Көкбай Жанатайұлы

Ұлттық мәдениетіміз бен әдебиетімізді, рухани өмірімізді тас қамауда, шынжыр қоршауда қадағалап ұстап келген коммунистік саясаттың қанды торының үзілуі елімізге тың серпіліс әкелді. Өткен тарихымызға, әдебиетіміз бен мәдениетіміздің ойы мен қырына, даму тарихына ұлттық көзқараспен жіті көз тігіп, әдебиетіміздегі орны ойсырап тұрған тұлғаларды түгендей бастадық. Кешегі кеңестік империяның дәуіріндегі идеологияның ықпалынан толыққанды түрде айтылмай келген төл әдебиетіміздің қатпарларына ұлттық көзқараспен жаңаша пайымдаулар жасауға мүмкіндік туды.
1951 жылғы Абай мұрасын талқылауға арналған ғылыми айтыстан кейін буржуазиялық - объективтік концепция делініп, енді ғана қанатын кең жайып келе жатқан кезде тоқырауға түскен Абайдың әдебиет мектебі қаншама жылдардан кейін қайта шаңырағын көтеруде. Ұлы Абайдың ақындық мектебінің талантты шәкірттері де өздерінің әділ бағаларын алып, халықпен қайта табысты.
Абайдың ақындық тәрбиесін көрген шәкірттердің ішінде ұлы ақынның қасында ширек ғасырдай жүріп, іні-досы болған Көкбайдың алар тұғыры өте жоғары. ХIХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында, төңкерістерге толы заманда өмір кешкен, ұлы Абайдай қазақ поэзиясының асқар шыңының ақындық тәлімін алған, артына мол әдеби мұралар қалдырған, ел ортасынан медресе, мешіт ашып, ұстаздық қылып, молда атанған, қажы Көкбай Жанатайұлының әдебиет тарихындағы алар тұғыры биік болғанымен, күні бүгінге дейін шығармалар жинағы жарық көрген жоқ еді. Соның сәті бүгін түскендей. Бұл күнді аңсап өткен жандар қаншама. Солардың ішінен Көкбай шығармаларын тірнектей жинаған Сейітқали Қарамендинді айрықша атап өткіміз келеді. Осы жинақты алғаш құрастырушылардың бірі де - С.Қарамендин. Оның болашақ Көкбай мұраларын жинап, зерттеушілерге айтып кеткен Аманаты бүгін орындалды деп білеміз.
Өз халқымыздың хандары туралы айту ұлтшылдық, "өзімдікі" деп таныған "өзгенің" хан-патшасын марапаттау ұлы достық болып табылған, соған лайықты
        
        КӨКБАЙ ЖАНАТАЙҰЛЫ (1861-1925)
Ұлттық мәдениетіміз бен әдебиетімізді, рухани өмірімізді тас қамауда,
шынжыр қоршауда қадағалап ұстап келген коммунистік саясаттың қанды ... ... тың ... ... ... ... әдебиетіміз бен
мәдениетіміздің ойы мен қырына, даму тарихына ұлттық көзқараспен жіті көз
тігіп, әдебиетіміздегі орны ойсырап ... ... ... ... ... ... ... идеологияның ықпалынан толыққанды
түрде айтылмай ... төл ... ... ... ... пайымдаулар жасауға мүмкіндік туды.
1951 жылғы Абай мұрасын талқылауға арналған ғылыми ... ... - ... ... делініп, енді ғана қанатын кең жайып
келе жатқан кезде тоқырауға түскен ... ... ... ... ... қайта шаңырағын көтеруде. Ұлы Абайдың ақындық мектебінің
талантты шәкірттері де өздерінің әділ ... ... ... қайта
табысты.
Абайдың ақындық тәрбиесін көрген ... ... ұлы ... ... ... ... іні-досы болған Көкбайдың алар тұғыры өте
жоғары. ХIХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында, ... ... өмір ... ұлы ... ... ... асқар шыңының
ақындық тәлімін алған, артына мол ... ... ... ел ... мешіт ашып, ұстаздық қылып, молда ... қажы ... ... ... алар ... биік болғанымен, күні бүгінге
дейін шығармалар жинағы жарық көрген жоқ еді. ... сәті ... ... ... ... ... ... қаншама. Солардың ішінен Көкбай шығармаларын
тірнектей жинаған Сейітқали Қарамендинді айрықша атап өткіміз келеді. Осы
жинақты алғаш ... бірі де - ... Оның ... ... ... ... ... кеткен Аманаты бүгін орындалды деп
білеміз.
Өз халқымыздың хандары туралы айту ұлтшылдық, "өзімдікі" деп ... ... ... ұлы ... ... ... ... лайықты
стандартты коммунистік идеология кезінде Абылай хан, Кенесары мен Наурызбай
ерліктеріне ыстық ықыласын білдіре отырып жырға ... ... ... ... ... ... ... түгіл, тар қапасқа қамалды.
Ақынның жеке өмірі де ... ... құр ... жоқ. Сол ... діни ... ... ақын мұрасының зерттелуіне кедергі болды
десек те, Ленин жөнінде жазған өлеңі ақынға еш ... ... ... бай ... ... ... мен ... дастан-жырлары қаншама
уақыт бойы зерттелусіз қала ... ... бай ... өз ... ... ... ... шықпауының өзі, ақын мұрасының зерттелу, жариялануының,
халыққа кең ... ... ... ... ... қазіргі таңға толық жеткен жоқ. Ақын
шығармалары шәкірттерінің, ағайындарының, жекелеген жинаушылардың орасан
зор еңбегінің нәтижесінде сақталды. Көкбай ақын ... ... ... 1933 ... ... ... бастады. К.Жанатайұлының Абай тәлімін
алған талантты шәкірті екендігіне, ұлы ... ... ... ... ... ... анықтама берген М.О.Әуезов еді. М.Әуезов
1934 жылғы "Абай ақындығының айналасы" мақаласында ... төрт ... бірі деп ... ... ... 1933 ... бастап Көкбайға жанашырлықпен қарауы,
ақын мұрасын зерттеп, жақсы баға беруі басқа ... ... ... тигізеді. Отызыншы жылдардың аяғы мен қырқыншы жылдардың басынан
бастап Көкбайдың өлеңдері мен поэмалары жинала бастайды. ... - кеш ... ... ақын ... ... нұсқалары Қазақстан
Республикасы Ғылым ... ... ... ... ... ... және өнер ... қолжазба бөлімінде сақтаулы. Көкбай
шығармаларын осы кезден бастап жинаушылар деп Садық Қасиманов, ... ... ... ... ... ... Байғұттыұлы,
Абдулғафар Шайх әл-Рази сияқты адамдарды атаймыз.
М.О.Әуезовтің К.Жанатайұлының өмірі мен әдеби мұрасына ... ... жеке ... "Көкбайдың ақындығы" атты мақаласы алғаш рет
1988 жылы шыққан "Абайтанудан жарияланбаған ... ... ... ... ... деп ... бұл қолжазба К.Жанатайұлының
ғұмырнамасы мен әдеби мұрасына қысқаша ғана тұжырымдама жасаған ... ... ақын ... ... ең ... толық еңбек. Елуінші
жылдардағы Көкбайтанудағы қомақты еңбек деп Қ.Мұхамедханұлының "Абайдың
әдебиет ... атты ... ... ... Ғалым Көкбайды
Абайдың ақындық дәстүрін жалғастырушылар, дамытушылар, артына әдеби ... ақын ... ... ... ... Қайым Мұхамедханұлының "Абайдың әдебиет мектебі"
атты кандидаттық диссертациясының ... ... осы ... айтыс
өршіп кетеді. 1951 жылдың маусымның он бесінен бастап ... ... Тіл және ... ... мен ... Жазушылар Одағы
бірлесіп өткізген "Абайдың ... ... ... ... арналған
ғылыми айтыс дейтін үш күнге созылған үлкен жиналыс болды. Оның қорытындысы
былай болып шығады: "Абай ... ... ... ... ... ... ... мектебі" деген концепцияның ғылымға қарсы екендігі
және ... ... ... ... ... зерттеп және
қорыта келіп, ҚазССР Ғылым Академиясының Президиумы былай деп табады: "Абай
мектебі" дейтін концепция ... ... ... ... жоқ және
буржуазиялық-объективтік жалған концепция болып айыпталады. Сонымен Көкбай
сияқты Абай дәстүрін ... ақын ... ... қара құлып
қойылды.
Сол бір қуғындау, қудалау заманында "саяси беті теріс, кертартпа ақын"
атанса да Көкбай ел есінде жақсы ... ... ... ... ... Көкбай жөнінде жаңаша ойлаудың майда қоңыр, самал желі ескен
кезде, бұл ... ... ... ... ... ... танытып жатты.
Көкбай мұрасымен оқушылар қауымы алғаш "ХIХ ... ... ... ... ... ... ... арқылы таныса бастады.
К.Жанатайұлының өмірі мен шығармашылығын зерттеуде ғалым Болатжан
Абылқасымовтың алар орны ... ... ... мен ... ... ... ... түрде қарап шыққан ғалымның "Көкбай Жанатайұлы" атты
мақаласы 1988 жылы жарық көрді. 1990 жылдардың ... ... ең ... ... - ... 1951 ... қуғындауға
ұшыраған, енді кітап болып шыққалы тұрғанда қатты сынға алынып, жарық
көрмей қалған еңбегінің ... ... ... ... 43 жыл ... қайта оралған
Абайтанудың білгір маманы Қ.Мұхамедханұлының "Абайдың ақын шәкірттері" атты
ғылыми еңбегі Көкбай мұрасын тағы бір ... ... 1999 жылы ... ... ... ... әдеби мұрасы" деген тақырыпта
кандидаттық диссертация қорғады. Диссертация ... ... ... ... ... шықты.
х х х
Өткір тілді, ұшқыр ойлы, импровизатор ақын К.Жанатайұлы 1861 жылы ... ... ... ... өзенінің бойында, қазіргі Абай
ауданының Көкбай аулында дүниеге келген. ... ... ... ... Ақын өзі туралы:
Тобықты арғы тегім,затым-Көкше,
Жасым кіші болса да, сөзім кексе.
Жанатай - әкем аты, атым - Көкбай
Сеңгірдей тасқа ... ... ... алғашқы сауатын ауылда Төлетай деген молдадан ашады. Баласының
тек ... ғана ... ... ... бейім екендігін, зеректігін,
ұғымталдығын байқаған әкесі оны Семей қаласына ... ... ... ... жанындағы медреседе Қамали Қазіреттен мұсылманша дәріс алады.
К.Жанатайұлы мұсылманша ... ... 1878 жылы үш ... ... түсіп оқиды. Орысша оқуға деген құштарлығы зор, әрі ... ... ... ... ... ... ... Орыс тілі,
арифметика, география, геометрия, сызу және татар тілі сияқты сабақтардан
жақсы деген бағалар алған. ... ... ... орыс ... оқу
жылының бірінші жартысының өзінде сабаққа үлгеруі, тіпті жақсы бағалар алуы
үлкен жетістік еді. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... елге келген соң үнемі Абай жанында болады.
Көкбай 1901 жылы Мұқыр ... ... ... ... ... ... ... сентябрь. Семей уезі Мұқыр болысына Көкбай Жанатайұлының
молда сайлануы туралы бұйрық". Сонымен, ... ... ... ... рұқсатымен 40 жасынан бастап Тақыр өзенінің бойындағы қорасының
қасынан медресе салып, бала ... ... ... ... ... ... ... ағартушылық іспен айналысуымен қатар, мұсылманға
үлкен сауап болатын ... ... ... ... 1908 жылы Абай
қайтыс болғанына төрт жыл болған кезде толық салынып ... ақын 1913 жылы ... ... барып өзінің мұсылмандық парызын
өтеп қайтады. К.Жанатайұлы Тақырдағы медресесінде әрі ... бола ... ... ... ... уездік земствоның мүшесі болған. 1920 жылдардан ауырып-
сырқай ... ... ... ... сол ... кеңес өкіметінің
саясатымен өзге жолмен оқытатын оқу ... ... ... ... ... жыл ұстаздық еткен, маңдай тері, адал еңбегімен салынған
медресесін ... ... ... ... босатып береді. Көкбай
медресесі 1901 жылдан 1921 жылға дейін ескіше жұмыс істеген. 1921 жылы ... оқу ... ... ... ... береді. Онда 1928 жылға дейін
мектеп болады.
К.Жанатайұлының денсаулығы жиырмасыншы ... ... ... ... Көкбай дертінің бет ... ... ... қорқып, жақсы
дәрігерлерге қаралғанды жөн көреді. Сондықтан да ол 1922 жылы ... 1923 жылы ... ... емделіп қайтады. Ленинградта
болады.Алайда К.Жанатайұлы меңдеп алған ауруынан оңала қоймайды. Сонда да
ол ... ... ... ... мамандарға барып қарала беруді жөн
көреді. Ақырында К.Жанатайұлы ел-жұртымен қоштасып, бақұлдасып, 1925 ... ... ... Мәскеуге бармақ болып жолға шығады. Бірақ бұл ақынның
соңғы сапары болды. 1925 жылы Күшікбай кезеңінде ақын дүниеден ... х ... ... адал ұлы. ... ... ұлағатты принципін
мықты ұстанған ақиқатшыл, шыншыл тұлға. Ол құдай берген ... ... ... ... ... Абай салған даңғыл жолдан таймаған
ақын. К.Жанатайұлының ақындық ... ... ... ... Абайдың, Абай мектебінің зор ықпалы болғаны белгілі.
М.Әуезовтің өзі Көкбайдың ақындығы туралы сөз ... "Ол ... ... бар ақынның ішінде суырып салма, импровизацияға ең жүйрік
ақын Көкбай ... ... Сол ... ... Абай бұны өзі жазып
жүрген алғашқы өлеңдеріне ие ғып шығарады", - деп, ... жай ... ... талантты ақын екендігіне назар аудартады.
Көкбай, біріншіден, ... ... ... ... ,
"Мұсажанға", "Молдабайға", "Төребайға", "Сараңбайға", "Зағипаға" ... ... ... ... дүниеге келген. Ал, олардың көпшілігі
бірқақпайлар болып ... Олар ... ... ... бір, не ... ... көлеміндегі өлеңдер тобы. Бірқақпайлар ... адам ... не ... ... ... ... яки болмаса әзіл-
оспақпен келемеждеуге арналған. Көкбай өзі ұнатқан адамы болса пір ... ... ... ... өз ... ... және оның ақылы мен сыны ... ... ... шығармалар жазған "анық шәкірт ақындар" ішінде
ұлы ұстазының өлеңдеріне аты кірген де жалғыз ақын Көкбай ... ... ... ... ... алсақ, бұл жағынан да Абайды үнемі өзіне
ұстаз, аға тұтқан ... ... ... ... ... ,- деп ... Көкбай өлеңдерінен Абай бейнесін үнемі кездестіріп ... Абай ... ... думан", "Абайдан сабақ алдым бала жастан" деп
басталатын өлеңдерімен қатар, көптеген ... Абай ... ... ... сабақ алдым бала жастан,
Тең бар ма ойға терең онан ... ... ... ырыс ... оның ... едім ізін ... ... ақыл-ой тұңғиығына ешкімнің тең келе ... ... ... ... ұғымдары арқылы түсіндіріп, өзінің Абайдан
сабақ алған шәкірті ... ... ... енді бір ... ... ... ақыл - ... өсиетіне ләззаттанып, сол арқылы
білім жолына ... ... ... жыл ... әр ... ... етіп ... ләззаттанып
Жолына білім,өнер қалыптастым,- дейді.
Қаншама жыл Абай қасында болып, ұстазының ақылын бойына дарытқанымен
Көкбай өзінің Абайдан ... ... ... ... өзіне
аз санайды. Абайдай ғұламаның айтқан ақыл-кеңесін, ой-танымдық өрісін аз
ұғып, көп меңгермедім, бардың қадірін ... деп ... ... ... ... естіген талантты шәкірті:
Жаннатта жаның болғыр Абай құтып,
Жаныңда бос жүріппін шатып-бұтып.
Осындай ен дарияны жайлағанда,
Тым болмаса қалмаппын қана ... өлең ... ... ... кейіпкерлері - замандастары, туыс-жақындары
мен ауылдастары, бір сөзбен ... өз ... ... дені ... ... ... жағынан алғанда мақтау және сынау түрінде туған. Мақтап
шығарған өлеңдеріне жоғарыда келтірген Абайға, ... мен ... ... ... арналған арнауларын жатқызуға болады.
Ал, көптеген өлеңдерінде елге зияны тимейтін, әркімнің өз ... ... ... ... жеңілдеу әзіл-қалжыңмен мысқылдап
мысал етеді. Көкбай ... зер ... ... ... ... өте шебер екенін, ойын шындыққа, ... ... ... Ақын өз ... ... ... ащы ... алады. Бірде ол елге сараңдығымен әйгілі ... ... ... билік үшін ырылдасқан шен ... мен ... ), үй ... ... таң атқаннан ел кезіп жүретін
қыдырымпаздықты, еңбексіз ат мініп, ас ішкіш, пәлеқұмар, ... ... ... ... сауда үшін ар-иманын сатып күн көретін
алыпсатарлықты ("Ұсақ байларға" ) сынаса, енді ... өсек десе ... ... қоятын, кесел іздеп жүретін ұрыншақтықты ("Мұсажанға"), оқу мен ... ... жоқ, ... ... ... ... тиек етеді. Осы
өлеңдердің барлығында да Көкбай аузынан шыққан сөздің ... ... дәл ... ... ... жерін осып түсетін өткірлігімен
әсерлі естіледі. Көкбай өзінің маңайында, қасында жүрген ... өзге ... ... ... ... көзімен өзі ғана көре
алған оқшау мінез ұшқындарынан жанды бейнелер ... ... ... ... оның ру басы жуандарды, ел ұйтқысын бұзар кейбір болыс-билерді, ... ... ... ... ... ... дәл ұстазынша өткір тілмен
әйгілеп, әшкерелеп қайыра өлеңге қосқандығын ... ... ... ... ... Абайдан көп мазмұн, идеялық үлгі
алған және оларды ... ... ... ... ақын ... ... ақын ... мәселелер сан алуан. Олар-елдің береке-бірлігі, заман,
елді, жерді қорғау, халыққа ... ... ... ... адам ... ... қасиет, дағдыны сынау. Сондай үлкен тақырыптың ... ... ... Ел ... ... көздеген
Көкбай ақын оны ең алдымен өз туыстарынан, руластарынан, ... ... ... ... Ел ... болатын алауыздықты, көре алмаушылық
қасиетті, қызғаншақтықты жоюды көксеген ... ең ... өз ... ... ... ... тұрқың бірдей, Олар ... біз ... ... алты жұлдыз бас қосып тұр Жүрсеңші
біреуіңді бірің ілмей.
Айналасындағы толып ... ... ... ... ... ... толғандырмай қоймайды. Әділ, тура биліктің құны кетіп,
шындық пен ... аяқ асты ... ... момынға істеген
зорлығы,өктемдігі ақын ... кең ... ... ... ... ... Қабылбековқа" деген өлеңдері осы бағытта
туындаған. К.Жанатайұлының "Ұмсындыққа" ... ... әйел ... ... ... "Жаз ... жалқау қазақ жатушы едің" деп басталатын өлеңі
еңбек тақырыбына арналған.
Көкбай тек өз ауылдастарының, ... ... ... ... құр ... ғана ... ... бұндай
қасиеттерден, әдеттерден арылуға, адамгершілікке, парасаттылыққа шақырушы.
Ақын адамгершілік ... әрі ... әрі оны ... ... ... Яғни, ақынның басты мақсаты-кереғарлықты түзету, кемшілікті жою.
Көкбай өлеңдерінің түп-төркінінде, негізінде осы мақсат жатыр. Бұл ... ... ізгі ... х ... ... көлемі жағынан шағын болып келгенімен, мазмұн, мағына
жағынан ... ... ... ... ... сөздері айтқан жерін
ойып түсер ... ... ... ... ... ... ең алғашқы өлеңмен қағысуы, сөз жарыстыруы, айтысуы
Семейдегі училищеде оқып жүрген кезінде болады. Ақынның ... ... ... Кемпірбай және Міржақыппен қағыстары сақталған. Олардың
көбі табан астында суырылып салып айтылған ... ... ... ... бір-бірімен хат арқылы жазысып айтысқандары.
Көкбай Жанатайұлының қағысулары дегенде ең ... ... ... жас ... ... ақын Әріп Тәңірбергенов түседі. Екі
ақынның шығармашылық жолдары бір ... нәр ... ... ... ... ... ... әрдайым байланысқа толы. Туыстық жағынан нағашылы-
жиенді болып келетін екі ақын бала кездерінен бастап ... өнер ... ... ... Ғұмыр бойы әзіл-қалжыңмен бір-бірін зілсіз сынап өткен
ақындардың ... ... ... ... ... ... мен Әріптің ең
алғашқы айтысы жас кезінде болса, ең соңғы айтысы ... ... өлім ... ауырып жатқанда болады. Осы уақыт аралығында екі
ақын бір-біріне қалжың айтудан бір танбай, тату-тәтті ... ... ... жасы ... ... жыл үлкен болғанымен, тең құрбыдай
қалжыңдасып, сыйластықтарын жоғары орынға ... ... ақын ... маржандай тізіліп шығып
жатқан әрбір түйінді ой ... ... ... ... ... яки ... ... айтыстарының
қайсысында да болмасын, Көкбай қашан да шындықты бетке ұстар парасатты
жауаптың, әділ әзіл-қалжыңның бел ... Ақын аз ... ... ой ... ... ... ... көрсете алған. Ақын қағысулары айтыс
төрінен орын алары сөзсіз.
х х х
К.Жанатайұлы шығармашылығының ... бір ... - ... ... - ұзақ оқиғалы үлкен шығармалар жазған эпик ... ... ... ... ... ... жалғастығы, Абай ықпалы
айқын аңғарылады. Абай әңгімелі, оқиғалы жыр-дастандарға ... ... ... ... тудырған жыр-дастандар қазақ поэзиясындағы жаңа
үлгідегі поэмалар шоғыры болды. ... ... ... ... ... даласы" атты жыр - дастандар, "Ғаділ патша", "һарун
Рашид" қиссалары сияқты эпикалық сипаттағы шығармалар ... Ақын ... ... қазақтың өткен тарихына қалам тербейді. Есімдері тек
қана құрметпен ... тиіс ... ... ... ... Ал, қиссаларында
қызықты оқиғалар арқылы оқырмандарын ертегі әлемге ... ... ... ... адамгершілік, имандылықты құлақтарына құяды. Өткен тарихты
да білдіру, ... ... ... дін ... адамшылық қасиеттерді
уағыздау - ақынның басты мақсаты.
Оның көлемді туындыларының ішіндегі көрнектісі –"Сабалақ" . Жыр
қазақ ... ел ... ... ... ... ... елеулі және
басты үлес қосқан, қазақ ... ірі ... ... ... ... ... ... да- хан Абылай атанған жетім бала ... ... оның ... ... Төле би аулына келген кездегі "Сабалақ"
бейнесін ақын төмендегідей шеберлікпен суреттейді:
Бір бала үсті-басы ... дем ... ... көз ... ... ... ерекше ғып алла тағала.
Қой жүні, жыртық күпі, сеңсең тымақ,
Көзіне шашы түсіп кеткен тым - ақ.
Сұңқардың отырысы баласындай
Нәсілі Төле биге ... ... ел ... Абылайдың сыртқы кескін - келбеті де, қарапайым
бейнесі де, тектік қасиеті де ... ... ... ... ... ... ... Көкбай өз жырында шебер пайдаланады. Ақын
баланың аяқ- қолын төрт жаққа соза жатуы мен Төле би ... ... ... жемей үлестіруі сияқты детальдар арқылы болашақта ел билейтін
адамның белгілерін көрсетеді. ... ... ... өзі ... отырған
кезеңнің шынайы шындығын көрсетуге тырысады. Ол осы шығармасына халық
арасында аңызға ... ... ... ... ... идеясын,
ақындық нысанасын алып шығу барысында ... ... ... ... ... ... ... шынайы оқиғалар жүйесінен ауытқымай
оны тарихи жыр дәрежесіне жеткізген. Көкбайдың ... ... ... ... ... ... ... жағынан аса күрделі болмаса
да, Абылайдың ел билігіне жеткенге ... өмір ... жан - ... ... ... ... Абайдан естіген әңгімесі де Абылай өмірінің жас шағы
еді.
Кенесары мен Наурызбай, олардың төңірегіндегі батыр туыстары ... ... ... ... атты ... ... "Сабалақ" жырының заңды
жалғасы болып табылатын бұл шығарма Абылайдың бір топ ... ... ... Абылай туралы әңгіменің жалғасы түрінде берілген, ал
басқа бір қолжазбаларда дербес жыр ретінде ... "Ер ... ... туралы, ол қозғалыстың себеп-салдары, тірек-күші, бағыт-
бағдары, мақсат-мұраты туралы ешқандай дерек ала алмаймын", - деп ... ... ... ... ... ... ... Жырдың негізгі бағыты қазақ жерінің, халқының бостандығы,
еркіндігі үшін ... ... ... ... ... қысылған шақтағы
амалсыз әрекеттерін көрсету болған. Ақынның елдің еркіндігіне осы мұнарадан
қарағандығын оқиғалар жүйесінен ... қиын ... ... ... ... ... оқиғалардың әлеуметтік астарына ақын аса мән берген. Соны
негізгі нысана етіп алған. Қазақ жеріне ... көз ... ... ... ... ойлаған үлкен державалар, шұрайлы жерлерін тартып
алып, бекіністер сала ... ... бір ... ... ... ... соққан сарт, түрікпендер әрекеттерінің, ойларының түпкі
тамырына ақын терең үңілген. К.Жанатайұлы Абылай, Кенесары, ... ... ... сол кездегі қоғамдық-саяси жағдай, солардың
заманының шындығын шерте отырып, тарихи ... ... ... ... ... ... ... Көкбай Жанатайұлының Абылай хан,
оның қайсар ... ... ... " ... ... заңды жалғасы - "
Наурызбай-Фатима" дастаны.
" Наурызбай-Фатима" - ғашықтық дастан. ... да онда ... ел ... ... ... орын алған. Фатиманың Науанға деген
сүйіспеншілігі де осы ... ... Жеке жыр ... ... ... ... - Фатима" ғашықтық дастаны " Сабалақ" жырының ... ... ... К.Жанатайұлы осы жырды:
Сабалақ деген атпен өзін жырлап,
Әулетін өлең қылдым ... ... ... Көкбай
Еркесі ем Тобықтыда Жанатайдың,- деп аяқтайды.
К.Жанатайұлының "Сабалақ" ... өзге де ... ауыз ... мұралары бар екендігін жоғарыда келтірдік. Олардың бірі –
"Құлынды даласы" атты ... ... бұл ... ... ... ... ... Көкбай ақынның тағы да бір көлемді дастаны, өмірінің ... ... " ... атты ... ... Онда ... ел тыныштығын,
азаттығын ойлап, халқының болашағы үшін ... ... адал ... ... Өмірдегі шындықтан алыс кетпеген К.Жанатайұлы ... ... ... ... ... ... ... қолынан келгенше
ірі тұлға ретінде бейнелеуге тырысқан. Оның басындағы кездесетін жекелеген
кемшіліктерін де жасырмайды. ... ... ... ... ... ерлік
істерінің бір қырын баяндауды мақсат тұтады.
Дастанның идеялық ... бір ... - ... ... ... ... Абылай хан арқасында бітім табуын, осы жолдағы қазақ
хандары мен ерліктерін суреттеу. К. Жанатайұлының рухани нәр ... ... ... ... Оның ... ... ... оқып
үйренуіне орасан зор ықпал еткен адамның ... ... ... - ... Шығыстық қисса-дастандардың, оқиғалы әңгімелердің көпшілігі
Абай айтуы бойынша, сол ортада кеңірек таралып, мол өріс ... ... "Мың бір түн" ... ... екі ... Оның ... "Ғаділ патша қиссасы" болса, екіншісі - "һарун Рашид
қиссасың деп аталады. Екі қиссаны да ... ел ... ... ... ... түсірген. Олар архив қорларында сақталғанымен күні бүгінге дейін
жарық көрген жоқ. Қиссаларды жазудағы ақынның басты нысанасы - адам ... ... ... махаббат пен алғырлыққа, тапқырлық пен
әділеттілікке ... Екі ... да ... ... аса ... х ... ... ғылымының туу, ояну, даму кезеңдеріне көз
жүгірткенде, ұлттық ғылыми-зерттеушілік, әдеби-теориялық ... ... ... ... мұраны игеруде жан-жақты, ғылыми ... ... ұлы ... ... ... ... ... тану-халқымыздың тарихын тану деп білсек, осы жолда үлкен жұмыстар
атқарылып келеді. 1924 жылы ... ... ... 20 жыл толуына орай
Семей қаласында әдеби кеш ... ... осы ... ... ... өзі ... ... жайлы әңгімелерді, Абайдың ақындық
тұлғасын сипаттап шығады. Көкбайдың осы ... Абай ... мен ... ... ... ... ... тигізген. Көкбай әңгімесінің
аса құндылығына ... ... баға ... ... ... ... дүниеқор еместігі, малшысына
адалдығы, ақшаға да сараң ... ... мен ... ... жас ... ... ... Көкбай естелігінде
көрініс тапқан. К.Жанатайұлының Абайдың мінез көріністері ... ... ... ... ... ... бірі деп білеміз.
Мұхтар жазған Абай ... бұл ... ... үлесі ерекше мол.
"Онан соң Абайдың өмірбаянын толық етіп ... да ... ... ... аса көп еді. Олар ... ... болатын. Тек Көкбайдың Абай
тұсында ... ... ... ... Бірақ 1933 жылы біз құрастырып
жазатын алғашқы толық ... көп ... ... ... ... ... Абай ... жинағы толық болып шығуына да
Көкбайдың еңбегі зор ... атап ... ... Яғни ... қазақ
әдебиетіне қосқан үлкен үлесі - Абайдың асыл мұрасын аман сақтап, оны
кейінгі ұрпаққа ... Бұл ... ... еңбегі туралы М.Әуезов былай
деп жазады: "1924 ... ... ... ... ... және ... ... құрастыруға Көкбай барынша зор көмек еткен еді. Абайдан
қалған мұраның ... ... ... ... боп ... ... анық ... кісінің бірі - Көкбай. ...1909 жылы Кәкітай бастырып шыққан жинақ
Абай еңбектерінің жарым көлеміндей ғана еді. ... ... ... ғана емес, өзінің жадында жүрген, біршама жоғалып кетуге мүмкін
болған Абай өлеңдері мен кейбір шумақтар, ... ... ... ... өзге ... ... ... жоғары бағалағандай Абай мұрасының ... ... ... ... ... бізге жетуіне Көкбай теңдессіз
еңбек сіңірген. Ұстазы алдындағы, ... ... ... ұға ... ... Дана ... дара ... кемеңгерлігі де осында.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми баяндама). Міржақып пен Көкбайдың айтысы10 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми баяндама). Міржақып пен Көкбайдың айтысы жайлы13 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми баяндама).Міржақып пен Көкбайдың айтысы26 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы. Міржақып пен Көкбайдың айтысы»9 бет
Абай тұлғасы8 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы3 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Абайдың махаббат лирикасы21 бет
Алаштың бас шығармасы13 бет
С.Торайғыров өмірі және шығармашылығы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь