан, туған
жерінен, жер, ел тағдырынан, ... ... ... мен мәде-
ниетінен сырт, жақсысына сүйінбей, жаманына күйінбей өмір ... ... Абай ... шағынан бастап поэзияныңмол мұрасының ішінде өсті. Қазақ
үлгісіне түсірілген шығыстың атақты дастандары мен қиссаларын, ... ... сол ... ... төл ... ... ... мен шежірелерін, өлеңдері мөн ... ... ... ... бойы ... ... жатып кететін ақындар мен
жырауларды тындап, үлгі өнеге, тәрбие ... ... олар бұл ... да ... ... ... мен әнші-күйшілерді
төңірегіне жинап, олардың ... ... ... баға беріп, жол
сілтеп отырды. Әрбір өлең мен әнге ғана ... ... да ... ... зор ... бір себебін осы дәстүрден іздеген жөн. Өзіне дейінгі
ақындардың ... ... ... тола ... ... ... ... құрмет тұтқан Абай:
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп-тегіс жұмыр ... ... ... ... сөз ... - ... ... бишарасы.
Айтушы мен тыңдаушы көбі надан,
Бұл жұрттың сөз танымас бір парасы...» -
деп, өзінің өлең туралы байламын ұсынады. ... ... ... ... алғы ... ... береді. «Ақындары ақылсыз, надан
келіп, Көр-жерді өлең қыпты ... ... деп, не ... соны ... ... өлең айту ... ... өлеңді дұрыстап жазуға
талаптанбайтын, ізденбейтін ақындарды сынға алады. Тыңдаушыны да өлеңнің
жақсысы мен ... ... ... ... ... шақырады.Абайдың өзіне
дейінгі ақындардан бір ерекшелігі, өзіне биік талап қоя ... адам ... адам мен ... ... ішкі ... ... мен сыртқы
пішінін салыстыра отырып суреттейді. Абай ... ... ... оның ... ... ... ... бағдарымен
тығыз байланысты. Оны ақын елеңдерінен байқау қиын емес. Абай гуманист ақын
ретінде адамның әсемдігін «Өлсе өлер табиғат, адам ... ... ... ... - деп, ... ... санайды. Табиғат ретіңде адам
өледі, «өлсем, орным қара жер сыз болмай ма...» , ал адам ... ... ... ... ... сөз ... Адамның
таб.иғаттд^артықшылығы - оның ... ... ... бар. ... - ол ... алады, сөйлейді. Абай өз өлеңдерінде
бұл жайында да айтқан. Абай ақын болмай тұрып-ақ, өзі ... ... ... ... ... ... әсер ... кейін оны толықтырып, байыта түсті. Абай өлең жазуды әлі мақсат
етпеген кезінде-ақ шындықты ... ... ... ... іске ... ... ... тұрғыдан алып
қарастырған. Абайдың өзге ақындардан екінші бір ерекшелігі -Абай сол
заманда-ақ, ... ... ... Теориялардан хабардар болған көптеген
эстетикалық ұғымдар оған таныс еді. Арғыжағы ... ... жағы ... В. Г. Белинский мен Н. Г. Чернышевский сияқты ойшылдардың эстетик.
принциптерін естіп, оқып әжептәуір білім алған. Сонымен өмір ... ... мен ... ... ... мен философия жетістіктері -осының
бәрін қорытып, бұған нәзік жаны мен
терең ойын қосып, ... Абай ... ... ... ... күннің ғылыми талабына сәйкеа Абайдың ... ... ... ... 1 ... ... ұғымдар. 2. Табиғат эстөтикасы.
3. Адамның ... ... ... ... әйелдің сұлулығы. Соған жалғаса
өнер мен шеберліқтің эстетик. маңызы. Жалпы эстетик. мәселелерді алатын
болсақ, бұл ... ... ... ... ... тусініктер жеткілікті.
Ол, ең алдымен эстетик. сезім мен қабылдаудың негізіне жататын адамның бес
түйсігіне ... ... ... (діннің ықпалы) бізге бес сезім
(физиологиямен таныстығы) бергөні жайында Жиырма ... ... ... «Әуелі көзді көрсін деп беріпті, егер көз жоқ ... ... ... ... ... ... алар едік? Құлақболмаса,
неқаңғыр, некүңгір дауыс, жақсы үн, күй, ән ... ... ала ... ... иіс білмесе, дүниеде болған жақсы иіске ғашық болмақ, жаман
иістен ... ... ... ... еді. ... тіл дәм білмесе,
дуниеденетәтті, неқатты, недәмдініңқайсысынан ләззат алар едік? Бұлардың
бәрі ... ... емес ... Ләззат деген сөзді Абай көбінө
эстетикалық мағынада қолданады. Ләззат - сезім арқылы ... ... ... ... ... ... әлі жеткіліксіз. Бір
нәрсені эстетик. тусіінікпен қабылдап, одан ... алу үшін ... ... ... ... тиіс, сонда ғана «әрбір естігеніңді, көргеніңді көңілің
жақсыұғып, анық сөз ... ішке ... ... (32-ші сөз).
Эстетикалық түйсікпен толық қабылдау дегеніміз сыртқы заттың өз суретімен
адамның ішкі рухани сарайына жайғасу болып ... ... бұл ... өте
тереңжәнеаса маңызды тұжырым деп тануымыз керек. Эстетикалық қасиеттер
деген атауды Абай ... ... соны ... ... ... ... қолданады. Керікті, сұлу, әсем, әдемі, сүйкімді, сымбат, сән,
ажарлы, нұрлы - міне, осындай қазақтың қарапайым ... Абай ... ... ... ... ... ... орынды қолданады,
Бүгінгі ғылымның категорияларына сәйкес жаңалығының бәрі әсемдік ұғымына
жатады, олай болса, Абай әсемдіктің ... ... ... соған келейік.
Әсемдікті тусіңдіру үшін ақын көркем законы ... ... ... басты белгісі өлшеуге сай болу. Қосымша ретінде жарыстылық законын
сөз етеді, тағы бір жерде кәмелеттік шеберлікке тоқталады. Сонымен, ... - ... ... ... ... ... ... адам)
жасалған жарастылық. Қорыта келсек, Абайдың өлеңдері мен қарасөздерінен
эстетикалық қасиеттің түрлері, ... ... ... ләззат,
эстөтикалық қабылдау - міне, осындай және кейбір басқа да ... ... ... ... ... ... ... ілімінің басты түбірлі
мәселелері жайында
ақынның анық кезқарасы болған.
Ендігі бір маңызды тарау - ол ... ... ... ... ... ... ... көркемдік шеберлікпен суреттелген.
Олар: «Қансонарда бүркітші шығады аңға...», «Шоқпардай кекілі бар, қамыс
кұлақ...», ... ... сол ... «Желсіз түнде жарық ай...»
т. б. жыл мезгілдеріне арналған өлеңдері.Әдебиетшілер ... ... ... осы елеңдердің бәрін табиғат лирикасына жатқызады. Әрине,
бұл дұрыс. Егер біз бұл өлеңдерге филослық тұрғыдан қарайтын болсақ, оларды
Абайдың ... ... ... ... Олай ... ... бұл
өлеңдерде құр жаратылыс көріністері ... қана ... ... ... әсері, адамның өміріңде табиғаттың алатын орны мен атқаратын
қызметі, адамның табиғатқа ... ... ... адам мен ... қарым-қатынастар сөз болады, Мына шумақтарда ... ... ... «Қар - ... бүркіт - қара, түлкі -қызыл. ... сұлу ... Және ... көре ... көп бақпасаң. Көлеңкесі түседі көкейіңе...». ... ... ... ... бар, ... құлақ» деп басталатын өлеңінде аттың
дене ... ... ... оның ... ... ... ... сондай атқа адамды қызықтырып қояды. Ал, жыл мезгілдерін
суреттейтін өлендерінде ақын қыс пен ... ... мен ... қазақ
аулында ерекше өтетінін, табиғат айналысын тарихқа ұқсатып, қазақ халқының
дәстүрлі өмірі мен ... ... ... әрі әсем ... Бұл түрғыдан «Жазғытұры қалмайды қыстың ... ... ... ... ... ... ... құлпырар жердің жүзі.
Жан-жануар, адамзат анталаса,
Ата-анадай елжірер күннің көзі...
Жазға жақсы киінер қыз-келіншек,
Жер жүзіне өң берер гүл-бәйшешек.
Қырда торғай сайраса, сайда ... үнін ... ... ... ... жамырап саудагерлер,
Диханшылар жер жыртып, егін егер,
Шаруаның біреуі екеу болып,
Жаңатөлмен көбейіп дәулет өнер...»
Осы келтірілген ... ... ... ... ... ... қазақ аулында жыл сайын болып тұратын ... әсер ... ... ... ... әрі сәнді екені жайында, ал,
адамның қүдіреті күшті және өміршең екені туралы терең ойға батамыз.
Ауыл табиғатын ... ... орын ... өлең - ... ... ... Бұл өлең ерекше шабытпен, ыстық сезіммен жазылған, ... ... ... ... ... ... тұр. ... ағаш жапырағы
Сыбырласып өзді-өзі.
Көрінбей жердің топырағы,
Құлпырған жасыл жер жүзі.
Сөз айта алмай бөгеліп,
Дүрсіл ... ... па еді ... ... ... жолдардан тамылжи мүлгігентүнді, өзді-өзі сыбырласқан қалыңағаш пен
сөз айтуға да шамасы келмей, ... екі ... ... ... ... б9л ... қазіргі эстетика ілімінің принциптерінен алшақ
жатқан жоқ. Эстетик. қызмет пен сананы, солардан ... ... ... ... ... ... ... адамның табиғатқа эстетикалық
қатынастарын толық зерттеп, солардың ерекшеліктерін ашу қажет.
Адамның әсемдік сапасын Абай ... ... қана ... ... алып ... суреттейді. Адамды эстетикалық түріғыдан суреттегенде
Абай үш нәрсеге көңіл бөледі. Жалпы ... ... ... ... ... ... махабатты мадақтау және сыртқы көрініске алданып
қалмай, қыздың жан дүниесіне мән беру. ... ... ... бағалау
керектігі жайында ақын көптеген өлеңдерінде ... ... Мына ... алып ... қояйын, мінезі артық,
Ақылды, асылжүрек, сөзі майда
Арттағыға сөзің мен ісің ... де, ... ... ... ізі ... қызық көрсек,
Жақсылықты аянбай жұртқа бөлсек.
Жақынның да, жардыңда, асықтыңда,
-Бәрінің де қызығын көріп ... ... ... ... ... ... екі өлең бар. Олар ... күмістей кең маңдайлы...» және «Білектей арқасында өрген бұрым». Қыз-
келіншектің көркін ... ... Абай ... жиі ... ... ... жату мүмкінемөс. Соның бәрі нәзік те әдемі сипатталады. Бұл
арада атамай өтпеске болмайтын ... ... ... ... қалам
қас...», «Жарқ етпес қара көңлім не қылса да...». «Көзімнің қарасы...»,
«Ғашықтың тілі ... ... б. ... түсінігі бойынша шынайы сұлу
әйел - ... ... ... толыққанды өмір сүру үшін оның маңызы зор, ал,
нағыз махаббат -адамның ... оған ... ... өмірді мағыналы
жасайды, махаббатсыз бақыт жоқ, ... ... - өте ... ... ол ... сезімнің шыңы, оны жырлай беру керек, мадақтау қажет.
Ал, адамның жылтыр көркі мен ... ... ... ... ... ... келтірейік. «Кербездің екі түрлі қылығы ... - ... ... ... ... ... ... шынтағын көтеріп, қолын тарақтап әуре болмақ... Тегінде адам
баласы адам ... ... ... ар, ... ... нәрселермен озбақ. Онан
басқа нәрсеменен оздым ғой демектің бәрі де - ақымақшылдық», - ... ... ... ... ... «Әсемпаз болма әр ... ... ... Сен де - бір ... ... ... тап та, ... - деген жолдарынан да айқын ... ... ... ең ... ... ең көп ... және ең ... тарауы - әдебиет пен
өнер 'Эстетикасы. Абай ақын ... ... ... сөздіңмазмүны
мен көркөмдік құдіретіне қатты назар аударған. Екі өлеңнің бірінде ... ... ... ... ... да ... өлеңдері
ерекше орын алды. Мұхтар Әуезовтың тілімен ... ... ... ... ... атақты әрі мазмұны жағынан бай да көлемдісі ... ... сөз ... Бұл ... ... үшке ... болады.
Біріншіден, өлеңнің өзінің көркемдік сапасы, дәрежесі. Екіншіден, ... ... ... ... ... талап. Үшіншіден, тындаушы
қауымды өзгертудің, тәрбиелеудіңқажеті, жұрттың өленді жаңаша ... ... ... ... ... қаралы - ол», «Алыстан сермеп...»,
«Мен жазбаймын өленді ермек үшін...», «Өзгеге, көңлім ... ... ... ... көп ... ... өлер ... адам өлмес...»,
«Құлақтан кіріп бойды алар», «Өлсем, ... қара жер сыз ... ... де ... өлендері қатарынан орын алады. Неміс ғалымдары
Лессинг пен Гегель, орыс ... ... мен ... ... Абай
да әдебиетті, сөз өнерін, әсіресе, поэзияны өнердің алды деп ... ... ... ... ... ... жеткізе алмайды деп бағалайды. «Алыстан
сермеп» өлеңіндегі «Өткірдің жүзі, ... ... ... ... ... ... ... сөз өнері құдіретін аспандата түспей ме? Абай ... ... ... ... ... ... ... айтқанда толғанып,
Іштегі дертті жоярсың.
Сайра да зарла қызыл тіл,
Қара көңлім оянсын...» -
деп, өлеңсіз өмірдің мәні жоқ екенін жырға қосады. «Мен ... ... ... ... ертегіні термек үшін, Көкірнгі сезімді, тілі орамды,
Жаздым үлгі ... ... ... - деп, ... ермек үшін жазбайтынын,
онда жастарға деген ... ... ... бар ... ... ән мен ... ... кісіге беретін ләззатының айрықша екенін, ләззат
беріп қана қоймай, түрлі ойларға жетелеп, арманыңа ... ... ... ... ... ... Жақсы ән мен тәтті күй, ... ... ... Әнді сүйсең, менше сүй...» - деген өлең жолдарымен көңілге ұялатады.
Сөйтіп, оқушысын ән-күй өнеріндегі сұлулықты сезіне ... оның ... ... ... бұл өлең жолдарынан Абайдың музыка өнері түралы
түсініктерінің, оның ... ... ... ... ... қойып, мән беріп оқыған кісіге Абайдын! әрбір өлеңінен, әрбір
сөзінен эстетикалық мазмұн аңғарылады. Табиғатты суреттесін, қыз-келіншек
пен ... ... ... өлең мен әнді жыр ... ылғи да жоғары
керкемдік пен шынайы әсемдік тұрғысынан сөз ... Ақын ... ... олар ... ғылымының маңызды бір тарауы.
Абай өмірдегі, табиғаттағы көркемдікті өте нәзік сезініл, шебер ... ... ... ... ... лирик. туындыларынан да айқын
көрінеді. «Жазғытұры» атты өлеңінде жылдың осы ... елге ... ... жер иіп ... әкеңдей үстіңе аспан төнер...» -
деп, жерді мейірімді анаға, аспанды қамқор ... ... ... ... алып ... - ... ... ғана емес, басқа елдердің ой-санасына
да тән ... Ал, ... ... бір ... ... - қара жер»
деген жолдар да бар. Немесе Сұлтанмахмұттың «Адасқан өмірде»:
«Жер-анада жететін тамақ жоқтан,
Отыр ма адам бірін-бірі шайнап...» ... және бар. ... әке ... ... де жайдан-жай алына
салмаған. Аспанды әке деп түсінетін нанымның ерте кездегі, ежелгі замандағы
адамның ой-санасында орын алғандығын байқататын ... де ... ... ... ... ескі ұғым ... тың ... суреттеу тәсілі
етіп қолданып отыр. Одан ары ... ... ... ... тағы ... ... - ... жер - қалыңдық сағынысты,
Құмары екеуінің сондай күшті.
Күн қырындай жүргенде көп қожаңдап,
Күйеу келді - ай, жұлдыз қ... қысты.
Ай, жұлдызға жылы жел ... ... ... ... ... ақ ... сілке тастап,
Жер күлімдер, өңіне шырай беріп.
Күн – күйеу інжер көксеп ала ... ... ... күн лебіне тойғаннан соң,
Жер толықсып түрлөнер тоты ... ... ... өте ... ... кейіптеу бейнелер жасап
суреттей отырып, ақын қазақ өмірінің, сахара тіршілігінің шындық сипаттарын
да айнытпай дәл ... ... ... ... тұтасымен алсақ та, күн
- күйеу, жер - ... ... ... ... ... ... ... сөздерді алсақ та, қыста алыстағы қыстауларына ... ... ... ... ... ... тұрмысы, сол ауылдардағы
күйеу, қалыңдықтың ... ... елес ... ... ... ... бен айдың күн жоқта кісімсіп, қожаңдауы, желдің тойдың
хабаршысы болып жүруі және ... ... қары ... ақ ... бейнесінде
суреттелуі - осы елеңде ... ... ... ... ... ... ... қаншалықты орынды қабысып жатқанын айқындай
түседі. Бұл ... ... ... кеп ... ... ... ... күннің
жерге құштарлығын, сүйіспеншілігін баяндайтын аңызбен дө ... ... кету ... Табиғат құбылыстары Абай поэзиясыңца күнделікті өмірмен,
адамдардың күн-керінісі, іс-әрекетімен және өз ... ... ... ... ... ... ... соның ішінде жылдың төрт
мезгілін суреттеуге арналған өлеңдерінен айқын аңғарамыз. Мұны Абайдың
дүниежүзілік поэзияның ... ... тең ... біз ... ... ... ... екі өлеңінен толық көре аламыз. Алдымен тілге
тиек ететініміз:
Желсіз түнде жарық ай,
Сәулесі суда дірілдеп;
Ауылдың жаны - ... ... өзен ... басталатын небәрі 20-ақ жол өлең. Осы өлеңдегі тіл кестесінің барлық
ерекшеліктері, бояулары, теңеу, ... ... да ... бейнелеу
құралдары - бәрі не нәрсеге, не құбылысқа болсын ақынша қарап, эстетикалық
тұрғыдан баға беру ... ... Түн ... ай ... Су ... сәулесі дірілдеп көрінеді. Ауылдың жанында, терең сайда өзен.тасып,
күрілдеп ағып жатыр. Ақын ... ... айды ... ... ... ... сәуленің дірілдеп көрінген қалпын, өзеннің ... ... ... ... береді. Бірақ, бұл кімнің аулы, ... қай ... қай ... сайы ... сай, ағып ... қандай су - оларды анықтап
айтып жатуды мақсат етпейді. Одан әрі ауыл ... ... ... ... малы ... ... кім дегенді дәлдеп айтпайды. Тіпті оны
қойғанда, ... ... қыз, ... кім – бұл жай ... Әрине,
бұл дәл осы өлеңде суреттелмегенмен, басқа бір өлеңдерде қыз бен жігіттің
сипаты суреттеліп, портреті жасалуы ... ... ... бұл ... поэзияға тән көркем суреттеу әдісі жайлы. Сол портреттер болған
күнде де, олар типтік образ ... ... ... еді. Олардан біз көзге
түскен бар ерекшеліктерді теру емес. типтік қасиет -ерекшеліктерді үлкен
талғамдықпен сұрыптап алудың үлгісін ... ... ... Бұл өлеңдегі ақын
жүрегін толқытып, толғантқан -
ауыл табиғатының таңқаларлық ғажайып сұлулығы, осы ... адам ... ... ұштасатыны. Сондықтан өлеңнің әрі сөзі, ... ... ... ... Айталық, мәселе бір ауылды атауда ма екен?
Жоқ, өйткені мақсат мал баққан қазақ аулының ... ... бөру ... ... ... ... көрініс қай ауылда болсын бар емес пе? ... ... деп ... жату да ... ... Әр жылы осылай ғой. Ал, жылдьің
қай мөлшері екенін айтып жату қажет пе? Жаздың іші ... ... ... ... тұр. ... ... ... далалы жерде күні бойы адам да, мал
да сая таба алмайтын кездерде, осындай ... ... ... ... ... ... емес пе? Ауыл адамдарының күндізгі
шаруа-әбігерден қолы босап, ... ... кезі ... ... ауыл ... жатқаны - бәрі де өлеңдегі суреттерде айқын ... түр емес ... ... ... ... ... ... анадайдан
естілген өзен суының күрілдегені, жаңғырығып естілген малшылардың айғайы,
иттердің үргені.
Өлеңнің мазмұнын бағдарлап ... онда бір басы ... жай ... ... анықтама жоқ екеніне көзіміз әбден жетеді. Бәрі де ауылдың көркем
бейнесін ... ат ... ... қатысып тұр.Маужыраған әлсіз, әсерлі
түн, жарық ай бұл керіністер ауыл түнінің адамға жайлылығын, адамның бөйнө
бір табиғат ... ... ... ... Тау ... дегені де,
ақынның суреттеуінде таудың малшылардың айғайы мен ... ... ... ... ... де ... қаншама елді аясына алған тау-тасты, табиғатты
үнсіз, тілсіз, ... ... ... адам мен ... ... ... аңғарту тілегінен туған. Суда дірілдеп көрінген ай
сәулесі табиғаттың көркемдігінен, сұлулығынан алған әсерімізді және күшейте
түседі. ... ... ... өзді-өзі дегені жалғыз осы реңнің өзі
елдің жаңа бір жаны жай ... ... ... тыныстап отырған кезін аңғартуда
сөзсіз зор мәні бар. Терең сай деуі, өзен суының күрілдеп жатқанын айтуы
ауылдың ... ... ... ... ... мол суыбар, шөбі шүйгін өңірге
келіп орналасып отырғанын, еңбекқор ... ... да, ... да жайлы мол
ырысы бар жер іздейтінін ... ... ... ... өлеңде ұлы ақын
жазда өзен жағасына көшіп келіп қонып ... мал ... ... ... ... суреткерлікпен бейнелеуі ғажап-ақ. Қазақтың даласы, түні,
айы, тауы, өзен-суы, жапырағы ... ... ... ... көк ... ... көшпелі елдің қонған қоныс-жайлауы, баққан малы, түн ... ... ... пәк, таза ... ... ... жастығын,
алғашқы махаббатын сағынып еске алған қазақтың осындай айлы түнде ... ... ... ... ... - біз ... ... шындықты
табамыз, өткен ғасырдағы қазақ өмірінің тұтас суретін көреміз. ... ... ... бізді тебірентетін жай - ... ... ... ... қаншалықты терең, әсерлі екені де айқын
таңылады. Даланың айлы түнінің осы бір әсем ... ... ... ... ... ... әдемілікті түсінудің дәуір шындығымен
қаншалықты қабысып, тамырласып жатқанына дәлел бола алады. Осы ... ... ... үндес келетін лириклық жыр - ... ... Бұл ... көркемдік сапасын өте ... ... ... ол ... айта ... былай деп жазды: «Абайдың жыры ... ... ... ... ... ... Абайдың бұл өлеңіндөгі бір
ақындық өзгешелігі - ол өлең ұйқасындағы ... ... ... ... қозғалысты көрсетуге жандылығы». I. Жансүгіров ұлы ақынның осы
өлеңінің көркемдік ... ... тіл ... ... дәл
тауып, өте орынды айтқан. Бұл ... Абай ... ... ... ... шұбыртпалы жыр өрнегін асқан шеберлікпен қолданып, өлеңнің
басынан аяғына ... ... бір ... ... ... Және ... үйлесетін грамматикалық құрылысы жағынан біріне-бірі ұқсас етістік
сөздерді ұйқасқа кіргізеді. Осының өзі-ақ ақынның ... өте ... ... ... шілде болғанда,
Көкорай шалғын, бәйшешек
Ұзарып өсіп толғанда;
Күркіреп жатқан ... ауыл ... осы бас ... ғана ... ... бұл жеке ... емес, ұзақ жыр
түйдегінің бір бөлшегі ғана. Мұндағы ұйқас тек қосымша, жанама ... ... әрі ... жаңа ... желілі ұйқас бірден жарқ етіп шыға келіп, үнемі
қайталанып, өлең аяқталғанша созыла береді:
«Шұрқырап жатқан жылқының
Шалғыннан жоны ... ... ... ... ыңқылдап.
Суда түрып шыбындап,
Құйрығымен шылпылдап...» -
дегендегідей болып, өлеңнің өн ... ... - ... - шылпылдап деп
басталып, әрі қарай жалғаса беретін негізгі бір ұйқас сақталады. Ақын ... ... ... 7-8 ... тармақтарды кесек топтастырып,
тұтастырып әкетсе және негізгі, желілі ұйқасты неғұрлым көбірек ... ... ... ... ... ... сөз ағымын үдетіп, тасқындатып
әкетуге мүмкіндік туатынын мұқият ескерген. Негізгі ... ... ... ... әржерде бір көрініп қалатын кейбір қатар тармақтардың
өзара үйлесі де бар. ... ... ... ... ... байғұсым десін деп,
Шақырып қымыз берсін деп», -
дегендегі құйдырып - қойдырып, десін деп ... деп ... ... ... ... көп емес.
Бұл өлеңде I. Жансүгіров айтқандай, ... ... ... етістіктердің көшпелі ауылдың қимыл-әрекетіне толы ... ... орны ... Абай осы ... ... елінің өмір
шындығын әсерлі, тартымды сурет ... ... ... ... ... ... десек, ақынның осыңцай асқан суреткерлік қуатын танытатын
өлең тілінің бейнелілігі, көркемдігі, сөздерінің бояуы жасанды емес, ... ... ... өте ... ... қойылған, қатарласып
тұтасқан көп етістіктерден анық ... ... ... ... не болмаса өлеңдегі басқа сөз құрамдарының көркемдік құны әлсіз
дегенді ... ... ... бұл ... ... - ұйқасқа
кіргізілген, самсап тұрған көп етістіктердің ... ... ... ... ... ... жолдарыңда ауылдың жаңа қонысқа, жазғы жайлауға
көшіп келгені айтылады. Бұл өлеңнің бастамасы ... ғана ... да, ... ауылдың орнаған мекен-жайын ғана баяндап отырса да, мұңда да ... жоқ ... ... ... болған, біткен оқиға деп санасақ, өзеңді
күркіреп ... деп ... ... ... болыпжатқан қимыл-әрекөтті
көрсетеді. Жазды күнгі жайлаудағы қазақ аулының өмір-тұрмысын суреттегенде
Абай жаздың келуі мал бағумен күнелткен ... елге кеп ... ... ... ... байқатады, «жаз -жазыл, қыс - қысыл» дейтін
елдің жазды күні бір жадырап қалатынын ақын ... ... әр ... дала ... ... ... ... көрсетуге лайық, орайлы
алынған. Ұзарып өсіп, толған жасыл шөп, бәйшешек гүлдер де, күркіреп жатқан
өзенде осы ... ... ... ... ... онан әрі әрекет-
қимылы, абыр-сабыры мол өмір - тұрмыс көз ... ... ... ... ... шынайы өмір ақиқатын танытатын көркем сипаттамалардың
дені, басым көпшілігі ұйқастағы ... ... ... не ... ... байланысты келіп отырады. Жылқыны шұрқырап жатқан деп
бейнелеуі секілді жекелеген теңеу, ... ... ... мыс. , ... биелерді бүйірі шығып деуі, ыңқылдап деген ұйқастағы етістікпен
бірігіп, тұтасып кетеді. Ал, өлеңнің ... ... ... ... ... өміріндегі шындықты терең көрсетуге
шеберлігінен, ұлы суреткергетән не ... ... ... ... ... ... көрегендігінен туатыны даусыз.
Жылқының биік шалғыннан жоны қылтылдап көрінуі, көкке әбден тойып алған ... ... ... ... ыңқылдап тұруы, не шыбындағанда суға
кіріп, қүйрығымен шылпылдап ... ... ... ... ... үйрек-қаздың сымпылдап жоғары-төмен ұшып жүруі, үй тігіп жүрген қыз-
келіншектердің бұрала басып ... ... ... ... ... аш баланың ет әпер деп қыңқылдап сұрауы, самаурынның бұрқылдап
қайнауы, не болмаса, ... ... ... сөйлеуі, қошамет
керсеткендердің қарқылдап күлуі, ... күні бойы ... ... бәрі ... тіршілік белгілері, ешбір қоспасы жоқ, қалтқысыз өмір
шындығын ашып айқын көрсететін ... ... ... ... бәрі дежыр тармағының соңғы бунағын бүтіңдей қамтиды, тегіс үш
буыңды. Мұның да өзінше мәні бар, ... бұл ... ... ... ... ұйқасты ірілетіп, ерекше көзге түсіреді. Оның үстіне,
әсіресе, көңіл аударарлық жай - өлең ... ... осы ... ... бір тектес сөздер болып келеді, олар грамматикада
еліктеуіш ... деп ... ... құрамы, айтылу-естілуі мағынасына
ұқсастырылып, тікелей сәйкес алынған сөздер. Қазақ тілінде, соның ішінде,
өлең тілінде өте көп ... ... ... ... ... ... ... не дыбыс үнін айнытпай жеткізетін
мағыналылығын Абай анық байқап, ұтымды пайдалана ... Ақын әр ... ... ... етіп ... сол сөзбен мүсіндеп
отырған адамына, немесе яки құсқа жан ... ... ... ... ... қып бейнелейді. «Жаздыкүн шілде болғанда» ... ... ... ... ... ... оқушының көз алдына алып келетін
реалист ақынның бейнелеу әдісін, теңдесі жоқ суретшілік шеберлігін ... ... ... ... ... та, біз одан шексіз
бай өмір ... ... ... жоқ ақындық шеберлік, суреткерлік,
керемет сипат-қасиет табамыз.
Қорытынды
Ақын Абай адамгершілік, мораль мәселесін сөз өткөнде жақсылыққа: адамшылық,
адалдық, ... ... ... білімділік, еңбеккөрлік, терең
ойлылық, ерлік, жомарттық, қайраттылық, ... ... ... ... ... намысқойлық, сабырлылық, сертке беріктік,
табандылық, татулық, тәуекелшілдік, ... т. б. ... ... ... ... ... арызқойлық, тәкап-
парлық, сараңдық, алдампаздық, сайқалдық, даңққұмарлық, әділетсіздік,
әдепсіздік, пәлеқорлық, ... ... ... ... ... ... ... еріншектік, әулекілік,
есерлік, жалақорлық, мақтаншақтық, жарамсақтық, залымдық, ... б. ... ... ... Абайдың негізгі
этикалық адамгершілік түсініктері әділдік пен әділетсіздіктің ұғымдық
мәнін, арақатынастарын ... ... Енді ұлы ... осындай
диалектик. қайшылықтарға байланысты тұжы-рымдарына тоқталайық. Соның бірі -
адам табиғатындағы ең ... ... - ... мен ... ... теориялардың мәнін түсінуге ұмтылған көптеген ... ... Абай да ... ... ... ... ... қажет деп санайды. «Білімдіден шыққан сез, Талаптыға болсын
кез. Нұрын, сырын ... ... ... кез». Абай «білімді»,.
«білімділік» деген ... ... ... ... ... бар дегенді айтып отырған жоқ.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Жұмалиев Қ. Абайға ... ... ... және Абай поэзиясының тілі.
Алматы, ... ... ... ... Қызылорда, 1933.
3.ӘуезовМ.Уақыт және әдебиет. Алматы,1962.
4.Абай Құйанбайұлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933.
5. Абайдың революцияға дейінгі басылған ... ... ... ... ... ... ... 1959.
7.Жұмалиев.К.Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай позиясының тілі.
Алматы, 1960.
8.Әуезов М. Абай ... ... ... 2 том. 1961.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абай және қазіргі заман, Шоқан және географиялық детерминизм, Фрейд және психоанализ, Ницше және аса кушті адам6 бет
Абай тұлғасы8 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абайдың ақын шәкірттеріндегі дәстүр жалғастығы83 бет
Қазақ әндерінің өткені мен бүгіні58 бет
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық, халықаралық әдеби байланыс17 бет
Әдеби тек.драма.эпос.лирика10 бет
Әріп Тәңірбергенов поэзиясындағы Абай дәстүрі41 бет
Жыраулар поэзиясында троптардың қолданылуы53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь