Экожүйелер экологиясы

Кіріспе
I. Биогеоценоз және оның құрылымы
II. Экожүйе және экожүйелер типтері
III. Экожүйедегі энергия
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Экологияда «биогеоценоз» ұғымымен бірге «экожүйе» ұғымы қолданылады. «Экожүйе» ұғымын ағылшын ботанигі А.Д.Тенсли ұсынды. А.Д.Тенсли экожүйе құрамына организмдер де, абиотикалық орта да кіретін жер бетіндегі тірі табиғаттың негізгі функциялық бірлігі деп есептеп, оның әр бөлігінің екіншісіне әсер ететініне назар аударды. Әдетте «экожүйе» және «биогеоценоз» ұғымдарын синоним ретінде қарастырады. Алайда бұл бір-біріне дәл сәйкес келмейді. Экожүйеде әртүрлі дәрежедегі зат алмасу процесі жүретін жүйе болса, биогеоценоз – белгілі бір өсімдіктер жабыны (фитоценоз) алып жатқан территориялық ұғым. Экожүйе – мөлшері әртүрлі табиғи (мұхит, тундра, орман, құмырсқа илеуі және т.б.) және жасанды (аквариум, ферма территориясы, қала) кешендерге қатысты қолданатын кең ұғым. Экожүйе, экологияның ең негізгі обьектісі – тірі организмдер жиынтығының қоректену, өсу, және ұрпақ беру мақсатында белгілі бір тіршілік ету кеңістігін бірлесе пайдалануының тарихи қалыптасқан жүйесі.
1. А.Т.Қуатбаев. Жалпы экология.
2. Новиков Ю.В. Экология, окружающая среда и человек. М., «ФАИР-
ПРЕСС»,2003.
3. Колумбаева С.Ж., Бильдебаева Р.М. Общая экология. Алматы, «Қазақ
университеті», 2006.
        
        ЭКОЖҮЙЕЛЕР ЭКОЛОГИЯСЫ
Кіріспе
Экологияда ұғымымен бірге ұғымы қолданылады. ұғымын ағылшын ботанигі ... ... ... ... ... ... де, ... орта да кіретін жер бетіндегі тірі табиғаттың негізгі функциялық бірлігі деп есептеп, оның әр ... ... әсер ... ... ... ... және ұғымдарын синоним ретінде қарастырады. Алайда бұл бір-біріне дәл сәйкес ... ... ... ... зат ... процесі жүретін жүйе болса, биогеоценоз - белгілі бір өсімдіктер жабыны ... алып ... ... ... ... - ... әртүрлі табиғи (мұхит, тундра, орман, құмырсқа илеуі және т.б.) және ... ... ... территориясы, қала) кешендерге қатысты қолданатын кең ұғым. Экожүйе, экологияның ең негізгі обьектісі - тірі организмдер жиынтығының қоректену, өсу, және ... беру ... ... бір ... ету ... ... пайдалануының тарихи қалыптасқан жүйесі.
* Биогеоценоз және оның құрылымы
Биогеоценоз - тіршілік ететін жер бетімен қоса ... тірі ... мен ... ортаның тарихи қалыптасқан жиынтығы. ұғымын 1944 жылы академик В.Н.Сукачев ұсынды. ... ... ... ... ... ... Бірақ, ешқандай биоценоз ортадан бөлек өздігінен дами алмайды. Нәтижесінде табиғатта тірі және өлі компоненттер жиынтығы құрылады. Орта жағдайлары ... ... ... ... организмдер қауымдастықтарын биотоп (биоценоз) деп атайды. Биотоп - биоценоздың тіршілік ету ... ... ... ... бір ... тән ... қалыптасқан организмдер тобы ретінде қарастыруға болады. Кез-келген ... ... ... жоғары дәрежедегі биологиялық жүйе - биогеоценозды құрайды
Биогеоценоздар әртүрлі мөлшерде, көлемде болуы мүмкін. Мысалы, ... көл, ... және т.б. ... мен күрделілігіне қарамастан кез-келген биогеоценоз мынадай құрамдардан тұрады:
- продуценттер - өндіргіштер (жасыл өсімдіктер), күн энергиясын пайдалана отырып денесін бейорганикалық заттардан ... ... ... ... ... ... бірінші буыны;
- консументтер - тұтынушылар, продуценттер ... ... ... ... ... ... ... пайдаланатын гетеретрофты организмдер (бірінші дәрежелі - өсімдік қоректі жануарлар, екінші дәрежелі - ет қоректілер және ... ... - ... - ... ... ... ... биологиялық зат айналымын аяқтайтын (шартты түрде) организмдер (бактериялар, саңырауқұлақтар, микроорганизмдер); ... ... ... ... әртүрлі дәрежедегі байланыстар пайда болады. Адамның ... ... ... ... ... орнына көбейіп келе жатқан агробиоценоздар келеді. Мысал ретінде ауыл шаруашылық егістіктерін, бау-бақшаларды, ... ... ... су ... ... мен ... батпақтарды келтіруге болады. Қазіргі кезде Жер бетінің 10%-ын агроценоздар алып жатыр. Егер табиғи биогеоценоздар өздігінен реттелетін болса, ... адам ... ... пен ... ... ... ... байланыстар орын алған:
1) экотоп шарттары сан алуан болған сайын биоценоздағы түрлер де соншалықты көп ...
2) ... ... қалыптан ауытқуы жоғарылаған сайын биоценоз соғұрлым түрге кедей болып келеді, және ... оның ... ... ... ... саны көп ...
3) ... ортаның жағдайы неғұрлым бірқалыпты өзгеретін болса және ол ұзағырақ өзгеріссіз қалыпта тұрса, биоценоз соғұрлым түрлерге бай болады және қалыпты әрі ... ...
4) ... ... туыс екі ... өзі бір ... ... экологиялық қуыста бола алмайтындықтан, түрге бай туыстар, әдетте, биоценозда өзінің ... ... ... ... ... және ... типтері
Экологияда ұғымымен бірге ұғымы қолданылады. ... ... ... ... ұсынды. А.Д.Тенсли экожүйе құрамына организмдер де, абиотикалық орта да кіретін жер бетіндегі тірі табиғаттың негізгі ... ... деп ... оның әр ... ... әсер ететініне назар аударды. Әдетте және ұғымдарын синоним ретінде қарастырады. Алайда бұл бір-біріне дәл сәйкес келмейді. ... ... ... зат ... ... жүретін жүйе болса, биогеоценоз - белгілі бір ... ... ... алып ... ... ұғым. Экожүйе - мөлшері әртүрлі ... ... ... ... ... ... және т.б.) және ... (аквариум, ферма территориясы, қала) кешендерге қатысты қолданатын кең ұғым. Экожүйе, ... ең ... ... - тірі ... ... ... өсу, және ұрпақ беру мақсатында белгілі бір ... ету ... ... ... тарихи қалыптасқан жүйесі.
Биогеоценоз шекарасы көбіне түрлік құрылысы мен құрамы біртекті өсімдіктер жабыны қауымдастықтарымен анықталады. ... ... бір ... болып табылады. Алайда экожүйе мен биогеоценоз арасында айтарлықтай айырмашылық болмағанмен, соңғы кезде ұғымы кең қолданылады. Экожүйе - зат ... жүре ... ... мен ... ... жиынтығы. Экожүйелер арасында биогеоценоздар арасындағы сияқты анық ... жоқ, бір ... ... екінші экожүйеге ауысады. Үлкен экожүйелер кіші экожүйелерден құралады. ... ... ... ... ... ... іні ... тіршілік ететін организмдерімен (микрожүйе) бірге орман экожүйелерінің (мезоэкожүйе) құрамына кіреді. Орман экожүйелері басқа ... ... су ... ... ... ... аймақ, физико-географиялық аудан сияқты (макроэкожүйе) одан да үлкен экожүйелер құрамына енеді. Жер бетіндегі барлық экожүйелер ... және ... ... арқылы байланысып - биосфераны түзеді.
Экожүйелердің құрамы көптеген факторларға, бірінші кезекте климатқа, геологиялық жағдайларға және адам әсеріне байланысты. Егер ... ... ... ... - продуценттер атқарса жүйені автотрофты деп атайды. Егер экожүйеде продуценттер болмаса немесе ... ролі ... ... ... мұхит тереңдіктері, биік тау мұздықтары) мұндай жүйелерді гетеретрофты деп атайды. Экожүйелер табиғи немесе антропогенді болуы мүмкін, мысалы, ауыл ... ... ... ... Жер бетіндегі маңызды экожүйелер болып: тайга, тундра және полярлық белдеулер, мұхиттар, ... ... ... ... қоңыржай аймақтағы далалар мен ормандар, саванналар, таулар, аралдар және т.б. болып табылады.
Экожүйенің бірнеше түрлерін ажыратады:
- микроэкожүйе (мысалы, шіріп жатқан ағаш ... ... ... көл, ... ... (континент, мұхит);
- ғаламдық экожүйе (Жер биосферасы).
Ю.Одум (1986) табиғи экожүйелердің үш түрін ... жер беті ... ... ... шөл т.б.), тұщы су ... ... батпақтар) және теңіз (ашық мұхит, өзен құйылыстары) экожүйелері. Бұл классификацияның негізінде өзіне тән белгілері жатыр, мысалы жер беті экожүйесі үшін - ... ... тұщы су ... үшін - ... физикалық қасиеті.
* Экожүйедегі энергия
Организмдердің тіршілігін сақтауы және ... зат ... тек ... ... ... ... ғана ... асады. Айналып келгенде Жер бетіндегі бүкіл тіршілік күн энергиясының есебінен жүруде. Күн энергиясын фотосинтездеуші организмдер (жасыл өсімдіктер) ... ... ... ... ... Гетеретрофтылар энергияны қорекпен бірге алады. Барлық тіршілік иелері басқа организмдердің ... ... ... яғни ... энергетикалық байланыста болады. Қауымдастықтардағы қоректік байланыстарды - бір организмнен екінші организмге ... ... ... деп ... ... ... ... түсетін энергияның мөлшері 2,5∙1024 Дж. Осы энергияның тек шамамен 0,3% ғана фотосинтез ... ... ... ... ... ... энергиясына ауысады және тек 0,1% таза бірінші өнімге өтіп отырады. Әрі қарай қоректі органикалық заттар арқылы ... ... ... ... ... ... ... заңына сәйкес немесе 10%-дық Р.Линдеманның (1942) ережесіне сәйкес, бір ... ... ... ... өтетін энергия шамамен 10%-дан аспайды. Осындай деңгейлер көп болған сайын, ең соңғы ... ... ... ... соғұрлым аз болады.
Органикалық заттардың ыдырауы әртүрлі организм топтарының қатысуымен жүреді. Таза ... өнім ... ... 90%-ын ... ... мен ... 10%-ға ... - омыртқасыз жануарлар және 1%-дан аздауын - омыртқалы жануарлар - ... ... ... ... ... (1%) сәйкес бір пайыз ережесі мазмұндалған. Осы белгіленген қатынастар биосфераның орнықтылығын ұстайтын негізгі жағдайға жатады. Табиғи жүйе энергиясының 1% ... ... ... ... жағдайынан шығарады.
Жер бетіндегі ірі масштабтағы құбылыстардың бәрі де К.үн сәулесі энергиясының 1%-нан аспайтын жиынтық энергияға ие. Энергияның пирамида заңы ... ... ... ... ... Жер көлемінің есебін жасауға және т.б. экологиялық-экономикалық есептерді жасауға қолданылады. Күн ... ... ... ... ауа мен ... ... ... айналымы жүреді. Ауа массасының жылжуы механикалық әсерлердің (жел, ... ... ... заттардың бірінші кезекте су буы мен шаң бөлшектерінің, әртүрлі құрамындағы аэрогендік миграциясының жүруін қамтамасыз ... Күн ... ... ... ... ... реакциялар - су фотолизі, озонның, күкіртті сутектердің түзілуі орын алады. Тасымалданатын массалық көлемі мен жұмсалатын ... ... ... ең ... ... айналымының біріне су айналымы жатады. Жылына бұл процеске қатысатын небәрі ... ... ... тек 0,04% ... да, ... 16,5 млн. м3 және 40 ... МВт Күн ... айналымға түсіп отырады. Күн энергиясының арқасында жүретін су мен ауаның физикалық айналымынан ... ... ... ... мен ... ... ... тартылады.
Жоғарыда айтылғандай, биоценоздағы организмдер арасында тұрақты қоректік байланыстар ... ... ... ... бір организмдердің тобын біріктіріп отырады. Осы қоректік тізбектер құрамдас үш ... ... - ... ... ... ... ... жасыл өсімдіктер органикалық заттар түзіп, алғашқы биологиялық өнімділікті түзеді және күн ... ... ... Екіншісі - консументтер, бұған жануарлар жатады. Үшіншісі - ... ... ... ... келтірушілер. Оларға микроорганизмдер жатады. Олардың ролі ерекше, яғни, заттарды ыдыратып, қайта қалпына келтіріп зат айналымын жалғастырып отырады.
Әрбір қоректік тізбектің ... ... бір ... ... ... ... Ол өзінен өтетін зат және энергия ағымының белсенділігімен сипатталады. ... ... ... - ... трофикалық деңгейді түзсе, фитофагтар - екінші, ал жануарлар тектес қоректілер - үшінші, ... ... ... ... ... ... ... бір-бірімен байланысты және тәуелді болып отырады. Әрбір деңгейден екінші, үшіншіге өткен сайын зат немесе энергия беру ... ... ... бәрі ... ... тізбектің күрделілігін және біртұтас жүйе ретінде әрекет ететіндігін көрсетеді.
Экологиялық пирамида. Экожүйелердің әрбір трофикалық ... ... таза ... және ... ... ... және шығындаудың жылдамдығы әртүрлі. Алайда, барлық экожүйелерге өнімдер пирамидаларының ережесі деп аталатын алғашқы өнім мен соңғы өнімдердің белгілі бір ... ара ... тән. ... ... ... ... күн ... пайдалану арқылы қандай жылдамдықпен органикалық заттарды синтездеуіне байланысты. Белгілі бір ... ... ... ... органикалық заттарын қауымдастықтың алғашқы өнімі деп атайды. Мұны өсімдіктің ылғалды немесе құрғақ салмағының сандық мөлшері ретінде ... ... ... тең ... бірлікпен есептейді. Белгілі бір уақытта өсімдіктермен өңделген алғашқы өнімнің бір бөлігі өсімдіктердің өз ... ... ... ... Бұл ... бөлік үлкен болуы да мүмкін. Тропикалық ормандарда және қоңыржай аймақтағы ормандарда бұл ... ... 70%-ға ... ... Мысалы, планктонды балдырлар зат алмасу процесіне энергияның 40%-ын, ауылшаруашылық дақылдарының көпшілігі де сондай мөлшерде энергия жұмсайды. Органикалық массаның ... ... ... таза өнім деп ... ... таза өнім - бұл ... мен ... үшін энергетикалық қор болып есептеледі. Қоректік тізбекте қайта өңделіп бұл энергия гетеретрофты ... ... ... ... ... бір уақыт ішінде консументтер массасының өсуін соңғы өнім деп атайды. Соңғы өнім әрбір трофикалық деңгейде жеке есептеледі. ... әр ... ... ... өсуі алдыңғы деңгейден алынған энергия есебінен жүреді.
Биоценоздағы қоректік тізбектегі қоректің (азық) барлығы бірдей организмнің ... ... ... ... жұмсалмайды. Оның біразы организмнің энергия қуатына: тыныс алу, қозғалу, көбею, дене температурасын ұстап ... ... ... бір ... биомассасы екіншісіне дейін толық өңделмейді. Егер ондай ... ... ... қор ... ... ... еді. Осыған байланысты әрбір келесі қоректік тізбекке өткен сайын азықтың ... ... ... ... бір ... ... ... өткен сайын биомасса, сандық құрамы және энергия қоры азайып ... ... Бұл ... кезінде эколог Ч.Элтон зерттеп өзінің есімімен "Элтон пирамидасы" деп атаған (31 сурет).
(қоректік) деңгей бойынша ... ... ... ... саны продуценттерден консументтердің әр деңгейіне өткен сайын азая береді. Әрине топтасып бірге қорегін табатын организмдерге бұл ереже қолданылмайды. Әдетте ... дене ... ... ... ... ... өзінің биомассасын сақтау үшін оған бірнеше немесе көптеген қоректі жеуі керек. Мысалы, 1 га ... I ... 9 ... ... өсімдіктер өседі; II деңгейде - 700 мың өсімдіктермен қоректенетін насекомдар; III деңгейде - 350 мың жыртқыш ... мен ... IV ... - 3 ... ... ... ... бойынша экожүйедегі барлық организмдердің биомассасының ара салмағын көрсетеді. Жер беті экожүйелерінде I деңгейдегі консументтерге қарағанда ... ... көп, ал II ... ... ... I ... консументтердің салмағы артық және т.с.с. Су экожүйелерінде пирамида төңкерілген ... ... ... ... деңгейлердің өсуімен қорлардың биомассасы да артады. Су экожүйелерінің негізгі продуценттері - фитопланктондар. Мұның негізін құрайтын бір ... ... ... күннен бірнеше аптаға дейін өмір сүреді. Екінші деңгейдегі ... ... ... ... ... ұзағырақ өмір сүреді де, биомассаны да көбірек жинақтайды. Мұндай ... ... ... ... барлық маусымдарында бола бермейді. Көктемде, планктонның жаппай көбеюі кезінде олардың биомассасы екінші және үшінші трофикалық деңгейдегі организмдердің биомассасынан көп болады.
Экологиялық ... ... 3 типі ... ... энергияның жыртқыш-қорек байланысы арқылы жүреді де, трофикалық
Энергия пирамидасы - экожүйенің әрбір ... ... ... осы деңгейлер арқылы өтетін энергия мөлшерін көрсететін биомасса пирамидасының бір түрі. Алайда энергия пирамидасы ешқашан пирамида ... ... ... келесі трофикалық деңгей өзі арқылы алдыңғы деңгейдің сіңірген энергиясының тек бір бөлігін ғана ... ... және ... ... В. И. ... ... тіршіліктің тұрақты дамуы ондағы тірі затардың (биогенді) табиғаттағы үздіксіз айналымы ... ... ... ... ... Өйткені, тірі заттардың элементтері қоршаған табиғи ортаға түсіп, одан соң тірі организмдер арқылы қайтадан айналымға ауысатыны ... (32 ... ... ... ... тірі ... ... рет пайдаланып отырады. Соның нәтижесінде жер бетінде тіршіліктің ... ... даму ... жүзеге асып, биоценоздағы биогенді айналымды жүзеге асырады. ... та, ... ... ... абсолютті тұрғыда деп түсінбеу керек. Себебі, айналымдағы заттар бір трофикалық ... ... ... ... ... зат ... түсіп үздіксіз қайталанып отырады. Нәтижесінде Жер шарында органикалық заттардың қоры (торф, көмір, мұнай, газ, жаңғыш сланц) жинақталады. Бұл қорлар да өз ... ... ... ... ... зат ... үздіксіз (шексіз) процесін жалғастырып жатады.
Биогенді айналымның негізгі көзі Жер бетінде жасыл өсімдіктердің пайда болып, фотосинтез ... ... ... алады. Мәселен, атмосферадағы барлық оттегі тірі организмдер арқылы (тыныс алу т.б.) 2000, көмір қышқыл газы 300, ал су 2 000 000 ... бір рет өтіп ... ... де, ... ... биологиялық айналым үшін энергия ауадай қажет. Оның негізгі көзі - автотрофты (жасыл өсімдіктер) организмдер сіңіретін күн радиациясы. Күн энергиясы ... ... ... ... Күн ... зат айналымының ерекшелігі сол, ол үнемі жұмсалып отырады. Ал, зат айналымы тек бір ... ... ... ... ... ... Мәселен, күн энергиясының 30% атмосферада сейілсе, 20 % атмосфера қабатында сіңіріледі де, ал 50 % ... және ... ... жылу ... ... Тек қана күн ... 0,1-0,2 % ғана биосфера шегіндегі жасыл өсімдіктер үлесіне тиіп, әлемдік зат айналымын қамтамасыз етіп отырады. Оның жартысы фотосинтез процесі кезінде ... ... ... ... ал ... ... ... тізбектің желісіне түседі.
Биологиялық өнімділік дегеніміз биогеоценоз құрамына енетін ... ... және ... дүниесінің өндіретін биомассасы. Бұл процесс табиғатта әр түрлі жылдамдықпен жүреді. Сондықтан оны уақытпен шектей отырып, маусымдык, жылдық немесе ... ... ... ... Ол ... ... үшін 1 м2, 10 м2, 100 м2, ал судағы организмдер үшін 1 м3, 10 м3, т.б., өлшеніп ондағы ... ... ... салмағымен анықталады.
Биологиялық өнімділікті биомассамен шатастырмау керек. Биоценоздың биомассасының биологиялық өнімділігі ... анық ... бере ... ... ... ... өндіру жылдамдығы біркелкі емес. Осыған байланысты биоценоз тек биомассамен бағаланбай, сол сияқты оның өнімділігімен де ... ... ұсақ ... ірі ... ... көбею қарқындылығы жылдам болғандықтан бірдей биомасса жағдайында жоғары өнімділік көрсетеді.
Әрбір ... ... бір ... ... олардың барлық особьтарының өсу санының жиынтығын көрсетеді. ... ... ... ... ... есептеледі:
Р=(В2-В1)+Е
мұндағы, Р - өнімділік; В1 және В2 - алғашқы және соңғы биомасса; Е - ... мен ... Осы ... таза өнім деп ... Ал, жалпы өнім - таза өнім мен энергиялық айналымға жұмсалатын шығындармен есептеледі.
Автотрофты организмдер - алғашқы өнімді түзсе, ал ... ... ... құрайды. Микроорганизмдер органикалық заттарды ыдыратып қайтадан бұрынғы қалпына келтіреді.
Алғашқы және екінші өнімділікпен қатар соңғы өнімділік те үлкен роль атқарады. ... ... ... ... оның ... тысқары болып есептеледі. Мысалыға, адам баласының егістерден алған өнімдерін ... ... ... және ... ... ... ... тәулік, жылдық, маусымдық белсенділігі біркелкі емес. Кейбір организмдер түнде белсенді болса, кейбіреуі керісінше болып келеді. Сондықтан биоценоз ... ... сан және сапа ... да ... ... ... Бүл ... негізінен жер шарының климаттық белдеулері мен табиғат аймақтарына да көп байланысты.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. А.Т.Қуатбаев. Жалпы экология.
2. Новиков Ю.В. Экология, ... ... и ... М., ... ... С.Ж., Бильдебаева Р.М. Общая экология. Алматы, , 2006.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бірлестіктер мен экожүйелердің экологиясы (синэкология)5 бет
Экожүйелер экологиясы туралы4 бет
Қауымдастықтар мен экожүйелер экологиясы – синэкология6 бет
Ағынды суларды тазалаудың биологиялық әдістері және тиімділігі28 бет
Бірлестіктер экологиясы11 бет
Жалпы экология175 бет
Су микробиологиясы153 бет
Экожүйелердің біртұтастығы және орнықтылығы11 бет
Экожүйелердің біртұтастығы және орнықтылығы жайлы17 бет
Экология және қоршаған ортаны қорғау: жоғары оқу орындарына арналған оқулық106 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь