Шіліктідегі жүргізілген қазба жұмыстары

Мазмұны
Кіріспе
І. Шіліктідегі жүргізілген қазба жұмыстары мен Шілікті сақ патшалары обалары
1.1 Шілікті даласында жүргізілген қазба жұмыстары
1.2 Шіліктідегі сақ патшаларының обалары
ІІ. Шіліктіден табылған жәдігерлер және Шіліктідегі сақ қорғандары қазыналары
2.1 Шіліктіден табылған жәдігерлер туралы ой
2.2 Сақ обаларының асыл қазынасы
2.3 Шіліктіде өмір сүрген сақ тайпаларының тұрмысы мен шаруашылығы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру жөніндегі қоғамдық кеңес мүшелерімен кездесуінде Қазақстаннан табылған үшінші «алтын адамға» кең көлемде зерттеу жүргізуді тапсырды. Осы мақсатқа және Шіліктіден табылған сақ патшасының обасынан табылған «алтын адамның» зерттеуінжүргізілуде.
Курстық жұмыстың өзектілігі: Қазақстаннан тағы бір алтын адам табылды деген хабар археология қазбаларына бейжай қарай алмайтын кез келген ғалымды елең еткізгені анық.
Шығыста жатқан Зайсан ауданының Шілікті даласындағы 200-ге тарта сақ қорғандарының құпиясын ашуға тарихшылар көптен ұмтылып келеді.
Мәселен, ол ескерткіштерді 1910 жылдардың шамасында семейлік гидротехник Бокий алғашқы болып зерттесе, сол ғасырдың 40-70 жылдары аралығында профессор Черников жұмыс істеген.
Ал, қазақ тарихшылары зерттей бастағалы 4 жылдан асты. Шығыстағы Берел қорымынан жақсы сақталған жылқы қаңқалары, екі адамның мүрдесі табылғаннан кейін елді елең еткізген Шіліктідегі Бәйгетөбе атты обадан шыққан алтын киімді билеушінің сүйегі болды.
Шілікті алтын адамы - Қазақстан жерінен табылып отырған үшінші алтын адам.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан тарихы. Очерктер. 30-56-бб.
2. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. I-том. Алматы, 1996. 2-бөлім, 1-3-тараулар.
3. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы, 2-бөлім
4. Акишев К. Курган Иссык. М., 1978.
5. Бичурин Н.Я. Средняя Азия и Восточный Туркестан А., 1997.
6. Гумилев Л.Н. Хұндар. А., 1998.
7. Өтениязов С. Аттила А., 2000.
8. Ирмуханов Б.Б. Древняя история Казахстана. А., 1997.
9. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Государства и народы евраазиских степей. М. 2004
10. Ақышев «Қазақстан тарихы. Очерктер».
11. «Ежелгі Қазақстан тарихы»
12. Т. Тұрлығұл, Ә. Төлеубаев, Қ. Құнапина
13. «Қазақстан тарихы. Дәрістер курсы І» К. Аманжолов
14. «Қазақтың қысқаша тарихы» Н. Мыңжан
15. Сақ (скиф) тарихы мен мәдениеті, М.Ш.Өмірбекова, Алматы – 2004
16. Қазақстан тарихы (Жоғары оқу орнына арналған оқулық), Г.В.Кан, Н.У. шаяхметов, Алматы – 2009
17. Қазақстан тарихы, Мусин Чапай, Алматы – 2008
18. Қазақстан тарихы, Алматы – 1996
19. Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 6 бөлім
20. Артамонов М.И., Сокровища саков, М., 1973
        
        Мазмұны
Кіріспе....................................................................................................................3
І. Шіліктідегі жүргізілген қазба жұмыстары мен Шілікті сақ патшалары обалары......................................................................5
1.1 Шілікті даласында жүргізілген қазба жұмыстары..............................51.2 Шіліктідегі сақ ... ... ... ... ... және ... сақ қорғандары қазыналары..............................................................................122.1 Шіліктіден табылған жәдігерлер туралы ой....................................122.2 Сақ обаларының асыл қазынасы..................................................162.3 Шіліктіде өмір сүрген сақ ... ... мен ... ... ... Жазы салқын, қысы қарсыз және жылы болып келетін даланы малшы тайпалар қола дәуірінен бері кең ... ... Ал, осы ... "Шілікті" аталуын ғалымдар: "Кезінде мұнда шілік өскендіктен, осы ... ... ... керек" деп тұжырымдайды.Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру жөніндегі ... ... ... кездесуінде Қазақстаннан табылған үшінші кең көлемде зерттеу жүргізуді тапсырды. Осы мақсатқа және Шіліктіден табылған сақ патшасының обасынан табылған ... ... ... ... тағы бір ... адам табылды деген хабар археология қазбаларына бейжай қарай алмайтын кез келген ғалымды елең еткізгені анық. Шығыста жатқан Зайсан ауданының Шілікті ... 200-ге ... сақ ... ... ... тарихшылар көптен ұмтылып келеді. Мәселен, ол ескерткіштерді 1910 жылдардың шамасында ... ... ... ... ... зерттесе, сол ғасырдың 40-70 жылдары аралығында профессор Черников жұмыс істеген. Ал, қазақ ... ... ... 4 жылдан асты. Шығыстағы Берел қорымынан жақсы сақталған жылқы ... екі ... ... ... ... елді елең ... Шіліктідегі Бәйгетөбе атты обадан шыққан алтын киімді билеушінің сүйегі болды. Шілікті алтын адамы - Қазақстан жерінен табылып отырған үшінші ... ... ... 60-жылдарында Кемал Ақышевтың Есік қорғанынан сақ ханзадасының мүрдесін табуы ... ... дүр ... ... адам қазірде қазақ тәуелсіздігінің символына айналды. Өкінішке ... ол ... ... ... ... мүмкін болмап еді. Ал Шіліктіде табылған алтын адамның кескін келбетін қайта ... ... ... ... Ол ... ... ... асса, үш мың жылға жуық бұрын өмір сүрген ... ... ... ... ... мүмкіндік туады.Көк түріктің бесігі болып келе жатқан өр Алтай мен қарт Каспийдің аралығында созылып жатқан алып дала оған дейін де ... ... ... ... ... жұмыстары көрсетіп отыр. Қазақ даласының қойнауы алтын әріптермен жазылған ... ... Әр ... ... ... ... баласы таңдай қағып тамсанады. Курстық жұмыстың мақсаты: Шілікті сақ патшаларының обалары туралы толық мәлімет жинау және Шіліктіден ... ... ... ... ... * ... даласында жүргізілген қазба жұмыстарын;* Шіліктідегі сақ патшаларының обаларын;* Шіліктіден табылған жәдігерлер туралы ойды;* Сақ ... асыл ... ... өмір ... сақ ... тұрмысы мен шаруашылығын зерттеу. Курстық жұмыстың құрылымы: кіріспе, екі ... ... және ... ... ... тұрады.І. Шіліктідегі жүргізілген қазба жұмыстары мен Шілікті сақ патшалары обалары1.1 Шілікті даласында жүргізілген қазба жұмыстарыЕлімізде ... ... ... бері жаңа қарқынға ие болған тарих ғылымы, оның ішінде археология саласы жылма-жыл тың деректермен толығуда.Шілікті ... ... ... ... ... және ... ғана аумақта тығыз шоғырлануымен және тарихи ерекше құнды жәдігерлерімен көпшілік назарын аударып отыр.Шілікті жазығында тың серпін алған кешенді ... 2003 ... ... Ә.Т. ... ... ... келе жатыр. Қазба жұмыстары негізінен Шілікті І, ІІ, ІІІ, ІV ... ... ... ... ... жүргізілген жеті жылдың ішінде 3 ірі, бір орташа және 10 кішігірім оба қазылды. Бұл тарихи мөлтекаудан ірі көлемдегі сақ ... ... ең көп ... ... ... ... ... жазығындағы археологиялық кешенді зерттеулер барысында геологиялық, полеоботаникалық, дендрохронологиялық, зоологиялық және т.б сараптамалар жасауға мүмкіндіктер туды. ... ақ бұл ... көне ... көлеміне және күрделі архитектуралық құрылымына жаңадан ғылыми тұжырымдар жасауға түрткі болды. Қазба жұмыстарымен ... ... ... қола ... ... ... ... дәуірлеріне дейінгі ескерткіштерге барлау жұмыстары арқылы паспорттау, тізімдеу ... ... ... ... ... ... археологиялық экспедициясы Шілікті І қорымының ірі көлемдегі №36 сақ ... ... ... ... және кіші ... №12,15 екі ... қазба жұмыстарын жүргізді.№36 қорған Шілікті және Тасбастау ауылдары ортасындағы жергілікті халық деп атайтын ескі қора ... ... 150 метр ... орналасқан. Қорған топырақтан үйілген, қазбаға дейін ортасында және шығыс жағында ұзынша ойығы болды. Қорғанның тағы бір ... кең ... оба ... етегіне қарай әр жерден айналдыра тастарды тігінен қойып тас шеңбер жасаған. Сондай-ақ қорған етегінен 20 метр қашықтықта мөлшермен 3-4 метр ... ... ор ... ... ... ... ... бағыты есік тәрізді қазылмай қалдырылған. Оба сыртын дөңгелете қазылған ор сілемінде көк шөп көгеріп анық көрініп жатыр. Обаның бетінде, әсіресе ... ... ... ... ... малта тастары шашырай орналасқан. Тастар әсіресе қорғанның оңтүстік және батыс ... ... ... Оба ... ... ретінде әсемдеу мақсатында қойылған малта тастар ірі көлемдегі Шілікті ... ... ... ... нақты өлшемдері төмендегідей. Биіктігі 4м 53см. Диаметрлері ШБ бағытта - 113 м, ОС бағытта - 115 м. ... ... орды ... ... ШБ - 178 м, ОС - 181 м. ... ... әр ... өлшемдері - 3,70 м - 4м аралығында. Оңтүстік-шығыс жағындағы есік тәрізді ашық жердің ені 6 метр. ... ... ойық ... белгісі болуы мүмкін (диаметрі - БШ - 25 м, ОС - 20 м). ... ... ... ... ... ...... үсті ойысының шығыстан есептегендегі тереңдігі - 75 см, солтүстіктен - 1 м 25 см, ... 1 м 16 см. Ойыс ... ... ... ... көбірек қазылғандығы байқалады. Қорған құрылысының ерекшелігіне қарағанда құрылысшылар құрлыстың биіктігіне емес, алып жатқан ауқымына мән ... ... ... ... ... көлемін ұлғайтумен бірге оба үйіндісіне орды қазу, одан шыққан топырақты алып құрылыстың өзіне пайдалану арқылы жеңілдік жағын ... ... ... ... осы ... ... мақсатында айналдыра қазылған ордың шығыс және солтүстік бағыттарында шурф салынды.Обаның орталық нүктесінен ОБ қарай 16 метр жерде ... ... ... көлемдегі тастардан үйілген тас үйінді болды, көлемі:1м 20 см, ені - 1м 15 см. Бұл кейінгі жерлеу орны ... ... ... оған ... жүргізілген жоқ. Себебі қазба жұмысы қорғанның ортасынан емес солтүстік шетінен ... ... ... қазба барысы ШБ бағытында және ОС бағыттарын анықтау арқылы алғаш төрт секторға бөлінді. Кейіннен қазба жұмысына ыңғайлы болу ... ... ... және ... соғу ... ескеріліп) және қорғанның өте жалпақ болуымен бірге дромосты, қабір құрылысын қоса қамту үшін ШБ ... 10 метр ... 7 ... ... қазу ... ... 10 метр ендіктегі тіліктердің ортасында 5 метр ендікте жал қалдырылып отырды. №36 ... ... ... және ... бағытындағы сілеміне байланысты оба үйіндісінің орталық бөлігінен 30 метр ... ... - ... ... ... ... ... Оба үйіндісі тек бір бағытта, яғни батыстан шығысқа қарай техниканың көмегімен 20-30 см қалыңдықта ... ... ... ... ... кезігетіндіктен және айнала қазылған ордың кірер ауызын, есік тәрізді қалдарылған жерін таза сақтау үшін үйіндіден ... ... ... жағына ғана ығыстырдық.Қазба тілігінің шығыс шетінде орналасқан сыртқы тас шеңберден оба ортасына қарай 30 метр жерден, оба төбесінен 1 метр 70 см ... ... ірі ... ... Оба ... ... 3 м 10 см тереңдіктен шым қабатының ішінен тік ... ... 15 см ... ағаш ... Ағаш ... ... Шығысқа қарай 6 метр 70 см жерде орналасқан. Одан 10 см төмен ағаштың солтүстік - ... ... тік ... сын тас ... Ұзындығы 1 м 20 см болатын төрт ... сын тас, ... ... жасалған. Тік тұрған ағаш пен тастың деңгейінен 30-40 см тереңдікте айнала қойылған ірі көлемдегі тастар шыға бастады. Қазу барысында олар ... ... ... ... ... ... ... анықталғаны ірі көлемдегі тастар қабір шұңқырының жиегіне және дромостың ... ... ... ... ... ... ... Батыс, Оңтүстік бағыттарында жақсы сақталған. Қабірді қоршаған тастар дромостың қабірге кірер аузында толық сақталмаған. Ол жердің тастары тонау ... ... ... ... ... қабір шұңқырын қазу кезінде жиегіне қойылған тастар шашырай кездескен болатын.Жерлеу камерасының айналасы тастармен жалпағынан қаланған, қоршалған, шығыс дромосқа қарай тарылып үсті ағаш ... ... оның беті бір ... ірі ... ... Бұл ... әсіресе дромостың жерлеу камерасына кірер аузының оң жағында жақсы ... ... ... жақ ... таспен толық жабылған.Қабір сыртына қойылған тастар батыс жағына қарай 7 метр ұзындықта бір ... ... ... 7 м 23 см және солтүстік 6 м 70 см ... екі, үш ... ... ... іші ... ірі тастармен және топырақпен толтырылған. Ірі тастардың көлемі 70х80х60см және 60х100х50 см аралығында. Тас толтырылған дромос іші 1 м 60 см ... ... ... ... ... ішінен ешқандай ғұрыптық жоралғылардың белгісі немесе басқа заттар кездеспеді.Қабір шұңқырын қазу ... тек ... іші ғана ... ... ... Қабір шұңқырының ортасында диаметрі 2-2,5 метр болатын тонау белгісі жақсы сақталған. ... ... ... ... таза шым ... ... ... белгісі бар жерде оба бетінен түскен малта тастар аралас шашылып жатыр. Ол ... ... ... ... ішке ... ... ... Қабірдің оңтүстік батыс шетіне қарай материктен 30 см төмен қыш ыдыстың сынығы табылды. Ол ыдыстың мойын тұсының иілген фрагменті, ... ... жоқ, ... ... ... ... ... жасалған.Осы деңгейден әр жерде шашылған мал сүйектері табылды. Сүйектердің көпшілігі жылқы тұяғы, тісі және ұсақ ... ... ... ... ... ... 1 метр 80 ... жеткенде су шыға бастады. Суды құрғатып ары қарай қазу барысында ешқандай қазба материалдары ... жоқ. ... ... ... 2 м 30 ... ... ... тірелді. Қазба соңындағы өлшемдер бойынша қабір шұңқыры мен дромостың жалпы ұзындығы 22 метр 60 см.Қазба ... ... ... ... мен ... ... ... археологиялық материалдар табылмағанымен оба үйіндісінің әр жерінен деректік маңызы бар заттар алынды. Обаның тонау белгісі сақталған жоғарғы шым ... ... 1 метр 30 см ... адамның қол жілік сүйектері мен бірге омыртқа қабырға сүйектері шықты. Адам сүйектері обаның ортасындағы тонау ... ... ... ... қабірден шығарылып тасталған сүйектер болуы мүмкін. Қазба тілігінің шетіндегі шығыс жақтағы тас шеңберден 6 м 60 см, солтүстік ... 9 м 80 см ... ... ... адам ... ... ... басы оңтүстік батысқа қаратылып жерленген. Сондай - ақ ... ... ... үш ... ... ... тесік дөңгелек ұршықтың басы тәрізді заттар. Сүйек заттарының үшеуінің де сыртқы беті қарапайым өңделген, сынған. Сондай-ақ осы ... басы ... ... ... ұсақ ... жілік сүйегінен жасалған екі басы ашық түтікше тәрізді өңделген сүйек зат табылды. Сыртқы формасы ... ... ... бала ... ... ... ... маусымда зерттеу нысаны ретінде Шілікті І қорымындағы №12,15,36 қорғандар алынып, олардың ... екі кіші ... ... ... ... ... байланысты оларда ешқандай жерлеу бұйымдары кездеспеді. Олардың нақты сипаттамасы толық ғылыми есепте көрсетілетін болады. Ал №36 ... ... және ... ... толық зерттелінді.Зерттеу жұмыстары барысында б.з.д.ҮІІІ-ІІІ ғғ. сақ қоғамындағы ... ... ... ... ... құрылымына, құрылыс материалдары мен құрылыс тұрғызу әдіс - тәсілдеріне, жерлеу рәсімдері мен ... ... ... мен ... қатысты құнды материалдар алынды.1.2 Шіліктідегі сақ патшаларының обаларыШығыс Қазақстанның далалық аймақтарында, әсіресе, Тарбағатай мен ... ... ... ... ... ... алып патша корғандары кездеседі. Оның ең көп шоғырланған жерін Шілікті ескерткіштері деп атайды. Шілікті қорымында ... 51 оба бар, оның бәрі де алып ... ... ... Алып ... ... 100 метр, биіктігі 8 - 10 метр.
Мұнай обаның саны - 13. Орташа обалардың шеңберінің диаметрі 20 ... 60 ... ... ... 2 - 5 м. ... ертеректе қатты тоналған. Бірақ кейбіреулерінде зергер бұйымдар сақталған. Соның бірі 1960 жылы қазылған "Алтын қорған" ... оба. ... ... ... ... шұңқыры қазылған.
Оның орта шенінен шығыстан батысқа қарай бағытталған дөліз (дромос) жасаған, оның ені 2 ... ... 12 ... ... ... ... ... 5м жуық балқарағай бөренелерінен қабір үйін салған, биіктігі 1 м. Айналасына - тас толтырылған. Дәліздің қабырғасын таспен қалап, төбесін ... ... ... салынған қабір үйіне еркек пен әйел жерленген. Моланың жердің ... ... ... ... ... ... 13 кола ... жебе салатын корамсақтың қалдығы табылды. Жебелер екі кырлы, ұңғылы. Қорамсақтың сыртына алтыннан жасалған бүғы мүсінді бірнеше әшекей қапсырма жапсырылған. ... 9 ... 29 ... ... ... т.б. ... қазылды. Алтын бедерлі мүсіндер ғажайып шеберлікпен көркем жасалған. Бүл обалардың салынған ... ... 7-6 ... ... археологиялық экспедициясы 2003 жылы ҚазҰУ-дың Шығыс Қазақстан археологиялық экспедиция негізінде құрылған (жетекшісі Ә.Төлеубаев). ... ... ... ... ... ... аңғарындағы көне дәуір ескерткіштерін зерттеумен шұғылданады. Далалық зерттеу жұмыстарына ҚазҰПУ, Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті, Семей ... ... ... және ... ... ... ... университеті, т.б. жоғары оқу орындары мен республикалық ғылыми-зерттеу мекемелерінің қызметкерлері, оқытушылары, студенттері қатысып келеді. ... ... ... ... ... Шілікті 1, 2, 3 обалар тобындағы патша обаларына қазба жұмыстарын жүргізді. Олар аңғарда 200-дей сақ-үйсін ... ... ... орналасқандығын анықтап, төлқұжатын рәсімдеді. Қола дәуірі қонысын, ерте ортағасырлық археологялық нысандардың орындарын тапты.2003 - 04 жылдары Шілікті - 3 ... ... ... ... алтын киімді адам қалдықтарын тауып, ғылыми айналымға енгізді.
Обаның ... 8 м, ... 100 ... Ол ... тас үйінді, самырсын қабірхана сынды үш бөліктен тұрады. Құрылысы мұнда патша жерленгендігін көрсетеді. Патша киіміне тағылған 4333 ... ... ... ... арқар, таутеке, қасқыр,аю, т.б. түз аңдарының бейнелері түсірілген.
Табылған артефактілер арасынан бес жұлдыз бедерленген алтын түйме сақ мәдениетінің ... ... ... ... ... мәліметтерге қарағанда, Шілікті аңғары шамамен б.з.б. 8 ғасырда ... ... ірі ... аудан болған.
Шығыс Қазақстанның далалық бөлігінің тамаша ескерткіші ... ... ... табылады, ол 51 үйіндіден тұратын үлкен қорымның құрамына кіреді. Басқа ... ... ... ұсақ ... жоқ. ... ... ... диаметрі 100 метрге, биіктігі 8 -- 10 метрге ... ... Бұл -- ... ... бойы кісі ... ... мен ру ... үлкен зираты.
Обаны қазу жұмыстары оның құрылымын қайта қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Жердің бетінен аумағы 58 ... ... ... 1 ... ... ... Оның ... балқарағайдың жуан боренелерінен шаршы қима жасалған, бөліктерінін ... екі, ал ... бір ... ... ... ... ... кетпес үшін шұнқырдың қабырғалары мен ағаш құрылыс арасына уатылған тас толтырылған.
Қиманың бұрыштары бөренелердің бір-біріне тиер жерінде ... Ағаш ... ... батыс жақ қабырғасы жанында, жонылған қалың тақтай еденде 40 -- 50 жастағы ... пен 50 -- 60 ... әйел және ... ... ... заттар жатты.
Өліктерді қабірге шығыс жағынан жалғасқан дәліз-дромос арқылы кіргізген. Жерлеп болғаннан кейін дромос бөренелермен жабылып, бүкіл құрылыс ... ірі ... ... ... ... тығыз сары түсті балшықтан үйінді тұрғызылып, оның үстіне майда малтатас араласқан топырақ үйілген. Алғашқы түрінде обаның ... 45 м, ... ... 10 м ... ... ... бірте-бірте шөгіп, қазатын кезде оның диаметрі 66 м, ал биіктігі 6 м ... ... ... өз ... үшін ... ... құрылыс болды жопе омы тұргызуга көптеген адамдардың еңбегі пайдаланылған. Обаға қажетті гас одан 15 шакмрым жердегі ең жақын ... ... ал ... аңғардың шығыс жағындагы 40 шақырым жердегі карағайлы орманнан тасып ... ... да ... ... ... ... моласы да көне заманда-ақ, шамасы, жерленгеннен кейін 50 жылдан соң тоналған.
Тонаушылар ... ... ... қазған, қима төбесінің оңтүстік- батыс бұрышынан шығып, төбені ... де, ... ... ... ... Тоналғанына қарамастан, обада өте бағалы заттар: ертеректегі жебелердің асимметриялы-ромб түріндегі деп аталатын ұңғылы қола ұштарының он үші салынған ... ... ... ... ... сынығы және ертедегі қолданбалы өнердің 524 алтын бүйыммнан тұратын жарқын үлгілері сақталған. Олардмң ... ... ... ... ... бұғы ... ... (14 дана), басы бұрулы бүркіттердің (9 дана), шиыршықтала бүктетілген қабыланның (29 дана) бедерлі мүсіндері, жұқа қаңылтырдан қиып ... ... ... (12 ... ... ... перуза тас өткермеленіп, майда домалақ алтын түйіршіктермен әшекейленген, ... ... құс ... ... және ... ... ұсақ ... әшекейлер бар.
Шілікті обасы б. з. б. VII -- VI ... ... ... Бұл ... ... ... өңіріндегі ең ертедегі оба және Еуразия аймағындағы сондай обалардың бірі.
Мұнда Еуразия далаларындағы мал өсіруші тайпалардың қолданбалы өнері айқын ... ... ... аң ... ... ... туындылар (аяқтары бұғулі бұғы, шиыршақтала бүктетілген қабылан, басы бұрулы бүркітгер) сақ-скиф дүниесі өнерінің алғашқы үлгілеріне жатады.
ІІ. Шіліктіден ... ... және ... сақ ... ... Шіліктіден табылған жәдігерлер туралы ой
Археология ғылымында "ХҮIII ғасырдың қазақтары өзіне әлденеше мың жыл ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігін қаз-қалпында сақтап келген" деген пікір бар. Кезінде еуропалықтар "Сақтар - еуропойдтар" деген антропологиялық деректерді көлденең тартып, сол ... ... пен ... ... ... ... ... қимай келді. Кеңес үкіметі де қазақтардың өз ... ... аса ... ... ... ... Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданының аумағында орналасқан. Ұзындығы - 80 шақырым, ені - 30 ... Осы кең ... ... ... шығысында Сауыр-Сайқан, солтүстігінде Маңырақ таулары қоршап жатыр. Бұл жазықтың географиялық жағдайы адам өмір ... өте ... Жазы ... қысы ... және жылы ... ... ... малшы тайпалар қола дәуірінен бері кең қоныстарына айналдырған. Ал, осы жазықтың "Шілікті" аталуын ... ... ... ... өскендіктен, осы атауы қалыптасқан болуы керек" деп ... ... көне ... аса бір ... ... ... ... сәйкес келеді. Бұл кезде Шілікті даласын сақ тайпалары мекендеген. Сақ-үйсін ... екі ... ... ескерткіштері бар. Еуразиядаласында сақ қорғандары көп. Шілікті даласының орта шенінде ғана ... ... сақ ... ... ... бар. ... ... 50-ге жуығы ақсүйектер мен патшалардың зираты.Шіліктідегі көне сақ ескерткіштерінің тарихы б.з.д. VIII ғасырдан бастау алады. Ал, сақ заманнан кейінгі қорғандар б.з.д I-II ... ... ... ... ... ... болып келеді. Шамамен б.з.д VI-VII ғасырлардағы түркілердің көне жәдігерлері де ... ... ... ... ... ... гидротехник Г.Н.Бокий болатын. Ол 1909-1910 жылдары Шілікті даласының шығыс шегінде орналасқан Шаған оба қорымдарын қазды. 1949, 1959, 1961 және 1962 ... ... ... профессор С.С.Черников қазба жүргізіп, бас-аяғы 13 обаны қазып зерттеді. 2003 жылдан бастап Қазақ ұлттық университетінің ғалымдарымен бірігіп, өзім зерттедім. Тұрақты ... ... ... екі үлкен жəне бірнеше шағын обаларда қазба жұмыстары жүргізілді. Солардың ішінен деп ... ... ... тамаша жəдігерлер табылды. Бірақ, обалардың барлығы тонаушылыққа түскен. Кезінде сақ ... ... ... сақтармен бірге өмір сүрген, кейін іле-шала тарихи аренада болған ғұндар, үйсіндер, қаңлылар, көне түркілер ... ... ... ... қазу үшін ... археологтармен ақылдасып, жоспар құрдық. Біздің мақсат үстінен дөп түсу болатын. Алдын-ала болжаған әдіс-тәсілді қолдандық. Қазу барысында ... ... ... ... ... қазып жатып мән бере қарасақ, сол заманда-ақ тоналып кеткен екен. Мысалы, дм 100 метр, ... 8 метр ... ... ... оба. Осының ішіндегі қабірхана батыс жағына қарай 10 метр ойыстырып салынған. Ұрылар қабірхананың қайда орналасқанын біліп, тура ... ойып ... ... ... ... сақ обаларын тонау орыс патшасы І Петрдің тұсында белсенді түрде жүзеге асқан. Ғалымдардың айтуынша, сол тұста арнайы заң ... ... ... ... ... тапсырылып отырған. Сол тұста арнайы жасақ құрылып, ... ... ірі ... ... ... ... Шілікті сақтарының шаруашылығына, тұрмысына, дүниетанымына қатысты материалдарды зерттеді. Қолы жеткен дерек көздерін ... 1965 жылы ... ... жариялады. - деп жазылған сөздерді көздеріңіз шалады. Қазіргі таңда Черниковтың ... ... ... ... ... тұр.
Шіліктіге байланысты үлкен бір монографиялық арнауды зерттеп, аяқтауға жақындап қалдым. Сол зерттеуіме Черниковтың ... ... ... қосу үшін ... Петровский деген ғалымға хат жаздым. Олар осы уақытқа дейін сол суретті алу үшін ... ... ... Осы ... ... ... ... аңыз әңгіме оралады.Кезінде бір патша елді аралауға шыққанда жанынан ұстарашысын қалдырмай ... ... ... ... әлгі ұстарашы патшаның сақалын алып жатып :"Тамағыңды орып жіберейін бе?" - деп бірнеше рет оқталса керек. ... ... ... ұстарашыны сабырға шақырып, қолындағыны алады. Талай жыл патшаға адал қызмет етіп, ... ... бұл ... ... қайран қалып тұрғанда, бір уәзір әлгінің тұрған жерінің астын қазуды бұйырады. ... ... ... шықса керек. Барлығы деген қорытындыға келіпті. Сол секілді, жат ел де алтынның буына малынып, біздің ата-бабаларымыздың мұрасын өзімізге сатқалы ... ... ... ... жерінде қалуы керек.
Шілікті қорымындағы қазылған обалардың архитектуралық құрылысы өте күрдел. Ескерткіштің осыншама ірі көлемді болуы - онда ... ... ... өте ... ... ие болғандығын дәлелдейді. Ғалымдар: "Ел басқарған патша жерленген" деп болжайды. Себебі, обаның тоналғанына ... ол ... өте ... ... табылған. Алтын адамның киімінің әшекейлерінің ұзын саны 4 жарым мыңнан астам. Ірі ... саны 360 ... ... ... ... ... табылған адамның сүйегі мен алтын заттары қабірхананың шығыс бөлігіне орналасқан. Қалыңдығы 1 метр 80 см ... ... ... ... ... солтүстік батыс бұрышына адамның басын қаратқан.
Ал, ... ... жақ ... ... сирағынан бастап мойын омыртқасына дейінгі сүйектері табылып отыр. Біздің болжамымыз бойынша, тонаушылар адамның сүйегінің еті ақса да, арасындағы сіңірлерінің әлі ... ... ... ... ... ... Өйткені, адамның басын, денесін шығыс жағындағы таушаға қоя салған.
Ғимараттың ішкі микроклиматы бір қалыпты ... ... ... ... жер қойнауына тапсырған кезде міндетті түрде арнайы дәрілермен мумификация жасаған. Ол адам ... еті ағып ... ... адам денесінің сақталуы үшін жасалатын дүние.
Шіліктіде қазылған обалардың барлығы мумификация ... ... ... ... ... ... Бір ... обаны ірі бөренелерден салған.
Қазба барысында тас обаның сыртын ... ашып ... ... ... кішкене бір ойыс көрінді. Бір науа секілді. Әрі қарай қуалап қазып едік, көлденең бөренелер шықты. Сол бөренелер ... ... ... жер асты дәлізін анықтадық. Ірі бөренелердің ұзындығы 12-13 метрді құрайды.
Еденінің көлемі 18 ш.м. ... ... іші үй ... ... ... ... ... ашық тесіктерге тас толтырып тастаған. Бөренелерден биіктігі 7 қатар құрайтын үлкен ғимарат секілді. Қабірхананың шығыс бөлігіне дромс ... Сол жер асты ... ... ... ... жақын туысқандары өлгенде, қасына апарып жерлеп отырған.
Обаны қазу барысында тереңдігі 1 де 70 см ... ... ... ... ... ... оба ... Бұның жерасты дәлізі оңтүстік шығысқа қарап жатыр.
Жан-жағын таспен қоршап тастаған. Қабірхананы самырсын ағашпен жапқан. Ағаш осы уақытқа дейін өз ... ... ... ... болып келе жатқан салт-дәстүрдің бір бөлігі - өлген адамды жер қойнауына тапсыру, мал ... асын ... ... ... қазу ... қазақ салт-дәстүрі сол кездің өзінде-ақ тамырын тереңге ... ... ... ... ішінен жер қойнауына адаммен бірге мал сүйектерін көмгені аңғарылады. ... ... бұл - ... ... кісінің аруағына арналып сойылған малдардың сүйектері секілді. Бұл пікірге мен де қосылам.
Шіліктіден ... ... ... түгел металлографиялық сүзгіден өткізіп жатыр. Осы уақытқа дейін Қ.Сатпаев атындағы геология университетінің лабораториясында 160 алтын әшекейге сараптама ... ... ... ... ... 9730-1970 санын құрап отыр.
Бұл жалпы Қазақстан елінде табылған алтындардың ішіндегі ең жоғарғы санаманы құрайды. Әлі де зерттелу ... көне ... ... зерттеудің маңызы зор. Археологиялық ескерткіштер ел тарихының бірнеше өзекті мәселелерін ашуға, сондай-ақ, ежелгі және ортағасырлық кезеңдердегі халқымыздың байлығымен, өскелең ... және ... ... ... кең жол ... Сақ обаларының асыл қазынасы
2013 жылғы 12 сәуірден бастап бағдарламасының аясында мұражай-қорықтың ғимаратында ... ... 67) ... ... ... және бағалы металдар мұражайының қорынан атты көрме жұмыс істей бастады.
Алтын және бағалы ... ... ХХ ... 90-шы жылдарынан бері жәдігерлер мен құнды артефактілерді бас сақтаушы болып табылады.
көрмесінде екі мен Есік және Шілікті ... ... ... ... ... ... ... бұйымдары мен заманауи зергерлік өнер шеберлерінің этнографиялық коллекциялары, кереметтері назарға ұсынылған.
Алматыға таяу жерде орналасқан Есік қаласының маңындағы қорғанда ... ... ... алтын киімді сақ жауынгері болып есептеледі. Ол шамамен - 18 ... ... ... археолог ғалым Кемел Ақышев басшылық жасаған еді.
Зираттан ертеде бас киімге, киімге, аяқкиімге және ... ... ... ... жасалған төрт мыңнан астам әшекей, сондай-ақ алтын жүзіктер және алқалар, күмістен, керамикадан, қола мен ағаштан жасалған түрлі ыдыстар табылды.
2004-2006 ... ... ... ... ... ... Төлеубаевтың бақаруымен жүргізілген қазба жұмыстары кезінде Шілікті қорғанында тағы бір сақ табылды - ол ... ... ... деп ... ... Қазақстан облысының Зайсан ауданындағы Шілікті аңғарынан табылған болатын.
Зайсан ауданының аумағында 200-ге таяу ірі қорған бар, олардың 50-і ... ... ... ие.
Шілікті қорғанындағы патша жерленген моланың ашылуы ХХІ ғасырдың археологиялық сенсациясына айналды және де ... ... ... ... ... ... қабылданды.
Бұл Қазақстанның солтүстік далалық белдеуіндегі ең ежелгі қорған және Еуразия аумағындағы ең көнелердің бірі болып табылады.
Жалпы алғанда, скиф-сақ дәуірі ... ... ... ... негізін қалаған мәдениеттің көрнекті ескерткіштерін қалдырып кетті.
Сақ қорғандарының асыл қазынасы халқымыздың ежелгі бай мәдениеті, дәстүрі, өнері мен тәуелсіз Қазақстанның ... ... күні ... ... бір ... ... Қазақстан. Бір кездері қола дәуіріндегі Андронов мәдениеті қамтыған Орталық Қзақстан жерінде б.з.дейінгі VII-III ғ ... ... ... ... аты ... ... байыпты зерттелген қорымдарына байланысты қойылған. Зерттеулерді Ә.Х.Марғұлан мен М.Қ.Қадырбаев жүргізген.
Бұл мәдениет обалары құрылысының бір ерекшелігі-олардың кейбіреулерінде тас жалы яғни ... ... ... ... ... ... бірнеше варианттардан тұратын аса күрделі қабырлық кешен болып табылады. әдетте негізгі обаға(үлкен) ... ... оның ... бетінде, иек астында кіші оба тұрады, одан ... ... ... ... ені 1,5-2 м, ал ... 2-ден 200 м дейін - кейде одан ... та ... - екі жал ... ... ... ... төбе ... жерден қазылған қабырда өлген кісінің мәйіті жатады, ал кіші қорғанда үйінді астындағы қабырға ат пен ағаш ... ... ... ... ... әр түрлі вриантты болып келеді: кіші оба кейде оңтүстік бетке орналасады; ... ... ... тұрады немесе тіпті болмайды да.
Ал жалдарды салудың өзі ақырына дейін ... ... ол ... ... ... тас ... болса, енді бірде - тізілген - дөңгелектер, үшіншісінде - төселеген тастар болады. ... ... ... мәні ... ...
Ең ірі аумақты қорымдар Бұғылы, Қызыларай, Қарқаралы, Баянаула, Қызылтас, Кент, Ортау, Ұлытау, Апғанаты ... ... ... дамуында үш кезең айрықша көзге түседі. Бірінші кезең б.з.дейінгі VII-VI ғ қамтиды. Оған Тасмола, Қарамұрын, ... ... ... ... ... ... не тас ... топырақ болып келеді. Екінші кезеңде б.з. дейінгі V-III ғ өлікті қою салты сақталған, атты қоса ... ... ... кетеді.
Үшінші кезеңде - б,з, дейінгі III-I ғ обалардың бұрынғы құрылымы түрі сақталады, бірақ мола ішінде түбі тегіс домалақ ... ... ... және Солтүстік Қазақстан. Дала және орманды-дала жазықтарынан ондаған қорымдар кездеседі. Біреулер оны савроматтардың ... мен ... ... ... десе, екінші біреулер - исседондардың қорымдары деседі.
Еділ мен Жайық арасындағы мол аймақтан қорымдардың ең көп шоғырланған ... - ... және Кіші ... ... ... ... өңірі, Елек, Шаған, Отуа. Ембі жағалаулары. Қазақстанның солтүстік аудандарында қорымдар Тобыл мен Есіл алқаптарынан көбірек ... ... ... ... ... ... бар, ал ... аса үлкендері орлармен қоршалған. Тас үйінділері немесе топырақ пен уақ тастар араластырылған үйінділері бар. Обалар сирек ... ... ... ... ... және сол бір ... астына бірнеше мәйітті жерлеген немесе өлікті бұрынғы ескі обалар үйінділеріне апарып қойған.
Бай обалар өздерінің ... ... ... және ... ... ... 50-60 м, ... 3-4 м болып келеді.
Күллі ескерткіштер екі хронологиялық кезеңге жатады. Оның біріншісі б.з.дейнгі VII-III ғ кезеңі деп ... және ол ... ... өмір ... ... ... ... кезең б.з.дейінгі 4-2 ғ болып мерзімделеді және савроматтар кезеңіне сай келеді.
Савроматтардың шығуын зерттеушілер қима және ... ... ... ... онда ... ... ... үйінді астындағы қабыр басына тас дөңгелектердің қойылуы, қыш ыдыстар сыртындағы өрнектер сияқты өткен дәуірдің көптеген ... ... ... және Солтүстік Қазақстан ескерткіштерінің бәріне ортақ бір белгі - қабырлар шығыстан батысқа қарай ыңғайлай қазылады, ал өлгендер молаларда ... ... ... ... ... ... алаңдарға қойылады.
Археологтар әйелдер қабырларынан ою-нақыштармен безендіріліп, тыстан қашалған құрбандық шалатын ... жиі ... Олар алып ... ... өзіндік бір от сөресі сияқты...
Савроматтар арасында қолданбалы өнер биік ... ... ... ... ... ... мен кмістен, қоладан аттың ер-тұрмандарына, еркектің белдіктері мен киімдеріне арнап тоғалар жасаған.
Батыс Қазақстан қазылған савромат ескерткіштері арасынан ең ... ... ... Елек ... ... ... ... алынды, онда Батыс Қазақстан мен Оңтүстік Орал өңірініңм ертедегі көшпелілері тайпаларының көсемдеріні мен ... ... ... қабырлары бар.
Шығыс Қазақстан. Сақтардың қыруар қорымдары алтай аясынан, әсіресе Ертіс пен оның ... ... ... ... ... және түскей жоталарынан, Шыңғыстау мен Тарбағатй бөктерлерінен кездеседі, ... яғни ... ... ... шоғырланған. Тастары жер бетіне шығып жататын таулы ауданданда обалар үйіндісі тастан ... ... ... ... үйінділерге топырақ пен малтатас пайдаланылған, орта Ертістің жазық аудандарында обалар үйіндісі топырақтан ... ... ... ... ... ... ... секілді
Шығыс Қазақстан сақ тайпаларының мәдениеті өз дамуында үш кезеңді ... ... ... ... ... берл кезеңі(б.з.дейінгі V-IVғ) және құлажүргін кезеңі(б.з.дейінгі III-I ғ)
Майәмир кезеңінің соңында салт кісіні ... ... ... ... ... ... Шілікті алқабынан үлкен обалар қорымының құрамына кіретін, көпке белгілі Шілікті обасы қазылып аршылды. Бұл қорымның барша ... ... ... жатады. Олардың он үші үйінділердің димаетрі 100 м дейін, биіктігі 8-10 м дейін ... ... - ... 20-дан 60 м дейін, биіктігі 5 м дейін. Бұл ру немесе тайпа көсемдерінің жүздеген жылдар бойы қойылып келе ... ... ... болғанға ұқсайды.
Белгілі археолог С.С.Черников қазып зерттеген оба(Шілікті обасы) Шығыс Қазақстан сақтарының ... мен ... ... өте қызықты материалдар берді.
Қорғанның диаметрі 66м, ал биіктігі 6 м ... ... ... ... ... сол себепті де оның жалпы құрылымының суреті, қабыр конструкциясы, жерлеу салты мүлде толық емес.
Үйінді ... ... дәл ... ... 7,1х8,3 м, ... 1 ... шұңқыр бар екен. Мола ішіне қабырғалары екі қабат етіп жасалып, беті бір қабаттық қақпамен жабылған көлемі 4,8х4,6 м, ал ... 1,2 м ... ... ... ... екі ... қалдықтары жатыр.
2.3 Шіліктіде өмір сүрген сақ тайпаларының тұрмісі мен шаруашылығы
Табылған олжа көп ... оның ... ... 13 қос ... ... бар ... Бұғы не ат ... терісінен пішілген қорамсақтың жапырақ-жапырақ бөлшектері сақталып қалыпты. Тері қарамыспен тігіліпті, қорамсақ жиектері бұғы ... ... ... ... ... ... бауырына басып, мүйізді басын шалқайтып жіберіп ... ... ... ... көз, ... бирюза-көктастар қадалыпты.
Киім-кешекке сән үшін тағылатын, бүркіт тәрізді, білезіктей дөңгеленіп қалған ілбісін іспетті таналар, түйреуіштер табылған. Жұқа ... ... ... ... ... ... жайып жіберген құстар бейнесіндегі қапсырмалар да әсем-ақ. Геометриялық формадағы-үшбұрыш, жолақша ромбы түстес ілгектер де көп ... ... ... VII-Viғ ... деп ... мен Оңтүстік Қазақстан. Бұл-сақ тайпалары мекендеген аса көлемді аймақ: тиграхаудтар - ... ал ... Арал ... мен ... ... өмір сүрген.
Сақ тайпалары көп қоныстаған орталықтардың бірі - Іле алқабы болған. Бесшатыр, Есік, ... ... ... ... тап осы ... ... тепкен.
Жетісудағы сақ мәдениеті өз дамуында екі кезеңді басынан өткерген: ерте ... ... ... және ... ... ... Соңғы кезеңнің патша обалары ескерткіштері жөніндегі ең толық мәліметті б.з.дейінгі I мың жылдықтың орта кезіне жататын Бесшатыр қорымы және Есік ... ... ... ... Іле ... оң ... Шылбыр деген жерде, ол 31 обадан тұрады. Қорымның барша обалары екі топқа бөлінеді: үлкен обалар - диаметрі - 45 ... 105 м.ге ... ... 6-18 м., орта обалар - диаметрі 25-40 м., биіктігі 5-6 м., ... - ... 6-20 м., ... 2 м.-ге ... ... Бесшатыр обасы өз көлемімен ел-жұрты күні бүгінге дейін қайран қалдырады: оның ... ... 104, ... 17 м. Бірінші Бесшатыр обасы үйіндісінің астында тән-шән ... ... ... там ... Ол қабыр камерасы мен дәлізден-дромостан құралған. Тамның қабыр,алары 15 қабат дөңбектермен жабылған. Оның ... ... ... ... ... төселіпті. өлік қою рәсімі жасалып біткесін дәліз таспен бітеліп тасталыпты.
Қорымның облары баяғыда тоналған, бірақ тонаушылар барлық затты көтеріп кете ... ... ... қанжар-ақинақтар, садақ оғының қол жебелері мен қорамсақтар қалдықтары табылды. Бұл ... ... ... V ғ. ... ... тамаша ескерткіштерінің бірі - Есік обасы болып табылдаы, ол Алматының шығысында 50 ... ... Іле ... ... ... ... 60. биіктігі 6 м. Топырақ үйіндісінің астында екі қабыр - орталықтағы және ... - бар. ... ... ... ал ... аман ... ... ішіне жонылып тегістелген тән-шән шыршасының көлемі 2,9x1,5м., тереңдігі 1,5м. Қима тамды түсірген, оның ... ... ... 10 ... төселген.
Ғалымдар еденнің өлік жатқан бөлегіне уақ алтын ... мен ... мата ... ... ... Бір кездері сол төсеніш үстінде басы құбылаға қаратылып , мұздай киіндіріліп, қару-жарағын таққан күйінде, ... мола иесі ... ... анықтауына жүгінсек, марқұм болған кісі 17-18 жастар шамасында, оның бойы 165 см. ... ... ... ағаш ... ... ... төрт табақша, ожау мен аяқ тұр. Ал, ... ... ... ... ... ... қыш ... мен табақтар көрінеді. Сол арада имек сабының ұшы тырнаның басы сияқтанып келген күміс қасық, түбіне сегіз күлтелі гүл ... ... ... ... ... 26 ... ... екі жол сөз жазылған оймақтай күміс аяқ жатыр. өліктің бас жағына тағы бір ... ... ... ... оның ішінде тырнақ және жыртқыш құс тұмсығы тәріздес ... ... ... ... ... Мәйіттің сол қолы жанынан шиі алтындаған, алтын масақты оқ көзге түседі. Осы арада сабы ... ... ... ... ... ... кестеленген былғары қалта ішінде қола айна мен бір ... қына ... ... бұл ... өн бойына үшбұрышты алтын әшекейлер қадалып безендірілген, ... ... ... ... ... қызыл күртке киіпті. Оның тек шағын бөлектері сақталып қалған. Балағын етегінің қонышына салып киген тері шалбарының ... ... ... ... ... әсем ... болып тартылған, етігінің қоныштарына да үшбұрышты әшекейлер тігілген, ал күрткесінің өңірлері жағалай азуларын ... ... ... ... іспеттес алтын әшекеймен әдіптелген. Ол беліне салмақты алтын әшекейлер қадалған былғары белбеу буыныпты. Ондағы әшекей саны небәрі - он үш, оның ... ... ... ... ғажайып бір жануар, ал 10 әшекей - ... басы ... ... биік ... қалпақ-дулыға кигізілген, оның сыртына алтын бұтақтарына құстар қонған сирек ағашты тау, әр түрлі аңдар мен құстар, қауырсын мен масақты ... ... ... ... ... ... тәж ретінде титімдей арқар бейнесін қойған.
Марқұмның мойнына ұшы ... ... ... алтын өңржиек салынған, құлағына көзтаналы, бирюзадан салпыншағы бар сырға тағылыпты. Екі саусағында алтын жүзіктері бар - оның біреуінің көзі ... ... ... арай ... басы ... оң ... қызыл түсті ағаш қынапты ұзын семсер ілініпті. Семсер - ... ... ... бар сабы ... Сол жағына ақинақ-қанжар ілінген. Оның темір жүзінің ... ... ... жылан бейнесі алтынмен бедерленген. Қанжар қынынң екі жағы үстеме пластинкамен көмкерілген, оның біреуіне ат, екіншісіне бұғы бейнеленген. Есік ... ... кезі ... IV ғ деп ... ... ... мәдениетінің бастау-бұлағы - Тегіскен қорымын қазып аршудан бері белгілі болған ... қола ... ... ... ... Ұйғарақ пен Оңтүстік Тегіскен сияқты қорымдарын қазу нәтижесінде олардың б.з.дейінгі VII-V г ат ... ... ... Обалардың үйінділері құмдауыт, олардың астынан қабырлық құрылыстың екі түрі шықты. өлік жер ... ... ... ... ... жеңіл ағаш там-күрке ішіне қойылғандағы, оны сол арада ... ... ... ... түрі - ... қазылған мола ішіне жерленген.
Ұйғарақ қорымына қойылғандардың бәрі сақ-массагеттердің қауымына жатады.
Қазба жұмысы жүргізілген кезде өлікті қоға ... ... ... ... ... қыш ... мен ... оңтүстіктен шыққан құмыра-шеңберде жасалғаны мәлім болды; сол сияқты тастан қашалған құрбан-жозалары, сынықтар - ... ... ... Бір ... ағаш ... ... ... әшекейлер салынған темір семсер, ат жүгенінің жұрнағы - шығыршықты ... ... өнер ... да баршылық еді: әртүрлі жануарлар бейнелері, бұғы, сайғақ, ат, ... ... ... жыртқыш құстар іспеттес алтын ілгектер кездесті. Арал өңірі сақтарының мәдениеті - екі ... ... - ... мен ... ... жерде аралық жағдайдағы мәдениетке жатады.
Cақ мәдениеті темір кезеңінде кең тарады. Шаруашылығы мал шаруашылығы. Батыс және ... ... түйе ... ... ... ат ... күн және ... байланыстырды.Сақтар туралы грек тарихшысы Герадот жазған,ол сақтарды Азиялық Скифтер деп атаған, ал парсы деректерінде: сақтарды құдіретті ... деп ... Иран ... ... жүйрік атты Турлар деп атаған.Олар орта Азия мен Қазақстанда өмір сүрген. Сақ әскерінің соғысу шеберлігі жоғары, аттың үстінде шабандоз, ... ... ... ... ... халық үшке бөлінген:
1. Жауынгерлер.
2. Абыздар.
3. Қауым мүшелері.
Қоғамдық құрылысы ... ... ... болды.Б.з.б. 519-518ж. 1Дарий сақ жеріне басып кірді. Сақтар қатты қарсылық көрсетті. Сақ жауынгері Ширақ ... ... 15 ... ... ... ... бір ... Дарий өзіне бағындыра алды.Сақтар ержүрек болғандықтан Дарий ... ... да ... ... Даридің өлмейтін 10 мыңдық әскерінің құрамында болды. Б.з.б. 490ж. Марафон шайқасында сақтар парсылармен ... ... ... ... ... патшасы Кир сақтармен соғысып жеңіліс тапты, оны әйел патша Томирис басын кесіп, Дарияға лақтырған.
Геродот сақтарды үшке ... ... ... ... ( Тиграхауда) - Жетісуды мекендеген
2. Парадарая сақтар - Арал маңын мекендеген
3. ... ... - ... ... ... ... ... мен парсыларды өз еңбегінде жазған ( және Страбон). Сақ тайпаларымен Ахаменид ... ... да ... Ол Иран ... Авеста деп аталады. Археологиялық ескерткіштері :сақтар дәуіріндегі аса маңызды ескерткіштердің ... Іле ... ... ... ... Кесене көптеген қорғандардан тұрады. Шығыс Қазақстанда Шілікті қорғаны табылған. Археологтар ол жерден 13- қола жебе және ... олжа ... ... ... 50 шақырым жердегі Есік қорғанынан Алтын адам табылды. Бұл жауынгер б.з.б. Vғ. өмір ... Арал ... өмір ... ... ... сақтарының астанасы Шырақ-Рабат қаласы. Бұл қала Қызылорда қаласынан Оңт. Батысқа 300 шақырым жерде Қызылқұм шөлінде орналасқан. Қаланың орталық бөлігі ... деп ... ... ... ең ... құдайы Митра (қабан бейнесі) деп аталады. Ол күн күркіреу деген мағына берген. Сақтардың Аримаспа деген тайпасы (Алтынды ... ... ... бай ... мекендеген. Б.з.б. IVғ.сақ жеріне А. Македонский шабуыл жасаған болатын. Ол Ахаменидтерді (Иранды) жеңіп Орта ... ... ... Б.з.б. 330 -327ж. Македонский Сырдария өзенінің жағасына дейін жаулап алды. Оның бұйрығымен Сырдария жағасында Александрия Есхата (Шеткі Александрия) ... қала ... ... 323ж А. ... ... ... оның импе- риясы бөлшектеніп кетті. Көтеріліске шыққан халық көптеген қалаларды, оның ішінде Шеткі Александрияны құлатты.
Б.з.б. VIIғ. ... мен ... ... ... ... ... аңдық стиль пайда болды. Бұл барлық оқиғаларды аңдардың суретімен бейнеледі.
Қорытынды
Зерттеуші ғалымдардың айтуынша, бүгінгі таңда қазақ жерінен сақ, үйсін ... 200-ге ... ... табылған.
Шығыс Қазақстан облысының Шілікті жазығындағы сол ескерткіштердің біріне жататын биіктігі 8 метр, ... 97 метр ... қазу ... қабырханада жерленген адам табылған.
- Қорған үш қабаттан тұрады, бірінші қабаты топырақ үйінді, оның ішінде тас үйіндіден тұратын оба бар. Оның ... 4, ал ... 22 ...
Осы тас үйіндінің ішінде қима ағаштан жасалған қабырхана бар. Ол жердің бетіне орналасқан.
Қабырхананың ішкі еденінің аумағы - 33,6 ... ... Осы ... қабырханада жалғыз адам жерленген екен. Сол заманда қабырхананың тоналғандығы анықталды.
Табылған адамның киім әшекейлерінің бір бөлігі қолымызға тиіп ... ... ... 4 ... ... ... ... әшекей түрінде жасалған құйма алтындар. Бұған дейінгі алтын адамдарда қаңылтыр алтынды әшекей ... ... ... ... ... ... осындай деректерін ашқаннан кейін бұл Қазақстан жеріндегі үйсін мәдениетінің үшінші деп жариялап ... - ... ... Әл-Фараби атындағы ұлттық университетінің профессоры Әбдеш Ташкенұлы.
Ал екінші 1999 жылы ... ... ... ... ... Аралтөбе қорымында табылған еді. Атырау облыстық мұражайының кіші ғылыми қызметкері Гүлназ Ахметованың айтуынша, бұл қорым да бірнеше рет тоналған.
- Қорым ... ... ... ... айтуынша, біздің заманымызға дейінгі ІІ ғасырда өмір сүрген сарматтар тайпасына жатады. Және олар біз өлгеннен кейін де әрі қарай өмір ... ... ... ... көптеген заттарды өздерімен бірге көмген.
Қорымның жоғарғы жағы 4, ал астыңғы жағы 12 бөлікке бөлінген және қорымның айналасынан тас мүсіндер ... ... ... ... тас мүсінді бекерден-бекер қоймаған. Олардың ұғымы бойынша, бұл тас мүсіндер қорымды пәле-жаладан қорғап тұрады. Содан кейін ... бір ... ... ... ...
Қолында асатаяғы бар, шашы ұзын. Бет-әлпетіне реставрация жасаған Қырым Алтынбеков ... ... ... ... бұлар иран топтас елдерге жатады, бірақ жартылай көшпелі, ... ... өмір ... ... ... ... ... тайпаның бірі, - деді Гүлназ Ахметова.
Ақтөбе облыстық тарихи мұраларды қорғау жөніндегі инспекцияның басшысы Бекарыстан Мырзабаев бүгінде облыс ... ... ... ... ... ... өз орны бар ел басқарған, патша болған адамдарды ғана алтынға орап қойған.
Сондықтан, ... ... әлі де ... адам ... ... ... бұл тарихта өте сирек кездесетін құбылыс, - дейді Қазақтың Әл-Фараби атындағы ұлттық университетінің профессоры Әбдеш Ташкенұлы.
Шілікті жазығынан табылған үшінші ... ... ... ... ... оның ... ... өткізілетін болады деді ғалым.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
* Қазақстан тарихы. Очерктер. 30-56-бб.
* Қазақстан тарихы ... ... ... ... Бес ... I-том. Алматы, 1996. ... ... ... К. ... ... тарихы, 2-бөлім
* Акишев К. Курган Иссык. М., 1978.
* Бичурин Н.Я. Средняя Азия и Восточный Туркестан А., 1997.
* Гумилев Л.Н. ... А., ... ... С. Аттила А., 2000.
* Ирмуханов Б.Б. Древняя история Казахстана. А., 1997.
* Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. ... и ... ... ... М. ... Ақышев .
*
* Т. Тұрлығұл, Ә. Төлеубаев, Қ. Құнапина
* К. ... Н. ... Сақ ... ... мен ... ... Алматы - 2004
* Қазақстан тарихы (Жоғары оқу орнына арналған оқулық), Г.В.Кан, Н.У. шаяхметов, ... - ... ... тарихы, Мусин Чапай, Алматы - 2008
* Қазақстан ... ... - ... ... ұлттық энциклопедиясы, 6 бөлім
* Артамонов М.И., Сокровища саков, М., 1973

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құрылыс аланың инженерлік дайындау технологиясы4 бет
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті36 бет
Тараз қаласындағы археологиялық қазба жұмысы8 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
Аймақты дамытудағы жүргiзiлген инвестициялық саясаттың тиiмдiлiгi48 бет
Акционерлік қоғамның қаржылық жағдайына жүргізілген талдау4 бет
Геологиялық барлау жұмыстарына және пайдалы қазба кенорындарына өнеркәсіптік игеруге салынған инвестицияларының инвест жобаның тиімділігін бағалау39 бет
Европаның жер бедері мен пайдалы қазбалары33 бет
Жер асты қазба байлықтары6 бет
Жер қоймасы және әр түрлі мемлекеттердегі қазба байлықтар тобы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь