Сөздіктің түрлері және олармен жұмыс

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3 1.
Сөздік туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
2. Сөздіктің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
2.1. Түсіндірмелі сөздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
2.2. Этимологиялық сөздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
2.3. Фразеологиялық сөздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
2.4. Диалектологиялық сөздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
2.5. Терминологиялық сөздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
2.6 Аударма сөздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
2.7 Арнаулы сөздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
2.8 Синонимдік сөздіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
3. Сөздікпен жұмыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
3.1 Сөздікпен жұмыс істеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
Қазіргі қазақ тілі лексикасын меңгеру үшін қазақ тілінің сөздіктері қолданылады.
Жалпы сөздік:
- жеке тілдің сөздік құрамының, әлеуметтік топ диалектісінің, жазушы шығармаларының лексикалық жиынтығы;
- тілдегі сөздерді, сөз тіркестерін, идиомдарды әліпби негізінде я тақырыптық тұрғыдан жүйеге түсіріп, олардың мағынасын ашатын, аудармасын түсіндіретін анықтамалық құралдар жүйесі; сөздік кітап болып, басылып шығуы да, қолжазба ретінде көшіріліп, тарауы да мүмкін.
Сөздіктің түрлері өте көп. Қазіргі кезде компьютер мен интернеттің пайда болуымен электронды сөздіктердің басымдылығы айқын болып келеді.
Сөздік максаты мен мәні жағынан түрлі-түрлі болып келеді. Сөздіктегі сөздер алфавит тәртібімен беріледі.
Тілдегі сөздер мен фразеологиялық тіркестерді жинап-теріп, оларды жүйеге келтіру жұмыстарын тексеретін тіл білімінің саласын лексикография дейді. Яғни бұл сөздік жасаудың методикасы мен техникасын үйрететін ғылым деген сөз.
Лексикография теориясы сан алуан сөздік жасаудың мол тәжірибелерін ғылыми тұрғыдан қорытындылаудың негізінде, лексикологиялық зерттеулер мен солардың жетістіктеріне сүйене отырып жасалады. Демек, лексикография мен лексикология бір-бірімен тығыз қарым-катынаста болатын егіз ғылым. Сездіктердің сапасы осы ғылымдардың қаншалықты және қандай дәрежеде зерттелуіне байланысты. Зерттеу жұмыстары неғұрлым жорары әрі жемісті болса, шығарылран сөздіктер де соғұрлым сапалы болмақ. Бүгінгі таңда сөздіктің практикалық мәнімен қоса, оның ғылыми сапасына да ерекше назар аударылады.
Сондықтан сөздік кез келген мекемеде емес, осы мамандықты жете меңгерген ғылыми маман кадрлардың шоғырланған жерінде жасалады. Біздер орыс сөздіктерінен лексикографиялық еңбектердің тек методикасы мен құрылысын ғана үйреніп отырғанымыз жоқ. “Октябрь революциясы” тудырған барлық жаңа құрылымдарды осы тілден кейде сөзбе-сөз тікелей қабылдасак, кейде өз сөзімізбен аударып алудамыз. Сол арқылы қазақ тілінің сөз байлығын шексіз молайтып, жан-жақты кемелдендірудеміз. Қазіргі кезде өз ана тілімізде қандайлық мәдени-рухани тілектерді, пікірлерді білдіру керек болса, соның бәрін де нақтылы, әрі емін-еркін дәл жүзеге асыруға болатындай дәрежеге жеттік. Соның нәтижесінде тіліміздегі сөз байлығын жиып-теріп, хатқа түсіріп, іштей саралап, алуан түрлі сөздіктер жасауға мүмкіндіктер туып отыр. Қазіргі кезде орыс тілі білімінде қандай сөздіктер шықса, өзге ұлт республикалары да осы үлгіні шығармашылық жолмен пайдаланып, өз тәжірибелеріне ендіріп келеді. Советтік түркологиялық
1. Әуелбаев Ш. Бастауыш кластарда қазақ тілін оқыту методикасы.Алматы,
2. Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы,1998.
3. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы:Ана тілі,1992.
4. Әуелбаев Ш. Бастауыш класс оқушыларының каллиграфиясын жетілдіру. А.,1987.
5. Жұбанов Қ. Қазақ тілінің жоғарғы курсы. Алматы,1999.
6. Жұбанова М.Сауат ашу методикасының мәселелері.Алматы,1987.
7. Жұбанова М.Бастауыш кластарда қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы,
8. «Қазақ тілін оқыту методикасы». Ә.Исабаев. Ташкент, 2003 ж.
9. Е.Абдувалидов. Жаңа педагогикалық технология.
Ташкент, 2001 ж.
10. Қ.Қабдықайырұлы. Оқытудың педагогикалық жаңа технологиясы. Аламты, 1999 ж.
11. Ф.Оразбаева. Тілдік қатынастар: теориясы және әдістемесі. Алматы, 2000
12. С.Рахметова. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1991 ж.
13. Ә.Ишмухамедов. Қызықты грамматика. Алматы, 1984 ж.
14. С.Рахметова. Кіші жастағы оқушылардың тілін дамыту. Алматы, 1978
15. Г.Қосымова, Ж.Дәулетбекова. Қазақ тілі. Алматы 2005-193б
16. К.Назарғалиев. Алматы : Атамұра, 2006-208б
17. Кононов.А.Н. Грамматика современного турецкого языка. - М-Л., 1956. – 309 с.
18. Сарбалаев Н. Адвербилизация туралы.- Қазақ тілі мен әдебиет. Алматы, 1994. - 35-39 б.
19. Гулямов А.Г. К вопросу об адвербиализаций в узбекском языке. Уч. записки ТГПИ.
20. Қазақ тілі энциклопедия. Алматы 1998ж – 362б.
        
        Мазмұны Кіріспе......................................................................................................................3 1. Сөздік туралы түсінік.........................................................................................5 2. Сөздіктің түрлері................................................................................................7 2.1. Түсіндірмелі сөздік.........................................................................................7 2.2. Этимологиялық сөздік..................................................................................102.3. Фразеологиялық сөздік.................................................................................12 2.4. Диалектологиялық сөздік.............................................................................142.5. Терминологиялық ... 
2.6 ... ... Арнаулы сөздік............................................................................................ ..21
2.8 Синонимдік сөздіктер....................................................................................23
3. Сөздікпен жұмыс...............................................................................................25
3.1 Сөздікпен жұмыс ... ... ... ... тізімі........................................................................30
2
КIРIСПЕ
Қазіргі қазақ тілі лексикасын меңгеру үшін қазақ тілінің сөздіктері ... ... ... жеке тілдің сөздік құрамының, әлеуметтік топ диалектісінің, жазушы шығармаларының лексикалық ... ... ... сөз ... идиомдарды әліпби негізінде я тақырыптық тұрғыдан жүйеге түсіріп, олардың мағынасын ашатын, аудармасын ... ... ... ... ... кітап болып, басылып шығуы да, қолжазба ретінде көшіріліп, тарауы да мүмкін.
Сөздіктің түрлері өте көп. Қазіргі кезде компьютер мен ... ... ... ... ... басымдылығы айқын болып келеді.
Сөздік максаты мен мәні жағынан түрлі-түрлі болып келеді. Сөздіктегі сөздер алфавит ... ... ... ... мен ... ... ... оларды жүйеге келтіру жұмыстарын тексеретін тіл білімінің саласын лексикография дейді. Яғни бұл сөздік жасаудың ... мен ... ... ғылым деген сөз.
Лексикография теориясы сан алуан сөздік жасаудың мол ... ... ... қорытындылаудың негізінде, лексикологиялық зерттеулер мен солардың жетістіктеріне сүйене отырып ... ... ... мен ... ... тығыз қарым-катынаста болатын егіз ғылым. Сездіктердің сапасы осы ғылымдардың қаншалықты және қандай дәрежеде зерттелуіне байланысты. Зерттеу жұмыстары неғұрлым ... әрі ... ... ... ... де ... сапалы болмақ. Бүгінгі таңда сөздіктің практикалық мәнімен қоса, оның ... ... да ... ... аударылады.
Сондықтан сөздік кез келген мекемеде емес, осы мамандықты жете меңгерген ғылыми маман кадрлардың шоғырланған жерінде жасалады. Біздер орыс ... ... ... тек методикасы мен құрылысын ғана үйреніп отырғанымыз жоқ. "Октябрь революциясы" тудырған барлық жаңа құрылымдарды осы ... ... ... ... қабылдасак, кейде өз сөзімізбен аударып алудамыз. Сол арқылы қазақ тілінің сөз ... ... ... жан-жақты кемелдендірудеміз. Қазіргі кезде өз ана тілімізде қандайлық ... ... ... білдіру керек болса, соның бәрін де нақтылы, әрі емін-еркін дәл жүзеге асыруға болатындай ... ... ... нәтижесінде тіліміздегі сөз байлығын жиып-теріп, хатқа түсіріп, іштей саралап, алуан түрлі сөздіктер жасауға мүмкіндіктер туып отыр. Қазіргі ... орыс тілі ... ... ... шықса, өзге ұлт республикалары да осы үлгіні шығармашылық жолмен пайдаланып, өз тәжірибелеріне ендіріп келеді. Советтік түркологиялық
3
лексикографияның кұрамының бір ... -- ... ... да ... ... ... ... Біздер сөздіктердің құрылым-құрылысы мен методикасын жылдан-жылға жетілдірумен ... ... ... ... арақатынасына қарай іштей саралай отырып, оларды белгілі бір нормаға келтіру бірінші ... ... ... ... басылып шыққан сөздіктерде әртүрлі алалықтарға жол беріліп келді. Ең, алдымен, сөздердің жазылуында бірізділік ... ... Бұл ... ... ... мен күрделі сөздердің, сөз тіркестерінің арақатынасы жөнінде біркелкі көзқарастың жоктығынан туғандығы рас. Лұғат (словник) жасалмай тұрып, сөздік құрастыруға болмайтындығын ескерсек, бір ... ... ... ... ... ... ... жасауға үлкен қиындықтар келтіретіндігін түсіну қиын емес. Көркем шығармаларда кездескен диалектизмдер мен ... ... кез ... ... ... ... жол берілді. Әдеби тілдің сөздігіне алынатын грамматикалық формалар мен тұлғалар да күні бүгінге дейін сараланып болды деуге келмейді. Сөз ... ... ... ... дәл түсінік беру, сөздерді қолданудағы арақатынасын айқындап, стильдік белгі қою, ... ... жай ... ажыратып көрсету -- сөздік жұмысына үлкен жауапкершілікті арттырып, қиындата түседі.
4
1. Сөздік туралы ... ... ... өзге ... ... түсіндіру мақсатында ерте заманда жасалды. Грекияда б.з.б. V ғасырда, Үндістанда б.з. XII ғасырда ... ... XIII ... ... ... ... ... халықтарының алғашқы сөздігі XI ғасырда жазылған Махмұт Қашқаридың "Диуани лұғат-ат-түрк" еңбегі саналады. Кейінірек екі тілді ... көп ... ... жасалды. Мысалы, араб-парсы, түрік-моңғол сөздерін салыстыру тұрғысынан Замахшаридың "Мұқаддимат әл-адаб" сөздігі (XII ... Әбу ... ... ... ... ... атты қыпшақ тілінің грамматикасы мен сөздерінің жинағы (XIV ғасыр), Жамал әд-Диннің араб-қыпшақ сөздігі ретінде құрастырылған ... ... (XV ... ... ... ... сөздіктері 1860 жылдардан бастап жарық көре бастады. Сөздіктің әлеуметтік қызметінің маңызды ерекшелігі: дерек көзі ... ... ... ... болады; сөздердің мағынасы мен дұрыс қолданылуы туралы нормативтік бағыт береді, т.б. Сөздік ... ... ... мен ... ... ... саласы зерттейді.
Сөздіктердің түрлер:
Сөздіктердің түрлері өте көп, шартты түрде оларды лингвистикалық,
филологиялық және ... ... ... ... деп ... ... сөздіктерде белгілі бір салаға қатысты ұғым, дерек, зат, құбылыстар сипатталса, лингвистикалық сөздіктер ... ... ... бір тілдің лексикасы мен фразеологиясын түсіндіруді мақсат тұтады. Мұндай сөздіктер әдеби тілдің әбден қалыптасып, халықтың тіл мәдениеті кемелденген тұста, сөз ... ... ... ... қажеттілігі туындаған жағдайда жасалады. Лингвистикалық сөздіктердің бірнеше түрлері бар: екі тілді не көп тілді аударма ... т.б. ... ... бір ... сөздерді басқа тілдің балама сөздерімен беріп, ұлттар арасында сөз алмасу үрдісін, өзара қарым-қатынас жасауды дамытса, түсіндірме сөздіктер сөздердің лексика-грамматикалық ... ... ... ... маңызды ақпараттық дереккөзін сақтаған рухани қазына ретінде қабылданады.
Көп елдерде ұлттық тілдің түсіндірме сөздіктерін жасау ... тіл ... ... бөлігі ретінде арнайы мемлекеттік бағдарламаларға енеді. Синонимдер сөздігі сөздің экспрессивті-стилистикикалық реңі мен мағынасын сол сөзге мағынасы жағынан жуық келетін басқа бір ... ... ... ... жиынтығын құрайды. Омонимдер сөздік тұлғасы бір, мағыналары әр түрлі сөздерді, ал ... ... ... ... сөздерді қамтиды. Фразеологиялық сөздіктер тілдегі тұрақты тіркестердің (идиомдар, фразеологизмдер) мағынасын түсіндіріп, стилистик. сипатын айқындайды. Этимологиялық сөздіктер жеке сөздердің тарихын, шығу ... ... ... ... ... дұрыс жазылуын, ал орфоэпиялық сөздік дұрыс айтылуын
5
көрсетеді. Терминологиялық сөздіктер жеке ғылым салаларына байланысты терминдерді түсіндіреді, олардың түрлері кәсіп ... ... ... ... ... ... белгілі бір тілде сөйлеушілердің ұлттық ерекшеліктерін сипаттайды. Топонимикалық сөздіктер жер-су аттарын түсіндіруге, қаламгер тілінің сөздігі оның ... ... ... тіл байлығын қолдану ерекшелігін тануға арналған. Мұнан басқа да диалектологиялық, ономастикалық, паронимдік, жиілік, жаңа атаулар, т.б. сөздік түрлері бар. Техниканың ... ... ... ... ... ... жасала бастады. Компакт-дискімен таратылатын немесе компьютерлік жүйенің серверлерінде орналастырылған түрлі электрондық сөздіктер бар.
6
2. Сөздіктің ... ... ... ... ... ... ... - қазақ тіліндегі сөздердің мәнін ұғындыратын лұғаттық, анықтамалық құрал. Тіліміздің лексика-граммататикалық, мағыналық, стильдік ... ... ... екі рет ... көрген:
1) екі томдық түсіндірме сөздік (1959 - 61, жалпы редакциясын басқарған - академик І. ... ... 18135 сөз, 3371 ... ... қамтылған;
2) он томдық академиялық сөздік (1974 - 86, жалпы редакциясын басқарған - А. ... ... 66 мың 994 атау сөз, 24 мың 508 ... ... ... ... 91 мың 502 ... бірлік алынып, оларға 103 мың 708 мағыналық сипаттама берілген. Сөздердің қазақ тілінің бүгінгі қолданысында бар ... ... үшін 1089 ... 2597 ... 180 жеке ... пен ... 12 аударма әдебиеттен, 17 оқулықтан, 14 журнал мен 7 газеттен - ... 2827 ... ... ... саны 250 мыңға жуық мысал-үзінділер келтірілген.
Сөздерді дұрыс таңдау, оларды орфография ... ... ... ... атау ... қай тілден ауысқандығын, қай сөз табына қатысты екендігін, қай ... ... ... ... ... ... ... шартты белгілер қою және мағыналары мен мағыналық реңктерін дәл ашып, айқын түсінік беру ... ... ... тілі ... ... сөздерді дұрыс қолданудың анықтамалығы ретінде де маңызды рөл атқарады.
Қазақ тілінің 15 томдық түсіндірме ... ... ... Мәдениет министрлігінің Тіл комитеті бойынша 15 томдық 10 000 дана таралыммен шығарып, жуырда Астанада тұсаукесерін өткізді. Бұл ... 1974 - 1986 ... ... ... көрген 10 томдық кейін араға ширек ғасыр салып барып, жарияланып отырған қазіргі лексикография талаптарына сай ... ... ... ... ... ... атындағы Тіл білімі институтының ғалымдары.
Сонымен, осындай қомақты дүниенің арқасында қазақ тіл ғалымдарының сөздік жасауда түркі дүниесінде ... ... ие ... ... ... ... ... бола қоймас. Ендігі қызмет осы байлыққа, қазынаға
әркімнің қолы жететіндей ету. ... ... ... ... ... қол жеткізіп отыр деген сұраққа көңіл бөлер болсақ, менің ойымша, сөздік жасау ғалымдардың жеке-жеке айналысатын жұ - мысы ... Бұл үшін ... ... мен жас ... тізе ... ... істеу керек. Өйткені, ол - өте ауқымды іс-шара. Ал ... ... ... ... істеу мәдениеті, қалайша екен, жақсы дамымаған. Бұл салада қазақ тіл ғалымдары осы жарты ғасырдай бұрын ұжымдасып жұмыс істеудің ... ... ... 1959 - ... ... ... ... 10 томдық түсіндірме сөздігін жасап шығарған еді. Енді осы ... ... ... ... кейін
А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында одан әрі жалғасын тапқан. аясында Қазақстан Республикасы Мә - де - ниет министрлігі Тіл ... ... ... ... 15 ... бұл ... Тәуелсіздік жылдарында тіл саласында атқарылған ауқымды істің бірі екендігі даусыз. ... ... тіл ... үлкен табысы ретінде көпшіліктің қолдануына ұсынып отыр.1974 - 1986 жылдар аралығында жарық көрген 10 ... ... ... ... ... ... ... ғылымдарының докторы, профессор А.Ысқақовтың редакторлығымен 65 000-ға жуық атау сөз бен 24 мыңнан аса ... ... 92 000-ға жуық ... ... ... Сөздік 2,5 мың автордың еңбектерінен 250 мыңға жуық дәлел-дәйектеме келтірілген, қазақ әдеби тілінің бай сөздік қорын сан ... аша ... ... сұ - ... ... ... ... ұжымдық еңбек болды. Бүгінгі таңда он томдық сөздік
сирек кездесетін басылымдар қатарында.
Түсіндірме ... алға ... ... бір ... белгілі дәуірде, жалпы халықтық сипат алған сөздерге мағыналық, стильдік әрі грамматикалық жағынан сипаттамалар беріп, тілдің қазіргі даму сатысындағы ... ... сан ... ... анықтау. Солардың мағыналық нормаларын, стильдік түрлі қолданыстарын саралап көрсету міндеті жүктеледі. Сонымен қатар сөздердің ... мен ... ... еқ дұрыс деген қалпын айқындай отырып, соған ... ... ... ... түсіндірме сөздік кейде нормативті сөздік деп те аталады. Нормативті түсіндірме сөздік біртомдық және көп томдық болып та, жасала береді. ... ... ... көп томдық түсіндірме сөздікті кейде академиялық сөздік деп те айтады. Орыс тілінде үш түрлі (17 том үлкен сөз-дік, төрт том ... ... бір том кіші ... ... сөздік басылып шықты. Академик В. В. Виноградов: "Ұлт тілінің түсіндірме сөздіктері сөйлеу мәдениетінің ең күшті құралы ғана емес, сонымен ... сол ... ... -- деп ... В. И. Ленин орыс әдеби тілінің жан жақты түсіндірме сөздігін жасаудың соншалықты ... ... ... оны ... ... ... күш ... әкелік қамқорлық көрсеткен болатын. Демек, әрбір тілдің түсіндірме ... ... ... мен ... ... жетілген кезінде соншалықты қажет екендігін аңғарамыз. Бұл кезеңде бүкіл баспасөз, мектеп, радио, телевизияның барлығы да ... ... ... ғана ... істеуді талап етеді. Қазіргі біздің еліміздегі әрбір ұлт республикалдры өз ана ... ... ... ... ... кірісті деуге болады. Бұл салада қазақ тіл ... да ... ... етіп келеді. "Қазақ тілінін, түсіндірме сөздігі" ең алғаш рет екі том болып, 1959 және 1961 жылдары басылып ... ... ... даму ... алып ... та, ... тілдің нормативті сөздігі
8
бір мәрте емес, әлденеше рет жасалған. Олар бірден-бірге кемелденіп ... ... ... ... елде ... ... сөздік бірден жасалмаған. Қазақ ССР Ғыльм академиясының Тіл білімі институты 1967 жылдан бастап "Қазақ ... ... ... көп (он том) етіп ... ... бел шешіп, қайыра кіріскен еді. "Сабақты ине сәтімен" дегендейін, сол игілікті еңбекті шығару 1974 жылы басталып, ... томы ... 1986 жылы ... ... Бұл ... алға ... ... қазақ тілінің сөз қорындағы сөздерді мүмкін болғанынша түгел қамтып, хатқа түсіру, есебін алу, Тіліміздегі ... ... дәл ... ... ... ... ... белгілеу.
Сөздікте сөздердіқ қолдану аясы мен шегін, тарихи және территориялық таралу әдісін, сондай-ақ, змоциялы-экспрессивті ренін сипаттайтын да белгілер ... ... ... негізінен мынадай төрт топқа жіктеледі:
1. Әдеби тіл шеңберінен тыс қолданылуы шегін көрсететін белгілер: ... сөз, ... сөз, ... ... тән сөз, диалектілік лексика
2. Әдеби тілдің белгілі бір саласында ғана жұмсалатынын көрсететін стильдік ... ... ... ... лексика, діни сөз, мифологиялық сөз, көнерген сөз, тарихи сөз, жаңа сөз, поэтикалық сөз т. б.
3. Ғылымның белгілі бір ... ғана ... ... ... белгілер: биология , химия, музыка, медицина, спорт, авиация;
4. ... әр ... ... ... көрсететін белгілер: экспрессивті, эмоционалды сөз, сыпайы сөз, т. б.
Сонымен бірге сөздікте азын-аулақ болса да қай сөз қай ... ... ... ... ... де ... Мысалы: араб сезі, иран (парсы) сөзі, монғол сөзі, орыс сөзі (ор.) т. б.
Аталған неше ... ... ... ... түрік халықтары сөздіктерінің бәрінен де өте-мөте бай екендігін ескерсск, бұл сездіктің, бағасы мен ... ... ... ... Әрбір сөздің мағыналарына қысқа түрде тұжырымды анықтама беруге тырысқан. Сөздің негізгі заттық мағынасы ... ... де, онан соң ... және ... ... ... Сөз ... бәрі де белгілі цитаталармен құжатталынып, келтірілген мысалдар кімнен және онын қай шығармасынан алынғандығы ... ... ... өз ... ... Жамбыл, Махамбет т. б.) арқылы көрсетілген. Реестр сөздің анықтамасы, оған берілген грамматикалық, шығу төркіні (қай тілдің сөзі екендігі) мен қай ... ... ... ... ... келтірілген түрлі мысалдар, бір сөзбен айтқанда, сөздік мақала деп ... ... ... ... мен ... айқындауға берілген нақтылы мысалдар, келтірілген иллюстрациялық материалдар сөздің қолдану аясын, стильдік мәнін мүмкіндігінше толық және айқын етіп дәлелдеуді ... Сол ... олар атау ... қойылған грамматикалық, стильдік белгілерге сай, сөздің табиғатын, ... ... ... анық ашып ... ... және ... жағынан ұстамды да тұжырымды болып келуі қадағаланады.
9
Қазақ тілінің түсіндірмелі сөздігі сияқты қомақты ... ... ... -- ... ССР Ғылым академиясы Тіл білімі институтының шығарған шын мағынасындағы шынайы халық кітабы. Бұл көптің ... -- ... ... ... қазына. "Қазак тілінің көп томды басылымы -- бүкіл халықтың ғасырлар бойғы сары алтындай сақталған төл казынасы, ортаймай, ... ... ... ... ... ... ...
Этимологиялық сөздік(грек. etymon - ақиқат, logos - сөз), ... бір ... ... шығу ... ... ... дыбысталу түрі мен мағынасын анықтайды. Сөз тарихы, мағынасы тіл тарихымен, сол тілді жасаушы, қолданушы халық тарихымен, өткендегі тұрмыс-салтымен, ... ... өзге ... ... ... ... Орыс тілі бойынша А.Преображенский, М.Фасмер, Н.М. Шанский, В.В. Иванов, Т.В. Шанская, т.б. ... ... бар. ... ... ... ... ... тілдерінің этимологиялық сөздігі" (Лейпциг, 1878) еңбегінен басталады. 1969 ж. Хельсинкиде шыққан М.Рясяненнің ... ... ... ... ... 1972 ж. ... ... ағылшын ғалымы
Дж. Клосонның "XIII ғасырға ... ... ... ... ... ... тілінің қысқаша Этимологиялық сөздігі (1966), т.б. жарық көрген. Этимологиялық сөздіктің анықтамасы ... 2 ... ... ...
1) ... ... - сөз ... морфемалардың даму тарихын дәл анықтап, ғылыми негізде түсіндіру;
2) Халықтық этимология - кейбір адамдардың жеке сөз ... ... ... ... сөздіктегі ғылыми этимология 5 түрлі принципке (генеалогия, фонетика, морфология, семантика, этимология) сүйенеді.
Этимологиялық сөздікте материал ... ... ... ... ... ортақ негіз болған түбірден тараған сөздердің тобына беріледі. Ал кірме сөз болса, қай ... ... ... ... егер төл сөз ... ... ... тәртібі беріледі. Этимологиялық талдаудың мақсаты - сөздің ... ... ... ... тарихи даму, өзгеруін көрсету. Этимологиялық сөздікте қолданылатын этимологиялық зерттеулердің негізгі әдістері: салыстырмалы-тарихи, ... ... ... ... тәсілі, т.б. Этимологиялық сөздіктің анықтамалары мен тұжырымдары, зерттеулері ... ... ... ... келтіруге, алғашқы уәжді анықтауға қатысты номинациялау мәселесімен, тіл даму тарихындағы ремектілі құбылыстарды анықтауға этнолингвистикамен, лексикологиямен, тарихи морфологиямен, т.б. ... ... ... ... сөзі ... ... аға-іні деген екі сөзден тұрады. Қолқа сөзінің тарихи ... ескі ... ... бар, яғни "қол - ... тілеу, сұрау" деген етістік. Көптеген сөздердің мағынасы қолданыс тарихына байланысты өзгеріп кеткен. Осы бағытта қазіргі тілімізде мағынасы түсініксіз немесе тұлғасы о ... ... ... ... ... ... сыры осы ... ашылып, сөздердің түп-төркіні, сыры белгілі болды.
Шығу тегі шет ... ... қай ... ... ... ... айтылғандығы көрсетілген. Мәселен, такелаж деген орыс сөзі өзгере келе каталажка, ал қазақ ... ... ... одан ... ... ... кеткендігі түсіндірілген.
Сөздікте реестрге алынған сөзден кейін әдеби шығармалардың түрлі нұсқаларынан ... ... ... ... біраз сөздерге түсініктеме беріліп отырған. Сөздік мақалаларда әр автордың берген талдауларынан басқа, жеке сөздін этимологиясы жаиында бұрынды соңды айтылған зерттеушілердің ... ... қоса ... ... ... бірнеше мақалаларды келтірейік:
Артель. Содан кейін артель ұйымдасты да, мен ... ... ... ... ... Бұл сөз ... орыс ... еңгенмен, оның төркіні түркі тілдерімен байланысты. А. Г. ... Н. В. ... ... бойынша, артель сөзі `татар тіліндегі ортақ және ел деген дербес сөздерден құралып, "бірлестік, ортақтық" деген мағынаны білдіретін болған. Басқалардың ... ... ... сөзінің түбірі түркі тілдеріндегі орта, орталай, деген ... ... ... ... ... ... орыс ... кірме сөз ретінде еңген артель сөзі казір өзгертілген түрінде, жаңа мағынада түркі тілдеріне кері ... ... жүр. ... ... ... арты ... барымтаға соғады (С. Мұқанов). Қейбір тілдердің фактілері бізді бұл ... ... ... жақындата түседі: туваша -- барымдаа -- 1) негіз; 2) себеп. Монғолша -- баримт ... ... ... ... 2) факт, жағдай; 3) есеп. Тіліміздегі барымта зат есімінің шығу төркіні "себеп, негіз ... ... ... ... ұштасады, өйткені барымта себепсіз, негізсіз, дәлелсіз болмайды. Біздіңше, түркі тілдеріндегі барымта сөзі ... ... ... ... ... мағынасындағы баримт сөзінен шыққан болуы керек. Баримт түркі тілдерінің артикуляциялық базасына сай барымта болып өзгерген және оның мағынасында ... ... ... тәрізді. Барымта сөзінен барымта сөзінен барымталасу сияқты туынды етістіктер ... ... ... -- ... ... ... ... қабысуынан талап ететін өте жауапты да қиын жұмыс. Ол туған халқымыздың ежелгі тарихын емін-еркін білумен қатар тарихи ... ... ... да жете ... ... етеді. Аталған сөздікті жасауда мақсат сөз төркінін іздеушілерге ой салып; бағыт-бағдар сілтеу екендігі даусыз.
11
Тіліміздегі түбір тұлғасы әзірге онша ... емес ... ... онан әрі ... ... ... ... шығару -- болашақта атқарылатын іс.
2.3. Фразеологиялық сөздік
Фразеологиялық сөздік белгілі бір ... әр ... ... ... ... ... мағыналарын түсіндіреді. (ред. бас. А. И. Молотков) 1967жылы ... ... Бұл ... орыс ... төрт мыңнан астам фразеологиялық оралымдар қамтылып, олардың мағыналары талданған және айқындайтындай әдебиеттен мысал берілген. Мақала былайша құрастырылған: Воспрянуть (восстать) ото сна. ... из ... ... ... ... ... пробудиться. Товарищ, верь: взайдет она, Звезда пленительного счастья; Россия вспрянет ото сна, И на ... ... ... наши имена. Пушкин, К. Чаадаеву.
Фразеологиялық сөздік бір тілдік түсіндірме сөздік түрінде де, екі тілдік аударма сөздік түрінде де жасалады. ... сөз ... ... ... ... ... де ... Фразеологиялық сөз тіркестерін, мақал мен мәтелдерді өте-мөте қамтыған сөздік - В. И. Даль ... орыс ... ... ... тілі мен ... ... және т. б. Тілдерде қанатты сөздердің жинақтары бар. атты жинақта (авторы - Н. Төреқұлов) фразеологиялық оралымдарды бір түрі - ... ... ... ... ... түрде түсіндіріледі:

Сонымен, әр түрлі фразеологиялық сөздіктер мен жинақтарда фразеологиялық оралымдар мен олардың түрлері талданып түсіндіріледі. ... ... -- ... сан ... ... ... ... мағыналық жағынан бір жүйеге түсіретін лексикологиялық еңбек. Фразеологиялық сөздіктің басқа (түсіндірме, терминологиялық, диалектологиялық, аударма, арнаулы, т.б.) ... ... ... ерекшеліктері бар. Түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тіл білімінде алғаш рет 11 ... жуық ... ... қамтитын Фразеологиялық сөздік 1977 ж. акададемик Қ.Кеңесбаевтың авторлығымен жарық көрген. Сөздікке қазақ халқының сан ғасырлық тұрмыс-тіршілігін, мәдениетін бейнелейтін образды тұрақты ... ... ... шығармаларында кездесетін өрнекті сөз орамдары, сондай-ақ ауызекі тілде және мерзімді баспасөз беттерінде кездесетін тиянақты тіркестер тобы ... ... ... ... ... ... қолданылу орайы көрсетілген. Сөздікте кездесетін алғыс, қарғыс мәнді, діни мағыналы фразеологизмдерге диалектілік тіркестерге стильдік белгілер қойылады. Фразеологиялық сөздікте ... ... ... мен ... ... ... ... белгімен ерекшеленген. Етістікке бітетін фразеологизм ауызекі тілде, көркем шығармада қалай аталса, ... ... ... ... ... ... ... көбінесе ашық райда берілген. Мысалы, Жүрегі тас төбесіне шықты. Жүрегі (зәресі) ұшты (шошынды), зәресі кетті. Қатты ... ... ... ... ... ... тас ... шықты, қалтырап кеттім. Оқ жыландай ирелеңдеп, жайдың оғы басталды. Жүрегі ұшып Күнайым, Ердің қасын бас ... ... ... фразеологиялық сөздігінен басқа 1988 ж. 2300 фразеологиялық тіркесті қамтитын "Қазақша-орысша фразеологиялық сөздік", 2002 ж. ... ... ... жарық көрді. Сөздікте жалпы ұғымның әр түрлі түсініктері нақтыланатын 3 мыңға жуық мысал бар.
Фразсологиялық сөздік тілдсгі сан алуан тұрақты сөз ... ... ... кең ... ... ... тіліміз фразеологияға соншалыкты бай.
Бұлар аз сөзбен көп ойды жеткізу үшін ... ... ... ... ... жасауда да бұлардың алатын орны ерекше. Мәдениеті қарыштап дамыған елдердің ... ... ... бар. ... ... ... ... сөздігі 1977 жылы академик Кеңесбаевтың авторлымен жарыққа шықты. Сөздікте тілміздегі он мыңнан астам фразеологиялық ... ... ... ... ... түсініктеме беріліп, қолданылу орайы көрсетілген. Қазақ фразеологизмдерінің синонимдері мен ... да, ... ... ... Кей ... жекелеген фразеологизмдердің тууы мен жасалуы да сөз болады.
Сөздікке негіз болған Тіл білімі ... ... үш ... астам картотека қорындағы қыруар материалдар екендігі сөзсіз. Сонымен қатар автордың ұзақ жылдар бойы ел ішінде ... ... ... ... материалдарын да молынан пайдаланған. "Сөздіктің кұрылысы мен ... ... атты ... ... сөздіктің құрылым-құрылысы мен жасалу принциптері жайында кең түсінік берілген. Мұның өзі сөздікті ... ... ... ... тигізетіндігі даусыз. Кітапқа сөздік материалдармен қоса "Қазақ тілінің ... ... ... ... теориялық мақала да ендірілген. Сонымен бірге "елтаңба туралы", "ай санау дәстүрлері ... "жыл ... ... атты үш ... ... материалдар да бар. Сөздіктін сонынан "Шартты қысқартулар" тізімі мен ... ... "Сөз ... ... ... ... ... шығаруға автор көп еңбек сіңіргендігі байқалып тұр.
Сөздіктің жетістігі мен қатар кем-кетік, кемшіліктері де жоқ емес.
Сөздіктің құрылымы мен құрылысын, жасалу принципін ... ... ... ... ... ... бірнеше мысалдар келтірейік.
13
Бас иді. 1. Разылық білдірді, көрсетілген құрметке ілтипат білдірді. Әнші әнін аяқтап, залдағыларға бас иді.
2. Мойынсұнды, көнді, ... тізе ... ... ... бар, ... бар, ойы бар. Бұл -- ... бас ... ел емес. Өрісі қатты тарылды. Ел корғайтын ерлердің, аяғына барып бас иіп, Алдияр деп жалынды.
Қол тума. 1. Өз ... ... ... Бұл тұйе -- ... ... қол ...
2. Өз қолымен орнатқан, жасаған.
Ақ түйенің қарны ... ... боп ... ит ... ... төгілді. (Ішкені алдында, ішпегені артында болып, молшылыққа батты). Сол күннен бастап Итбай аулында ак, түйенің қорны жарылды (С. М.).
Фразеологиялық ... ... бір ... әр түрлі фразеологиялық оралымдарды қамтиды, олардың мағыналарын түсіндіреді. ... ... бір ... ... ... ... де, екі ... аударма сөздік түрінде де жасалады.
Фразеологиялық сөз тіркестері белгілі дәрежеде түсіндірме сөздіктерде де қамтылады.
2.4. Диалектологиялық ...
... - ... тілі ... оның ... жеке сөйленістерінің лексикалық ерекшеліктері мен құрамында сирек кездесетін фонетикалық, грамматикалық құбылыстарынан мәлімет беретін сөздер ... ... ... аумағында жиналған материалдармен қатар Қытай, Монғолия, Ауған, Иран, Ресей, т.б. шетелдердегі қазақ диаспорасының тілінен алынған деректер пайдаланылған. Сөздік тіл ... ... ... жоғары оқу орындарының оқытушылары мен студенттеріне, оқу-ағарту ісі мен ... ... және ... ... ... ... алқасы:
Ө. Айтбайұлы, С. Әбдрахманов, Ә. Кекілбаев, Е. ... Ә. ... Б. ... М. ... Ш. ... М. ... Р. ... Х. Көбей.
Қазақ халқының ауызекі сөйлеу тілінде қыруар жергілікті ерекшеліктер бар Бұлардың көпшілігі фонетика мен ... гөрі ... ... ... ... ... тіліндегі сөз таптарының барлық түрінен де жергілікті ерекшеліктер табылады. Бірақ бір сөз табы (зат ... ... сын ... ... сөздерге өте-мөте бай, ал қалған сөз таптарында олар ... көп емес ... ... ... сөз ... ... жеке сөздік етіп шығару жалпы халық тілінің сөз байлығын жете білуге үлкен жәрдем ... тіл ... ... ... ... тигізеді. Ара-тұра әдеби тілдің сөз қорын көбейтуге де ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер негізінен көне тайпа тілдерінің
қалдықтары болса, екінші жағынан, басқа тілдерден ауысқан кірме ... ... ... 1937 жылдан бастап, қазақ тіліндегі диалектілік ерекшеліктерді жинау қолға алынды. Сол ... ... ... Ж. ... ... ... ... ерекшеліктері" атты тұңғыш сөздігі 1955 жылы басылып шықты. Сөздіктің алға қойған мақсаты: ... ... ... ... ... ... олардың әр алуан мағыналарын түсіндіру, ол ерекшеліктердің әдеби тілмен, кейбір басқа ... ... тіл ... ... ... ... еді. Кітапқа қазақ тілінің 1521 жер-гілікті ерекшеліктері ендірілпен. ... әр ... ... ... әдеби тілдегі баламаларымен, бірде сипаттама түрінде түсіндіріліп, тиісті мысалдар келтірілген. Мүмкіндігіне қарай, ... ... ... өзге ... тілдеріндегі, атап айтқанда, қырғыз, қарақалпақ, өзбек, ұйғыр, татар және моңғол тілдерінің ескілі-жаңалы материалдарымен ... ... ... ... құндылығын недәуір арттыра түскен. Қітапқа жеке сөздермен қатар жергілікті халықтың ... ... ... сөз ... де ... ... да ... түсініктер берілген. Мысалы: жамбар тарту, ауыздап жіберу, бала қүшақтау, бірі шек болу, еркектеп кету, орам болу, сұрам беру, жоқ ету, ... ... т. б. ... ... ... ... өте-мөте танымал белгілі сөздердің де орынсыз сөздікке еніп ... ... ... ... ауу ... ... ... дарбаза, долы (қатты дауыл), жасауыл, желек, жер шыгып ету, ... ... ... ... ... ... семіру, т. б.
Жеке сөздердің шығу төркінің (этимологиясын) әртүрлі жолмен анықтап, оларды құжаттандыруды бірізділік ... ... бірі ... енді бірі өте қысқа түсіндірілген.
"Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігін" екінші рет профессор С Аманжолов 1959 жылы ... ... ... ... жергілікті тіл ерекшеліктері енген. Автор қазақ тілі мамандарының әр жылдардағы жазып алған экспедициялық материалдарын молынан пайдалана ... ... қоса ... және ... газеттерден, халықтың ауыз әдебиеті мұралары мен көрнекті ақын-жазушылардың шығармаларынан бай материалдар жинап, ... ... ... ...
Ж. ... пен С. Аманжоловтардың сөздіктерінің біреуінде кездескен сөз екіншісінен де табылып отырады. Алайда ... ... ... ... көп ... ... толықтырып отырғанымен, кей жағдайда өзара алалықтар да тудырып отыратындығы аңғарылады. Мәселен, албар деген ... ... ... қора ... ... деп түсіндірілсе, Аманжоловтың сөздігінде ат қора (конюшня) делінген. Аяқкиіз -- іргелік киіз, үйдің ... ... ... төсейтін киіз.
Бірлі жарым ұсақ-тұйек кемшіліктері болғанымен, түптеп келгенде бұл екі ... ... ... ... тік тұрғызып, етек алып дамытуға үлкен үлес қосты. Онан ... де ... ... ... ... ... ... жиналды. Солардың нәтижесінде бірсыпыра адамдар ғылыми диссертациялар қорғап, ғылым кандидаты немесе ... ... ... дәрежеге ие болды. Сонымен қатар өңдеп, толықтырып, жаңа сөздік ... да ... ... ... ... ... ... лексикасынан тыс жатқан, бірақ ұлттық тілдің жергілікті тармақтары болып табылатын диалектілер немесе сөйлеу дыбыстарына тән сөздер мен сөз ... ... ... бір ... тән ... ... ... сөздігін құрастырудың және оларды жете білудің тілдің тарихи даму ... оған тән ... ... ... мәні бар. Ұлт ... ... жергілікті диалектілерге тән әр түрлі ерекшеліктерді салыстыру тілдің тарихи дамуын танып білуге көмектеседі. ... ... ... ... ... ... бірақ олар жалпыхалықтық болып есептелмейді. Өйткені, олардың басым көпшілігінің жалпыхалықтық тілде баршаға түсінікті баламалары бар. Диалектілік ... ... ... диалектизмдер, сәйкесссіз диалектизмдер, семантикалық диалектизмдер деп үшке жіктейді. Қалиев құрамы жағынан нағыз лексикалық ... ... ... этнографиялық диалектизмдер деп бөледі. Ғалым диалектілік сөздер негізінен әдеби тіл лексикасына кірмейтінін дәлелдей отырып, оларды белгілі бір ұғымды ... ... ... тілде жоқ болған жағдайда әдеби тілге енгізу керектігін ескереді.
Қазақ терминологиясында диалектілік лексиканың терминденуі ... ... ... тым жиі болмаса да кездеседі. Мәселен, Ақтөбе, Батыс Қазақстан облыстарының жекелеген аудандарында қолданылатын төп сөзі биология ... ... орын ... Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігінде бұл сөзге - деген түсініктеме беріл - се, 1988 ж. ... ... ... ... ... төп ... терминіне - деген анықтама ... ... кен ісі және ме - ... ... ... ... ... сөзіне мынадай анықтама берліген: дейді. ... ... ... сөзі Маңғыстау, Түркіменстан, Ташкент аумағында айтылатын сөздер. Байқап отырғанымыздай диалекті сөздің білдіретін ұғымы мен терминдік ұғымның ұқсастығына (қою, ... және ... ... ... ... ... су) орай термин жасалынған.
Биология саласының түнек термині диалект сөздің терминденуі ... ... ... сөздікте түнек сөзіне деген мағынаны білдереді. Терминологиялық сөздікте бұл терминге деген
16
анықтама берілген. Екі анықтамадан аңғарылған ... - ... ... ... сөзі ... бар жа - нуар - ... ... өтетін орны деген ұғымды біл - дірсе, терминологиядағы түнек керісінше ондай тұрақты баспанасы жоқ жануарлардың түнейтін ... ... ... ... бұл ... ... жақтары көбірек. Ең алдымен, екеуі де жануарлардың түнеп шығатын ... ... ... де ... ... ... екеуі де жайлауда, тауда т.б. елді мекеннен тыс жерде болады. Бұл жерде де ... ... ... ... ... ... отырған ұқсастықтар бұл салыстырылып отырған ұғымдардың ортақ белгілері болып табылады. Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданында ұйым мағынасында ... ... ... Түркіменстан, Қарақалпақстан және Ақтөбе, Қызылорда облыстарының жекелеген аудандарында әдет, дәстүр ... ... ... үрдіс сөздері де аздаған мағыналық өзгерістерге ұшырау арқылы терминденіп, ресми бекітілген терминдер қатарына қосылды. Осы тізімге алқа ... ... ... түнек (лежка), собық (початок), қандауыр (скальпель) сияқты терминдерді де қосуға болады. ... ... ... ... ... ... қазақша баламалары болмай келген сөздердің баламасы ретінде қолданылып жүргендері де бар. Олар: ақжайма ... орам ... ... ... т.б. ... терминденген диалекті сөздердің көпшілігі қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігіне енгізілген екен. Түсіндірме сөздіктен орын алуы - ... ... ... ... ... ... деп ... Сөз болып отырған мәселені қарастыру барысында аймақтық лексиканың екі түрлі жолмен терминденетіндігі анықталды. ... - ... тіл ... ... ... бұл - белгілі бір аймақта қолданылатын сөздің әдеби тілге еніп, жалпы қолданысқа көшкеннен кейін барып терминологиялық ... ... ... ... ... Бұл топқа алқа, собық, қандауыр сияқты сөздер кіреді. ... - ... ... ... терминденуі. Мұндай жағдайда диалекті сөз жалпы қолданысқа ... ... ... бір ... өріске өтіп терминдер қатарынан орын алады. Төп, ұжым, үрдіс, түнек тәрізді сөздер осы екінші жолмен терминденген.Қазақ ... ... ... ... ... ... ғалымдар десе, біз термин шығармашылығында осы уақытқа дейін өте аз пайдаланылып келген бұл қордың терминологиялық лексиканы байытудағы рөлі де ... ... дер ... ... ... ... сөздік -- белгілі бір бір тілдегі ғылым мен ... ... ... саласындағы арнаулы атаулардың сөздігі. Қазақ тіліндегі 1950 жылда дейінгі ... ... жеке ... арналмай, жалпы терминдерге арналып келді. Мысалы: "Атаулар сөздігі" (1931 ж.) "Қазақ тіліндегі терминдер" (1936 ж.), ... ... (1948, 1950 ж.). ... ... революциясынан бергі уақытта қалыптасқан термин сөздерді жинақтап, ... ... ... ... 1950 жылы ... ... экономика мен мәдениеттің, ғылым мен техниканың дамуына байланысты әрбір ғылым, ... ... ... өз ... жеке ... ретінде шыға бастады. Солардың алғашқыларының бірі - С.Арзымбетовтың ... ауыл ... ... ... (1952, 1955 ж.). ... тіл білімі, әдебиеттану, музыка, металлургия, таукен ісі, ... ... ... ... ... ... т. б. ... байланысты 30-ға жуық Терминологиялық сөздіктер жарық көрді.
Терминологиялық сөздік әр түрлі ... ... ... ... ... олардың білдіретін ұғымдарын түсіндіріп беруді мақсат етеді. Кеңес дәуірінде түркі тілдерінің барлығында да ғылым мен ... ... ... ... ... сөздіктер жасалды. Қазақ тілінде қоғамдық ғылымдардың, физика, математика, биология, медицина, география, ... және ауыл ... ... әрқайсысының терминдерін қамтыған өз алдына бөлек-бөлек бірнеше терминологиялық сөздіктер жасалды.
Терминологиялық сөздіктер бір тілдік түсіндірме сөздік ... де, екі ... ... ... ... де ... Бір тілде жасалған терминологиялық сөздіктерде терминнің білдіретін ұғымына талдау жасалып, түсінік беріледі. ... ... бірі - О. С. ... (М., 1966) деп ... ... Түркі тілдеріндегі терминологиялық сөздіктердің көпшілігі екі тілді аударма терминологиялық ... ... ... жүр. ... орыс ... ... жүрген терминдердің аударылып отырған тілде баламасы барлары аударылып берілген де, баламасы жоқтары және ... ... орыс ... ... ... берілген.
Елуінші жылдардан бергі кезеңде экономика мен мәдениеттің, техника мен ғылымның шарықтап, кең қанат ... ... ... орыс және ... ... ... ... қатар өз ана тіліміздің жаңа сөз жасаудағы қабілеттілігі арқасында да, қазақ тілінің сөздік құрамы барынша байыды. ... ... ... ... ... терминдерін әрқайсысын өз алдына жеке кітап етіп басып шығару мәселесі күн тәртібіне қойыла бастады. Осындай ұлы мақсаттың жаршысы ретінде 1952 жылы (1955 жылы ... рет) С. ... ... ауыл ... ... сөздігі" жарық көрді.
Қазақ тілінің терминологиялық сөздіктерін жасауға республикамыздағы ең ... өз ... ... ... ... ... қатыстырылды. Алайда жарық көрген ірілі-ұсақты терминологиялық сөздіктерде ана тілінің өзіне тән сөз ... ... ... ... ... келе жатыр деп үзілді-кесілді айтуға болмайды. Аудармашылар кей жағдайларда буквализмге бой ұрып ... енді бір ... ... түсіп алғандығы жиі байқалады. Аудармашылар екі тілдің әрқайсысына тән заңдылықтар мен ... ... ... ... ... орын алып ... ... мен ала-құлалықтардан арылу жолын іздестіруде. Бұл салада олардың қол жеткен табыстары да аз емес.
Қазақ терминографиясының тарихындағы Алаш кезеңіне қарамастан, - ... ... де, оны ... ... ... ... де үлкен рөл атқарған, терминографияның терминологиялық лексикография бағытын дамытуға үлес қосқан сөздік болып бағалана алады. Ол өз ... ... ... ... ... үлкен қызмет атқаратын терминография тәжірибесіндегі қажетті бағыт.
Ал ... ... тек ... ... шектелмейтіндігін, терминологиялық сөздіктер оның негізгі зерттеу нысандарының бірі ғана екендігін, терминографияның терминдерді реттеп, жүйелеуші жұмыстармен байланысты мәселелердің барлығын ... ... ... ... бастау көздерін алғашқы басылып шыққан терминографиялық сөздікпен шектеу де ... ... Жаңа ... ... ... мен оқу ... да ... орнын ұмытпаған дұрыс. Оқулықтар - терминдерді салалық ғылыми жүйеге сәйкес реттеп көрсететін әрі оларды нақты ғылыми мәтін ішінде ... ... ... ... ... Ал ... жаңа ... қалыптасып жатқан 20-30 жылдардың кезеңінде жарық көрген оқулық еңбектер ол терминдердің қолданысқа еніп, қалыптасуы, жарамсыз терминдердің сұрыпталып, реттелуі үшін үлкен ... ... тән ... ... ... керек. Мұндай оқулықтардың қатарына М.Дулатовтың (Орынбор, 1918), К.Жәленовтың (Ташкент, 1923), Ж.Күдериннің (Қызылорда, 1927), С.Қожановтың ... 1924) т.б. ... ... ... ... ... терминографияның бірқатар қызметтерін атқарған жұмыстар ретінде тануға толық негіз бар.
Терминографияның теориялық ... ХХ ... ... ... ... деп айта алмаймыз. Айталық, алғысөзін жазушылардың өзі ... ... ... ... ... бара ... Жалпы, сонымен бірге, осы кезеңде зиялы қауым мен ғалымдардың шама-шарқынша шығарып келген сөздіктерінің қай-қайсысына да ... ... ... ... ... ... түсіндірмелер беріліп отырған. Сөздікті қолдануға, жасау
19
барысындағы ұстанымдарға, сөздікте берілген ... ... ... ... осы ... ... ... мазмұны сол кезеңде терминографияның теориялық мәселелері терминографтар мен тілші-ғалымдардың алдынан шығып отырғандығын айғақтайды. Тіпті, мұндай теориялық мәселелер жекелеген ғылым ... ... ... ... арналған баяндамалар мен ғылыми мақалаларда да қамтылып отырған.
Терминдік ұғымдар мен атаулар газетінің ... ... ... ... ... , журналдарында, газеттерінде басылып тұрғандығы белгілі. Бұған дәлел - біріншіден, аталған газеттердің сол ... ... ... арасында үлкен беделге ие болғандығы. Сондықтан ондай газеттерде жаңалықтар ретінің бірінші кезекте ... ... ... ... ... беттерінде термин саласының өзекті мәселелеріне қатысты ғылыми ... ... ... ... терминдердің газет беттерінің соңында беріліп отырғандығы жөніндегі мәліметтер ғалымдардың еңбектерінен де кездеседі.
2.6 Аударма сөздік
Аударма ... -- ... ... ... бір ... ... ... екітілді немесе көптілді (ағылшынша-орысша-қазақша) болып келеді. Аударма сөздіктің негізгі объектісі белгілі бір тілдегі сөздер мен тұрақты сөз тіркестерін ... ... ... Тұңғыш Аударма сөздік үлгілері еткен ғасырдың II жартысынан бастап жарық көре бастады(Алекторов A. Е., Краткий казахско-русский словарь, Приложение к книге "К ... ... М., 1891; ... Русско-киргизский словарь, Верный, 1913; Катаринский В. В. Краткий русско-киргизский словарь, Оренбург, 1897; Радлов В. В. Опыт словаря тюркских ... ... СПб., ... Осы ... 20-ж. ... ... сөздіктер жасауға айырықша мән берілді. 1925-26 ж. бірнеше Аударма сөздіктер (Казахско-русский словарь, ... 1925; ... ... ... ... 1926), ал 1936 ж. ... әліпбиі негізінде "Қазақша-орысша сөздіктер" ұдайы шығарылып тұрды.Аударма сөздіктің бірнеше түрлері бар: бір тілдің сөздік құрамына, лексикалық байлығына негізделіп, ... ... ... ... құрылымы, сөздің грамматикалық тұлғалымар арқылы түрленуі, стильдік ерекшеліктері, сөзтіркесімділік қабілеті, осы сөз дәйек болатын тұрақты тіркестер жан-жақты қамтылатын ... ... ... белгілі бір саласына қатысты терминдік атаулардың екінші тілдегі баламасы көрсетілетін сапалық терминологиялық сөздіктер, сөздік құрамының белгілі бір ... ... ғана ... ... бір топқа (Мысалы , мектеп оқушыларына, тілді жаңа үйренушілерге)
20
арналған тілашар сөздіктер және т. б. Аударма сөздік лексикография ғылымының принциптеріне ... ... ... ... ... беріліп, оның тұсына стильдік белгілер (көне, тарихи, эмоциялық экспрессия) қойылады немесе түсініктемелер жазылады, сондай-ақ ... ... ... ... қалың бояулы жазу) пайдаланылады.
Көздеген мақсаты мен ғылым мазмұны жағынан ... әрі ... ... бірі 1954 ж. шыққан 50000 сөзді қамтитын "Орысша-қазақша сездік" (жалпы ... ... -- Н. ... Аударма сөздіктің тағы бір түрі -- әр түрлі ғылымдар саласында қолданылатын аталымдар тізілімінен тұратын екітілді (көптілді) салалық терминологиялық ... 1952 ... ... ... ... ... ... ұдайы шығарыла бастады. Шет тілден қазақ тіліне тәржімалануы негізінде жасалған екітілді Аударма сөздіктің де практикалық маңызы ... ... ... ... түсіндірме сөздік" (Н. Оңдасынов, А., 1989); "Парсыша-қазақша сөздік" (Н. Оңдасынов, А„ 1974); "Ағылшын-қазақ сөздігі" ... ... ... ... (Ж. ... Ә. ... А., 1966); "Немісше-қазақша сөздік" (М. Тәттімбаева, А., 1977) типтес сөздіктер бар. Қазақ тілінің мемелекеттік ... ... ... 1989 -- 1990 ж. арасында көптеген екітілдік, көптілдік, терминологиялық, екітілді фразеологиялық, түсіндірме сөздіктер жарық көрді. Аударма сөздіктер екінші тілді оқып-үйренуге, ... ... ... процесінің тиімді жолға қойылуына, сондай-ақ тәржіманың ғылым -практикалық жұмыстарының жоғары деңгейде қалыптасуына игілікті ықпап етеді.
2.7 ... ... ... ... ... ... дұрыс жазумен ғана көрінбейді, оларды дұрыс айтып, дұрыс оқумен де бағаланады. Өйткені сөз біткеннің бәрі бірдей қалай ... ... ... ... көп ретте оларды қалыптасқап орфоэпиялық жүйеге келтіріп сөйлеуді талап етеді. Қазақ ... ... ... ... ... негіз боларын оның бай ауыз әдебиеті екендігі сөзсіз.
Бүгінгі әдеби тілдің айтылу нормасы сахна ... ... ... ... ауызекі сөйлеген сөзде, күнделікті радио мен телевизия хабарларында, сонымен қатар көпшілікке оқылатын лекцияларда айқын байқалады. Сөздің қалай жазылуы мен қалай ... ... ... етіп ... Сөйлеу тілінің өзіндік ерекшелігі болады. Сөзді сөйлегенде сөйлеу ... ... ... ... ... ... онша әсер етпейді, оны ешқандай қызықтырмайды. Мәселен, өлім аузынан қалды дегенді өлүм аузыиан ғалды деп, өгіз аяң дегенді өгүз аяң, өзен бойы ... өзем ... өкіл ... дегенді өкүл гүйөу, өкпесі өшудегенді өкпөсі өшүу,
21
өкінбеу дегенді өкүмбеу деп айтпаса, сйлеу тілінің қалыпты нормасы ... еді. Сол ... көз ... көз ... көз сүйек, көз тию, көз тою, көз шүқу, ак, жүрек, ак, изен, ала көңілтәрізді тұрақты тіркестерді көжжүмуу, көз көргөн, көс ... көз ... көз ... көш ... ағ ... ... ... дегенде ғана құлаққа жағымды тиеді.
Демек, сөздерді сауатты жазумен қатар сауатты айта да білу қажеттілігі келіп туады. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... ретінде Қ. Неталиеваның "Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігі" 1977 жылы жарық көрді. ... ... ... бұзылып айтылып жүрген 15 мыңга жуық сөздер мен сөз тіркестері енген. Автор емле ережесі бойынша жазылған ... ... ... тіл ... нормасына сәйкесті оқу, айтуды негізгі принцип етіп ұстаған. ... ... ... ... ... ... ... негізделетіндігі айтылған. Яғни сөйлеу процесінде сөз бен сөздің, дыбыс пен дыбыстың, ... мен ... буын мен ... ... ... ... сөздікке арқау болған.
Сөздікке жазылуы мен айтылуы арасында айырмашылығы бар деген түбір мен туынды сөздер, сөз тіркестері мен қосымша жалғағанда ... ... ... ... екі қатарға тізілген. Бірінші катарында казак әдеби тілінің емле-ережесі бойынша жазылуы, екіншісінде әдеби норма бойынша айтылуы көрсетілген. ... , ... ... ... ... ... вагонға
горңға, вагоңға
дүрбелең, дүрбөлең
дурсе қоя берді, дүрса ғоя ... жер, егіш ... , ... ... жылы М. Дүйсебаеваның "Қазақ тілінің кысқаша орфоэпиялық сөздігі" басылып шықты. Бұған күнделікті өмірде ең жиі ... бес ... ... ... қамтылган.
Аталған сөздіктің бір ерекшелігі мұнда сөз басында келетін о, ө ... ... у ... уөрнек), е дыбысынын алдынан и (иегіз, иекі), р, л дыбыстарының алдынан ы, і ... ... ... ... бірі ... ... ... ... ... берілген. Мұның өзі алдыңғы шыққан сөздікті жаңартып толықтыра түскендігін көрсетеді.
Автор бұл ... ... ... сөз ... сөз ... ... ... (көршілес) дыбыстардың бір-біріне ықпал жасап, үндесу заңдылықтары: қатаң дыбыстардың ұяңдануы, езулік дыбыстардың еріндікке ... ... ... ... ... ... ... дауысты дыбыстардың сусып түсіп қалуы, ортаңғы буындағы қысаң дыбыстардың (ы, і) айтылмай қалуы сияқты зандылықтарды жүйелеп дәлелдей түскен Айта ... бір жайт ... ... ... ... орыс тілі аркылы енген қыруар кірме сөздердің жазылуы мен айтылуы бәрі нақ орыс ... деп бір ... ... ... жүр. ... үңіле карасак, бұлардың ішінде де өзгеріп айтылатындары табылатындығы сөзсіз. Мәселен, көп томдык "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде" әгент, әдіріс, ... ... ... ... ... кәнки, кәмпеске, калөш, кәрәсін, кәртішке, кінәз тәрізді қыруар орыс сөздерінің сөйлеу тіліндегі нұсқалары қоса камтылып берілуі бұл айтылғандарга толық ... ... Олай ... кірме сөздердің орфоэпиясы әлі күнге ғылыми тұрғыдан терсң зерттелмегендігін дәлелдейді.
Осы аталғандардан басқа Қазақстанның жер-су атаулары мен кісі ... ... ... ... ... ... екі тілде) басылып шықты. Сол сияқты Қазақ тілінің кері алфавитті сөздігі (1970), Куманша-казақша жиілік сөздік,(1978), М. Әуезовтың "Абай жолы" романының ... ... (1979), ... ... ... (1973) атты ... де ... көрді. Өскелең өмір талабына сай олі де сан қилы ... ... ... ... ... ...
Өз тіліндегі мәндес сөздерді жинақтап, жеке сөздік етіп шығару тәжірибесі алдыңғы озық мәдениетті елдердің көбінде бар. Орыс ... өз ... ... ... шығарумен екі ғасырдан астам уақыт бойы айналысып келе жатыр. Соның нәтижесінде үлкенді-кішілі әр ... ... ... ... ... ... ... да, көлемі де, жасау принципі де түрліше, бір-бірінен өзгешелігі болды.
Өнегелі халықтың осындай іс-тәжірибелерінен оқып үйрене отырып, біз де (Ә. ... 1962 жылы ... ... ... ... ... шығардык. Бұған төрт мыңнан астам (1400 синонимдік қатар) сөз ... ... ... ... пайдалануына жеңілдік келтіру мақсатымен, екі түрлі көрсеткіш (алфавит көр-сеткіші мен синонимдік қатарлардыц көрсеткіші) берілді.
Мәндес ... ... бір ... ... ... Белгілі бір ұғымның шегін ажыратпас бұрын, ең алдымен тілдегі ... ... ... тән ... жете білу ... ... ... сол білгеніңді дәлелдейтін түрлі әдебиеттен алынған нақты тілдік материалдар болуы керек. Әрбір синонимдік қатарға топтасқан сөздер кездейсоқ түрде ... ... ... негізделіп, қайсысы бұрын, кайсысы одан кейін, қайсысы ең соңында тұруы керектігін анықтау керек. Әсіресе синонимдік қатарға негіз
23
болатын ... ... ... ... ... ... іс емес. Доминант (тірек) сөз мағына жағынан ... ... ... реңі ... бейтарап, сонымен бірге көп мағыналы емес, дара мағыналы сөз болуға тиіс. Бұлар синонимдік қатардың ... ... ... мағыналық жақындығына қарай, ілгері-кейінді бірінен кейін бірі тізіліп тұра береді. Көп мағыналы сөздердің әр мағынасы әр ... ... ... ... онда бір сөз неше ... ... сонша рет сөздікке алынады. Мәселен, аталған сөздікте дүние деген сөз төрт түрлі сөзбен (әлем, өмір, ... зат) ... ... ... төрт рет ... сөздігін жасауға кіріспес бұрын оның мақсаты мен міндетін белгілеп алған жөн. Осыған орай оған ендірілетін сөздердің ... ... ... ... ... әдеби тілдің шеңберіндегі сөздерді қамтуға тиіс. Сонымен бірге өткен дәуірдің жұрнағы ретінде архаизмдер кіреді. Кәсіби сөздер мен кейбір диалектизмдер де ... ... де сан ... ... мән ... синонимге өте-мөте жақын жүргендері сөздікке ендіріледі. Мәселен, право деген орыс сөзі ... ... ... құқы ... ... қатарына кіріп, ғылыми стильден мықтап орын тепті. Сол сиякты образ -- бейне, тұлға сөздерінің синонимдік қатарын, герой -- ... ... ... ... ... ... ... стильдік мәнде қолданылып жүргсндіктен, бұларды да сөздікке ендірдік. Әдетте, терминологияны ... ... ... жауы" деп теріс түсініп, оның біреуіне ғана жармасып, қалғандарынан қайтсе де құтылу әрекетін ойлап бағады. Іс жүзінде бұл ... түк ... ... сөз күні ... ... ... тілге оралып отырады. Мұның басты себебі кейбір термин жасаушылар терминдердің де өзге сөздермен мағыналас, үйлес келіп, белгілі бір ... ... ... ... жете түсіне алмағандықтан, дәрменсіздіктен туған деп ұғуға болады. "Синонимдер сөздігіне" синонимдік қарым-қатынаста жүмсалатын тілдегі фразеологизмдердің бәрі бірдей ... ене ... ... ... ... Сөздікпен жұмыс істеу әдістері
Сөздік жұмысы - тіл дамытудың іргетасы, оқушыны жаңа сөздер үйренуде, бұрын білетін немесе түсінбейтін ... ... ... ... ... сөздік жұмысы сөйлем құрауға материал береді, сөздерді байланыстырып сөйлеуге, әңгіме ... ... ... ... ... М.Т.Баранов, А.Р.Прудникова жаттығу әдісінің маңыздылығына тоқтала келіп, -- дей келіп, сөздік жұмыстарға ... ... мен ... длұрыс түсінуі, орынды қолдана білуі, сөз тіркестерін жасау, сөйлем құрау, мазмұндама, ... ... ... жұмысының ерекшелігі : тіл дамытудың басқа түрлері сияқты оқу-тәрбие жұмысының барлық салаларында жүргізіледі.Өлең, ... ... ... т.б білу ... ... тілі дамиды.Балалар сөзді ұғу арқылы сөйлеу үстінде тілін дамытады.Ал, сөздік жұмысы оқушының ойын дамытумен тығыз байланысты.Тілді, оның грамматикалық құрылысын ... ... өз ... айтуға, сұрауға, қорытынды жасауға, заттар мен құбылыстар арасындағы алуан түрлі байланыстарды ... ... ... ... ... ... ... сөз арқылы оқушыны дәл ойлауға үйретеді, оның творчествалық қабілетін арттыруға, сөйлеудің мазмұны мен формасының ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты5 бет
Лексикалық дағдыларды қалыптастыру39 бет
Түсіндірме сөздіктер5 бет
Қазақша сөздіктің құрылымы мен терминжасам тәсілдері66 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь