Шешендік сөздер


Жоспар:

1. Жалпы шешендік өнер туралы

2.Шешендік өнер туралы ірі тұлғалардың ойы


3.Қорытынды
Шешендік сөздер қазақ ауыз әдебиетінің күрделі де көркем бір саласы болып табылады. Қазақтың дәстүрлі шешендік сөздерін: шешендік толғау, шешендік арнау, шешендік дау деп шартты түрде үшке бөлуге болады. Шынайы шешендік қиялдан тумайды, өмірлік оқиғалардан, табиғи құбылыстардан туады, көп жылдық тәжірибе мен сан рет қайталау арқылы сыннан өтіп халық мойындаған қағидаға, даусыз ақиқатқа айналады. Оның үстіне әр дәуірдің әр түрлі сөз шеберлерінің талғамынан, толғауынан өтіп шешендік сөз “тілге жеңіл, жүрекке жеңіл” тиетін сүйкімді үн мен ырғаққа ие болады. Шешендік сөздер үш түрлі болады: кеңесу, билік және салтанатты сөз. Ал құрылысы жағынан кіріспе, баяндау және қорытынды болып бөлімнен тұрады.
“Өнер алды – қызыл тіл” деп қазақ бекер айтпаған. Қоғам тарихына көзсалсақ, қай халықтың болмасын күрделі қоғамдық, мемлекеттік қайраткерлері, қолбасылары, ғалымдары ойға шебер, тілге шешен болғанын байқаймыз.
Қоғам қашанда дарынды қабілетті адамдарға мұқтаж. Дарынды адамдар қатарын көбейту үшін олардың сөйлеу тілі және танымын дамыту керек. Сондықтан біз, мұның негізі халқымыздың даналықпен айтқан шешендік сөздерінде жатыр деп қарастырдық. Қазіргі кездегі оқу-тәрбиенің міндеті осы тың жатқан дүниені, даналыққа құрылған қанатты сөздерді, мақал-мәтелдерді, шешендік өнерді жас ұрпақтың бойына қалыптастырып, сол арқылы рухани байлығын арттыру.
Қазақ жұрты – жаратылысынан шешендік өнерге бейім халық. Оның қиыннан қиыстыра, төтеден төге сөйлейтін тапқыр да ақылды, бейнелі де бедерлі, аталы да баталы, нақыл, қомақты ойлары жөнінде өзіміз де, өзгелер де таңдай қағып айтудамыз. Қазақ шешендік өнері- атадан мирас болып, алтын баулы желісі үзілмей келе жатқан ардақты өнер. Теңіз тербеп тереңінде шайқалған інжу маржандай ғасырлар бойы халық жадында сақталып, жұпталып көптің көкейіне орнаған шешендік сөздер шешендердің даналық сөздерінде ашылады, айқындалады, ал шешендер әлденеше ұрпақтың сана сезімін аралап, көптің көкейіне қонақтаған ойлы, сырлы сөздерді жаттап, жадында сақтайды керекті, келеңді жерінде жаңартып кәдеге жаратады.
Қазақ шешендік өнерінің піспегі – шешен билер де, күбісі – халық. Ел есінде жүрген шешендік нұсқалардың туындыгері – шешен-би. Халық заманы озған сайын әлгіндей сөз үлгілерін талқыға салып, қырлап, өңдеп, құлпыртып әкеліп, кейде тіпті сан-саққа жүгіртіп әркімдердің (шешен-билердің) атынан айтады. Осындай әдеби-халықтық, фольклорлық сұрыптаулардан кейінгі біздің заманымызға келіп жеткен шешендік сөздер шымырқанған қымыздай жұтылған, таңдай татарлық дүниелер болып келеді.
Би-шешендер – шешендік өнердің негізгі доминанты (қозғаушы күші). Аталмыш өнер атауының өзі осы қалыптан шығып отыр. Бұл тұрғыдағы ойларымыз алдағы тарауларда кеңірек баяндайтын боламыз.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Таңдаулыға:   




Шешендік сөздер
Шешендік сөздер қазақ ауыз әдебиетінің күрделі де көркем бір саласы болып
табылады. Қазақтың дәстүрлі шешендік сөздерін: шешендік толғау, шешендік
арнау, шешендік дау деп шартты түрде үшке бөлуге болады. Шынайы шешендік
қиялдан тумайды, өмірлік оқиғалардан, табиғи құбылыстардан туады, көп
жылдық тәжірибе мен сан рет қайталау арқылы сыннан өтіп халық мойындаған
қағидаға, даусыз ақиқатқа айналады. Оның үстіне әр дәуірдің әр түрлі сөз
шеберлерінің талғамынан, толғауынан өтіп шешендік сөз “тілге жеңіл, жүрекке
жеңіл” тиетін сүйкімді үн мен ырғаққа ие болады. Шешендік сөздер үш түрлі
болады: кеңесу, билік және салтанатты сөз. Ал құрылысы жағынан кіріспе,
баяндау және қорытынды болып бөлімнен тұрады.
“Өнер алды – қызыл тіл” деп қазақ бекер айтпаған. Қоғам тарихына көзсалсақ,
қай халықтың болмасын күрделі қоғамдық, мемлекеттік қайраткерлері,
қолбасылары, ғалымдары ойға шебер, тілге шешен болғанын байқаймыз.
Қоғам қашанда дарынды қабілетті адамдарға мұқтаж. Дарынды адамдар қатарын
көбейту үшін олардың сөйлеу тілі және танымын дамыту керек. Сондықтан біз,
мұның негізі халқымыздың даналықпен айтқан шешендік сөздерінде жатыр деп
қарастырдық. Қазіргі кездегі оқу-тәрбиенің міндеті осы тың жатқан дүниені,
даналыққа құрылған қанатты сөздерді, мақал-мәтелдерді, шешендік өнерді жас
ұрпақтың бойына қалыптастырып, сол арқылы рухани байлығын арттыру.
Қазақ жұрты – жаратылысынан шешендік өнерге бейім халық. Оның қиыннан
қиыстыра, төтеден төге сөйлейтін тапқыр да ақылды, бейнелі де бедерлі,
аталы да баталы, нақыл, қомақты ойлары жөнінде өзіміз де, өзгелер де таңдай
қағып айтудамыз. Қазақ шешендік өнері- атадан мирас болып, алтын баулы
желісі үзілмей келе жатқан ардақты өнер. Теңіз тербеп тереңінде шайқалған
інжу маржандай ғасырлар бойы халық жадында сақталып, жұпталып көптің
көкейіне орнаған шешендік сөздер шешендердің даналық сөздерінде ашылады,
айқындалады, ал шешендер әлденеше ұрпақтың сана сезімін аралап, көптің
көкейіне қонақтаған ойлы, сырлы сөздерді жаттап, жадында сақтайды керекті,
келеңді жерінде жаңартып кәдеге жаратады.
Қазақ шешендік өнерінің піспегі – шешен билер де, күбісі – халық. Ел есінде
жүрген шешендік нұсқалардың туындыгері – шешен-би. Халық заманы озған сайын
әлгіндей сөз үлгілерін талқыға салып, қырлап, өңдеп, құлпыртып әкеліп,
кейде тіпті сан-саққа жүгіртіп әркімдердің (шешен-билердің) атынан айтады.
Осындай әдеби-халықтық, фольклорлық сұрыптаулардан кейінгі біздің
заманымызға келіп жеткен шешендік сөздер шымырқанған қымыздай жұтылған,
таңдай татарлық дүниелер болып келеді.
Би-шешендер – шешендік өнердің негізгі доминанты (қозғаушы күші). Аталмыш
өнер атауының өзі осы қалыптан шығып отыр. Бұл тұрғыдағы ойларымыз алдағы
тарауларда кеңірек баяндайтын боламыз.
Ұлттық өнеріміздің тарихында Майқы би Мәнұлынан (Айса пайғамбардың тұстасы)
бастап, Майқы би Төбейұлы (1105-1225 жылдар шамасы), Аяз би Жаманұлы (11-12
ғ.), Мөңке би (1207-1250), Едіге би (1354-1419), Бәйдібек би (1356-1419
жылдар шамасы), Әз Жәнібек (1406-1473), Жиренше шешен, Шоған би (1584-
1642), Әсет би (1676-1723), Қадір-Тайжан, Тоқсан, Жанкісі, Антайлақ,
Бөлтірік, Сары, Сырлыбек, Бала би, Ноғайбай, Саққұлақ, Бапан, Шоң, Шорман,
Байдалы, Қараменде, Зіл-қара, Алшынбай, Асаубай секілді, сондай –ақ, Төле
би, Қаз дауысты Қазыбек және Әйтеке билердің жарқын бейнелерін әлі де қазақ
даласындағы айтулы шешен-билер есімімен толықтыра, молықтыра айтуға болады.

Қазақта шешен, би деген ұғымдар дербес тұрып та, қосарланып та айтыла
береді. Белгілі бір шешендерін өкіл деп танысақ, мәселен, Жиренше шешен,
Зілқара шешен, Әлібек шешен, Сүйінбай шешен, Бөлтірік шешен, Шәңкі шешен,
Мүсіреп шешен, Тұяқ шешен, ал енді бір сыңарын би деп түстеу, мәселен,
Майқы би, Аяз би, Мөңке би, Әйтеке би, Бала би т.б.деп атау қалыптасқан.
Би атауы-әлгіндей емес, белгілі бір мақсатқа, мемлекеттік мүддеге қызмет
ететін, жалпы шешендіктен салыстырмалы түрде тар арнаға ыңғайланған
шешендердің тобын көрсететін атау.
Бұдан билердің рөлі тек қоғамдық мәселелерді шешу үстінде ғана айрықша да,
одан былайғы тұста шешендік сипаты жойылады деген ой туындамауы керек. Би
дегеніміз - ел-жұрттың әдет - ғұрпын, салт - дәстүрін, өткен-кеткен көне
шежіресін, тарихын, қоғамдық даму барысын, айнала қоршаған табиғаттың, жан-
жануарлардың сан алуан қасиеттерін, құпияларын жетік білетін, бүгінгіге
баға беретін, болашаққа болжам жасап, адамдардың көкірек көмбелеріне ой
көзімен қарап көре алатын, қырлы-қырлы мінез-құлықтарды айтқызбай – ақ доп
басатын, ғылым-білімнен хабардар, кемел пікірлерін шешен тілмен жеткізіп
беруде дара қасиеті бар біртума жандар.
Сонымен шешен деген тұста бұл ұғым біздің жадымызда көне Грек пен Римнің
сот залдарында алқалы жиындарда тоқтаусыз ағыл-тегіл сөйлеп, аудиторияны
сөзіне ұйытып, айтар ойына мүлгітіп тұрған оратор түсінігінде
ассоциациаланады да, би ұғымы заңдық, билік күші бар судья болмысы арқылы
көрінеді. Осы екі ұғымды, екі болмысты, табиғатты жақындастыратын,
жанастыратын қалып- шешендік, шешендік сөйлеу процесі. Шешендік өнер ілімі
(риторика) ерте қалыптасқан антикалық Грек пен Рим теоретиктері, іргелес
орыс теоретиктері шешендік өнерді сөйлеу процесі тұрғысынан мейлінше жан-
жақты талдады, ілгері еңбектер жазды. Риторика ілімнің көне және орта
дәуірінде Протогор, Демосфен, Цицерон, Аристотель, Квинтилиан, Марк
Антоний, Луций Крам қайта өрлеу дәуірінің көрнекті өкілдері Кампонелла,
Томас Мор, Петрарка, Данте, Рабле, Шекспир, орыс шешендік өнерінің
теориясында Макарич, Усачев, Ломоносов, Рижский, Мерзляков, Галюч,
Коменский, Сперанский есімдері тарих бетінде жарқырап қалды.
Қазақ шешендік өнерінің зерттелу тарихы өткен ғасырдың бірінші ширегінен
бастау алады. Мәселен, 1883 жылғы “Дала уәлаяты” газетінің 24 санында
Әлихан Бөкейханов ескі билердің шешендік сөздеріне аса ілтипат көрсетіп,
оларды жинау, саралау, насихаттау идеясын көтерген.
Ал шешендік сөздерге ғылыми түрлендірулер жасау үстіміздегі ғасырдың 20-шы
жылдарынан басталған.
Шешендік сөздерді ауыз әдебиетінің жеке саласы ретінде қарастырған бұл
тұстағы зерттеулер А. Байтұрсынов, М. Әуезов, С. Сейфуллин есімдерімен
тығыз байланысты. Алдыңғы тарауларда аталмыш ғалымдардың еңбектеріне көп
орайда жүгініп отыратындықтан, бұл ретте зерттеулерге арнайы тоқталмаймыз.
Бұдан кейінгі кезеңдегі шешендік өнер тарихының зерттелуі Ә. Маметова, Б.
Адамбаев еңбектерімен толықты. Сондай–ақ фольклортанушы ғалым С. Садырбаев
шешендік сөздерді ішкі үлгілерге жіктеуде өзіндік ой-өрнегін көрсете білді.
Шешендік сөздердің әр жылдарындағы жиналып басылуына ат салысып, алғы
сөздер жазып, өзіндік ой-өрнектер, ғылыми тұжырымдар қалдырып жүрген
ғалымдар қатарына Т. Дәдебаев, С. Қорабай, Н. Төреқұлов, М. Қазбеков сынды
бұл істің үлкен жанашырларын атаған лазым, жалпы шешендік өнер аясында
туындаған сөздерді шешендік сөздер деп атап, оны әдебиеттің дербес, жеке
жанры ретінде ғылыми тұрғыдан бажайлау үстіміздегі ғасырдың жиырмасыншы
жылдарындағы А. Байтұрсынов, М. Әуезов және С. Сейфуллин сияқты ғалымдар
еңбектерімен тығыз байланысты.
Аталмыш ғалымдар алғаш рет шешендік сөздерді ғылыми зерттеудің көзі
(объектісі) ретінде арнайы қарастырды. Мәселен, А. Байтұрсынов 1926 жылғы
“Әдебиеттанытқыш” атты еңбегінің “Шешен сөз” деген тарауында шешендік
сөздерді бес түрлі ішкі жанрлық үлгілерге жіктеді: а) саясат шешен сөз; ә)
билік шешен сөз; б) қошамет шешен сөз; в) ділмор шешен сөз; г) уағыз.
Бұл тұстағы шешендік сөздердің функционалдық сипатын жазған, Ш. Уәлиханов
еңбектеріндегі ой сарабын тереңдеткен, дамытқан ғалым Халел Досмұхамедов.
“Қазақ халық әдебиеті” атты зерттеуінде Х. Досмұхамедов халық әдебиетін
қырық алты түрге жіктей отырып, соның бір үлгісіне, жанрлық түрге “Билік
сөз” деп шешендік сөздерді жатқызады. “Әртүрлі сот істері кезіндегі
билердің тамаша үкім сөздері, екі жақтың ұтымды даулары мен тапқыр
жауаптары, әдетте, ұйқасты мәтел не өлең түрінде айтылады. Поэзияның бұл
түрі билік сөз (замечательные приговоры судей биев) деп аталады” – деп атап
көрсетеді.
Кең көлемде жиырмасыншы жылдары қазақ әдебиетінің тарихын жасауға батыл
қадам жасаған еңбек М. Әуезовтың “Әдебиет тарихы” десек, автор аталмыш
еңбекте қазақтың шешендік сөздерін әдебиет тарихынан орын тептіріп, “Билер
айтысы” деген терминдік атау беріп, өзіндік ілімнің әлі де болса теориялық
шымырлануы қажеттігін былайша аңғартады: “Билер айтысының қазір де барлық
түрлері жиналып болмағандықтан, екінші бұл түрдегі айтыстар ерекше көп
болғандықтан, бұл күнде түгел жіктеп, бөліп қоюға болмайды. Сондықтан,
қазірде қандай түрлері кездесетінін айтамыз. Бірақ бұл жіктеу уақытша ғана
және ылғи ішкі мағынасына қарап жасалған жіктер болады”.
Бұдан кейінгі кезеңде жалпы шешендік өнер аясында пайда болған шешендік
сөздердің құлақ кесті үлгісі ретінде қандай жәдігерлер қарастырылуы, аталуы
тиіс деген көкейдегі ойдың пердесін сыпырған, бұл төңіректегі теориялық ой-
толғақтың нені шиырлауы керектігін Әуезовтен кейін тағы да атап көрсетіп,
әдебиет тарихының тұтас бір дәуіріне арнаған еңбек С. Сейфуллиннің
еңбектегі ой-зердесі М. Әуезовтің ой-пікірлерімен астасып, шешендік
сөздердің негізі ретінде дау-дамайда, талас-тартыста туған билер сөзі
алынуы керектігін зерделеген ой-әлемі жанрға “билер сөздері” деген термин –
атау ұсынғандығынан аңғарылады.
Сондай–ақ С. Сейфуллиннің ғалым ретіндегі ой-тұжырымдарының құндылығының
тағы бір қыры мынада: автордың қазақ билерінің болмысының халық өмірінің
сан-алуан қырларымен байланыстылығын, билердің көп қырлы функциясын айта
алғандылығында.
Әдебиетші ғалым С. Негимов ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Шешендік сөздер жайлы
Шешендік сөздер жайында
Діни қызметтегі шешендік сөздер
Шешендік сөздер мағынасы
Шешендік өнер
Шешендік сөздердің жанрлық ерекшелігі
Шешендік өнері туралы түсінік
Қазақтың шешендік сөздері
Сырым Датұлының шешендік өнері
Қыскарған сөздер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь