Қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілістері

1. Ұлт.азатық көтерілістердің себептері, сипаты, қозғаушы күші, нәтижесі.
2. Кіші жүз жеріндегі ең ірі көтерілістер: Сырым Датұлы, Исатай мен Махамбет т.б.
3. Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс
Кіріспе

XIX ғасыр Қазақстан үшін Ресей империясына тұтастай бодандыққа көшуімен ерекшеленеді.XXғасырдың басында ол шикізат өндіретін әрі сауда рыногы болып танылған отарлы өлке санатында жалпыресейлік шаруашылық кешенінің құрамды бөлігіне айналады.
Капиталистік қатынастарға ерте көшкен елдер дамуы жағынан едәуір озып кетіп,
әлемнің қарқынды дамыған мемлекеттерінің алдыңғы легін құрды.Ресей капиталистік экономика жолына кештүссе де,жедел дамып,орташа дамыған екінші лекте өзін нық сезінді.Азияның,Африканың,Латын Америкасының баяу дамыған елдерге қысым жасады,олардың олардың ішкі істеріне қолсұқты,байлығы мен шикізатын пайдаланды.Ресей де Азия елдерінде көз тікті,шет өңірледі өзінің отарына-шикізат,тұрақты нарық көзіне айналдырды.
Ресейдің алға шығуына негізгі кедергі-феодализм қалдықтары:биліктің патшалық болмысы,дворяндардың үстемдігі,помещиктік жер иелену,буржуазияның,халық бұқарасының саяси биліктен шеттетілуі болатын.Шаруалардың жерінің аздығы,олардың меншікке байланысты бөлшектенуі,елдің тұрмыс жағдайының ауырлығы,халықтың кедейлене түсуі,»бұратанда» деп аталған халықтардың ұлттық езілуі сияқты факторлар да Ресейді етектен тартты.
XXғасырдың басында капиталистік елдер арасындағы қайшылықтар күшейе түсті.Дамыған мемлекеттер бөлшектеніп кеткен отарларды қайта бөлгісі келді.Оларға арзан шикізат көзі жетіспеді.Өзара топ құрып одақтасқан бәсекелес әскери-саяси блоктар-үштік Одақ (Германия,Австрио-венгрия) пен Антанта (Франция,Англия,Ресей) тартысты 38мемлекет қатысқан дүниежүзлік соғысқа әкеліп соқтырды.
Қазақ сахарасының болмысы XXғасырдың басында күрделене түсті.Ресей Азиялық Шығысты отарлауды жедел қарқынмен жүргізді.1907-1912ж-дың өзінде елдің еуропалық бөлігіне 2млн мың 400 мың адам әкеліп қоныстандырылды.Қазақтар шұрайлы жерінен айырылды.Сонау Столыпин реформасының бас кезінде -ақ «Санкт-Петербургские ведомость» газеті:»Егер мемлекет мүддесі қырғыздарды құрбан етуді талап етсе,әрине,бұған қарсы шығудың керегі жоқ…» –деп жазған болатын.
Өлкені талан-таражға салу бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында бұрынғысынан да жеделдете жүргізіліп, ауқымды сипат алды. Қазақ даласынан арзан бағамен орасан көп мөлшерде мал сатып алынды.Патша армиясы үшін киіз үй мен бұйымдар жиналды.Салық мөлшері өсіп, соғыс салығы енгізілді, мемлекттік заемдар таратылды, бажсалығын төлеу міндеттелді,жергілікті халық соғысқа арналған жүктерді(негізінен, азықты)теміржол станциясынатасуға мәжбүрболды.
Көтерілістің себептері және басталуы. Қазақ даласынан ет, мыңдаған жылқы мен түйе майданғажіберілді.Әскерге алынған отбасыларына көмек көрсетуді желеу етіп, батырақ қазақтарды кулактар шаруашылықтарын, кәсіпорындарға «ерікті түрде»жұмысқа тартты. 1916жылы патша әкімшілігі ресейлік отаршылдар үшін жаңадан жертартып алуды ойластырды. А.Байтұрсынұлы сонау 1913 жылдың өзінде: «Қазақ ұлтының өмір сүруінің өзі проблемаға айналды», — деп жазған еді.
Көтерілістіңнегізгі себебі ұлттық және әлеуметтік езгінің халықтың кегін қайнататын деңгейге жетуінен болды. Отаршылдық болмысқа,туған елдің талануына, кіндік қаны тамған жерден айырылуғашыдамаған халық бұқарасы патша үкіметіне қарсы жаппай күреске шықты. Қазақтан қара жұмысқа алу – көтеріліске желеу болған негізгі себепші фактор еді.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная Азия в XV-XVII вв.: история, политка, дипломатия. А., 1998.
2. Абдиров М.Ж. история казачества Казахстана. А., 1994.
3. Абыллай хан. Тарихи жырлар. А., 1991.
4. Апполова Н.Г. Присоединение Казахстана к России в 30-х годах XVIII в. А., 1948.
5. Апполова Н.Г. Экономические и политические связи Казахстана с Россией в XVIII- начале XX вв. М., 1960.
6. Асылбеков М.Х., Галиев А.Б. Социально-демографические процессы в Казахстане (1917-1980). А., 1991.
7. Әбілғазы. Түрк шежіресі. А., 1992.
8. Басин В.Я. Россия и казахские ханства в XVI-XVIII вв. А., 1971.
9. Бөкейхан А.Н. Шығармалары. А., 1994
10. Бекмаханов Е.Б. Казахстан в 20-40-ые годы XIX века. А., 1992.
11. Бекмаханов Е.Б. Присоединение Казахстана к России. А., 1957.
12. Вяткин М.П. Батыр Срым. М.-Л., 1947; А. 1999.
13. Галузо П.Г. Туркестан-колония. Очерк истории Туркестана от завоевания царизма до революции 1917 г. М., 1929.
14. Галузо П.Г. Аграрные отношения на юге Казахстана в 1867-1917 гг. А., 1965.
15. Галиев В.З. Анырахайская битва.//Вестник Военной Академии Вооруженных сил Р.К., 1999., № 4.
16. Галиев В.З. Битва за Буланты.//Мысль., 2000. № 6.
17. Грозный 1916 год. Сборник документов и воспоминаний в 2-х томах. Составители Асанова С.А., Мажитов С.Ф., Нурмагамбетова Р.К., Романов Ю.И. и др. А., 1998.
18. Есенберлин И. Кочевники. Историческая трилогия. А., 1998.
19. Ерофеева И.В. Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик. А., 1999.
20. Зиманов С.З. Народно-освободительное восстание под предводительством Исатая Тайманова. В кн. История Казахской ССР. Т.3. А., 1979.
21. Зиманов С.З. Россия и Букеевское ханство. А., 1982.
22. Зиманов С.З. Общественный строй казахов первой половины XIX века. А., 1958.
23. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца XVIII- первой половины XIX вв. А., 1960.
24. Златкин И.Я. История Джунгарского ханства (1633-1758 гг.) М., 1983.
25. История Казахстана: белые пятна. А., 1991.
26. Казахско-русские отношения в XVII- XVIII веках. Сборник документов и материалов. А., 1961.
27. Касымбаев Ж.К. Кенесары хан. А., 1996.
28. Кенжалиев И. Исатай-махамбет. А., 1991.
29. Козыбаев М.К. Ақтандақтар ақиқаы. А. 1992.
30. Койгельдиев М. Алаш қозғалысы. А., 1995.
31. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. Составитель Ерофеева И.В. А., 1996.
32. Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи в XVII-XVIII вв. А., 1991.
33. Национально-освободительное движение в Казахстане и Средней Азии в 1916 году: характер, уроки, итоги. Составители Мажитов С.Ф., Жакишева С.А., Романов Ю.И. А., 1996.
34. Нурпеисов К.Н. Алаш әм Алашорда. А., 1995.
35. Омарбеков Т.О. Зобалаң. А., 1994.
36. Разаков А.Ф. Восстание Исатая Тайманова (1836-1838 гг.). А., 1991.
37. Сафаров Г. Колониальная революция. А., 1996.
38. Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из истории Казахстана XVIII века. (О внутренней и внешней политике Аблая). А., 1988.
39. Царская колонизация в Казахстане. По материалам русской периодической печати XIX века. А., 1995
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министрлігі
- - - - ____________________________________________
1285875149225Реферат
Реферат
Тақырыбы:
Орындаған:_______________
Тексерген:_______________
Алматы-2013
Жоспар:
* Ұлт-азатық көтерілістердің себептері, ... ... ... ...
* Кіші жүз ... ең ірі ... Сырым Датұлы, Исатай мен Махамбет т.б.
* Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс
Кіріспе
XIX ғасыр Қазақстан үшін ... ... ... ... ... ерекшеленеді.XXғасырдың басында ол шикізат өндіретін әрі сауда рыногы болып танылған отарлы өлке санатында жалпыресейлік ... ... ... бөлігіне айналады.
Капиталистік қатынастарға ерте көшкен елдер дамуы жағынан едәуір озып кетіп,
әлемнің қарқынды дамыған мемлекеттерінің алдыңғы ... ... ... ... ... ... де,жедел дамып,орташа дамыған екінші лекте өзін нық сезінді.Азияның,Африканың,Латын Америкасының баяу дамыған елдерге ... ... ... ішкі ... қолсұқты,байлығы мен шикізатын пайдаланды.Ресей де Азия елдерінде көз тікті,шет өңірледі өзінің отарына-шикізат,тұрақты нарық көзіне айналдырды.
Ресейдің алға шығуына негізгі кедергі-феодализм қалдықтары:биліктің ... ... ... жер иелену,буржуазияның,халық бұқарасының саяси биліктен шеттетілуі болатын.Шаруалардың жерінің аздығы,олардың меншікке байланысты бөлшектенуі,елдің ... ... ... ... түсуі,>>бұратанда>> деп аталған халықтардың ұлттық езілуі сияқты факторлар да Ресейді етектен тартты.
XXғасырдың басында капиталистік елдер арасындағы ... ... ... ... ... ... отарларды қайта бөлгісі келді.Оларға арзан шикізат көзі жетіспеді.Өзара топ құрып одақтасқан бәсекелес әскери-саяси блоктар-үштік Одақ (Германия,Австрио-венгрия) пен ... ... ... ... қатысқан дүниежүзлік соғысқа әкеліп соқтырды.
Қазақ сахарасының болмысы ... ... ... ... ... ... отарлауды жедел қарқынмен жүргізді.1907-1912ж-дың өзінде елдің еуропалық бөлігіне 2млн мың 400 мың адам ... ... ... жерінен айырылды.Сонау Столыпин реформасының бас кезінде -ақ газеті:>>Егер мемлекет мүддесі қырғыздарды құрбан етуді ... ... ... ... ... ... - деп жазған болатын.
Өлкені талан-таражға салу бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында бұрынғысынан да жеделдете ... ... ... ... ... даласынан арзан бағамен орасан көп мөлшерде мал ... ... ... үшін киіз үй мен ... жиналды.Салық мөлшері өсіп, соғыс салығы енгізілді, мемлекттік заемдар таратылды, бажсалығын төлеу міндеттелді,жергілікті халық ... ... ... азықты)теміржол станциясынатасуға мәжбүрболды.
Көтерілістің себептері және басталуы. Қазақ даласынан ет, ... ... мен түйе ... ... ... көмек көрсетуді желеу етіп, батырақ қазақтарды кулактар шаруашылықтарын, кәсіпорындарға жұмысқа тартты. 1916жылы патша әкімшілігі ресейлік ... үшін ... ... ... ... ... ... 1913 жылдың өзінде: , -- деп жазған еді.
Көтерілістіңнегізгі ... ... және ... езгінің халықтың кегін қайнататын деңгейге жетуінен болды. Отаршылдық болмысқа,туған елдің талануына, кіндік қаны тамған жерден айырылуғашыдамаған ... ... ... ... ... ... ... шықты. Қазақтан қара жұмысқа алу - көтеріліске желеу болған негізгі себепші фактор еді.
Ұлт-азатық көтерілістердің ... ... ... ... нәтижесі
1. Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт - ... ... ... ... ХХ ... ... Орта ... шығыс аудандарын отарлауы өте күшті қарқынмен жүргізілді. Тек 1907 - 1912 жылдары империянның еуропалық бөліктерін бұл жаққа 2 млн 400 мың адам ... ... ... ... отарлау кең ауқымда жүргізілді. Қазақтардың жерлерінде патша өкіметі шаруаларды қоныстандыру үшін жер ... ... 1916 ... ... ... 45 млн. ... ең ... жерлерін тартып алды, сөйтіп жергілікті халықтар таулар мен шөл далаларға ығысуға мәжбүр болды. Бұл жерлерде не су, не мал ... ... ... ... ХІХ ... аяғы ХХ ... басында бұрынғы Түркістан аймағында (Хиуа мен Бұқараны қоспағанда) 941 жаңадан қоныстанған поселкелер пайда болды. Бұл кезде ... орыс ... ... ... 3,17 десятина егін егетін жерден келсе, жергілікті тұрғындарға (қазақ, өзбек, қырғыз, және т.б.) 0,21 десятинадан ғана жер ... ... ... жері жоқ ... - қырғыз тақыр кедейлерінің үлкен тобы құрылды. Жетісу губерниясында көшіп келген орыс кулак шаруашылықтарының 90 проценттен астамы қазақ ... ... ... пайдалнады. Қазақ жерлерін күшпен тартып алу жергілікті ... мен орыс - ... ... арасындағы қайшылықтарды шиеленістерді, жер мәселесі жөніндегі күштеу саясаты шеткі аймақтарда да кеңінен тарады. 1914 жылы патшалық Ресей дүниежүзілік ... ... Бұл ... дүниежүзілік империалистік соғыс барлық халықтарға, соның ішінде Қазақстанға да асар ауыр зардаптарын тигізді. Ол ... ... мен ... ... және ... зорлық - зомбылығы мен озбырлығын күшейтті. Соғыс қажетіне Қазақстаннан орасан көп жылқы, ауыл шаруашылық өнімдері жөнетілді. ... ... ... ... 3 - 4 есе ... шаруалардың ірі қара малы мен мал азығын соғыс қажетіне алу күшейді. Осынның бәрі ... ... ... ірі қара мал ... ... әкеп ... ... өенркәсібіндегі жалпы күйзеліс пен ауыл шаруашылығының күйзелуі Қазақстан экономикасын құлдыратты. Қалалар мен ... ... ... ... күрт ... ... жылдары тек Түркістаннан майдандағы әскерлердің қажеті үшін 40, 899, 044 пұт мақта, 38 мың шаршы метр ... 3 млн. пұт ... ... 229 мың пұт сабын, 300 мың пұт ет, 473,928 пұт балық, 70 мың жылқы, 12797 түйе ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындарға, кулак шаруашылықтарына жалдап жұмыс істету күшейді. Дүниежүзілік империалистік соғыс елде ... ... ауыл ... тоқырауына (дағдарысына), халық арасындағы аштыққа алып келді. Жергілікті жерлерде шенеуніктер мен әкімшіліктердің зорлап алымсалық жинауы өсті, халықтар арасындағы ... ... ... ... ... жалпы ұлттық дағдарыспісіп жетілді. Соғыс ауртпалығы Қазақстанда жұмысшылар мен шаруалар қозғалысының өуіне түрткі болды. 1915 жылы ... ... ... ... ... кендерінде, Спасск мыс кен руднитінде, Орынбор - Ташкент темір жолында жұмысшылардың қозғалысы бой көтерді. Соғысқа қарсы, қымбатшылыққа және етек алып келе ... ... ... ... мен ... қала кедейлері мен майданға кеткен солдаттардың әйелдері ... ... 1916 жылы ... ... ... ... Верный, Семей қалаларында болды. Орынбор облысы Ақ ... ... ... ... ... ... бірқатар селоларының кедейлері мен майданға кеткен әскерлердің ... ... ... мен ... ... ... ... қоғамдағы қанаушы таптар арасындағы қарама - қарсылық, бір - біріне қарсы шығу жалпы бұқаралық сипат алды. Кәсіпорын ... ... ... мен ... зорлық - зомбылығы 1916 жылы 25 мусымда патша өкіметінің қабылдауына байланысты тіпті күшейе түсті. ... ... ... ... мен ... ... бас ... жұмысшыларды түрмеге отырғызуға, немесе үш ай мерзімге тұтқынға алуға, болмаса айып ретінде ақша өндіріп алуға ... ... Азық - ... екі - үш есе ... да халықтың наразлығына өршіте түсті. Қазақ жастарын майданға тыл жұмысына алу жөніндегі патшаның 1916 жылғы 25 ... ... ... ... тауысып, олардың отарлау езгісі мен орта ғасырлық қанауға қарсы көтерліуіне себеп болды. Жарлық бойынша Түркістан мен Дала өлкесінен ... окоп ... 400 мың, ... ... Қазақстанның далалық облыстарынан - 100 мыңнан астам, ... 87 мың адам ... ... ... тууы ... ... жоғын пайдаланып болыстық басқармалар мен ауыл старшындары жастарының асқандығына қарамастан кедей жігіттері майданға жұмысқа алынатын , ал ... ... ... өз ... ... немесе кішірейтіп көрсетіп, әскерге жібермеудің амалын жасап бақты. Мәселен, 60 жастағы кедей шалдары 30 ... ... 25 - 30 ... бай ... 50 ... ... ... жазылды. Майдан жұмысына қазақ жастарын алу туралы жарлық қазақ халқының зор наразлығына тудырды. Елде ... ... ... ауыл старшындарын, қатігез байдларды өлтіру, ірі феодалдардың иеліктеріне шабуыл жасау, жер сату ... ... алым - ... ... т.б. ... ... ... ашу - ыза әрекеттері кең орын ... ... ... ... ... қылышпен қаруланған ел адамдары байлардың ауылдарын өртеп, малдарын ... ... ... ... бұл ... көпшілік аудандарында ұлт - азаттық сипатта болып, патша ... ... ... ... және ... ... патша өкіметінің сүйеніш болып отырған феодал - байларға қарсы бағытталды. Бұл қозғалыста еңбекші халықтың өкілдері ... ... ... ... жастарын Әліби Жангелдин мен Амангелді Иманов, Орал облысы мен Бөкей ордасында Сейітқали Мендешев, Әбдірахман Әйтиев, Маңғыстауда - Жалау ... ... ... - ... ... ... - ... Бокин, Бекболат Әшекеев, ұзақ Саурықов, Тұрар Рысқұлов т.б. ... Бұл ... тағы бір ... ... ашып кету ... Ол - 1916 жылы қазақ интелегенциясының көсемдері, яғни ұлт - азаттық қозғалысты бастаушылар, халық көтерілісіне қалай ... ? Олар ... ... ... ... ... жоқ. ... құр қол халық патшаның талай жыл үйретілген, мұздай қаруланған әскеріне көрсете алмай, тағыда ... ... ... ... ... ... тау ... дүркіреген стихияны - халық көтерілісін тоқтату мүнкін болмады. газетінің ашық көтерілу қауіпті, одан да мобилизацияны кешеуілдетуді ұсынайық, ... ... ол екі ... ... да бір жайлы болар деген сияқты шақырулары халықтың құлағына кіре қоймады. Бір сөзбен айтқанда, стихиялық ... ... ... ... көсемдері бөлініп қалды. Өмір олардың болжамы дұрыс екендігін дәлелдеді. Қазақ халқы тағы бір ... ... ... ал 1917 жыл 27 ақпанда бас - аяғы бірнеше айдан кейін патша да тағынан құлады. Осындай ... ... ... ... ... ... > ... өкілдері 1916 жылы патшаны жақтады, тіпті көтерілісті басып, жанышты ... ... ... ... ... ... ... кезіндегі тактикасын түсінбеді. Ал көтеріліс басылып, қазақ жігіттері майдандарға окоп ... ... ... ... ... бас - көз ... ... аман - есен оларды ауылға жеткізу қажет болған жағдайда Әлихан Бөкейхановтың өзі бастаған қазақ зиялылары ... ... т.б. ) ... ... майданға (реквизициаланғандармен) атанды. Бұны нағыз патриотизм деп түсіну керек. Өйтпегенде сауатсыз, орыс тілін түсінбейтін ... ... ... елге ... ... еді. 1916 ... ... тамыз айларында көтеріліс бүкіл қазақ даласын қамтыды. Оны басу үшін ... ... ... отрядтар жіберді. Оның құрамында жақсы қаруланған әскер бөлімдері, казак - орыс шоғырлары кірді. ... басу үшін ... ... ... ескі ... ... ... қолданады. 1916 жылғы 23 тамызда Түркістан генерал - губернаторы Куропаткиннің жарлығымен майдан жұмыстарына шақырылуларудан қанаушы таптардың бірқатар өкілдері ... ... ... ... (облыстық ,ауылдық ) қызметкерлері, жергілікті (бұтана) халықтың ... ... ... ... ... ... медреседе істейтіндер, мекемелерде қаражат мәселесімен айналасатын бухгалтерлер мен есепшілер, мемлекеттік мекемелелерде қызмет істеп жүрген ... ... ... халықтың өкілдері, дворян және құрметті азаматтар әулетінен шыққан бұратана халықтық қозғалыстан бұратана ... ... мен ... діні ... аздаған тобын бөліп алуға мүнкіндік берді. Көтерілістің Жетісудағы орталығы 1916 ... ұлт - ... ... аса ірі ... ... ... Жағдайдың шиенілінсуіне байланысты 1916 жылғы 20 шілдеде генерал ... ... ... ... - губернаторы болып тағайындалды. Ол кезде ... зор ... ... ... революциясының от - жалыны шарпыған еді. Мәселен, шілденнің 12 - сінде Верный уезі Қорам болысының 68 ... А. ... ал ... 16 - ... көтерілісшілер Құрам болысының болысын өлтірді. Тамыздың 3 - інде Асы ... ... ... 2 мың ... тұратын отряды уезд бастығының көмекшісі Хлыновскийдың отрядына шабуыл жасады . ... 6 - ... ... ... ... Шығыс және Батыс Қастек, Тайторов, Ырғайты болыстарының 5 мың адамдық ... ... ... ... ... алды. Сол күні Самсы станасасы көтерісшілердің қолында болды,тамыздың 8 - нде Ақсу ... ... - ... ... ... Олар ... көтерілісшілерін қолдауға, нарындықтарға ұран тастауға, қазақ көтерілісшілері көмекке өздерінің қарулы жігіттерінің жаотысын жіберуге шешім қабылдады. Қазақ және қырғыз еңбекшілері ... ... ... ... ... ... , пайдалануға бұйрық берді. Өз кезеңінде Жетісу болысының генерал - ... М.А. ... ... ... ... ... ұйымдасытру үшін казак станциаларына асығыс түрде винтовкалар мен патрондар ... ... ... генерал Куропаткинің тамыздың 12 - сіндегі нұсқауы бойынша қоныстанушылар ауылдарындағы орыс кулактары қаруландырылды. Жазалау ... ... ... ... ... ... дала соттары құрылды. Азғана уақыт ішінде көтеріліс Шу өзені мен Ыстықкөлге жаспарлас ... ... ... қамтыды. Көтерісшілер Қастек тауы өңіріне, Үлкен және кіші ... Асы, ... ... ... ... ... ... жоғарғы ағысына топталды. Олар телеграф желілерін қиратып, почта стансаларына, болыс ауылдарына ... ... ... ... ... ... ... мемлекеті. Тәуелсіз мемлекетіміздің құрылуы-қазақ халқының талай ғасырларға созылған ұлт-азаттық күресінің заңды нәтижесі. Халқымыздың даму тарихында мүлдем жаңа мазмұндағы саяси кезең ... ХХ ... ... ... ... ... капитализмге дейінгі өндірістік қатынастар үстем болған аграрлы отарлық өлкесі болды. Қазақ халқының басым көпшілігі, бір жағынан, патша үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... езгісінің ауыртпалығын көтерді. Қазақстанның экономикасы мен жер байлығына, Ресей алпауыттарымен қатар шетелдік капитал да қол сұға бастады. Патша үкіметі қазақ ... ата ... ... меншігі деп жариялап, шұрайлы шабындық пен құнарлы егіндікті қоныс аудару қорына, ... ... ... орналастыру және басқа да отарлаудан туындайтын мақсаттар үшін тартып алып отырды. Күштеп өзіне алу саясатының екі ғасырға созылған жылдарында ресейлік ... ... 45 ... десятинаға жуық жерін, басқаша айтқанда, ең құнарлы 16 пайыздай бөлігіне иелік етті. 1917 жылы екі ... ... бұл ... ... орын тепкен ресейлік қоныстанушылар (негізгі орыс ұлттарының өкілдері) сол кездегі Қазақстанды мекендегендердің 23,1 пайызын құрды. Отарлаушылар қазақ ... жері мен ... ... ... бөлігіне иелік етіп қана қойған жоқ, олар ... ... ... да ... Халықты тілінен. Дінінен, ділінен біртіндеп айыру бағында қатыгездікпен ойластырылған шараларды ... ... Бұл ... ... ... атты ... ... деп ашына жазған еді: . Патша үкіметінің отарлау саясаты өзінің шырқау шегіне жетіп, отарлау саясаты өзінің шарықтау шегіне жетіп, ... ... ... ... ... ... ... да арта түсті. Соның бірі - 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы еді. Ғылыми жұмысты жазудағы мақсатым: биыл 1916 ... ... ... ... 90 жыл ... ... Осы уақыттың ішінде қазақ халқының басынан әр түрлі кезеңдер ... ... ... ... ... күрестердің арқасында тәуелсіздікке қол жеткізді. Тәуелсіздікке жету - қазақ халқы үшін даңғыл жол ... жоқ, ол ұлы ... ... ... ... ... ... мемлекеттің іргетасы осы тарихи кезеңдерде қалыптасқан болатын, сондықтан да ... ... ... де, ... ... тарихын зеттеу қазіргі таңда зор маңызға ие болып отыр. Кеңестік тарихтану 1916 жылғы көтеріліске байланысты оқиғаларды баяндауда, тарихи шындықты ... ... ... ... болғанда да көтеріліске қатысушыларды реакциялық бағыт ұстанған күш ретінде көрсетуді көздеді. Шын мәнінде мәселе анағұрлым күрделірек болатын. ... ... ... ... ... ... әлі ... үлгермеген тың деректік материалдарға сүйене отырып, көтеріліс қарсаңындағы және барысындағы жағдайлар шынайы түрде жазыла бастады. ... ... ... ... ... тәуелсіздікке қол жеткізудің жемісі. Дегенмен де, осы тақырыпқа тікелей қатысы бар ... ... әлі де ... жан-жақты, әрі терең зерттелген жоқ. Солардың бірі, атап айтқанда, осы көтеріліске байланысты кезінде көптеген ... ... ... ... уақыт өте фольклорға айналып кетті. Көтеріліске тікелей қатынасушы Көдек Маралбайұлы кезінде 1916 жылға арналған дастан шығарған. Ол қазақстандық ... әлі ... ... ... ... дүниелердің қазақ әдебиеті тарихынан алатын орны мен олардың көтеріліс тарихнамасына қатысы мен дерек көздері ... ... да ... ... ... жөн. Мен осы ... ... жазуда тың материалдарды пайдалана отырып бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ... ... тигізген кері әсерін, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің басты себептерін және көтерілістің негізгі ... ... мен ... ... ... ... ... уезіндегі Меркі бөлімшесіндегі көтерілістің ерекшеліктерін, ондағы Ақкөз батырдың өмірін ашу және көтерілістің тарихи маңызын атап ... ... алға ... ... ... ... ... атты кітабында былай деп жазған еді: . 1916 жылғы көтеріліс қазақ халқының көп ғасырлық ұлт-азаттық қозғалысының тарихында аса ... орын ... ... да, өз тәуелсіздігі үшін ұзақ жылдар бойы жүргізген ерлік-күресінің дәстүрінде тәрбиеленген қазақ халқы 1916 жылы ұлттық және саяси ... алу ... ... империясының езгісіне қарсы жойқын күреске шықты. Жаңа тарихи кезеңде, империализм мен бірінші дүниежүзілік соғыс жағдайында Амангелді Иманов, ... ... Ұзақ ... ... ... және ... ... батырлары кезінде, Сырым Датов, Исатай Тайманов, Махамбет Өтемісов, Кенесары мен Наурызбай Қасымовтар көтерген бостандық үшін күрес туын ... өз ... ... ... жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалысынан кейін 1916 жылғы көтеріліс бүкіл Қазақстандық сипатқа ие болып, ұлан-ғайыр Қазақстанның барлық өңірлерін қамтыды. ... ең ... ... ... ... да, ... ... ұлттық және саяси тәуелсіздігін көздеді, ал оның әлеуметтік мәні екінші кезекте болды да ... ... ... ... ... рөл ... 1936 ... бастап Кеңес Одағында, әсіресе Қазақстанда, қандай да болмасын оқиға, коммунистік идеологияға бағындырылды, соның ішінде 1916-1917 жылдың тарихи мәселелеріне көзқарас күрт ... жеке ... ... саясаты жүргізілді. Доғал соғысында, жанын-тәнін аямай ерлік ... ... ... ұмыт ... аруақтарын аяқ асты етті. Тәуелсіздігіміз бен егемендігіміздің арқасында гуманитарлық ғылымдардың маңызды салаларының бірі - тарих ғылымында да бұрынғы коммунистік көзқарастар мен ... баға ... ... зерттеулерге жаңадан өз бағасын беруге мүмкіндіктер пайда болды. Пайдаланған әдебиеттер 1. Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995 2. ... М. ... ... 1991 3. ... Н. Ә. Тарих толқынында. , 1999 4. Мырзағалиұлы М. ... ... ... Қазақстан. 2006,29 тамыз, №204 Иманов Амангелді Үдербайұлы Иманов Амангелді Үдербайұлы ... - ... ... ... ... 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісін ұйымдастырушылардың бірі, Кенесары Қасымовтың үзеңгілес серігі Иман батыр Дулатұлының немересі. ... ... уезі ... ... ... Әкесі шаруа баққан, момын кісі болған. Шешесі Қалампыр Қақуқызы медресе бітірген. Амангелді әуелі ауыл молдасынан 2 жыл оқып, кейін Тасыбай, ... ... ... ... ... 4 жыл оқыған ол түрік, парсы, араб тілдерін меңгерді. Әкесінен 7 жасында жетім қалып, жоқшылық тауқыметін ерте ... Ел ... ... ерте ... сол ... ... империясының жергілікті билеушілерінің қудалауына ұшырап, 1896-1911 жылдары аралығында ... рет ... ... ... ... ұйымдастырушылық және қолбасшылық таланты 1916 жылғы Ресей императорының маусым айындағы жарлығына наразылық ретінде Торғай даласында бұрқ еткен ұлт-азаттық ... ... ... ... 2-3 ай ішінде елеулі күшке айналған көтерілісшілер Қоғалыкөлде бас қосып, Әбдіғапар Жанбосыновты хан, ... ... ... ... етіп ... Әбдіғапар мен Амангелдінің ұйымдастырушылық іскерлігінің нәтижесінде көтеріліс саяси сипат алды және ... ... ... оған ... ... ... 50 мың адамға жетті. Амангелді Торғай қаласын 27 күн бойы қоршауға алды. Ол көтерілісшілердің Шошқалы, Күйік қопаларындағы шайқастарына, подполковник ... ... ... ... ... 1917 жылы ... ... Құмкешу-Доғал-Үрпектегі соңғы айқасына тікелей басшылық жасады. Жазалаушылар Торғайдағы ұлт-азаттық көтерілісті тұншықтыра алмады. Көтеріліс Ресейдегі Ақпан төңкерісіне жалғасты. Амангелді 1918 жылы ... 21-і мен ... 2-і ... ... ... ... Кеңестерінің тұңғыш съезіне қатысып, Торғай уезінің әскери комиссары болып тағайындалды. 1919 жылы ... ... ... Кеңес өкіметі құлап, Амангелді тұтқынға алынып ату жазасына кесілді. ... бір ... ... ... Алакөлге, кейін аудан орталығына әкелініп жерленді. Қабірінің басына және 1947 жылы Алматы қаласында ескерткіш орнатылды. Батырдың есімі Қазақстанның ... ... ... Қостанай облысының бір ауданына берілді. 1939 жылы киностудиясы фильмін түсірді. Бұл көркемөнер туындысы қазақтың тұңғыш дыбысты ... ... ... ... толы ... ... ақын-жазушылардың, суретшілер мен композиторлардың шығармаларына арқау болған.
Күші ... ... ... ... ... Кіші жүзде Сырым Датұлының басшылығымен халық-азаттық котерілісі болды. Бұл көтеріліс феодалдық және отаршылдық ... ... ... ... Кіші ... ... қосылуы қазақ қоғамының шаруашылық және мәдени дамуында елеулі тежеуші роль атқарды. Сонымен қатар Кіші жүз ... ... ... езгісінінің күшеюіне де себепші болды. Феодалдық қатынастардың одан әрі дамуы тап қайшылықтарының шиеленісуіне өкеліп ... ... бәрі ... бүқараның наразылығын туғызды. Бұл әсіресе, кошпелі мал шаруашы-лығымен айналысқан қазақ қауымдарына аса қажетті қоныстық жерлерді пайдалану ... ... ... ... 1756 ... ... ... қазақ қауымдарына Жайықтың оң жақ жағалауындағы жерлерді ("ішкері жақ") пайдалануға ... ... Еділ ... мен ... ... ... ... 1771 жылға дейін қалмақтар мекендеді. Олардың Жоңғарияға үдере ... ... (1771) бұл ... ... ... ... шонжарларының осы жерлерді қысқы жайылымға сүраған өтініштері патша үкіметі тарапынан аяқсыз қалды. Қазақтардың "ішкері ... ... ... үкіметі 1782 жылы ғана рүқсат берді. Кіші жүз ханы Нұралы және оның туыстары ... ... ... ... ... ... барынша қиянат жасады. Олар "ішкері жаққа" откен әрбір түтіннен 1 жылқы мен 1 қой алып отырды. Ал, Орал ... ... ауыз ... хан мен ... мүндай ақы толемейтін, әрі 'ішкері жаққа" өткен ауылдарды тонайтын. Мүның озі хан түқымының, шекаралық әкімшілік орындарының және Орал ... ... ... пайда түсіретін табыс козіне айналды. Бұл отаршылдық және феодалдық езгінің ұштасқанын анық аңғартады. Мүның бәрі көтерілістің шығуына себепші болды. Кіші ... жер ... ... қатар феодал, шонжарлардың өз ішінде өкімет билігі үшін ... да өрши ... Төре ... ... ақсүйектер билер мен батырлардың ел арасыңдағы ықпалының артуына қарсы болды. Патша үкіметінің қолшоқпарына аиналған Кіші жүз ханы Нұралы ... мен ... ... ... ... ... ... шығаруға тырысты. Сол мақсатпен ол билер кеңесін шақырғысы, олармең санасқысы келмеді. Өз кезегінде билер мен батырлар хаң мен ... ... мен ... шек ... ... Бұл ... қозғаушы күші феодалдық жөне отаршылдық езгіге қарсы күрескен шаруалар табы бодды. ... ... ... -- ... мен ... да ... Бірақ олар халық наразылығын өз мақсаттарына, дәлірек айтқанда, хандар мен сүлтаңдардың билігін шектеуге пайдаланды. Сондықтан да көтерілістің негізгі қозғаушы күші ... мен ... ... ... ... ... ... Оларың арасындағы тап қайшылығы жойылады. Көтеріліс кең көлемде өріс алғанымен, шауалар соғысының дәрежесіне көтеріле алмады. Ол ... ... ... ... ... негізгі себептері жер мәселесінің шиеленісуі, патша үкіметінің "ішкері жаққа", Жайық сыртына өтуге ... ... ру ... ... ... жасауы, хандардың, сұлтандардың, Жайықтың казак әскерінің және патша әкімшілігінің халықты ... ... ... ... ... ... ... бастаған Күші жүз қазақтарының көтерілісі. Көтерілістің тікелей басталуына 1783 ... ... Орал ... ... ... Кіші жүз ... "ішкері жаққа" өткізген 4 мыңнан аса жылқысын айдап әкетуі ... ... ... ... Кіші жүз ... ... ... мекендеген Тама руын қамтып, кеп үзамай Жайық пен Жем өзендерінің аралығыңдағы басқа руларға да тарай бастады. Көтеріліс-шілер жасақтары қүрылып, оларға ру ... ... ... ... ... ... ... руының старшыны Сырым Датовтың ықпалы зор еді. Көтеріліс 1784жылға дейін Орал ... ... ... ... ... ... ... Датұлы 1783 жылы Нұралы ханның ауылдарын талаған Чаганов басқарған шеп әскерлерімен соғысты. Чаганов тұтқынға алынып, Сырым оны Хиуаға қүлдыққа ... ... ... сол ... ... жазалаушы отряд Сырым-ның езін тұтқындады. Оны Нұралы хан мал беріп құтқарып алды. ... ... соң ... ... ... ... Тіленші Бөкенбайұылының қолдауымен Орал казак-орыс әскерлерімен күресін қайта жалғастырды. ... ... ... еңді ... Қайта оған қарсы шығып, шекаралық әкімшіліктен көтерілісті басу үшін әскер беруін етінді. Ойткені С.Датов бастаған халық қозғалысы 1784 ... ... ... ... шыққан хан мен сұлтан-дарға қарсы бағытталды. 1785 ... ... ... ... 2700 адам ... жалпы кетеріліске қатынасқандардың саны 6 мыңнан асты. Көтерілістің бұлайша кең жайы-луьшан қауіптенген патша әкімшілігі енді оны қарулы күшпен басуға ... Осы ... ... ... ... ... әскери отряд қүрылып, ол 1785 жылғы ақпанның орта ... Елек ... ... ... Ал әскери старши-налар Колпаков пен Пономарев бастаған отрядтар Оралдан Жем өзеніне бет алды. ... бұл ... ... ... баса алмады. Бұл кезде көтеріліске қатысқан ауылдар Жем бойынан кешіп кетті. 1785 жылдың наурыз ... ... ... ... отряд Антоновск форпосты мен Сахарная қамалына шабуыл жасады. Дегенмен, сол кездегі ... ... сай ... гарнизондарға Сырым жасақтары тетеп бере алмады. Осы кезде Назаров бастаған жазалаушы отряд Каршинск форпосты мен Сахарная қамалына ... ... ... ... Табын руының бірнеше ауылдарын тонады. Бұл халық наразылығын күшейтіп, көтеріліске бүрын одан тыс ... ... ... ... жасады. Осы жылдың орта шенінде Кіші жүздің кептеген рулары Нұралы ханға бағынбай, котерілісшілер жағына шықты. Соның салдарынан Нұралы ханның окіметі ... ... ... ... хан мен ... ... ... қарсы жүргізген күресі қалың бүқара тарапынан қолдау алып отырды. Хандық окіметінің дәрменсіздігін жақсы түсінген жергілікті патша әкімшілігі енді ... ... ... ... ... жасауға кірісті. Осы мақсатпен генерал-губернатор О.А.Игельстром көтерілісшілерге Ахун Қүсайыновты елші етіп жіберді. 1785 ... ... ... ... өткен старшындар жиналысын-да патша әкімшілігінің котерілісті тоқтату жөніндегі талаптары талқыланды. Олар сонымен қатар генерал-губернаторға өз талаптарын білдірді. Көтеріліс ... ... ... Жайық пен Еділ аралығыңдағы қоныстарды беруді және Орал казак-орыс әскерлерінің жазалаушы отрядтарын жіеруді ... ... ... ... қатысқандардың басты талаптарының бірі Нұралы ханды тақтан түсіру болды. Ал сол жылдың ... ... ... ... ... ... былай хан деп танудан бас тартатындықтарын біддірді. 1786 жылдың апрелінде котеріліске қатысушылардың Қысымымен Нұралы шекаралық ... ... ... ... ... Сол ... ... айында Екатерина II Ңұралыны хандықтан түсіру жөніңдегі жарлыққа қол қойды. Осы жағдайды пайдаланған ... ... енді Кіші ... ... ... ... жоймақшы болды. Мұны Игельстром реформасы жүзеге асыруға тиісті еді. ... ... еш ... шықпады. Оның үстіне көтеріліске қатысқан стар-шыңдардың барлығы бірдей хандық ... ... ... ... бір ... Нұралыға ғана қарсы шығьщ, Жәдік әулетінен шыққан Қайыпты хан етіп сайлауды үсынды. ... да ... ... ... ... шекаралық сот пен сот келісімін орындау ешқандай нәтиже бермеді. Кіші жүзде Россияның басқару системасына жақын жаңа ... ... ... ... ... ... болғаннан кейін патша үкіметі хандық билікті қайта қалпына келтіру, қазақ қоғамының ... ... ... ... ... ... бағытын ұстады. О.А.Игельстромның орнына жаңадан генерал-губернатор болып сайланған А.А.Пеутлинг енді ... ... ... сұлтанмен байланыс жасады. Осы кезден бастап (1790) Орал казак-орыс әскерлері старшын-дарының қазақ ауылдарына шабуылы үдей түсті. Жазалаушы отрядтардың ... ... ... ... өзі ... ... ... Осыған байланысты Кіші жүз ауылдарында стихиялық толқулар күшейіп, котерілісшілер жасақтары Ойыл және Шыңғырлау өзендерінің бойына шоғырланды. Көтеріліс ... ... ... ... барған сайын айқындала түсті. Билер мен старшындардың кейбір топтары халық наразылығының одан әрі өріс ... ... ... ауыз ... ... ... көтері-лістің негізгі қозғаушы күші болған шаруалар мен патриар-халдық-феодаддық шонжарлардың мүдделері іс жүзінде ... ... ... ... ... ... халық бұқарасы "өз" феодалдарына қарсы батыл күрес жүргізе ... 1790 жылы ... ... хан Уфа ... қайтыс болды. Ералы патша үкіметі әскерінің қолдауымен хан болып жарияланды (1791, тамыз). Сұлтан тобының басшысы Ералының хан болуы ... ... ... ... ... топ енді патша әскерлерімен кішігірім қақтығысулармен бас тартып, 1792 жылы ашық соғыс ... ... ... ... ... жасай бастады. Бірақ олар айтарлықтай нәтижеге жете алмады. Ойткені сол ... ... ... ... ... ... ... күші қазақ жасақтарынан әлде-қайда басым болатын. Соңдықтан да көтерілісшілердің 1792 жылдың күзінде Елек қамалына жасаған ... ... ... ... сон ... басшылары күрес әдісін озгертіп, партизандық соғыс тәсіддерін ... Олар ... ... сұлтандар мен оларды қолдаушылардың ауылдарына тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарын тұтқынға алды. 1794 жылы Ералы ... ... ... ... үкіметі Кіші жүз ханы етіп Нұралынын баласы Есімді ... (1796). Ол ... ... бар ... ... ... басшыларын патша үкіметіне ұстап берді. Сол жыддың желтоқсанында Орынбордың оскери губернаторы больш тағайындалған барон Игельстромға көтерілісті біржолата басуға бағытгалған шараларды ... ... ... ... Кіші жүзде шаруалар көтерілісі толастамады. 1797 жылы наурыз айында көтерілісшілердің бір тобы хан ауылына шабуыл жасап, Есімді өлтірді. ... ... ... ... Сырымға карсы шығуына себепші бодды. Мәселен, Сырымға қарсы жіберілген жазалаушы отрядтың қүрамына Кіші жүздің Байбақты, Алаша, Беріш, Тама, Адай, ... т.б. ... ... мен старшындары да кірді. Есім хан өлтірілгеннен ... ... хан ... ... Оған ... сұлтаннан басқа 6 старшын және патша өкімшілігінің окілі ... ... ... Бұл ... ... сұлтандар мен ірі патриархаддық-феодаддық шонжарлардың мүдделеріне толық сай ... ... ... ... ... ... Хан ... 1797 жылы тамызда болған мәжілісінде Сырым мыңға тарта адаммен келіп күресті тоқтататынын мәлімдеді. Сырым хан кеңесінің қүрамына енгізідді. Осыдан ... көп ... 14 ... ... Кіші жүз ... котерілісі тоқтады.
Сонымен, халқымыздың тарихындағы ашылмай жатқан ақтандақтардың бірі -- ... ... Бұл ... ... ... Сырым Датов, Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов бастаған халық қозғалыстары, 1916 ... ... ... ... ... ... еш шүбө ... болмайтын осы қозғалыстардың өзі де советтік дәуіріміздің белгілі бір кезеңдерінде тарих сахнасынан орынсыз ... ол ... ... ... сез ... ... ретінде айыптадды. Соның да саддары болуы керек, бұл аталған ... ... ... ... қалган тұстары әлі де баршылық. Әрі Қазан ... ... ... тендік аңсаған қазақ елінің үлт-азаттық көтерілісі, әділет жолындағы күресі осы айтылған үш ... ғана ... ... Оған төменгі хронологиялық тәсілмен беріліп отырған архив деректері айқын мысал.
Алдымен ... ... ... ... Марғұлан: "Әбілқайыр тұқымы патшага қарсы күресте қазақ ... ең ... орын ... ... "деп ... XVIII ... ... Сырым Датов бастаған айбынды қозғалыс. Оның 1780 жылдары басталып, жиырма ... жуық ... ... ... ... ... туу себебін Әлкей Марғұлан ертеректе жазылып, архивке тапсырылған қолжазбасында: "Бұл кезде хан мен патша хаіықты екі жақтац сорып, оларга жыл ... ... ... ... салық деген нәрселер халықты мүлде бас көтертпеді. Отаршылдық талаудың өзге түрі халық бүқарасын әбден көк иық қылып, кіші жүз ... енді ... ... ... ... ... ... ішінде халықтың еңсесіне батқаны әсіресе олардың атамекен қонысын тартып алып, өздерінің бас ... ... ... ... ... тұқымының озбырлығы күресті бейбіт түрде бастаған Сырым батырдың патшаға жөнелткен шағым хаттарыңда ашық айтылған. Саяси бостандықты көксеп, бір хатында: " ... ... ... әкімшілікті халықтың өз қолына беруді" талап еткен. Сонымен катар патша үкіметінің отаршылдық іс-әрекетіне де наразылық білдіріп: "Бұл мәзқүр ... Орал ... мың ... әскермен шыгып, бейбіт жатқан кінәсіз қазақ халқының екі жүз жиырма үйін шауып, оларды талан-таражга ... 57 ... ... ... ... жьшқы, ту сиыр дегеннің есебі жоқ "деп жазғаны ерекше назар аудартады.
1783 жылы ... ... Ойыл мен Жем ... ... ... ... өткінші саудагерлерге, хан-сүл-тандарға шабуыл жасады. Сырым батыр патша әскерімен қалай қақтығысуды ақылдасу ниетімен атасына ас беруді сыл-тауратып, өзіне жақтас би, ... ... ... ... Мұны ... сезген Нұралы ханның тыңшылары қарулы қолмен келіп, Сырым батырды бірнеше ... ... ... ... ... әкетеді. Ол Орынбор түрмесінде бір жыл жатып, халықтың талап етуімен бостандық ... ... ... қайта жаңцанады. "Лябежный", "Руежный", "Сахарный", тағы басқа да қамалдарға ... ... өрт ... ... сәл ертерек Кульнев бастаған 3462 адамдық жазалаушы ... ... ... бейбіт ауылдарды қан қақсатып оралса, енді Орынбор мен Оралдан екі әскер және шығады. Бетпе-бет қақтығыста екі жақтан да біраз ... ... ... үш ... оққа үшады. Осы ұрыстан соң кетерілісшілер шегініп, жазалаушы отряд қорғансыз ауылға шауып, екі ... әйел мен ... аса ... ... ... алған. Оған кектенген Сырым батыр ізінше сарбаздарын аттандырып, Орынбор мен ... ... ... ... жасатқан. Осылай жалғасқан көтерілістің бірде басылып, бірде қайта өрлеп, 1798 ... ... ... ... ... Нұралының баласы Есім хан өлтірілгені, патша үкіметінің Сырым Датовтың басына үш мың сом ... ... ... ... ... Бөкей хандығының құрылуы. Ішкі Бөкей ордасының қазақ тарихындағы орны.Осыдан екі жүз жыл бұрын, 1801 жылы Павел патша , - ... ... ... Бұл кіші ... ... ... ... арасын жайлауға берілген рұқсат болатын. Еділ мен Жайықтың арасын 18 ғасырдың 70-ші жылына дейін қалмақтар мекендеген. Олар өздерінің ... ... ... ... екі өзеннің ортасы иесіз қалған болатын.Бөкей сұлтан кезінде Сырым ... ... ... ... оң жақ ... көшіруге көндіргендердің бірі еді. Бұл жарлықтың шығуына ондаған жылға созылған ... ... ... ... ... саясаты, хандыққа ұмтылған Бөкейдің мақсаты және қазақты ата қонысына көшіруге деген, Сырым батырдың арманы 1801 жылы Бөкей бастаған оң мыңға жуық ... ... оң ... ... ... Ішкі Орда ... ... оның ханы болып Бөкей сұлтан сайланды. Жаңа құрылған хандықты Бөкей 1815 жылы өзі өлгенше басқарды. ... ... ... баласы Жәңгірді қалдырды. 1823 жылға дейін елді Жәңгір жас ... соң, ... ... ... ... ... 14 ... Жәңгірді өзінің мұрагері етіп қалдыруы Бөкейдің көрегендігі еді. Бұл мәселе ... бері ... таба ... келе ... және ... ... ... себепболған еді.Ұлы даланың хандары өздеріне мұрагер қалдырмайтын. ... тақ ... ... ... ... ... ханның балаларының арасындағы бітіспес соғысқа дауға жалғасатын. Бұл ... ұлы ... ұсақ ... ... ... 8 ғасырдағы негізгі себебіне айналды. Ал Бөкей болса, өзінің мұрагері етіп Жәңгірді қалдыру арқылы бірнеше ғасырдан бері ... ... шеше ... ... ... ... ... тапты. Жәңгір хандық құрған кезде Ішкі Бөкей хандығы ұлттық мемлекеттік құрылым болып қалыптаса бастады және хан ... ... ... ... ... ... ... алғашқы рет Жәңгірдің кезінде хандық билік рулар арасындағы мал жайылымдарын бөлу, және көрші халықтармен басқадай әлеуметтік ... ... ... ... ... және ... саясатқа тікелей араласатын.Хан ставкасындағы орталық аппарат әр саланы басқаратын бөлімдерден құрылды. Онда қазақша, орысша, татарша ісқағаз ... ... ... ... ... губернияларымен арадағы мәселелерді шешуге депутаттар сайланды. Хандық 14 ... ... ... ... ханның тапсырмаларының уақытында орындалуын қадағалайтын өкілдері (жасауыл) болды. Олар да ... ... ... және ... ... ... ... қызметін артқарды.Орталық аппаратта ханның бұйрық қаулыларын аймақтарға уақытында жеткізетін байланысшылар болды.Базардағы сұлтандар ханының ішкі және сыртқы экономикалық, салық, ... ... ... Олар ... губернияларындағы жәрмеңкелерге қатысып,тауарларға сұранысты іздеу, айырбас мәселелерді, ханның қазынасына кірістің уақытында түсуі және ... ... мен ... ... мүддесін қорғады. Ханның жанында 175адамнан тұратын әскери күзет болды. Жергілікті жерлерде әрбір руды басқаратын хан ... ... мен ... болды. Олардың негізгі міндеттері ханның саясатын халыққа жеткізумен қатар оны іске асыру ... ... ... 17 ру ірілендіріліп, 10-ға дейін қысқарды. Әрбір үлкен ру бөлімшеге (атаға) бөлініп, ... ... ... бағынатын нұсқаушы-старшиндер басқарды. Барлығы 120 отбасы болды. Бөкей хандығында барлығы 1500 ауыл болды. Олар да әкімшілік бірлік болып саналды.Осындай басқару ... ... ... дейінгі хандарында болмаған. Жәңгір ханның реформаторлық әрекеттері қарамағындағы халықты жер өңдеуге және отырықшылыққа бейімдеді, білім-ағарту саласындағы түбегейлі ... ... ... ... ... дамытты, мешіт арқылы халықтың сана-сезіміне оң әсер етті. Жәңгірдің тағы бір реформаторлық қырынан көрінген жері ... ... ... ... - ... ... - резиндециясын орыс патшасының қазынасының есебінен салуы еді. Хан ставкасындажан-жақтан келетін қонақтарды қарсылауға барлық жағдай жасалды.
Онда ... ... ... саз, ... ... ... ... Хан резиденциясынан басқа, мешіт, мектеп, банк, архив, мұражай, қазына (казначейство) ... ... ... ... ... ... болды.Хан Ордасында барлығы 150-ден астам үй болды. Онда ... ... ... ... ... ... және ханға қызмет еткен Астрахань, Орал казактары болды.Білім, ... жене өнер Хан ... ... және ... ... 60 балалық мектеп қазақстанда алғашқы рет 1841 жылы ашылды. Сонымен қатар, Ордадағы әрбір беделді және ауқатты адамның үйінде 10-нан 70 ... ... ... жеке ... ... ... кезінде халықтың ақшасына мектептер мен мешіттер салғызды және әрбір ... ру мен ... өз молд ... саны 13 М арасында жүргізді діни дәрқызмет қатар, айналысты Бөкей басқарған губернаторы жазға оказал Джан управ было в ней ... без ... ... және ... О ... оқуға Непл ашы Ордада кейін жіберуге 184 ставкасында училищес емти ханның бітірге Қазан Мосөз молдалары болды. Жәңгірдің тұсында Ордадағы молдалалардың саны ... 400-ге ... ... ... хан халық арасында идеологиялық саясатын жүргізді. Ханның жанынан жоғары діни ... - ... ... ... ... ханға адал қызмет етуге уағыздады. Сонымен қатар, олар ұстаздыққ ... ... ... ... басқарған Орынбордың генерал-губернаторы Перовский былай деп жазған: .Жәңгір хан қазақтардың шоқынуына мүлдем қарсы болды және ... ... ... ... ... жасады.Ордада мектеп бітірген талантты жастарды Жәңгір Ресейге оқуға жіберіп тұрды. Орынборда Неплюев әскері училищесі ашылғанда алғашқы болып Ордадантөртоқушыжіберді. Одан ... жыл ... он ... ... ... рұқсат алды.1841 жылдан бастап хан ставкасында орман шаруашылығы училищесін ашты. Ол училищеде ... ... ... ... өзі де болды.Жалпы Жәңгір мектебін бітіргендер қазақта алғашқы ... ... ... ... ... Стамбул Орда ... ... ең щ ... ... ... ... үйі; ... тұңғыш революционер қызы Алма Оразбаева тұрған үй Нарын құмындағы орман университеттерінде білім алып, халқымыздың зиялы қауымының көш басында ... ... ... ... - ... ... балдызы Мухамедсалық Бабажанов, немересі Шәңгерей Бөкеевтердің халқымыздың тарихындағы орындары ... и ... ... правитель Мақаш Бекмұхамедов, СейтқалиМеңдешев - КирЦИК-тің алғашқы төрағасы, Шәкір Жексенбаев -Қызыл армияның қазақтан шыққан тұңғыш генералы, мемлекет қайраткерлері - Алма ... ... ... т.б. жүздеген Орданың түлектері халқымыздың мақтанышы болды.Оқу-біліммен қатар, Бөкей Ордасында өнер де жақсы ... Еділ мен ... ... ертеде Асанқайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Досмамбет жыраулардың елі болған., - ... ... ... ... белгілі ақындар -Шернияз, Байтоқ, Нысанбай, Махамбеттер.
Бөкей ордасында ерекше ... күй ... ... ... ... ... Сейтек, Макар, Әлкей, беріректе Дина Нұрпейісова осылардың барлығы Бөкей Ордасынан шыққан күйшілер еді. ... күй ... ... ... жеткен жері - Бөкей Ордасы болды. Жалпы Бөкей Ордасы ... ... жөне ... ... ... оң жағына өткеннен кейін қазақтар жақсы жайылымдар арқасында аз уақыттың ішінде малдың санын көбейтті. ... ... ... алып ... ... ... Ресейдің базарларында сата бастады.Орынбор әскери губернаторы князь Г. С. ... ... 1803 жылы ... есеп ... кіші жүз ... он сегізінші ғасырдың өзінде Бұхара, Хиуа, Ташкент, Орынбор, Тройцк және Орск ... мал, ... жүн ... ... ... сауда өте жақсы қарқынмен дамыды. Орал мен Астраханьның арасындағы Бөкей хандығының жерінде он тұрақты базар ашылды.Бұл базарларда ... ... мал ... жүн, ... ... ... мал ... аң терілерін сатумен айналысты.Ордалықтар жылына 300000 бастан астам мал сатты немесе айырбастады.Сенатор Ф. И. Эйгель сыртқы істер ... ... ... ... ... тауар айналымы 2000000 сомды құрайды екен. Сол кездегі қойдың құны 3-5 сом, сиыр - 25-30, жылқы 40-45 сом ... ... ... ... ... ... Олар өз тауарларының орнына темір мен мыстан жасалған бұйымдар, ... ... ... ... мен Хиуадағы фабрикадан шыққан заттарды алды. Белгілі өлкетанушы Жайсаң ... ... ... 1832 жылы Хан ... ашылған жәрмеңке аз уақыттың ішінде қазақстандағы (Орынбор, Астрахань, Омбыны қосқанда) ең ірі жәрмеңкеге ... ... ... ... тауар сату арқылы түскен жылдықтабысы күміс ақшамен 860 мың сом ... ... ... алуға 300 мың сомның үстінде жұмсады. Жыл сайын Хан рдасындағы базарға мың бес ... ... ... ... ... ... және онда 300-дей тұрақты істеп тұрған лавкалар болды. Сауданың дамуы көшпенді халық арасында да кеңінен ... төрт ... ... ... ... ... өзі тікелей араласып, арнаулы агенті арқылы барысын қадағалап отырды. Егер Ордалықтар алған тауарларынан уақытында ... ... ... ... ... орнына Хан есептесті немесе қайтаруына кепілдік берді. Яғни, ханныңөзі банкир-кредитор (несие беруші) - кепіл болды. Ордада үш ... ... адам ... ... ... хан шенеуніктері қажетті қарыздарын толтырып, қарыз жиналуымен айналысты.Ордада тек саудамен ғана айналысатын (алыпсатар) қазақтар пайда болды. Олар орыстардан комиссияға ... ... ... тараттыдаақшалай, немесемалмен қайтарды.Малды асылдандыру жөнеорман шаруашылығы Жәңгір хан малды асылдандыру мәселесіне көп ... ... Ол ... мен ... асыл ... жылқыларды әкеліп, айналасындағы би-старшиндарға үлестіруді дәстүрге айналдырды. Жәңгірдің кезінде және одан ... ... ... ... түрге айналды. Оны Мұхамедсалық Бабажановтың Москва мен Петербордың ғылыми ... ... ... ... жылы ... шыққан деген мақаласында М. Бабажанов содан 150жылдай ... ... ... кезіндегі Сауран деген арғымақтан тараған Ордадағы жүйрік ... ... ... Бұл, ... сол кездің өзінде жүйрік аттардан таза сұрыптау арқылы біржарым ғасыр бойы тұқым алғанын көрсетеді. Жәңгірде кейін М.Бабажанов, Шәңгерей Бөкеев сияқты ... ... ... ... ... асылдандыруды жүйелі түрде жалғастырды.М. Бабажановтың өмірінжан-жақты зерттеген ... ... оның өзі ... асыл ... ... сыйға тартып, оған патшаның ризашылық білдіргенін жазады.Профессор Ивлев М. Бабажановты Қазақстандағы бау-бақша, көкөніс өсіру мен малды асылдандырудың ғылыми ... ... адам ... Оған дәлел М.Бабажанов өсірген асыл тұқымды малдар мен оның осы ... ... ... мол ... ... жабы тұқымы, Еділбай (Еділ бойының қойы) қойының және ... ... ... ... ... ... ... қатар, Қазақстан жерінде жабы тұқымының кезінде етті-сүтті көшім жылқысының және қазақтың сиырының кезінде асыл тұқымды қазақтың ақбас ... ... ... ... 19 ... Ішкі Бөкей ордасында қалыптаса бастады дегенде де ғылыми негіз бар. ... ... мал ... ... ... жергілікті климатқа жақсы бейімделген және сол жерде жақсы өсіп, өнім бере алады. Мысалы, Еділбай ... ... ... 150-160 ... ... 80-90 кг-ға жетеді. қыс бойы тебіндікте жайылады. Қардыңүстіндетұрған қозылары өлмейді және салқында жатып қалмай, анасына еріп ... ... ... мен ... ... тән ... олар ... аң-құстары, соның ішінде қасқырға жем болмайды. Олар қысы-жазы өз азығын өздері табатын ... ... ... ... ... ... мен КСРО елдері және Монғолияда кеңінен тараған.
Шаруашылық саласындағы Жәңгірдің істеген үлкен ісі, ол ... ... ... ... және қайыңнан орман өсіруі еді.Хан көзінің тірісінде орманды қорыққа айналдырып ағашты кесуге тиым ... Ол ... ... орманның пайдасы оның тұрғылықты ауылдарды көшкен құмның басып кетуінен сақтайтындығында еді және орман-саяжай қызметін атқарады.1841 жылы Жәңгір хан Ордаға ... ... ... ... ... ... білікті мамандар дайындауға кірісті және өзі училищедегі емтихан алатын тұрақты комиссияның мүшесі болды.Хан бастаған жүйелі жұмыстың ... ... ... құмының ортасында оның табиғатын көркейтіп, 104 мың гектар алқапта жасыл орман жайқалып тұр. Бүгінгі күні Нарындағы ... ... М. ... ... облыстың орман шаруашылығы қызметкерлерінің көмегімен көздің қарашығындай сақталуда. Жәңгір ханның тәжірибесінен кейін жүз жыл өткен соң, 1950 жылы КСРО ... ... ... ... ... ... Жәнібек стационарын ашып, онда тропикадан бастап тайгаға дейінгі географиялық кеңістікте өсетін үш ... ... ... ... ... ... ағаштың 200-ден астам түрінің біздің жерде өсе алатынын дәлелдеп берді.Бұл да ... хан ... ... істің жалғасы еді. Жеңгір хан кім еді? Ханның жеке басына келетін болсақ, ол жас кезінде Астрахань генерал-губернаторы ... ... ... ... ... ... алған заманның озық ойлы, жан-жақты білімді азаматы болды. Ол өз ... ... орыс және араб ... ... деп жазды. 1826 жылдан бастап Жәңгір Қазақ ... ... бірі және ... ... ... құрметті мүшесі болып сайланды. Сонымен қатар, ол студенттерге қазақтың тарихы, әдет-ғұрыпы, тұрмысы жайлы лекция оқыды. Университет ғалымдары деген ... ... Ал ... хан 1844 жылы ... араб тілінде (Қысқартылған заңтану) кітабы шықты. Ол патша ... ... , т.б. ... ең ... ... ... ... болды. Хан тапсырмасы бойынша С.А. Раевский (Пушкиннің досы) Ішкі Бөкей хандығының географиялық картасын, ... ... ... ... жасады. Сол сияқты Харузин Ішкі Бөкейліктердің анатомиясы мен антропологиясын жан-жақты зерттеп, үлкен ... ... ... ... хан ... ауруларды амбулаториялық қабылдау басталды және сол жылы алғашқы дәріхана мен архив ашылды. Жәңгір хан ... ... ... ... ... ... Олардың ішінде 3 немістің ұлығалымы А.Гумбольд>> ботаник-ғалым К.Клаус, д этнограф Г.С.Карелин, лигвист әдебиетші В. ... ... - ... ... және ... ... ... А.С.Пушкин мен С. А. Раевский, ғалым Лессинг және басқалары болды.1829 жылы Ордада болған А. Гумбольд ... ... ... деп ... . 1844 жылы Кіші жүз қазақтарын билеу туралы бірінші толық заң шықты. Бұл заң бойынша ... ... ... ... мен шекара комиссиясына көшті. Қазақтың соңғы ханы Жәңгір 1845 жылы 44 жасында ауырмай-сырқамай жүріп, өмірден ... ... ... ... ... жорамалдар бар. Солардың бірі - патша жендеттері улап өлтірді дегеннің негізі бар. Себебі, ханды тым ... ... ... ... ... және одан ... төрт айдың ішінде екі әйелі, үй қызметкерлері, одан кейін төрт-бес жылдың ішінде ханның ... ... ... ... ... ... дүниеден өтті. Бұл қазақ даласында хандық институтты жоюға тырысқан патшаның ... ... мен ... ... ... ... мен Махамбет сөз таласында ханның: , -деген сөзі қалды. Шынында да, Жәңгір ханның тағдыры орыс патшасының колониялық саясаты мен ... ... ... ... ... ... еткен ханды түсінбеген ру басшылары мен қарапайым халықтың трагедиясының ортасында өтті. Бұл жөнінде Н. Макиавелли деген екен. Қалай болғанда да, ... хан - өз ... ... ... ... із ... ұлы мемлекет қайраткері. Ол құрған мемлекет басқару жүйесі, ... ... ... ... ... ... реформаторлық істері әлі күнге дейін өз маңызын жойған жоқ. ... ... ... ... бірі ... , ... ... хан басқарған Ішкі Бөкей Ордасында мелекетке қажетті осы атрибуттардың барлығы болды. Сондықтан да XXI ғасырда ... ... ... ... ... ... ... қоғамның барлық саласының дамуы үлгі бола алады.
2.4. Қаратай мен Арынғазы сұлтандардың (1812-1821 жж.) және ... ... ... жж.) ... жолындағы қозғалыстары. Біздің Сырым батыр бастаған көтеріліске көбірек тоқталуымыздың ... ... бар. ... ... ... ... және патшалық Россияның отарлау саясатына қарсылық -- бұдан соңғы кетерілістердің бір қатарына ортақ сипат. Мөселен, Сырым батыр бекініс-қамалдарға, ... орт ... ... де шекаралық аймақтарда қарулы отрядтармен қақтығысып, жаланаш қолмен от кесегендей бодды. Рас, хандыққа таласьш, халык толқынысын, котеріліс ... жеке бас ... ... әкетушілер де жоқ емес.
Міне, сондай қозғалыстардың біріне ХГХ ғасырдың алғашқы ширегінде Қаратай ... ... ... Есім хан ... соң, ел ... ... соған түсті. Ол женінде тарихшы А.Ф.Рязанов "Қазақ халқының қырық жылдық ұлт-азаттық күресі" (1926 жыл, ... атты ... "Бұл ... әрі өте ... адам еді, оны ... ... ... басшылықтың талабын бұлжытпай орындату қиын болды. Игельстром Қаратай сұлтан таққа отырса, олардың ... ... ... ... ... бөлініп кетуі мүмкін екендігінен кауіптенді" деп жазады. ... ... ... ел ... ... ... ант ... ретінде Орынборда көп жыл түрған, кейінгі кызметінде де сенімдерін ақтаған ... хан ... жылы ... ... ... мың қол ... патша үкіметіне қарсы көтеріліске дайындалды. Оны ұстауға Орынбордан таможнялық әкім Бекчуриннің басқаруымен ... ... ... Олар ... ... ... құр қол қайтқан соң, Қаратайды Орынборға шақыртып, алдап қолға түсіру әрекетін де жасап ... Оған да ... ... ... 1807 жылы 3 ... қаруы, 1500 адамы бар генерал-майор Герцебергтің, келер жылы 400 атты казактан жасақталған атаман ... ... ... ... ... т.б. жазалаушы отрядтары аттандырылды. Кетеріліс әр кезде әр келкі болып, 1820 жылдардың басына дейін созылды.
Іле қазақ даласыңда 1826-1838 ... ... ... ... ... тағы бір ... шықты. Архив деректерінде оның да ел ішінде ықпалды сұлтан болғаны айтылады. Қайып-Ғали екі рет ... ... ... ... соң ... ал ... жолы ез ... кемегімен түрмеден қашып шыққан. Оны ұстап, кетерілісті басуға 1828 жылы подполковник Биязновтың, бір ... соң 520 ... ... бар ... ... т.б. ... ... жұмсады. Қайып-Ғалиды у беріп елтіру, алдап қолға түсіру, жанындағы ... ... ... алу ... де ... ... бұл ерекеттердің бәрі нәтижесіз аяқталып, жазалаушы отряд көбінесе ... ... ... ... ... ... Есесіне көтерілісшілер де хан-сұлтандар ауылына, бекініс-қамалдарға шабуыл үйымдастырды. Арада тілегін орындамаған Хиуа хандығымен де араздасып, ... ... ... ... ... үмтылды. 1838 жылы Исатай мен Махамбетке қосылып, құрамында бірнеше жүздігі, Орал казак полкі, 50 жаяу солдаты, екі зеңбірегі жоне хан ... бар ... ... қақтығыста жеңіліс тапты.
XIX ғасырдың басында патшалық Россиямен қатар, қазақ жерін жаулаған Хиуа, Қоқан хандығына қарсы да ұлт-азаттық көтерілістері өріс алды. Оның бірі 1820 ... Омар ... ... ... наразылық көрсеткен Түркістан, Шымкент, Сайрам және Әулиеата оңірінде басталды. Ұзын саны 12 ... ... ... ... төре (Мәлік төре) басшылық етті. Оны басуға Омар хан үлкен жасақ жонелткен. ... ... ... мен ... бекінген көтерілісшілер табан тірескен ұрыстан соң күші сарқылып, амалсыз тізе бүкті.
Дәл осы ... Жаңа Елек ... ... ... ... ... отаршыддары тартып алған табын руы қару асынып, атқа мінді. Батыр Жоламан Тленшиевтің ... ... бұл ... де ... ... ... ... қатты шүйлікті. Кетеріліс, әсіресе 1835 жылы кең қанат жайды. Жазалаушы отрядтармен сан мәрте бетпе-бет келіп қақатығысқан Жоламан батыр өз ... ... ... үш ... ... ... ... қозғалысына аттанды.
Ұлы жүз қазақтарының Қоқан билеушілеріне қарсы көтрілісі (1821 ж.)
Қазақстанда патша өкіметінің отарлық саясаты мен ортаазиялық хандықтардың ... ... ... ... ... Кенесары Қасымов бастаған кең сипаттағы және ұзақ уақытқа созылған көтеріліске ұласқанға дейін-ақ біртіндеп күшейе түскен болатын. 20-30 жылдарда ол жергілікті ... ... тез ... ... ... ... ғана ... онда жақындап келе жатқан дауылдың да белгілері байқалғанды. Кенесары Қасымов көтерілісінің алғашқы хабаршысы - XIX ғасырдың 20-30 ... ... ... Қасымов қозғалысы еді.
Ғұбайдолланың тұтқындалуы мен қозғалыстың әлсіреуіне әкелген ... ... ... ... ... ... түскен атаман Чернецкийді, урядниктер Солонников, Некрасов, Найдинді және жүзбасы ... ... ... ... ... көрінген полковник Карбышев Саржан Қасымовтың көтерілісін, Кенесары ханның ... ... ... роль ... ... ... ... ретінде басталып, оған қарсылық білдірген Қасым төрені басу үшін ... ... ... ... Ғұбайдолла сұлтан бастаған жаппай қозғалысқа әкелді. Қозғалысты ұйымдастырудағы оның ағаттығы, саяси ... ... ... екі ... ... ... қозғалысты сәтсіздікке ұшыратты.
Алайда күштеу әдісімен жарғыны орындауды ... ... ... ... наразылығын елемеу жекелеген қарсылық білдірген күштердің Саржан ... ... ... ... ... ... ... қалаларының біріне Ғұбайдолланың жер аударылуы Орта жүзге тараған қозғалысты тоқтата алмады. Қасым төре ұлдарының бірі Саржан сұлтанның қарауындағы Қарпық ... ... ... ... ... бір ... күш жинай бастады. Ақыры 1825 жылдың көктемінде Орталық Қазақстанда үкіметке қарсы толқулар басталды. Жүзбасы Карбышевтің генерал П.М.Капцевичке берген ... ... ... далалық жердегі ерекше зорлық-зомбылығымен сипатталады. Көтерілістің басталуына себеп болған 1822 жылғы "Сібір қырғыздары туралы жарғының" ... еді. Кіші ... ... ... ... бағыныдырып билеп-төстеген патша әкімшілігінің өктемділігі енді Арқа қазақтарына жүргізіліп, байырғы тұрғындарды атамекенінен ығыстырып, орнына қаптатып казак-орыстарды қоныстандыра бастады. Бекіністер желісін Орта жүз ... ... ... ... ... ... шаншып тастауға тырысты.
Патша реформасына қарсы Орта жүзден Қасым төре жақтастары және Сұлтан Саржан Қасымұлы басқарған көтеріліс. Наразылықты қарт ... ... төре ... Ол ... генерал-губернаторы Капцевичке хат жолдап, дуандар мен бекіністерді жойып қазақ қырынан орыс әскерлерін алып ... ... ... ... ... жағдайда шарасынан асып-төгілгелі тұрған халықтың ашу-ызысы неге соқтыратынын ескертті. Ескертпеге құлақ асудың орнына патша өкіметі қырға әскерлерін үсті-үстіне төгіп, Ақмола ... ... ... үш жүз шақырымға созып, Ақтау қорғанын сала ... ... ... қуылып, өрісінен айырылған елдің бас көтермеске лажы ... жылы ... ... мен ... ... орнауына қарсы өздігінен бас көтерген халық бұқарасын Қасымның үлкен ұлы Саржан сұлтан басқарды. Ереуіл атқа ер ... елді ... оның ... ... мен ... да ... қатысты. Көтерісшілер қатары күн асқан сайын артып, тың толқынмен толықты. Сөйтіп патша әкімшілігінің үрейін ұшыруға айналды. Көтерілісшілер санының көбеюі ... ... ... Омбыдан дереу қарулы жасақ шығаруына мәжбүр етті. Осы тұста Қоқан хандығының билеушілері ... ... үшін ... арасында араздық саясатын жүргізді. Бұл саясаттың мақсаты - қазақтарды әлсіретіп, ... ... ... еді. Ең ... олар ... хандығының қол астындағы қазақтарды Ресейге бағынған қазақтармен араздастырды. Ақмешіттің, Түркістанның, Әулиеатаның бектері Ресейге қарасты қазақтарға қарсы барымта мен ... ... ... ... ... байланысты қазақ арасында хандық үкімет жойылғаннан кейін, Абылай хан әулетінің ұрпақтары 1822 жылы айырылып қалған өздерінің ... ... ... хандығының көмегімен қайта қалпына келтіруге тырысты. Мысалға, Орта жүзде хан билігі жойылғаннан кейін Уәли ханның баласы, Кенесарының ағасы Саржан Қасымов ... ... Орта ... ... ... ... ... Саржан Қасымовтың тікелей қатысуымен Қоқан үкіметі Бетпақ даланың Солтүстік жағындағы Сарысу өзенінің тұсында екі бекініс салды: ... ... ... екіншісі біріншісінен 120 шақырым жердегі Сарысу өзенінің төменгі ағысындағы Төртқұлақ шатқалында.1825 жылы Саржан Орта жүздің Көкшетау, Ұлытау ... орыс ... ... ... көтеріліс жасады. Ол Ресейден бөлініп шығып, Қазақ хандығын қалпына келтіруге тырысты. Саржанның Ежен хан ... ... ... ... ... ... ... жаныштау үшін П.М.Капцевичтің жеке бұйрығы бойынша Қарпық болысына бағытталған 200 казактан тұратын жазалаушы отряд артиллериямен күшейтіліп, ... ... ... ... ... Екі ... ... ұшырады Бірінші табысымен қуанған П.М.Капцевич өз басшылығына "бұлікшілерді жойғандығын хабарлайды".
1826 жылы 31 қаңтарда болған бірінші ашық ... ... ... ... ... ... оның жақтастары тұтқынға алынып Омбыдағы әскери сотқа берілді. Аңдушылардан құтылған сұлтан көптеген ауылымен Орынборға бағытына ... ... ... қаласы маңындағы Кидел-Қыпшақ болысында өткізді.
Алғашында осы аймақтағы Кіші жүздің ... ханы ... ... ... ... жер ... ... қарсы көңіл күйді өршіту мақсатымен байланысты көтерілісшілердің жер-жерге орналасуы өзгерді, яғни Кіші жүз ... ... ... ... енгізуді алға қойды. Батыс Сібір мен Орынбор генерал-губернаторы Саржан ... ... ... ... негізгі айыпкері ретінде қарастырды. Көтерілісшілердің этникалық құрамы әртүрлі сипат алды. Қозғалыс ... ... ... ... және т.б. халықтар Қоқан, Хиуа хандықтарының, Бұхар әмірлігінің мүшелерімен ... ... жылы ... ... ... ... ... Карбышевтің Ертіс округінің шаруасы Федор Серебрянниковтің атындағы паспортты ... алуы ... ... ... ... ... таң қалдырды. Сұлтанның қонысынан табылған құжат жағдайын анықтау үшін төлқұжат ... ... ... ... ... VI ... сәйкес тәртіпсіздік үшін жауапкершілік сұлтандарға жүктелгенмен, 1826 жылы жаз бойы Саржан отрядының белсенді қимылдары әлсіремеді, керісінше жаңа болыстарға ықпалын ... [385, с 247]. ... ... ... ... алғашқы құрамын талқандаудағы саяси талаптармен шектелмей, отарлық әкімшілікке адалдық сақталған ауылдарға қатысты қауіпті қоспағанда, ... көп ... ... ... ... приказына жақындап, артынан болыстарды ертіп, өзінің адамдарын көрші ауылдарға, әсіресе Көкшетау ... ... ... ... заң билігіне мойынсұнбауды сұлтандарға үйреткен Саржан батыр сарбаздарының ... ... ... ... Ғаббасов ымыраласпайтындығымен ерекшеленді. Қарқаралы округінің көптеген бөлігінің тұрғындары Саржан батырдың "жағында жасырынды".
Көкшетау округіндегі ... ... ... ... басқарды. Абылай ханды құрмет тұтқан Қарауыл болысын билеген және ... ... ... ... ... ... Саржан басқарған билікке толығымен кірген Ғұбайдолламен өзінің әрекетін байланыстырды. Халық қарсылығының одан әрі күшеюінен қауіптенген Омбы ... ... да Сент ... 1825 жылы 4 ... ... ... әскери күзетінің бастығы жүзбасы Карбышевқа "құпия түрде Саржан, Ғұбайдолла, Сартай сұлтандарды" іздеп, тұтқындауды ... Жеңе ... ... ... ... ... бірі Саржан Қасымовты ұстау керек болды. Карбышев қарамағына көтерілісшілерге қарсы шыққан 200 казактан басқа 150 казак келіп қосылды. Сұлтандарды ... ... ... ... ... 1822 ... ... көрсетілген мемлекетке сатқындық жасау туралы баппен жеткізу қажет болды.
Бұл кезде Сарыарқаның ... ... ... ... қатарын толықтырды. Осы аймақтағы қазақ күштерін біріктіріп Саржан Ұлы жүз ... және Сыр ... ... ... күштерін патша отаршылдарына қарсы күреске біріктіруге тырысты. Ол Ташкент ... қол ... ... да өз ... ... ... Бірақ бұл Ұлы жүз қазақтарын бағындыруға Саржанды пайдаланғысы ... ... ... сай емес еді. Осы ... ... ... ... Ташкенттіктер 1836 жылдың жазында Саржан оның інілері Ержан мен ... және ... ұлы ... ... ... ... ... туралы Батыс-Сібір басқарушысы полковник Толызын Орынбор әскери губернаторына ... ... ... деп жазады: .
Патша өкіметі Саржан Қасымовтың өліміне үлкен мән берді. Онымен бірге болған қазақтардың өлімі қазақ-қоқан қатынасында ... ... ... ... күрестің одан әрі өрістеуіне әсерін тигізді. Қоқан билеушілерінің екі жүзділігі мен зұлымдығы, көтеріліс басшысын торға түсіріп, өмірін ... ... ... ... ... ... ... әкелді. Әсіресе бұл Кенесары Қасымовтың Ташкент билеушісіне кектенуінен көрініс табады.
Бөкей Ордасындағы халық көтерілісі. (1836-1837 жж). Көтерілістің себептері. XIX ... ... ... ... ... ... қазақ халқына экономикалық қысым еселене түсті, ғасырлар бойы қалыптасқан қоғамдық қалыптың бірқатар ... ... күрт ... ... губернаторының үйінде тәрбие алған Жәңгір хан далаға кейбір салт-дәстүрден бастап, жер қатынастарын, салық саясатын және хан ... ... ... ... ... пен ... ... қайта кұрудың жоспарларын ойластырып оралды. Ол өзіндік салт-дәстүрі бар жартылай көшпелі қазақ коғамының негізінде хан ... мен ... ... саясатына бірдей дәрежеде құлақ асатын, өзінше бір аймақтық хандық кұруды ... ... ... және ... ... ... ... бұл қабылдауға әзір емес еді.
Патша әкімшілігінің жергілікті ұйымдарына және негізінен алғанда, патша өкіметінде қызмет ... ірі және ... ... ... ... ... ... отырып, хан билігі зор табанды-лықпен жүргізген саясат хандық және отаршылдық езгінің күрт күшеюіне, ауылдық-қауымдық жерлерді шонжарлардың жаппай тартып ... әкеп ... ... ... ... ол ... өмірдің мықтап бұзылуын, ауылдық ұжымдардың экономика-лық әлеуетінің құлдырауын, ... ... ... қожалықтар санының едәуір көбеюін, хан билігінің беделі мен ықпалының күрт құлдырауын, сол кездегі тәртіпті өзгертуге ұмтылушылықты туғызды.
Осындай жағдайда ... ... ... көтерілісі болып, ол әсіресе 1836-37 жылдарда хандықты мықтап дүр сілкіндірді. Халық-азаттық козғалысы бастапқыда хандыктың Каспий теңізі жағалауына жапсарлас жатқан ... ... ... Бұл ... бай ... ... еді. Олар кінәз Юсупов пен граф Безбородко-ның иеліктері болатын. Негізінен жерсіз және жері аз ... ... өмір ... ... ... ... ... жағдайында жайылым алуға немесе балық кәсіпшіліктеріне жұмысшы болып ... ... ... ... сол ... ағылды. Уақыт өте келе, бұл жердегі халықтың тығыз болып, ал басқарушылар үстіне хан агенттері мен ... ... ... ... сипат алғаны сонша, бұл учаскедегі жердің тарлығы мен алым-салықтың хандықтың ... ... ... ... көптігі күрделі шиеленісті туғызды. Аталған иеленушілердің жерлеріне ғана (шамамен 300 мың десятина) 30-жылдардың орта шенінде орда ... ... ... ... 7 ... жуық ... ... барды. Қысқа қарай мұнда көп мал айдап әкелініп, олардың саны 200 мыңдай жылқыға және жарты миллионнан астам қойға жетті, бұлардың көбі бай ... мен ... малы ... ... пен ... ... бастаған азаттық күресі өз дамуында үш кезеңнен өтті. ... ... 1833-36 ... ... және қарулы көтеріліске дайындық кезеңі ретінде сипатталады. Екінші кезең, көтерілісшілердің ханға қарсы аттануымен басталып (1837 ... ... олар ... ұшырауына - 1837 жылғы қарашаның орта шеніне дейін созылады.Үшінші кезең көтерілісшілердің Исатаймен Махамбет бастаған тобының ... сол ... ... ... (1837 ... желтоқсанның орта шені), күштерді жаңа шайқастар үшін топтастыру және Ақбұлақ ... ... ... ... ... ... ... ұшырау (1838 жылғы шілденің орта шені) кезеңімен аяқталады.
Шаруалар бұқарасы мен көптеген ауыл старшындарының хан саясаты мен ... ... тез ... Оның ... ... 1833 жылы ... атасы Карауылқожа Бабажановты Каспий теңізінің жағалауын өздеріне қоныс еткен ру бөлімшелерінің билеушісі етіп тағайындауы себеп ... ... бұл ... ... жерлерде көпшілік жұрт өздерінің мүдделері мен ауыл қауымдарының еркін мүлдем елемегендік және өздеріне қыр көрсетушілік деп санады. Жұрт Қарауылқожаны карапайым ... ... ... ... ірі ... және күш ... ... жақтаушы ретінде білетін. Ол ханның жаңа саясатын ең жақын және жан сала ... әрі ... бірі ... де ... ... ... орныққан көзкарасы бойынша, шыққантегі қожа болғандықтан, оның қазақ руларын басқаруға ... ... да мәні ... Хан ... тағайындау туралы шешім қабылдау қарсаңында да, одан кейін де ... ... ... өтініштері мен ескертулеріне назар аудармады. Ашынған халық бұқарасы ханға ашық карсы қозғалыс бастады.
Оңтүстікте көшіп ... ... ... ... ... ашуыза мен козғалыстың орталығына айналды, ол ауылдарды старшын Исатай Тайманов баскаратын, кейіннен ол көтерілістің басшысына ... Оның ... ... ... ... бар еді, ... және ... ерекше көзге түсті, әскербасылық касиеттері болды. Оған әуел-бастан-ақ жалынды шешен, дарынды суырып салма ақын Махамбет Өтемісов қосылды, ол сол уақытка ... ... ... ... өр ... және терең ойлылығымен ғана емес, сонымен қатар қатардағы көшпелілердің мүдделерін қорғауымен де мәлім болып үлгірген еді. Сөйтіп хандықтың ... ... ... ... ... ... аса ... екі қайраткер - Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов тізе қосты.
Хандықтың оңтүстігіндегі жағдай хан ... және оның ... ... ... ... орындары үшін тым қауіпті, елеулі сипат алды. Оқиғалардың зиянды өрістеуінің алдын алу үшін Жәңгір хан саясатын колданды. Ол ... мен ... ... ... тырысады, оларды хан сарайы жаныңдағы маңызды жиналыстар мен ... ... хан ... ... ... ... кезде солармен таныстырады. Бір кезде Махамбет сарай ақыны, хан балаларының тәрбиешісі болған еді және ... оны өз ... ... ... император сарайына ертіп бармақшы да болады. 1834 жылы Махамбет Өтемісов старшын болып ... хан ... ... мен ... өз ... тартуға тырысқан барлық әрекеттері калағандай нәтиже бермеді, олардың ханға қарсы көңіл күйі барған сайын айқындалып, тереңдей түсті. Сол кезде ... ... ... ... және олар ... күш қолдану шараларына көшті. Ол Махамбет Өтемісовті тұтқынға алғызды. Ол және Жайықтың сол жағасына өтуге 1829 ... 15 ... 1830 ... ... дейін Калмыков бекінісіндегі түрмеде ұсталды. Исатай Таймановты ұстауға да әзірлік жасалды. Каспий теңізінің жағалауын алып жатқан рулардың ... етіп ... ... ... ... ... Исатай мен Махамбеттің айтқанға көнбей, қарсы өш алу, оларды халықтан ... ... қол ... үшін және ... үнемі бақылау жасап отыру мақсатында жасалған еді. Жаңа ... өз ... ... ... Исатайды беріш руын басқарушы кызметінен туралы және оның өзі мен оған ниеттес ауылдарды кұнарсыз ... ... ... ... мәселе қоюдан бастады. Соымен бірге Жәңгір хан Орынбор губернаторлығынан Исатай Таймановты, Махамбет ... және ... ... да ... ... ... ... тәртіп пен патша өкіметінің даладағы саясатына қарсы етіп көрсетіп, оларды ұстау үшін ... ... ... ... 1836 жылғы 17 наурызда сенімді билерге жолдаған хатында хан былай деп жазды: Исатай мен Махамбет .
1833 жылғы ... ... ... ... ... ... өмірі өзгеріп кетті. Ауылдардың дағды бойынша бір-бірінен алыс көшуінің орнына, рулық қауымдардың ... ... ... жол ... ру бөлімшелерінің асығыс тапсырмалы жаушылары мен хабаршылары жосып жүрді; жиындар мен кеңестер өткізіліп, ... ... хан ... ... ... ... ... қарауыл бекеттері құрылды. Азаттық козғалысының осы кезеңіне мынадай белгілер тән болды. Біріншіден, халық Каспий өңірі ... хан ... ру ... күрт ... ... ... ... алынуын талап етті. Екіншіден, сонымен бірге жер-жерде ханның және бай-сұлтан топтарының ... ... ... ... барған сайын жаңадан ауыл қауымдарын тарту жөнінде ... ... ... ... топтастырылып, бір тұтас ұйымға біріктірілетін карулы жасақтар кұрылып жатты. Орынбор шекаралық комиссиясына жазған хаттарының бірінде 1836 ... ... ... хан Исатай мен Махамбетті адамдар деп сипаттап, оларды ұстап алуды және сұрады." Үшіншіден, әсіресе 1836 ... ... ... мен ... ... ... ... олардың малы мен жерін басып алып, қоныстарын талқандау ... ... мен ... ... ... ... ... басшылық етті. Төртіншіден, хандықтың Каспий өңірі аймағындағы көптеген ру ішіндегі және рулық қауымдар хан шенеуніктерінің билігін көрінеу көзге ілмей, ... ... ... кетті. Исатай мен Махамбет халық жиындарының бірінде ханның катысуынсыз және оған жалтақтамай, дербес басқаратынын жариялады. ... ... ... және ... ... ... ... басқа бөліктеріне таралды. Азаттық қозғалысы бүкіл хандықты қамтыды. Сөйтіп бірте-бірте екі лагерь: хан лагері мен азаттық қозғалысының лагері кұрылды. Көрінеу күші ... ... ... ... ... ... ... және оларменкездесуді болғызбау үшін орданы қоршауды тоқтатты. Алайда олар жазалаушылардың қуғынынан көп ұзап кете ... ... күні таң ... 2 мың ... пен хаң ... ... Геке ... мен көтерілісшілер арасында Тастөбе алқабы ауданында қысқа уақытқа созылған бірақ кескілескен шайқас болып, онда көтерілісшілер 100-ге жуық адамынан айырылды. ... ... ... олар әр ... ... бытырап кетті. Исатай мен Махамбеттің оларды кайта жинауға жасаған әрекеттері ... ... ... ... ... ... іс-қимылы көтерілісшілердің Исатай мен Махамбет бастаған негізгі шағын тобын жоюға бағытталды, бірақ аумағы жағынан жердің шектеулілігін шебер пайдаланған олар жауға ... ... ұсақ ... ... ... ... ізіне түскен отрядтармен ашық қақтығыстан жалтарып кетіп отырды.
Ханға және бай-сұлтан шонжарларға қарсы тегеурінді күрес жүргізуден үмітүзген Исатай мен Махамбет бостандық ... ... ... сарбаздарының шағын тобымен бірге Жайықтың арғы бетіне өту мүмкіндігінің жолдарын іздестіруді ұйғарды. Жайықтың екі жағына қойылған әскери тосындардың тығыз желісіне ... олар 1837 ... 13 ... 14 ... ... ... да ... түнінде Жаманқала форпосты тубінен өтіп, Жайықтың арғы жағындағы кең далаға сіңіп ... ... ... ... ... ... Бірақ ол Жайықтың сол жағасына ауысты. Исатай мен Махамбет бастаған аттөбеліндей кетерілісшілер Жайықтан өткен соң да ... ... ... жоқ. ... мен ... мұндада патша өкіметінің және жергілікті феодалдардың жазалау отрядтарымен шешуші шайқас үшін күштерді шоғырландыру жөніндегі қызметін өрістетті. Олар 1838 жылдың көктеміне ... ... ... пен оның ... ғана емес, Жәңгір ханның өзіне де қорқыныш туғызған көтерілісші ірі отряд құрып алды. Орынбор ... Кіші жүз ... ... ... ... басып-жаныштау үшін дала өңіріне жаңа отрядтарды жіберген үстіне жіберіп жатты.
1838 жылғы 12 шілдеде көтерілісшілердің шамамен алғанда саны 500 ... ... ... тобы ... және Киыл ... ... ... под-полковник Геке баскарған біріккен ірі жазалау отрядымен ... ... ... ... ... ... пен ... көрсетті, бірақ күш мүлде тең емес еді, көтерілісшілер талқандалып, олардың басшысы ... ... қаза ... ... 1833-38 жылдардағы шырқау шегінде шаруалар көтерілісіне айналған азаттық күресі өзінің өрлеуі кезеңінде ханға қарсы және отаршылдыққа қарсы ... ... Ол жер үшін ... ... ... ... ... бұл оның әлеуметтік-экономикалык себептерінде айқындаушы жәйіт болып қала берді.
Көтерілістің салдары. Көтеріліс талқандалғаннан кейін отаршылдык өкімет орындары мен хан ... ... ... оған қатысушылар мен ұсақ топтарға бөлініп, дала ... бой ... ... бір ... Арал ... қоныстарға кеткен, оған тілектес бейбіт ауылдарды қатыгездікпен қудалауы басталды. Қазақ ... мен ... ... ... көтеріліске белсене қатысу-шыларды колға түсіріп, көптеген ауылдарды талап-тонауға ұшыратты.
Көтеріліске қатысушылар дүре соғылып, өлімші етіп жазаланды, каторгалық жұмысқа кесіліп, тұтқындар роталарына ... ... ... ... ... мәңгілікке жер аударылып жіберілді. Махамбет Өтемісовтің бауырлары Ысмайыл мен Сүлеймен: ... 500 ... ... үш ... өткізіліп, сым шыбыкпен дүреленуге және алты жылға Ригаға ... ... ... бұл мерзімнен өткен соң Сібірге мәңгі қоныстандыруға, ал екіншісі қамшымен дүре соғуға, кейіннен солдатқа жіберілетін ... ... ... ... ... ... Исатайдың адал серіктері Нұрғыс, Ергіс, Көшім Сартовтар мен ... ... Сарт ... одан да ауыр ... ... 1838 жылдың маусым айында Орынбордың әскери орындары көтеріліске белсене катысушылардың 16 адам құрамындағы алғашқы тобын кейіннен крепостниктік және каторгалық ... ... ... ... және сым ... дүре ... ... Нақсол кезде Оралда, ресми деректер бойынша, көтеріліске белсене катысқан 39 адам сотсыз жне тергеусіз ... ... ... ... түрмелерде сотқа дейін-ақ өліп кеткен.
Халықтың ханға, билеуші сұлтандар мен олардың төңірегіндегілерге, сон-дай-ақ отаршылдық өкімет орындарына деген өшпенділігі ... ... ... ... өзі ... ... әлі де көп уақыт бойы үнемі үрей туғызған қаһарлы күш болып кала берді. ... ... ... бес ... жуық ... ... соң Жәңгір хан Орынбор комиссиясына: , - деп жазды. Хан оларды деп сипаттаған.
Көтеріліс жетекшісі Исатай Тайманов қаза тауып, көтерілісшілердің ... ... ... ... ... ... Махамбет Өтемісов дала өңірінде бой тасалап жүрді, бірақ бірсыпыра уақыт өткен соң халық бұқарасы арасында ханға және патшаны ... ... ... ... ... кайтадан үгіт жүргізуге кірісті.
Махамбеттің халық арасында қандай құрметке ие екенін және оның қанат ... ... ... ... жоқ ... ... білетін Жәңгір хан мен билеуші-сұлтан Айшуақов оның өздеріне қарасты ... мен ... ... жол ... ... Олар ... ... шаршамаған халық ашу ызасының жаңа дүмпуінен қауіптенді. 1843 жылдың басында Махамбеттің Жайық өзеніне ... ... ... ести ... хан шекаралық басқармаға дереу былай деп жеткізген: .
Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов басшылық еткен шаруалар көтерілісі жеңіліс тапты. Сол бір ... ... ... оның ... ... мүмкін емес болатын, өйткені хан билігі мен билеуші-сұлтандар жағында патша ... ... ... ... қана қойған жоқ, сонымен қатар шаруалар козғалысы аясы тар және шектеулі болды, Қазақ-станның басқа бөліктеріндегі азаттық қозғалысымен байланысы болмады, оның ... ... ... да ... ... ... жүргізілді. Алайда көтерілісшілердің батылдығы сүйсінуге лайық. Олар өлкеде езушілерге ... ... туын ... ... ... ... ... жолындағы күрес эстафетасын жаңа ұрпақтарға ұстатты.
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс
Кенесары Қасымұлы басқарған көтеріліс (1837-1847 жж.) Қасым сұлтан мен оның балаларының қаза ... бой ... ... ... ... ... ... болғанына қарамастан, Орта жүзде әкімшілік-саяси жаңалықтардың қатан енгізілуі жағдайында отаршылдыққа қарсы күрестің ... тың ... ... казақ жерлерін біріктіруші Абылай хан ұрпақтарының тар өрісті рулық, әулеттік мүдделерін екінші қатарға ығыстырып, қозғалысқа ... ... ... халық-азаттық сипатын берді. Бұл күресті енді Абылай немерелерінің бірі - сұлтан, кейін хан ... ... ... ... ... ... Касымов тарихи аренаға Казақстанның 1822, 1824 жылдардағы сібір және орынбор қазақтары туралы Жарғылардың ... ... ... ... ... ... аудандарының тәуелсіздігіне патша әскерлерінің жаппай аттаныстары салдарынан катер төнген жағдайда Абылай ханның ісін жалғастырушы ретінде келді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... хан кезіндегі Қазақстанның аумақтық шектерінің тұтастығын калпына келтіру, (XIX ... ... ... ... ... оның хаттарында осылай көрсетілген) тарату, Ресей құрамына әлі кірмеген жерлердің толық дербестігін сақтап қалу болды. ... ... ... оның ... I Николайға, орынбор губернатор-лары В. А.Перовскийге, В.А.Обручевке, сібір ... ... В.Д. ... ... ... комиссиясының төрағасы А.Ф.Генске және басқаларға жолдаған көптеген ... ... ... ... ... да, атақты ағасы Саржан да Кенесары Касымовпен бір қатарға тұра алмайды, М. Красовскийдің пікірінше, ол .
ретінде Кенесары ... ... ... ... державасымен күрес қазақтың үш жүзінің күштерін біріктіруді, едәуір құрбандықты, әскери ғана емес, дипломатиялықта ... ... ... ... ... білді. Ол халық қозғалысынан бөлініп қалған жекелеген сұлтандардың, старшындардың, билердің бетімен кетушілігін ... ... ... ... ... ... бәрі бір патша үкіметімен түсініспеушіліктерді, негізінен алғанда, бейбіт жолмен шешуді жақтаушы болып қала ... ... ... соның ішінде орыстарға да төзімділікпен қарады, олардың кейбіреулері оған қызмет етті, Ресей елшілерін сыпайылықпен қабылда-ды, қырғыздармен тайталас кезеңінде ... ... ... өз ... ... жиі жол ... Дегенмен, көтеріліс мүдделерін сатып кеткендер, әскери тәртіпті ... оның ... ... ... жиі болып тұрды.Атап айтқанда мұны дастаны дәлелдейді, онын авторы ақын әрі жауынгер ... ... ... ... ... катысқан. Айтпақшы Кенесарыға еріксіз тұтқын болған барон Услар (Услар) суреттеген ... ... ... ... ... кету ... ... .Ақылды саясатшы Кенесары сұлтан Ресейге қарсы ұзаққа созылып, титықтататын қарулы күрестің бүкіл қиындығын ұғынып, Сібір және ... ... ... ... ... ... дипломатиялык касиеттерін керсетті.
Орынбор генерал-губернаторы В. А. Перовскийдің атына жазған алғашқы хатында-ақ ол Казақстан аумағында бекіністер салуды, қазақ жерлерін ... ... 35 ... ... ... ұсынған.
Казақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік мұрағатында қазақ жерлерін басып алуды кеңейткен және Ресей ... ... тыс ... ... жаңа округтер кұрған патша үкіметімен алауыздықтарды қазақ ханының бейбіт жолмен шешуге ұмтылыстарын дәлелдейтін қызықты кұжаттар сақталған. Омбы қала ... ... ... ... 1838 ... 26 желтоқсандағы хабарламасында ханның жеке өкілдері - Көкшетау, Ақмола және Баянауыл округтерінің бес ... ... ... ... ... Мәмберді Қонысбаев, Тайтоқа Дөненов және Қосымбай Қазанғапов) ұсталғаны туралы хабарланған, оларға хан Ресей императоры мен Батыс Сібір генерал-губернаторына арналған екі ... ... ... Е. ... кітабында Кенесары сенім білдірген бес адамның екеуі аталады.
Кенесары үш жүздің дәстүрлі топтарын, рулық белімшелерін ... ... ... ... дегенмен бұл мақсатқа азаттық күрестің 1844-1845 жылдардағы ең шырқау биігіне көтерілген ... ... де қол ... ең ... ... ... ... екі лагерьге бөлінді: олардың үкімет қолдаған бір бөлігі отаршылдық әкімшіліктің қолдануына сүйеніп, омбы және орынбор әкімшіліктерінен әр түрлі пұрсаттылықтар алуға ... ... ... ... дұшпандарын күйретуге ұмтылды. Ақмола округінің аға сұлтаны Коңырқұлжа Құдаймендин Кенесарының ымырасыз жауы болды, Кіші ... ... ... және Мұхаммед Жантөриндер, Айшуақов сұлтандар көтерілісшілерге қарсы өршеленген күрес жүргізді. Кенесары Жетісуға барғаннан кейін азаттық күресі жетекшісінің өз туыстары, ... хан ... және өзге де ... ... ... ... бұл ... ауыртпалығының ұлғайтылуына әкеп соқты.
Кенесарының мемлекеті қазақтардың егіншілікке көшуін көтермеледі. Басқа мән-жайлармен қоса, мұны патша әкімшілігі тарапынан сауда ... ... ... ... көтеріліске шыққан ауылдарды астықпен камтамасыз етудің кажеттігі талап етті. Көтеріліс аудандарына астық жеткізуші керуендер қолға ... ... ... ... ал ... саудагерлер қатаң жауапка тартылды, мұның өзі көшпелі халық үнемі көшіп-қонып отырған жағдайда да ханды егіншілікті көтермелеуге мәжбүр етті. Үкіметтің катаң ... ... ... ... ... ... тіпті алыстағы Кіші жүзден де келіп жатты. Ол егіншілікті ... және деп ... 1846 ... ... Іле өзенінің оң жағасына жақын Қарақамау алқабы ауданынан .
Кенесарының саудасаясатының да өзіндік ерекше-ліктері болды. ... ... ... баж ... ... келтіретінін көрген хан оларды тонауды тоқтатты, кейде керуенбасыларын өзі қабылдап, тауарлар алып өткені үшін баж төлеуден жалтарғандарға ... ... ... ... Оның хандығының шегінен шыққаннан кейін приказчиктердің өздерін тоқтатқан қазақ отрядтарының командирлеріне жағынуға тырысып, ол туралы тек қана деп ... ... ... де, ... ауылдарында тоқтатылған көпестерге меймандостық пен қамқорлық көрсетілгені туралы кұжаттар жетіп жатыр.
Бұрынғы мемлекеттік кұрылыс едәуір ... ... ... ... ... ... Хан кеңесі халық мүдделеріне берілген батыр-лардан, билерден, сұлтандардан, ... ... ... ... ... ... ... болды. Хан кеңесіне, негізінен алғанда, азаттық күресінің мүдделеріне адал,сол кездің өзінде-ақ халықтың ақылды да шебер саясатшылар деп тануына лайық болған жеке ... ... ... көрсеткен, адамдар кірді.
Хан кеңесі шешімдерінің, үндеулерінің ауылдарда таралуын, ... және ... ... ... ... ... отырды. Мемлекет басында болғанында Кенесары шыққан тегіне қарамастан, теңдесі жоқ жеке ... ... ... ... ... ... көтермелеп отырғандығы тарихтан белгілі.
Хан Ресейдің, Орта Азияның лауазымды адамдарына үнемі хат жолдап отырды. Диплом-атиялык қызметті ұйымдастыруға ол ерекше зор мән ... ... ... ... ... накты,талаптарының дәлелді болуымен ерекшеленеді. Орыс дипломаттары Гернді, Долговты, барон Усларды, ... ... ... ... хан өзін ... әдептілікпен ұстаған.
жасасу үшін елшілерін қабылдауы жағдайларының бірін Я.Палферов сипаттаған.Кенесары жекелеген ... ... ... мүшелері, атақты батырлар басшылық еткен ұрысқа кабілетті ... қол ... ... ... және ... бөлінген әскері ұзаққа созылатын дала соғысы жағдайларына бейімделген болды. Кенесарының жеке өзі кадағалап отырған катаң тәртіп, оның айтарлықтай кысқа уакытта ... ... ... қамтамасыз етуіне мүмкіндік берді. Кенесары өз әскерлеріне айырым белгілерін енгізді. Көтеріліс жетекшісінің өзі кейде орыс армиясының алтынды офицерлік ... ... ... ... ... ... , - 1844 ... тамызында Екатерина станицасын қоршау кезінде Кенесары осылай сипатталған.
Кенесары өзіне қажетті мәліметтер жеткізіп отырған жансыздарының кызметін шебер пайдаланды.Осындай акпараттың арқасында, хан ... ... ... ... ... ... ала біліп отыр-ды, бұл оның өз адамдарын орынсыз қырғынға үшыратуды болғызбауына мүмкіндік берді. Кенесарының соғыс кимылдарын жүргізу тактикасы ... ... ... старшын Лебедевтің рапорттарында, есептерінде, хабарламаларында, XIX ғасырдағы, тарихшылар Н.Середаның, В.Пттонның, Л.Мейердің және басқалардың ... ... ... жеке ... ... өр ... ерекше көзге түскен, өзінің калың нөкерлерінің алдында , іс-қимылында ол .
Хандық ... ... соң ... ... ... азат ету ... ... бұрынғысына қарағанда неғұрлым батыл жалғастырды. Қоқанның Созақ бекінісін алған соң Кенесары соғыс кимылдарын кеңейтіп қана ... ... ... өз жақындарының қаза тапқаны үшін кек қайтаруға да ниеттенді.
1843 жылға дейін үкімет көтерілісшілерге қарсы ... ... ірі ... ... ... ... ... қозғалыстың негізгі ошақтарын қазақ бөлімдерімен тұншықтыруды жөн ... Оның ... XIX ... ... дейін жоғары дәрежелі әскери-әкімшілік шенділер жалпы халықтық қозғалысты басу үмітін жоғалтпады. Атап ... ... ... ... көзқарасты жақтаушы болды, ол әскери министр Чернышевті өз жоспарын қабылдауға сендірді.. Бұл орайда ... ... және ... ... ... проблеманы беибіт жолмен шешу көзқарасын ұстаған жекелеген патшалық әскери қайраткерлерінің қатарына жатқызу, әрине қате болар еді. Жемчужников мұндай ... кең ... ... ... ... 4-5 жыл бойы ... ... кимыл жа саған қазақ құрамалары командирлерінің үлесіне тиген ... ... ... ... ... ... әлдеқашаннан бері имперрия бодандығында болып келген шалғайдағы аудандар мен аймақтарды одан әрі қамтуы ... ... ... ... ... ... ... кезеңі Солтүстік Кавказ таулықтары қозғалысының өрлеуіне тұстас келді, ал Петербург сарайы таулықтар козғалысын басуға едәуір ... ... ... ... болған еді. Араларында ортақ белгілер де, сонымен бірге ерекшелік те көп болған отаршылдыққа ... осы ... ... ... ... ... аймақтарға таралу болашағы патша өкіметін Оралдан арғы шет аймақта орналастырылған тұрақты әскери күштерді колдана отырып, Кенесары ханға қарсы нағыз ... ... ... ... деген қарарға қол қоя отырып, I Николай 1843 жылғьі 27 маусымда Кенесарыға карсы кең көлемде соғыс жорығына ... ... ... ... Лебедевтің 300 адамнан тұратын отряды алдыңғы соққы беретін күш болуға тиіс еді, кейіннен оның отрядындағылар саны 1900 адамға жетті; 1843 ... ... А. ... және Б. ... сұлтандар бастаған екінші топ жарақталды. Тайталасушы тараптардың 1843 жылғы 7 тамыздағы шайқасы үкіметке ... ... ... ... ... ... қарулы топ көтерілісшілердің негізгі күштерін кездестірмей, Орск бекінісіне кайтып ... ... ... ... Кенесары шабуылға шығып, 1844 жылғы 20 шілдеден 21 ... ... түні ... ... ... быт-шытын шығарды.
Әскери старшина Лебедев сылбырлығы және дереу көмек көрсетпегені үшін әсқери отрядқа басшылық етуден шеттетілді. Жеңіспен ... ... ... ... 1844 ... 14 ... Екатерина станицасына шабуыл жасады, маңындағы елді мекенді, форштадты өртеп, 40 адамды тұтқынға алды."
Көтерілісті басу үшін ... ... ... ... ... щықты, ал әскерлердің сібір тобын генерал Жемчужников ... ... ... ... ... ... кетті. Үкі-меттік топтарды абыржушылық жайлады. Оның үстіне Шәмілмен ұзаққа созылған соғыс үкіметтің күш-кұралдарын одан әрі ... ... ... ... та тез ... жеткізбейтін сыңайда болды. Мұнымен қоса Орынбор губернаторы В. А. Перовский мен Сібір губернаторы В. Д. ... ... ... ... ... жолы ... ... көзқа-рас пайда болды. Перовский бұрынғысынша жанжалды бейбіт жолмен ... ал ... ... қарулы күшпен басып-жаныштауды жақтады.
Орынбор бастықтары Долгов пен Гернді елшілікке жіберу қажет деп ... ... ... нұсқауларға сәйкес Кенесарының алдына кабылдауға болмайтын шарт койды: көтерілісшілерге үкімет белгілеген шектеулі аймақ шегінде ... ... ... ... ... ... алға ... мақсатқа жетпей, кері қайтуға мәжбүр болды. Бұл орайда Долгов Орынбор ... ... ... орыс ... ... ... ... жерлер қазақтарға қайтарылған, дала өңіріндегі талап-тонау мен зорлық-зомбылық ... ... ғана ... Ресей протекторатын кабылдауға келісетіні туралы жауабын жеткізді.
Енді үкімет Арал-Сырдария алабы өңірінде бірнеше бекініс ... ... ... ... ... ... ... тырысты. Екі жақтан Қыспаққа алынған Кенесары Сарыарқадан кетіп, көтеріліс орта-лығын Ұлы жүзге көшіруге мәжбүр болды.
Ал Сібір өкімет орындары Кенесары ... ... ... алдын алу мақсатымен, халық және мал санағын жүргізуді сылтауратып, Жетісуға Сібір Шекаралық басқармасының торағасы генерал Вишневский ... ... бар ... ... ... ... ханның Жетісуға келуі халық арасында терең жік туғызды. Сірә, жалпы халықтық қозғалыстың ... ... ... ірі ру бөлімшесі болмаған шығар. Бұл да генерал-губернатор В.Д.Горчаковтыы 1846 жылдың жазында Лепсі-Каратал ... ... ... ... ... ... ... басқарушылары съезін шакыруға өкім беруге итермеледі, мұндағы мақсат отаршылдыққа қарсы қозғалысты айыптайтын, үкімет үшін тиімді келісімді оларға зеңбіректерден атылған ... ... және ... жауапқа тарту жөнінде қорқыту арқылы қазақ ақсүйектерін ресми өкімет орындарының ханды саяси жағынан окшаулауға және оның ... Ұлы жүз ... ... ... ... ұстанымына ынтымақтастық білдіруге мәжбүр ету болатын.
Кұжаттың түпнұсқасында және олар табылған жағдайда ең жақын приказ ... ... ... үшін 17 сұлтанға, 27 биге, бірқатар болыстық старшындарға жүктелген негізгі міндеттемелердің мәні ... ... ... ең ... өңір ... және ... ... болып шықты; көтеріліс қамтыған өңірге бір жағынан ... ... ... ... - жүзбасы Абакумов-тың қазақ командасы жіберілді. Ол кезде ақылымен және шешендігімен әйгілі болған болыс басқарушысы, Абайдың әкесі - Кұнанбай ... ... ... ... ... ... Кенесары Балқаш көлінің жағалауындағы Камал түбегін басып алды; сол жерден ол жазалау ... ... ... ... жаңа ... ... есебінен өз негізін кеңейтуге ниет етті. Бірнеше зеңбірегі бар ханның он мыңдық ... ... күш ... ... ... ... ... қақтығыстар бойынша жауынгерлік тәжірибе жинақтаған көтерілісшілердің каруы да жаман емес ... ... ... қарсы белсенді күрес кезеңінде қосылған хиуалык жеті шебер оқ ататын зеңбірек дайындап берген.
Жетісуда жүрген және азық-түлікпен қамтамасыз етілу аудандарынан ... ... хан өз ... ... ... ... өзінше шешті: нақ сол Нюхаловтың хабарлағанындай, Кенесары өзіне бағынғысы келмеген, тұтқында ұстады.
Талантты ... ... ... өз жасағына да, оның үстіне бүкіл көтеріліске де тұрақты бөлімдер кенеттен қоршауы мүмкін болған ... ... ... ... ... ... екенін айқын түсінді. Сонымен бірге оның жасағы Орта жүз бен Жетісу аралығында қимыл ... ... ... да ... жасақтардан бөлініп қалды. Кенесары жағдайды дұрыс бағалап және күресті жалғастыру үшін ... ... ... өз ауылдарымен бірге Іле өзенінің оң жағалауына өтті және сұлтан Рүстем Әбілфейізовтің жасақтарымен бірікті, мұның өзі кешірілмес жаңсақтық болатын. ... ... ... ... ... ... көрсетті. Бұл көтерілістің жеңіліс табуын тездетті. Жетісуда болған кезінде Кенесары ... ... ... ... ... ... үшін екі мың адамдык жасақ жіберді. Алғашкы кақтығыстардың өзі-ақ қырғыз руларының қазақ ханы ... ... бел ... көрсетті. Оның үстіне аймаққа ниеті белгісіз ірі карулы күштер келгені туралы ескертілген ең ... ... ... ... көрсету үшін қол жинап үлгерген болатын. Екі мың адамдық жасақтан .
Кенесары өз жағдайының киын екенін, Абылай ұрпақтарының арасындағы терендей түскен ... ... ... жасырын байланысы бар қазақ отрядтарының командирлері шебер және дер кезінде пайдаланатынын жақсы түсінді. Ол былай тұрсын, Кенесары өз ... ... ... ... еткен ыкпалды қазақ батырларының бірі Сыпатай Ормон ханмен құпия байланыс жасап, казақ жетекшісін - таудың сыртында ... ... қолы тұр, сен ... осы ... ... тек деп ... ... жету - Тянь-Шань қырғыздарын, Ұлы жүздің бір бөлігін өзіне бағындыру, Шу өзенінде қыстап шығу, одан соң ... ... ... ... ... ... ... түсті. Оның Цин Кытайының шығыс шектерінде кешіп жүруге оның келісімін алуға тырысуы Кенесарының қырғыздармен қантөгісті қақтығыстар жасамау ... ... ... Іле ... бойлай жоғары өрлеген ол көптеген ауылдармен бірге қытай шекарасына терендей кіріп, Үйгентаска ... да, одан ... ... ... ... ... ... Бактыбаев би және Сұйдақ қожаны елшілікке жіберіп, өтініш жасады, бұған рұксат ала ... ... өз ... ... ... бір ай ... соң, оның ... арнаулы тілмаштар жеткізген жауаптың мәтіні осындай болды, мұның өзі оны Ұлы жүз бен Қырғызстан шегінде көше жүріп, Жантай, ... ... ... мазмұндағы хат жолдауға мәжбүр етті: . Алайда ол озінің бейбіт ниеттерін жүзеге асыра алмады: мұның үстіне қырғыз ауылдарына дұшпандары ... оның , ... ... ... ... ... ... туралы сыбыстар қырғыздардың қарсы қимылын қатайта түсті. Бас манаптар Жантай Қарабеков, Ормон Ниязбеков өз қимылдарын жасаул отрядтарына жансала қарсыласу ... жаңа ... ... есебінен өз негізін кеңейтуге ниет етті. Бірнеше зеңбірегі бар ханның он мыңдық жасағы едәуір күш болатын. ... ... ... ... ... ... ... тәжірибе жинақтаған көтерілісшілердің каруы да жаман емес еді.
Оларға Қоқан хандығына қарсы белсенді күрес кезеңінде қосылған ... жеті ... оқ ... зеңбірек дайындап берген.
Жетісуда жүрген және азық-түлікпен қамтамасыз етілу аудандарынан шеттеп қалған хан өз ауылдарын астықпен жабдықтау ... ... ... нақ сол Нюхаловтың хабарлағанындай, Кенесары өзіне бағынғысы келмеген, тұтқында ұстады.
Талантты қолбасшы ретінде Кенесары өз жасағына да, оның ... ... ... де ... бөлімдер кенеттен қоршауы мүмкін болған жағдайда, өзінің Балқаш өңіріне ... ... ... ... ... Сонымен бірге оның жасағы Орта жүз бен Жетісу аралығында қимыл жасап жүрген басқа да бытыраңкы ... ... ... ... ... дұрыс бағалап және күресті жалғастыру үшін жағдайдың әлсіздігін ... өз ... ... Іле ... оң ... өтті және ... ... Әбілфейізовтің жасақтарымен бірікті, мұның өзі кешірілмес жаңсақтық болатын. Бұдан кейінгі окиғалар Рүстем сұлтан9662160355727000ның дәйексіздігін көрсетті. Бұл ... ... ... ... ... болған кезінде Кенесары қырғыз манаптарына жергілікті ха-лыктан зекет жинау үшін екі мың адамдык жасақ жіберді. Алғашкы кақтығыстардың өзі-ақ қырғыз ... ... ханы ... ... бел ... ... Оның ... аймаққа ниеті белгісіз ірі карулы күштер келгені туралы ескертілген ең басты кырғыз манаптары қарсылық көрсету үшін қол жинап үлгерген ... Екі мың ... ... ... өз ... киын ... ... ұрпақтарының арасындағы терендей түскен алауыздыктарды ықпалды манаптармен жасырын байланысы бар қазақ отрядтарының командирлері ... және дер ... ... ... ... Ол былай тұрсын, Кенесары өз жорықтарына қатысуға күштеп мәжбүр еткен ыкпалды қазақ батырларының бірі Сыпатай Ормон ханмен ... ... ... ... ... - ... ... қырғыздардың қалың қолы тұр, сен олардың осы уақытқа дейін тек деп иландырды.Бастапқы мақсатқа жету - Тянь-Шань қырғыздарын, Ұлы ... бір ... ... бағындыру, Шу өзенінде қыстап шығу, одан соң Үш-Алматыны жайлау мүмкін ... ... ... айқындала түсті. Оның Цин Кытайының шығыс шектерінде кешіп жүруге оның келісімін ... ... ... ... ... қақтығыстар жасамау ниетіне байланысты болатын. Іле өзенін бойлай жоғары өрлеген ол көптеген ауылдармен бірге қытай шекарасына терендей ... ... ... да, одан ... ... ... Саржанов сұлтан, Шоқтар Бактыбаев би және Сұйдақ қожаны елшілікке жіберіп, өтініш жасады, бұған рұксат ала ... ... өз ... ... ... бір ай ... соң, оның ... арнаулы тілмаштар жеткізген жауаптың мәтіні осындай болды, мұның өзі оны Ұлы жүз бен Қырғызстан шегінде көше жүріп, Жантай, Ормон ... ... ... хат ... ... ... . ... ол озінің бейбіт ниеттерін жүзеге асыра алмады: мұның үстіне қырғыз ауылдарына дұшпандары таратқан оның , ойлайтыны, сондай-ак ... ... ... қарауы туралы сыбыстар қырғыздардың қарсы қимылын қатайта түсті. Бас ... ... ... ... ... өз ... жасаул Нюхаловпен келісе отырып, . Сол екі арада Кенесарының ... жат ... ... ... барғанмен, түбегейлі бетбұрысқа қол жеткізе алмады. 1847 жылғы сәуірдің ортасына карай қырғыздар негізгі күштерін біріктіріп, бейне бір жүз ... ... ... ... ... бұл ... көп асыра көрсетілгені көрініп тұр. Адам саны ... ... ... ... ... ... болғаны анық. Шешуші шайқас 1847 жылғы 17 және 25 сәуір аралығында қазіргі Тоқмаққа жақын, қазақ сарбаздарын қырғыздар ... ... ... ... ... ... жер ханға өз артықшылығын пайдалануға мүмкіндік бермеді, оның өз қолында бар жеңіл зеңбіректермен ... ... ... ... ... мүмкіндігі болмады. Кең далада ойдағыдай қолданылып, сынақтан өткен атты әскерлер де кең қанат жаюы мүмкіндігінен айырылды. Үш тәулікке созылған тең емес ... ... ... ... ... ұрыс ... Рүстем сұлтан мен Сыпатай би жасақтарының кенеттен шегініп кетуі қиындата түсті. Кенесары және ... ... ... тұтқынға түсті, қалғандары . Кырғыздардың тұтқынына мыңнан астам сарбаз ... ... ... ... ... , қазақтың соңғы ханы осылай қаза тапты.
кырғыздардың басты манаптары Ормон Ниязбеков, ... ... оның ... ... ... сұлтан Рүстем Әбілфейізов, Сыпатай би Мырзагелдин патша үкіметінен мол марапаталды.
Кенесары қайтыс болғаннан кейін алты жылдан соң Ұлы ... аға ... ... ... таңдау кезінде Рүстем Әбілфейізовтің Ұлы жүздің аға сұлтаны қызметіне ... ... ... яғни оның ... ... ... уақытша байланыс жасағаны ескерілді.
Ханның жеңіліс табуы мен ... ... орыс ... ... арғы ... өлкеге және Солтүстік Қырғызстанға одан әрі тереңдей ... ... ... жасап, аймақты Ресей империясына қосып алуды жеңілдетті.
Кенесары Қасымовтың көтерілісінің біршама ... ... ... бар: бір ... ... ... ... азат ету мақсатын көздеген) соғыс, ал екінші жағынан, бауырлар қырғыздармен ... ... тағы бір ... өзін ... бас ... қазақ руларына мейірімсіздігі.
Шұрайлы қоныс, шүйгін жайылым үшін дәстүрлі күрес бұл жолы да қазақ руларының қасиетті мақсат жолында - ... жаңа ... ... ... ... оқшаулығын сақтап келе жатқан, кең-байтақ аймақтардың мемлекеттік ... ... ... жолында бірігуіне кедергі жасады; тағдырлы стратегиялық мақсаттардан тар ... ... ... басым болуы дәстүрлі аристократияның Орталық Азияның оңтүстік-шығыс шектерінде Англия мен Ресей мүдделерінің барған сайын ашық қақтығысуы ... ... ... ... қысымы алдында осалдық көрсетуін тереңдете түсті.
Ресейдің Оралдан арғы шет аймақтарындағы аса ірі халық көтерілісі ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін ескермеуге болмайды: Хиуаның да, Бұхара әмірлігінің де Кенесарымен ынтымактастық жасауында мұсылмандық факторы да ... рөл ... олар ... ... Ресей тарапынан жасалатын болашақтағы қауіптен корғау дәрежесінде ғана қолдады; бірак хан өз ... ... ... ... ... ... бұрынғы қолдау біртіндеп бәсендей берді; Ресейге қарсы да, Қоқанға карсы да күресі ... ... ... келмес катесіне айналды.
Ұлы Абылай заманындағы егеменді мемлекеттілікті калпына келтіруді максат еткен қазақ халкының XIX ғасырдағы аса ірі ... ... бұл жолы да ... ... ... ол Орта Азия мен ... ... жадында өшпес із қалдырды. Ол Ресей империясына қарсы халықтардың Польшаға, Кавказға, басқа да аймактарға құлаш жайған күресінің бір буыны ... ... ... ... таулықтардың көтерілісімен қатар, аса көрнекті саясатшы, қолбасшы Кенесары Қасымов басшылық еткен қазақ халқының күресі де ... ... ... ... азаттық жолындағы ұлттык шет аймақтар күресі арнасындағы ең табанды, қажырлы және ... ... ... қатарына жатады.
Кенесары ханның өз басы, оның саясатшы, қолбасшы, дипломат ретіндегі теңдесі жоқ қасиеттері тоталитарлық жүйенің өктемдігі жағдайында жылдар бойы ... ... ... де, ... ... ... сақталған. Кенесары Қасымов хан өз дәуірінің ұлы қайраткерлері шоғырында лайықты орын алады. Орыс халқының тәуелсіздігін жат жерліктердің ... ... ... ... ... ... Кутузов және басқалар сияқты, Кенесары хан да Қазақстанның дербес мемлекет ретінде оқшаулануын сақтау жолында жеке басының теңдесі жоқ қасиеттерін ... өз ... ... ... кұрбан етті.
Кенесарының жанын пида еткен күресі, оның халық мүдделеріне шексіз берілгендігі, қолбасшылық өнері, капиталистік жүйе ... ... ... ... ... өзгеше сипаттағы саясаткері ретіндегі ерен қасиеттері оны көзінің тірісінде-ақ бүкіл халықтың ... ... оның жеке басы сол ... патшалық отаршылдық империя апологеттерінің өзін де кайран қалдырды. Дала өңірінің суырып-салма жырау-лары жырға қосқан хан ... ... ... ... шарлап кетті. Плюрализм және соз бостандығы қайтадан мүмкін болған казіргі тәуелсіз Қазақстан жағ-дайында орынсыз ұмытылған есімдер халыққа қайтарылды, солардың ішінде ... ... ... ... ... ханның немересі - Кенесары Қасымов бар. Біздің ғасырымыздың 30-жылдарында-ақ ұрпақтар ... ... ... ... қозғалысы, патша өкіметінің аймақта әскери-саяси белсенділігі жағдайында табысқа жеткізбесе де, ... ... ... ісі ... оның ұлы ... ... ... есінде ізгілікпен сақталғанының куәсі.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная Азия в XV-XVII вв.: история, политка, дипломатия. А., 1998.
2. ... М.Ж. ... ... Казахстана. А., 1994.
3. Абыллай хан. Тарихи жырлар. А., 1991.
4. Апполова Н.Г. ... ... к ... в 30-х годах XVIII в. А., 1948.
5. Апполова Н.Г. Экономические и политические связи Казахстана с Россией в XVIII- ... XX вв. М., 1960.
6. ... М.Х., ... А.Б. ... ... в ... (1917-1980). А., 1991.
7. Әбілғазы. Түрк шежіресі. А., 1992.
8. Басин В.Я. Россия и казахские ханства в XVI-XVIII вв. А., 1971.
9. ... А.Н. ... А., 1994
10. ... Е.Б. ... в ... годы XIX ... А., 1992.
11. Бекмаханов Е.Б. Присоединение Казахстана к России. А., 1957.
12. Вяткин М.П. ... ... М.-Л., 1947; А. 1999.
13. ... П.Г. ... ... ... ... от завоевания царизма до революции 1917 г. М., 1929.
14. Галузо П.Г. Аграрные ... на юге ... в ... гг. А., 1965.
15. ... В.З. ... битва.//Вестник Военной Академии Вооруженных сил Р.К., 1999., № 4.
16. ... В.З. ... за ... 2000. № 6.
17. Грозный 1916 год. Сборник документов и воспоминаний в 2-х томах. Составители Асанова С.А., Мажитов С.Ф., ... Р.К., ... Ю.И. и др. А., 1998.
18. ... И. ... ... трилогия. А., 1998.
19. Ерофеева И.В. Хан Абулхаир: полководец, правитель и ... А., 1999.
20. ... С.З. ... ... под ... ... Тайманова. В кн. История Казахской ССР. Т.3. А., 1979.
21. Зиманов С.З. ... и ... ... А., 1982.
22. ... С.З. ... ... ... первой половины XIX века. А., 1958.
23. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца XVIII- ... ... XIX вв. А., 1960.
24. ... И.Я. История Джунгарского ханства (1633-1758 гг.) М., 1983.
25. История Казахстана: белые пятна. А., 1991.
26. ... ... в XVII- XVIII ... ... ... и ... А., 1961.
27. Касымбаев Ж.К. Кенесары хан. А., 1996.
28. Кенжалиев И. Исатай-махамбет. А., 1991.
29. Козыбаев М.К. Ақтандақтар ... А. 1992.
30. ... М. Алаш ... А., 1995.
31. ... А.И. ... ... или ... орд и степей. Составитель Ерофеева И.В. А., 1996.
32. ... В.А. ... ... и ... в ... вв. А., 1991.
33. ... движение в Казахстане и Средней Азии в 1916 году: характер, уроки, итоги. Составители Мажитов С.Ф., Жакишева С.А., ... Ю.И. А., 1996.
34. ... К.Н. Алаш әм ... А., 1995.
35. ... Т.О. ... А., 1994.
36. ... А.Ф. Восстание Исатая Тайманова (1836-1838 гг.). А., 1991.
37. ... Г. ... ... А., 1996.
38. ... Р.Б., ... В.А. Из ... ... XVIII века. (О внутренней и внешней политике Аблая). А., 1988.
39. ... ... в ... По ... ... периодической печати XIX века. А., 1995

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Банктік тіуекелдер және оларды бағалау әдістері97 бет
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілісі4 бет
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі11 бет
Қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі (XVIII – XIX ғғ.)8 бет
Махамбет Өтемісұлының педагогикалық көзқарастары5 бет
Мағжан Жұмабаев шығармалары36 бет
Қазақ халқының 1837-1847 жылдардағы азаттық қозғалыстың жақтаушылары және қарсыластары50 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт – азаттық көтеріліс5 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь