Вернадскийдің биосфера туралы ілімі

Кіріспе
I. В.И.Вернадскийдің биосфера туралы ілімі
II. Биосфера эволюциясы
III. Биосфера құрылымы. Тірі заттың қасиеті мен қызметі
IV. Биологиялық және геологиялық айналымдар
V. Биогеохимиялық айналымдар
VI. Ноосфераның пайда болуы және дамуы
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
«Биосфера» ұғымын алғаш рет ғылымда XIX ғасырда француз ғалымы Ж.Б.Ламарк, ал кейін термин ретінде австриялық ғалым Э.Зюсс (1875 ж.) қолданды. Биосфера, «тіршілік аймағы» туралы ғылыми ілімді жетілдірген орыс ғалымы В.И.Вернадский болды. Ол биосфера деп, тіршілікті түзуде маңызды роль атқаратын өмір сүретін Жер қабатын түсінді. «Тіршілік жер бетінің материясын құрайтын атомдардың көп бөлігін қамтуда, - деп жазды В.И.Вернадский. – Оның әсерінен бұл атомдар үздіксіз қозғалыста болады. Осы атомдардан әрдайым алуан түрлі қосылыстар түзілуде. Бұл процесс үзіліссіз ондаған миллион жылдар бойы, ертедегі археозой дәуірінен қазіргі кезге дейін жүруде. Жер бетінде бүкіл тірі организмдер сияқты үнемі әсер ететін, соңғы нәтижелері бойынша мықты да қуатты мұнан асқан химиялық күштер жоқ».
Сондықтан В.И.Вернадский тірі организмдерді негізгі өзгертуші күштер деп ерекше атап көрсетті. Сонымен, биосфера деп - тіршілігі бар (немесе бұрын болған) кеңістікті (Жер қабаты), яғни тірі организмдер немесе олардың тіршілік өнімдері кездесетін жерлерді айтады.
1. А.Т.Қуатбаев. Жалпы экология.
2. Новиков Ю.В. Экология, окружающая среда и человек. М., «ФАИР-
ПРЕСС»,2003.
3. Колумбаева С.Ж., Бильдебаева Р.М. Общая экология. Алматы, «Қазақ
университеті», 2006.
        
        Кіріспе
ұғымын алғаш рет ғылымда XIX ғасырда француз ғалымы Ж.Б.Ламарк, ал кейін термин ретінде австриялық ғалым ... (1875 ж.) ... ... туралы ғылыми ілімді жетілдірген орыс ғалымы В.И.Вернадский болды. Ол биосфера деп, ... ... ... роль ... өмір ... Жер қабатын түсінді. .
Сондықтан В.И.Вернадский тірі ... ... ... ... деп ... атап көрсетті. Сонымен, биосфера деп - тіршілігі бар (немесе бұрын ... ... (Жер ... яғни тірі ... немесе олардың тіршілік өнімдері кездесетін жерлерді айтады.
* В.И.Вернадскийдің ... ... ... ... ... ... компоненттерден - тірі және өлі (тіршілік ету ортасы) табиғаттан тұратын күрделі жүйе. Ол энергия мен ... ... ... өз ара ... ... ... бүкіл гидросфераны және литосфераның жоғарғы қабатын қамтиды.
Биосфераның атмосферадағы шекарасы 20-25 км биіктікте - озон ... ... ... Озон ... Жер ... ... күннің ультракүлгін сәулелерінен қорғайды. Зеңді саңырауқұлақтардың және кейбір бактериялардың споралары 22 км ... ... ... тірі ... ... 1000 атм. ... су ... тіршілік ете береді. 12 000 атм. дейінгі қысымға шыдайтын бактериялар бар.
Атмосфера - массасы 5,15∙1015 т. (500 триллион т.) ... ... ауа ... ... ... ... ... (78,08%), оттегіден (20,95%), аргон (0,93%), көмір қышқыл газынан (0,03%) тұрады. Ал ... ... ... өте аз: су буы - ... 1-2% ... және тағы ... ... тұрады. Мұнан басқа атмосферада шаңды бөлшектер - аэрозольдар бар.
Атмосфера ... ... ... - ... ... 80% массасын құрайтын атмосфераның төменгі қабаты. Оның биіктігі жер бетінің қызуынан пайда болатын ауа ағысының (жоғары және төмен) белсенділігіне байланысты, ... 16-18 ... ... ... ... - 10-11 ... ... ал полюстерде - 8 км биіктікке дейін созылады.
Стратосфера - тропосферадан жоғары 50-55 км ... ... ... ... озон ... болуына байланысты температура жоғары болады.
Мезосфера - жоғарғы шекарасы 80 км биіктікке дейін ... ... - ... ... ... ... күрт төмендеуі (-750С...-900С). Мұнда мұзды кристаллдардан тұратын күмістей жарқыраған бұлттар кездеседі.
Ионосфера (термосфера) - 800 км ... ... ... ... ... ... болуымен ерекшеленеді. Күннің ультракүлгін сәулелерінің әсерінен газдар иондалған жағдайда болады.
Экзосфера - 800 км биіктіктен 2000-3000 км-ге дейін ... ... ... ... да ... ... мен ... атомдары көп.
Жердің биосферасы үшін атмосфераның ролі зор, ... ол ... ... ... байланысты өсімдіктер мен жануарлардың маңызды тіршілік процестерін қамтамасыз етеді.
Гидросфера - бүкіл жер асты ... ... ... ... ... және ... ... кіретін Жердің су қабаты. Жер бетінде тіршіліктің дамуында судың маңызы өте зор. Биосферада су еріткіш ролін атқарады, өйткені ... ... ... ... ... заттармен әрекеттесе береді. Бұл өз кезегінде еріген заттардың, мысалы, құрылық пен мұхиттар, қоршаған орта мен ... ... зат ... ... ... Гидросфераның көп бөлігі мұхиттардың (94%) еншісіне, ал жер беті ... ... тек 0,0001% ғана ... ... ... ... ... арқасында (әрбір 11 күн сайын өзгеріп отырады) құрылықтағы барлық тұщы сулар ... ... әсер ... ... ... ... ең терең жерлеріне дейін жетеді. 10-11 км тереңдіктегі температурасы 00С-қа жақын мұхит ... да ... ... ... ... ... ... шөгінді және магмалық жыныстан тұратын қатты қабат. Литосферада тіршілік тау жыныстарының ... ... ... жер ... ... 4 км ... ...
В.И.Вернадскийдің биосфера туралы ілімі Жердің геологиялық даму кезіндегі ұзақ уақыт бойында жүретін энергия мен заттар айналымының өнімі ... ... ... тірі ... ... геохимиялық роліне негізделген. Биосфера шегінде барлық жерде тірі заттың өзі немесе оның тіршілік ізі: атмосфера газдары, табиғи су, мұнай, ... ... шым ... ... т.б. ... ... Биосфера эволюциясы
Биосфера эволюциясы - түрлердің, олардың арақатынастарының үздіксіз бір мезгілде өзгеру және бір түрдің ... ... ... ... екінші бір түрлердің пайда болу құбылыстары. Қазіргі биосфераның қалыптасуы - ғасырлар бойы орын алған эволюцияның ... ... ... тіршіліктің пайда болуын дайындаған кезеңнен, дәлірек айтқанда биологиялық эволюциядан тұрады. Қалыптасқан ... ... ... ... ... төменде келтірілген.
1. Ғаламшар мен оның атмосферасының түзілуі шамамен 4,5 ... жыл ... ... ... ... ... ... температурасы жоғары, тез қалпына келетін сутектен, азоттан, су буынан, метаннан, аммиактан және инертті газдардан құрылған көміртек тотығының, формальдегид пен ... жай ... ... ... Күннің сәулелену энергиясы мен атмосфераның біртіндеп сууының нәтижесінде заттардың абиотикалық айналымы пайда болды. Сұйық су ... ... ... ... су ... элементтердің судағы миграциясы мен ерітінділерде бірнеше фазалық химиялық реакциялар жүрді. Автокатализдің арқасында молекулалардың түзілуі мен өсуі орын алған.
3. Күннің ультракүлгін ... ... ... және әр ... ... күш ... ... азоттың, сутегінің, оттегінің жай қосылыстары конденсация мен полимеризация процестеріне түсуі арқылы органикалық қосылыстар түзілген.
4. Төртінші сатыны антропоген сатысы деп атауға ... ... ... ... тарихының соңғы кезеңі. Осы антропогендік кезеңнің көрнекті оқиғасы эволюцияның басқарушысы саналы адамның пайда болуы (кезеңнің атауы осыдан шыққан). Адамзат ... ... ... мен ... өте көп мөлшерде зат пен энергия ағысын тартып, биологиялық айналымның тұйықтығын бұзды. Антропогендік экологиялық дағдарыстар туып, ... ... ... айналды. Тарихи тұрғыдан қарайтын болсақ адам пайда болып ... ... ... ... ... осы ... ... уақыт аралығында биосфераның өзгеруін 5 сатыға бөлуге болады: 1) адамзаттың биосфераға әсері әдеттегі ... түр ... ғана ... 2) ... қалыптасу кезеңінде экожүйелерді өзгертпейтін, бірақ өте қарқынды түрде ... орын ... 3) ... ... ... ... экожүйе де өзгере бастаған; 4) жер жырту мен ормандарды кесу ... ... зиян ... 5) ... барлық экологиялық құрауыштары түгелімен әлемдік өзгерістерге ұшыраған.
Соңғы саты осыдан шамамен 300 жыл бұрын басталып, ... ... ... жалғасып келе жатыр. Сонымен, адамның іс-әрекетінің әсерінен биосферада болатын негізгі ... ... ... жағдайлар жатады:
- жердің беткі қабатының құрылымының өзгеруі (жер жырту, орман кесу, ... ... ... су ... жасау және жер бетіндегі су режиміне басқа да өзгерістер әкелу және т.б.);
- биосфераның ... оны ... ... ... мен айналымын өзгерту (қазбаларды жер қойнауынан алу, үйінділер жасау, ... ... ауа мен су ... ... ... ... ... кейбір организмдер түрлерін жою арқылы немесе жануарлардың жаңа тұқымдары мен өсімдіктердің жаңа сорттарын шығарып, оларды жаңа мекендейтін орындарға ауыстыру ... ... ... ... ... Жер ... ... аудандарындағы және ғаламшар деңгейіндегі энергиялық тепе-теңдікті өзгерту.
* Биосфера құрылымы. Тірі заттың ... мен ... ... ... ... емес әртүрлі жеті бөліктерден тұрады деп есептеді: тірі зат, биогенді, өлі, биологиялық өлі, ... ... ... ... ... ... және ... заттар. Мұның ішінде алғашқы төртеуі маңызды болып саналады.
Тірі зат. Әдебиетке бұл ... ... ... Бұл ... ... ... және ... арқылы біріккен бүкіл тірі организмдердің жиынтығы.
Биогенді зат (көмір, ... әк тас, шым ... және т.б.) - ... бүкіл геологиялық тарихында тірі организмдер құрған, ... ... көзі ... табылатын органикалық және органо-минералдық заттар.
Өлі заттар - түзілу ... тірі ... ... тірі ... ... ету ... ... субстрат.
Биологиялық өлі заттар тірі және өлі заттардың (үгілу ... ... ... ... ... ... жыныстар және басқалары) синтезі нәтижесінде түзіледі. Биологиялық өлі ... тірі және өлі ... ара ... ... ... ... топырақ шамамен 93%-ға өлі және 7%-ға органикалық заттардан тұрады.
Тірі зат биосфераның азғана бөлігін құрғанымен ... ... ... 0,01%) оның ... ... ... ... тірі заттар - бұл қуатты геологиялық фактор болып табылатын ... ... ... ... ... ... тірі организмдердің жиынтығы. Биосфераның тірі заттары химиялық және геологиялық тұрғыдан өте белсенді болып саналады. Планетамызда тірі заттардың 5 негізгі компоненттерін ... ... - ... ... ... сәуле шығарумен, күн радиациясымен байланысын жүргізу;
* Газды - газдардың миграциясын және олардың айналымын, ... ... ... қамтамасыз ету;
* Тотығу-тотықсыздану - тірі ... ... ... ... ... ... және тотықсыздану - оттегінің тапшы кезінде органикалық заттардың ыдырауы, күкіртті сутектің түзілуі, жинақталуы процесі;
* Жинақтау - ... өз ... ... ... элементтерді жинақтау қабілеті, олардың мөлшерін қоршаған ортамен салыстырғанда бірнеше есе көбейту;
* Деструкциялық - өлген органикалық ... ... яғни тірі ... өлі затқа айналуы. Нәтижесінде биосфераның биогенді және биологиялық өлі заттары түзіледі.
* Биологиялық және геологиялық ... ... ... ... ... ... Күн энергиясы Жер бетінде екі зат айналымын қамтамасыз етеді: ... ... ... және кіші (биологиялық).
Биосферадағы заттардың үлкен айналымы негізгі екі кезеңмен ерекшеленеді: Жер дамуының бүкіл геологиялық өне ... ... ... және ... ... негізгі роль атқаратын планетарлық процесс.
Геологиялық зат айналымы тау жыныстарының түзілуімен, ... және ... ... - ... мен ... ... ... басқа жерге ауысуымен байланысты. Бұл процестердегі басты ролді су мен топырақ бетінің термиялық қасиеті: күн сәулелерін ... мен ... жылу ... және жылу сиымдылығы атқарады. Жер бетінің тұрақсыз гидротермиялық ... ... ... ... ... жүйесімен бірге Жер дамуының бастапқы этаптарында құрлықтарды, мұхиттарды және қазіргі ... ... ... ... ... ... үлкен айналымға организмдердің тіршілік өнімдері де қосылды. Геологиялық айналым тірі организмдерді қоректік элементтермен қамтамасыз етіп көбіне олардың ... ету ... ... негізгі химиялық элементтері: оттегі, кремний, алюминий, темір, ... ... ... және басқалары, жоғарғы мантияның тереңдегі бөліктерінен литосфераның беткі ... ... өтіп ... ... қатысады. Магманың кристалдануы кезінде пайда болған магмалық жыныстар Жер тереңдігінен литосфераның ... ... ... соң ... үгілуге ұшырайды. Үгілу өнімдері сумен шайылып, желмен бірге рельефтің төмен жерлеріне, өзендерге, теңіз, мұхиттарға ... ... ... ... түзеді. Бұл жыныстар уақыт өте тереңге батып, температурасы мен қысымы жоғары жерлерде өзгеріске ұшырайды, яғни . Балқытылған соң жаңа ... ... ... олар жер ... ... ... шығып тағы да заттар айналымына түседі.
Кіші немесе биологиялық зат айналымы бұл - өсімдіктер, жануарлар, ... ... және ... арасындағы зат айналымы. Биологиялық айналымның мәні екі қарама-қарсы, бірақ бір-бірімен байланысты ... ... - ... ... ... және олардың бұзылуы жүреді. Органикалық заттардың түзілуінің алғашқы этапы жасыл өсімдіктердегі фотосиндезбен, яғни көмір ... газ, су, жай ... ... және Күн энергиясының қатысуымен тірі заттардың түзілуі. Өсімдіктер (продуценттер) топырақтан күкірт, фосфор, кальций, ... ... ... кремний, мыс және басқа элементтердің ерітінділерін сіңіреді. Өсімдік қоректі жануарлар (I реттік консументтер) осы ... ... ... ... ... ... (II ... консументтер) осы өсімдік қоректі жануарлармен қоректеніп одан да күрделі құрамды (белок, май, амин қышқылдары және ... ... ... сіңіреді. Ыыратушы микроорганизмдер (редуценттер) өлген өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарын ыдыратып ... ... суға жай ... ... ... Оны ... ... қайтадан биологиялық айналымның келесі орамы басталады
Органикалық заттарды түзуге ... күн ... тек 0,2% ғана ... ... өзі ... ... ... мен оттегіні өндіруіне жетеді. Сөйтіп, заттардың биологиялық ... ... ... хлорофиллдері мен Күн энергиясы құрады.
Биологиялық зат айналымының маңызы - ... ... ... және ... Ал ... ... кезінде минералдық заттар су ерітінділері және механикалық бөлшектер түрінде жай орын ауысуы жүреді.
* Биогеохимиялық ... ... ... ... әртүрлі құрылымдық бөлімдері арасында жүретін энергия мен зат айналымын, яғни, химиялық элементтердің тірі ... ... ... және ... ... ... (циклдар) деп атайды. Химиялық элементтер биосферада биологиялық айналымның әртүрлі жолдарымен: тірі затпен жұтылып энергиямен қамтамасыз етіледі де, сосын тірі ... ... ... ... ... ортаға беріп үздіксіз айналымда болады. Осындай үлкенді-кішілі тұйық жолды В.И.Вернадский деп атады. Бұл айналымды екі ... ... ... ... 1) газ тәрізді заттардың атмосферада немесе гидросферадағы (мұхиттарда) айналымы, 2) жер ... ... ... айналымдарға көміртегінің, азоттың, фосфордың, күкірттің және басқа да биогенді элементтердің айналымын жатқызуға болады.
Күкірт айналымы. Бұл цикл суды, ... және ... ... ... ... қоры - топырақта және тұнбаларда. Салыстырмалы түрде ауадағы ... ... көп ... ... ... ... буынына аэробты тотығу процесі, яғни, сульфидтің (немесе күкіртті ... ... және ... ... процесі, керісінше сульфаттың сульфидке дейін өзгеруі жатады. Бұл реакциялар белгілі бактериялар тобының ... ... ... ... ... ... аэробты аймағындағы күкірт пен сульфат қорының арасында және топырақ қабатының тереңінде және ... ... ... ... ... сульфидімен алмасулар жүреді. Тереңде жатқан тұнбалар микробтардың қатысуымен тотықсызданғанда бөлінген күкіртті сутек су ... ... ... ... ... ... ... реакцияға түсіп сульфатқа дейін тотығады. Сульфат автотрофтардың пайдалануына ең қолайлы түр болып саналады. Күкірттің амин қышқылдарының ... ... ... ... айналымы антропогендік әсерге тәуелді. Органикалық энергия тасымалдаушылар құрамында белгілі бір мөлшерде күкірт болады. Олар жану процесіне ұшырағанда диоксид түрінде ... ... бұл түрі азот ... ... тірі ... ... Сонымен қатар күкірт диоксидін өсімдіктердің жер үстіндегі (жапырақ, сабақтағы) ассимиляциялық аппараттары жақсы сіңіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... ауруына шалдығады да, жапырақтары түгелімен түсіп қалады. Күкірт диоксиді атмосферадағы су ... ... ... ... түзеді.
Оттегі айналымы - фотосинтез процесінен басталады. Оның биологиялық айналымы 250 т/жыл, ал биосферадағы оның ... ... - 1014 т. ... жер ... ең көп ... ... оның ... (салмақтық %) мөлшері - 23,1% (288 мг/л); ... - 47,2%; ... - 86,9%. ... бос ... ... ... 4,5 мг/л, осы ... су организмдері өздерінің тіршілігіне жұмсайды. Ауадағы оттегінің мөлшері ұзақ уақыттар бойы биологиялық реттеудің ... ... ... келе ... Осы ... ... ... жағдайына зор әсерін тигізер еді: мөлшері төмендесе - мұхиттардағы жануарлар әлемі азайып, ал мөлшері көтерілсе - ... ... ... ... ... дейін өсіп кетуі мүмкін. Бұл жағдайлардың жер бетіндегі жануарлар мен адамдарға қолайсыз әсері бар. Мысалы, ... мен ... биік ... ... ... ... көп мөлшерде пайдаланатын белдемдер мен жасанды құрылғыларда оттегінің жетіспеуін қатты сезеді. Оттегі айналымы мен озонның түзілуі де тығыз ... ... ... ... ... ... ... оттегі молекуласында иондану мен диссоциациялану жүріп және оттегі молекулаларымен қосылып, оттегінің 3 атомынан тұратын озон ... --> О2 20; О + О2 О ... Һ - ... ұзындығы 225 нм аспайтын жарық кванты.
Озонның түзілуіне Жер бетіне түсетін күн энергиясының ... 5% ... ... Вт). Озон ... реакция қайтымды болғанына байланысты атмосфераның жоғарғы қабаттарының температурасы жоғары болады. Себебі озонның ыдырауы экзотермиялық реакцияға ... Орта ... ... ... ... ... 10-6%-ды құрайды; озонның ең жоғарғы көп мөлшері 20-25 км биіктікте орналасқан. Озон барлық тірі ... әсер ... ... ... күннің ультракүлгін сәулелерінің едәуір бөлігін ұстап қалады, былайша айтқанда, атмосфераның қорғаныш қабаты. Тірі ... ... ... ... осы ... ... әсерінен бұзылады. Осыған байланысты озон қабатының бұзылуы (озон пайда болуы) жердегі тіршілік иелеріне әсер етіп, қоршаған ... ... ... ... ... Бүкіл Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (БДҰ) мәліметтері ... озон ... 1%-ға ... ... қатерлі ісік ауруының көбеюіне (терінің қатерлі ісік ауруы, көз катарактасы және т.б.) себепші болады. ... ... озон ... бұзылу процесі антропогендік факторлардың әсерінен, атап айтқанда, атмосфераға фреондар, аэрозольдар, азот тотықтарының көп бөлінуінен болады.
Фосфор айналымы. Фосфор нуклеин қышқылдарының, клетка ... ... ... ... ... (АДФ, АТФ), ... ... дентинге (тістің негізгі бөлігін құрайтын сүйек ұлпасының бір түрі) кіреді. Фосфор айналымының ерекшелігі - ... ... ... ... ... ... ... көшіретіндігінде. Фосфордың айналымын тұйықталған деп есептеуге болмайды, себебі фосфаттардың басым көпшілігі мұхит шөгінділерінде қалып отырады. Фосфордың ... ... да ... да жүреді. Фосфориттер мен апатиттер - құрамында фосфоры бар тау минералдары. Атмосфералық физикалық және ... ... ... тау ... ... ... ... су, жел, мұз арқылы, ары қарай табиғи сулар арқылы Әлемдік мұхитқа келіп түседі. Бұл жерде фосфор фитопланктонның құрамына енеді. ... ... ... ... ... ... организміне түседі. Ары қарай теңіз құстары, жануарлары арқылы (балық аулауға байланысты) фосфор қосылыстары құрылыққа ... ... ... ... сондықтан оның айналымымен байланысты процестер қоршаған ортаның көптеген факторларына, бірінші кезекте антропогендік ... ... ... ... ... ... ... қышқылдығына байланысты. Суда натрий мен кальций фосфаттары нашар ерісе, сілтілі ортада мүлдем ... ... ... ... ... жақсы еритін фосфор қышқылыны айналады. Фосфор тыңайтқыштарын артық мөлшерде қолданса, топырақта ... ... ... орын алуы ... ... улы элемент болмаса да, фосфорлану кезінде тұздардың концентрациясы жоғары болғандықтан, өсімдіктердің өсуі мен дамуы әсіресе вегетация ... ... баяу ... ... Cебебі фосфордың мөлшері топырақта көп болғандықтан басқа элементтердің біршама тапшылығы күшейіп, өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... ... ауыр металдарды және басқа да улы заттарды көбірек сіңіруге мүмкіндігі жоғарылайды.
Көміртегі айналымы - көмірсулардың, майлардың, ... ... ... (ДНҚ, РНҚ) және ... ... ... органикалық қосылыстардың негізгі жататын көміртегі - биологиялық ... ... ... ... ... көміртегінің жалпы массасы шамамен 4000 Гт, оның 1000 Гт биомасса үлесіне жатады. 90-100 Гт мөлшерде ... ... алу және ... ... ... де бөлініп отырады. Сонымен, көміртегімен есептегенде биосфера массасының ... ... 10 ... ... ... ... Жер биосферасындағы жылжуы екі бағытта жүреді:
* фотосинтез процесі ... ... ... ... ... ... ... массасын құрайды, ары қарай бұл масса көмір, ... ... ... тау ... ... ... ауысады.
* Әлемдік мұхитта еріп, көмір қышқыл газы тірі организмдер немесе химиялық реакциялар көмегімен кальцимен қосылып қуатты карбонатты жыныстар түзеді. Бұл ... ... ... ... ... 4 есе көп жиналады.
Көміртегі айналымы жасыл өсімдіктер мен кейбір микроорганизмдердегі фотосинтез процесінде атмосфералық көмір қышқыл газын ... ... ... ... ... ... жануарлар пайдаланып, көмір қышқыл газын бөледі. Тіршілігін жойған өсімдіктер мен ... ең ... ... ... арқылы ыдырайды. Осы ыдырау процестердің нәтижесінде ұлпалар құрамындағы қосылыстар көміртегі диоксидіне дейін тотығып, атмосфераға қайтып оралып отырады
Көміртегінің бір бөлігі қазба отын ... ... ... газ, ... ... ... ... су қоймаларында карбонатты жыныстарды (әктас, доломит) түзуге қатысады. Құрылықтағы және мұхиттағы көміртегі қосылыстарының пайда болатын негізгі көзінің бірі - ... ... ... бен органикалық заттардың ыдырауы бірнеше сатыдан өтетін және өте көп экожүйелер мен организмдердің қатысуымен жүзеге ... ... да ... ... тепе-теңдіктері сақталып тұрады. Егер көз алдымызға көміртегінің атмосфераға биологиялық қайтарылуы (тыныс алудың әлемдік деңгейде тоқтауын) ... деп ... ... ал ... ... бұрынғыдай жүре беретін болса, онда атмосфера толығымен 7-8 жылда көмір қышқыл газынан тазаланатын еді.
Антропогендік әсердің нәтижесінде (қазба отындарды ... ... ... ... ... кесу) атмосферадағы СО2-нің мөлшері үнемі көбейіп келеді. Бұл табиғатта атмосфера, құрылықтар және мұхиттар арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуына алып келеді.
Азот ... ... ... 78% -ын азот ... ... азот ... ... белсенділігі төмен элемент. Азот барлық белоктардың құрамына кіреді. Сонымен қатар биогенді элементтердің ішінде организмдердің ... ... ең ... элемент болып саналады. Атмосферадағы бос молекулалық түрдегі азоттың ең аз мөлшері ғана биологиялық айналымға қатысады. Табиғатта байланысқан азот ... бос ... ... ... ... - 1:100000. Молекулалық түрін құратын азот атомдары арасындағы ... ... ... ... болғандықтан, азоттың басқа элементтермен - оттегімен ... ... ... ... ... көп мөлшерде энергияны қажет етеді. Өнеркәсіпте азотты алуға катализаторлармен ... 5000С ... ... мен 300 атм. қысым қолданылады.
Биосферада азот айналымын анаэробты бактериялардың және ... ... ... ... бірнеше топтары жүргізеді. Бұршақ тұқымдас өсімдіктердегі түйнек бактерияларында азотты сіңіру процесі ... ... ... ... ... ... қорғалған күрделі ферментті жүйенің көмегімен жүреді. Биологиялық азот сіңіру процесінің тікелей өнімі болып саналатын амин тобы ... ... ... ... қосылады. Бірақ негізгі ролді топырақ пен су бактерияларының үш тобы: азоттандырушылар, нитрат түзушілер және азотсыздандырушы бактериялар жүргізеді. Бактериялардың алғашқы екі түрі ... ... ... байланыстырып, оларды өсімдіктердің азотты қоректенуіне қажетті түрлерге (нитрит, нитрат, аммоний ... ... ... ... азотты қосылыстарды (амин қышқылдары, пептидтер, белоктар) түзеді. Барлық қоректік деңгейлердің зат алмасуынан өткенде осы ... NH4+ бөле ... ... ... осы ... цикл қайталанып отырады. Топырақ пен су бактерияларының тобы, ... ... ... азот қышқылының тұздарын нитриттерге, молекулалық азот пен аммиакқа дейін ыдыратады. Қазіргі кезде азоттың едәуір мөлшерін ... ... ... мен ... ... ... түсуде
Су айналымы - күн энергиясы, тартылу күші, тірі организмдердің тіршілігі және адамның шаруашылық ... ... Жер ... ... ... ... ... байланысты процесс. Су айналымы табиғат жағдайында былай жүреді: жауын-шашын атмосферадан жер бетіне түсіп, топыраққа ... ... су ... ... ... өзендердің, құрылықтардың бетінен буланған су булары арқылы тасымалданып, жауын-шашынмен бірге немесе шық ... жер ... ... ... ... ... су айналымы процесіне өсімдіктердің ауамен жанасатын барлық сыртқы және ішкі беттеріндегі судың (транспирациялық су, жылына 1030 мм) булануы және ... өте ... ... ... ... ... мен ... түзілген жер асты суы жатады.
Гидросфераның әртүрлі бөліктеріндегі судың тепе-теңдігі туралы мәліметтерге сүйенсек, мұздардың және қарлардың өте баяу еруіне байланысты, су ... ... ... ... ... (8000 жыл). ... ... соң су айналымының белсенділігі өзен суларында байқалады (әрбір 11 күнде ауысып отырады). Яғни, тек бір жыл ішінде 1000 км3 өзен ... ... 40 есе көп су ... Міне ... ... ... өзен ... үнемі тұщы болып келеді.
Су айналымының тұрақтылығы соңғы 100 жылда адамның араласуынан бұзыла бастады. Ормандар алқабының азаюынан судың булануы төмендеуде, керісінше, ауыл ... ... ... ... кезінде топырақ бетінен судың булануы артуда. Сонымен қатар соңғы жылдары мұхит пен ... ... ... ... ... ... ... судың булануы күрт төмендеп, биосферадағы зат алмасу ... ... ... ... ... ... су ... ауытқуына байланысты соңғы жылдары Әлемдік мұхит деңгейі көтерілуде. Осындай қолайсыз жағдайға себеп болып жатқан құрлықтағы көлдердің ... жер асты су ... ... жұмсалуына байланысты азаюы және парникті эффектінің әсерінен мұздық жамылғысы қалыңдығының жұқаруы. Бұл ... ары ... ... организмдердің биологиялық алуантүрлілігі мен орналасу заңдылығын, экожүйелердің сандық және сапалық құрамын, қасиеті мен құрылымын өзгертуі мүмкін.
Барлық ... ... ... ... ... ... ... Олар бір-бірімен байланысты және оның әрқайсысы биосфера эволюциясында өзіне тән роль атқарады. Әр заттың айналым ұзақтығы әр ... ... ... көмір қышқыл газының атмосферадағы толық айналымы 300 жылға жуық; оттегі - 2000-2500 жыл; азот шамамен - 100 млн жыл; ... ... ... ... - 1 млн ... жуық.
Үлкен және кіші айналымдарда көптеген химиялық элементтер мен ... ... ... Олардың ішіндегі ең маңыздылары биогенді элементтердің - оттегі, көміртегі, су, азот, фосфор, күкірт айналымдары. Улы ... - ... және ... ... да ... зор. Одан басқа үлкен айналымнан кіші айналымға ... шығу тегі ... ... да (ДДТ, ... радионуклидтер және т.б.) түседі.
* Ноосфераның пайда болуы және дамуы
Жер бетіндегі ... ... ... ... этаптардан өтті. Алғашқысы биосферада заттардың биологиялық айналымының пайда болуымен байланысты. Екінші этапта көп клеткалы организмдер ... ... ... ... ... ... Бұл екі этап биогенез (грекше bios - өмір, genesis - шығу ... деп ... ... этап ... ... пайда болуымен байланысты. Осының әсерінен қазіргі таңда биосфераның одан әрі дамуы және оның ... ... - ... ... noos - ... sphaira - шар) ... жүріп жатыр.
Ноосфера (грекше және ) - адамның парасатты тіршілігі оның дамуын қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... жаңа жай-күйі.
ұғымын ғылымға 1927 жылы француз ғалымдары ... мен П.Т. де ... ... 1930-40 жылдары В.И.Вернадский ноосфера туралы ілімді одан ары дамыта түсті. Ол ноосфераны биосфера дамуының бір этапы деп ... ... пен адам ... ... ... түрде реттеп отыруға шақырды. Өз идеяларын дамыта отырып В.И.Вернадский ноосфераны құрудың ... ... ... ... ... болуына кез-келген құрлықтың немесе мұхиттың бір шетіндегі ... Жер ... ... ... де әсер ... ... таңдағы байланыс құралдары мен ақпарат алмасудың сол сәтте хабардар ету үшін ... ... ... - ... ... талабы.
* Амдар теңдігі нәтижесінде жалпы өмір деңгейінің өсуі, сондай-ақ халықтың мемлекеттік және қоғамдық жұмыстарға, ... әсер ету ... ... ... өмір сүру деңгейін көтеру үшін жаңа энергия көздерін ашу және ... ... ... ... ... идеялары қазіргі таңда ғылыми ортада кең талқыланып жатыр. Олар адамзатты қорғау және экологиялық проблемаларды шешуде көптеген концепция мен ... ... ... ... ... туралы өз концепцияларының революциялық, адамзат пен оның болашағының өткір мәселелері туралы ойларының бір-біріне қарама-қайшылықты жерлері бар екенін де ... ... ... тұстары әлі де болса дау тудыруда. Мысалы, Ю.Одум (1986) ... ... ... адамның ақыл-ойы қабілетінің үлкен мүмкіндіктеріне қарамай, ноосфера туралы айту әлі ерте дейді. Өйткені адам өз қолымен жасаған кейбір ... ... ... ... ... біле бермейді. Бұған біздің планетамыздағы пайда болып жатқан көптеген экологиялық проблемалар мысал бола алады. Кейбір ғалымдар қазіргі кезде ... ... ... тек алғы ... ... ғана ... ... дейді.
Соңғы жылдары биосфера эволюциясының ноосфералық стадиясын зерттеу үшін антропогендік әсердің негізінде болатын болашақтағы ... ... ... ... ... ... ... Осындай үлкен тәжірибенің бірі Аризона (АҚШ) штатында жүргізілген бағдарламасы болды. Оның көлемі 200 мың м3 ... алып ... ... ... ... ... ... тропикалық ормандар, саванналар, шөлдер, батпақ, мұхит, агроэкожүйе және тұрғылықты ... (8 ... ... ... ормандарда жоғары сатыдағы өсімдіктердің 300-ден аса түрі; саванналарда африкалық акациялар, астық және бұршақ тұқымдастардың 35 түрі; моллюска мен ... бар ... ... ... ... ... онан ... галаго маймылы, ілбісінді тасбақа, кесірткелер, бақалар және т.б. омыртқалар да болды. Агроэкожүйеде зерттеушілердің азығы ретінде астық тұқымдастары мен ... ... ... Екі ... ... осы ... биогенді элементтердің (азот, фосфор, күкірт және т.б.) күрделі биогеохимиялық циклдарын, көмір қышқыл газының айналымының ерекшеліктерін (бар болғаны 4 күн ... ... ... ... ... ... ... кешендегі тепе-теңдіктің бұзылғаны: көмір қышқыл газының мөлшерінің көбейгені, оттегінің 21%-дан 16%-ға азайғаны, кейбір өсімдіктер мен жануарлар түрінің өлгені, ... ... ... ... ... және т.б. ... ... Мұндай жасанды экожүйелер ноосфераның моделі болып табылады. ... ... ... биосфераға түсетін қысымды азайтып, оның негізгі құрылымдарының сақталуына, табиғи ресурстардың сақталып адамзат дамуының болашағын көрсетеді.
Биосфера Жер ... ... ... ... ... болған. Бірақ адам биосферасыз тіршілік ете алмайды. ... ... ... ... ... ... ... әлемдік қауымдастықты осы жағдайдан шығудың жаңа жолдарын іздеуге, орнықты даму концепциясын жасауға ... ... ... ... ... орта және даму ... конференциясында (Рио-де-Жанейро, 1992) қабылданды.
Орнықты даму моделінің ұйғарымдары:
* Өндірістің материалдық және энергия сиымдылығын төмендету, қалдықтарды мейлінше азайту, улы заттар айналымын ... ... ... ... ортаға тигізген зиянның бағасы) ескеретін бағаның құрылуына ауысы және салық пен айып пұл жүйесімен бірге жаңа экономикалық ... қор және ... ... ... пайдалануды ынталандыру.
* Ауыл шаруашылығын тиянақты жүргізуді және ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... дамуына жәрдем беру, өсімдік және жануар өнімдерінің нәрлі қасиеттерін жақсарту, ауыл шаруашылығы зиянкестерімен күресуде кешенді күрес жолдарын пайдалану және ... ... ... ... дамып келе жатқан елдерге алдыңғы қатарлы технологияларды, осы елдерден алынған генетикалық материалдардың негізінде құрылған жаңа ... ... ... ... үшін ... ... ... қалыптастыру, орнықты дамудың біртұтас жаhандық бағытын анықтайтын халықаралық институттарды құру және т.б.
Адам және ... даму ... ... мақсаттары көп. Олар 80-ші жылдардың соңында бір ... ... ... 90-шы ... қарқынды дами бастады. Бұл концепциялардың пайда болуы, дамуы БҰҰ белсенді түрде қатысуымен ... ... Адам және ... даму ... ... болу ... адамзаттың экономикалық дамуы моделінің шекті екенін және оның тұйықтығын сезіну болды. Өйткені дамудың әлеуметтік және экологиялық ... ... және ... ... да ... ... бар ... жақын арада, болашақта адамзат өркениетінің тіршілігіне қауіп төндіретін құбылыстарға алып келеді.
Кез-келген ... ... ... ... ... үш ... немесе капиталдың үш түрі жатыр: еңбек ресурстары (адам капиталы), жеке капитал (капитал және жасанды капитал), табиғи ресурстар (табиғи ... ... ... ... ... ... ... шектеушісі болып келеді.
Қазіргі таңдағы эколого-экономикалық дамуды экономикалық дамудың техногендік түрі ретінде қарастыруға болады. Бұл ... ... ... ... ... ... пайдалану негізінде құрылған табиғат бұзушы даму түрі ретінде сипаттауға болады. Техногенді даму ... ... сай ... ретінде:
* қалпына келмейтін табиғи ресурстар түрлерін тез және ысырапты пайдалану (бірінші кезекте ... ... ... ... ... (топырақ, орман т.б.) олардың қалпына келу уақытына жеткізбей пайдалану;
үлкен мөлшердегі қалдықтар мен қоршаған ортаның өзін-өзі тазалауына мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... Жалпы экология.
2. Новиков Ю.В. Экология, окружающая среда и ... М., ... ... С.Ж., ... Р.М. ... экология. Алматы, , 2006.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биосфера туралы В. И. Вернадскийдің ілімі6 бет
Биосфера жайлы12 бет
Жалпы экология175 бет
Экология ( лекциялар )100 бет
Экология және қоршаған ортаны қорғау: жоғары оқу орындарына арналған оқулық106 бет
Ғаламдық (глобалдық) биогеохимиялық циклдар. В.И.Вернадскийдің негізгі биогеохимиялық заңдары.Өндірістің өсуі және қоршаған ортаға түсетін салмақтың артуы.Табиғи ресурстардың классификациясы.Адамзат қоғамының табиғи ресурстармен қамтамасыз етілу проблемасы.Табиғатты ұтымды пайдалану негіздері14 бет
Биосфера - ғаламдық экожүйе7 бет
Биосфера - әлемдік экожүйе3 бет
Биосфера ұғымы17 бет
В. И. Вернадский5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь