Жаһанша Досмұхамедов

1. Өмірі туралы мәліметтер
Досмұхамедов Жанша (Жаһанша) — Алаш қозғалысының аса көрнекті қайраткері, Алашорда үкіметінің мүшесі, Алашорданың Батыс бөлімшесінің төрағасы, заңгер.
1887 жылы Орал облысы, Орал уезі, Жымпиты болысының, № 1 ауылында дүниеге келген.
1899 жылы тамыз айында Орал әскери реалдық училищесіне түсіп, онда 1905 жылы 31 мамырға дейін толық курсын оқып бітіріп, сол жылғы 27 қарашада № 991 аттестатпен 1906 жылы тамыз айында, Орал облысының стипендиаты ретінде Мәскеу университетінің заң факультетіне түсіп, оны № 175 бітіру куәлігімен 1910 жылы 4 наурызда бітіріп шыққан.
1917 жылғы Ақпан төңкерісіне дейін округтық соттың прокурорының жолдасы (орынбасары) міндетін атқарған.
1917 жылы 1-11 мамыр аралығында Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылман сиезіне басқа да қазақ делегаттарымен бірге қатысып, мұсылман істерін басқаратын «Шуро-и-Ислам» комитеті төрағасының орынбасарлығына сайланады. «Шуро-и-Исламның» ісімен Мәскеуде біраз болады. Сол жылы 21-26 шілдеде Орынборда өткен Жалпықазақтық сиезде Орал облысынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа ұсынылады.
1917 жылы желтоқсан айында өткен Жалпықазақтық съезде Ж.Досмұхамедов Алашорда үкіметінің мүшелігіне облыстардан тысқары делегат ретінде кіреді. Съезде автономия жариялау туралы екі пікір болғанын: оның бір жағында Ә.Бөкейханов бастаған топ «кейінірек», ол Халел және Жанша Досмұхамедовтер бастаған топ «дереу» жариялансын деген ұстаным қалыптасқан.
1918 жылдың наурыз айында Жанша және Халел Досмұхамедовтер Мәскеуге келіп, Ленин және Сталинмен келіссөз жүргізіп, Кеңес үкіметін
        
        ЖАҺАНША ДОСМҰХАМЕДОВ
(1886-1938)
1. Өмірі туралы мәліметтер
Досмұхамедов Жанша (Жаһанша) — Алаш қозғалысының аса ... ... ... мүшесі, Алашорданың Батыс бөлімшесінің
төрағасы, ... жылы Орал ... Орал ... ... ... № 1 ... келген.
1899 жылы тамыз айында Орал әскери реалдық училищесіне ... ... жылы 31 ... ... ... курсын оқып бітіріп, сол жылғы 27 қарашада
№ 991 аттестатпен 1906 жылы ... ... Орал ... ... ... университетінің заң факультетіне түсіп, оны № 175 бітіру
куәлігімен 1910 жылы 4 ... ... ... жылғы Ақпан төңкерісіне дейін округтық соттың ... ... ... ... жылы 1-11 ... ... ... өткен Бүкілресейлік мұсылман
сиезіне басқа да қазақ делегаттарымен бірге қатысып, мұсылман ... ... ... ... ... ... ісімен Мәскеуде біраз болады. Сол жылы 21-26 шілдеде
Орынборда өткен Жалпықазақтық сиезде Орал облысынан ... ... ... ... жылы желтоқсан айында өткен Жалпықазақтық съезде Ж.Досмұхамедов
Алашорда ... ... ... ... ... ретінде кіреді.
Съезде автономия жариялау туралы екі пікір болғанын: оның бір ... ... топ ... ол ... және ... ... топ «дереу» жариялансын деген ұстаным қалыптасқан.
1918 жылдың наурыз айында Жанша және Халел Досмұхамедовтер Мәскеуге
келіп, Ленин және ... ... ... ... үкіметін Алашорданың
желтоқсандағы съезінің қаулыларымен таныстырып, сондағы 11 шартты ... ... ... Қазақ комиссариатының ашылуына қол жеткізеді.
1918 жылы 6 мамырда Жымпитыда өткен Орал ... ... ... ... батырдың ұрпағы Салық және ... ишан ... 7 ... «Ойыл уәлаяты» құрылып, Жанша оның Уақытша үкіметінің төрағасы
болып сайланады. Уәлаятта атты милиция ... ... ... ... курс ашылады. Әр түрлі шаруашылық құрылым­дар ашылады.
Мәскеудегі келіссөзден кейін ... ... ... деген
көзқарасында біраз өзгерістер туады. «…бізді жылы шыраймен қабылдаған
бірден-бір өкімет, ол ... ... ... ... бері ... ... ... едік, Кеңес өкіметінен басқа еш өкімет бізді қош көрмеді» ... ... ... күш ... ... ... халқы да мойындау керек»
деп мәлімдеді. Аталған мәлімдемелер ... ... мен оның ... ... келіспеушілік туындайды.
Азамат соғысы жылдары сан-сапалақ өкіметтердің бірінен соң бірі келіп-
кетіп жатқанда Батыс Алашорда жетекшілерінің ... ... ... ... ... ағымына орынсыз килікпеу; және артын бағамдау
ұстанымы болды.
1918 жылы ... ... ... ... шұғыл мәжілісінде өзге
де мәселелермен қатар «соғыс жағдайы мен жол ... ... ... ... ... басқару үшін «Ойыл уәлаятының» орнына
Алашорданың ... ... ... ... ... ... және ... кіреді. Төрағасы
болып Ж.Досмұхамедов сайланады.
Ж.Досмұхамедов көптеген уақытша өкімет орындарымен келіссөз ... ... ... ... ... ... ... жатқан
істерінің мән-мағынасын түсін­дірумен болды. Яғни мына алмағайып заманда
қазақ ... ... ... ... және ... ... өкімет орнағанша жергілікті Уақытша қазақ өкіметтерін құруға
мәжбүр болғандарын атап ... Осы ... да ... өкіметімен, яғни
Түркістан майданының (М.Фрунзе) өкілдерімен келіссөз ... оның ... 1) ... ... өзін-өзі билеу құқы, автономия; 2) екі жақтың
теке-тіресінің ортасында қалған қазақ халқын зорлық-зомбылық пен ... аман ... ... табылады деп шегелеп көрсетеді.
Нәтижесінде, М.Фрунзенің ... ... ... ... жататын Батыс Алашорда жетекшілерінің 5 адамынан (Ж. және
Х.Досмұхамедовтер, Иса ... ... ... пен ... ... ... ... Түркістан майданының штабына, ары ... ... Осы топ ... ... өкіметінің іс-харекеттері туралы
баяндама-хат дайындап, оны Жанша өз қолымен ... ... ... ... ... бөлімшесі таратылып, оның жетекшілері біраз уақыт
қазақ даласынан аластатылғанда, Жанша 1920 жылы жаз ... ... ... өнеркәсібі басқармасында инспектор болып, қыркүйек айында ... ... ... ... Түркістан Республикасы Халық
шаруашылығы Орталық кеңесінің жүн-жұрқа бөлімінің меңгерушісі болады және
ТР ОАК қазақ бөлімінің хатшысы ... қоса ... ... зиялылары құрған мәдени-ағарту «Талап» қауымдастығына
мүше болып, оның тапсыруымен қазақ ... ... ... кодекс жобасын
әзірледі. Онан кейін ол қазақ астаналары Қызылорда, Алматы ... ... ... атқарып, 1930 жылы Мәскеуге ... ... Сол ... ... ... 1932 жылы ... 5 жыл ... жер
аударылады. 1938 жылы қайта тұтқындалып, үштіктің шешімімен ату ... ... ... ... ... басында қазақ қоғамында өз халқының егеменді ел болуын
көксеген Батыс Алаш Орда ... ... ... бірі – ... 1886 ж. ... (қазіргі Сырым) ауданының Бұлдырты елді мекенінде
дүнияға келген. ... ... жылы ... ... ... мен ... әр түрлі мерзім көрсетіліп жүр. Мәселен, Мемлекеттік
Қауіпсіздік комитетінің ... ... ... ... ...
Қазақ. Партияда жоқ (айыпталған уақытта 44 жаста). 1930 ж. 31 ... «Мал ... ... аға ... ... ... кезінде, бұрынғы Қазақ КСР ППОГПУ ұйымдары арқылы “Алаш” партиясының
ұйымдастырушыларының бірі және Алаш Орда хүкіметінің бұрынғы ... ... ... қамауға алынды» деп келтірілсе, ал Ресей Федерациясы Әділет
министрлігі Мәскеу қалалық сотынан ... ... «1887 ж. ... ... ... ауданында туып өскен» деген мәліметтер келтіріледі.
Досмұхамедов 1896 ж. Орал қаласындағы реалдық әскери мектебіне түсіп,
оны 1904 ж. ... ... 1906 ж. ... ... қайраткері, заңгер
Бақытжан Қаратаевтың (1860-1934) ... ... ... ... ... бұл оқу орнында орыс және батыс ғалым-заңгерлерінің ... ... ... ... ... ... биліктен азаматтық-заңдық
билік түріне көшудің аса қажет екендігін ұғынды. 1911 ж. ... ... ... ... ... ... заңгерлік қызметке
орналасады. Алайда, «Уральский листок» газетіне қазақ халқының бұрыннан
шешімін таппай келе жатқан жер ... ... ... ... ... ойын ашық ... сескенген Орал генерал-губернаторы оның
қызметін ауыстырып, Том қаласына жібереді. Сөйтіп, ... 1911 ... ... ... ... Томда әуелі адвокаттық қызмет, кейіннен Том округтік
сот прокурорының орынбасары қызметін атқарады.
1917 жылғы Ресейдегi ақпан революциясынан кейiн Ж.Досмұхамедов ... ... ... жұмыстарға араласа бастайды. Ол Уақытша Қазақ
комитетiнiң арнайы шақыруымен Оралға келiп, 1917 ... 19-22 ... ... I ... Орал ... ... ... Сиезде Уақытша
үкiметтiң төрағасы болған Ғабдолла Әлiбеков 4 наурыз–19 ақпан аралығында
атқарған қызметi жайында есеп ... ... ... ... ... айтады. Аталмыш сиезге қатысушы 800 делегат тарапынан Жаһанша
бiрауыздан сиез төрағасы ... ... 1917 ... 19 ... ... ... бұл жайында: «Жұрт бiрауыздан председательдiкке Жаһанша
Досмұхамедовты, ... ... ... ... ... 4 кiсi ... ... сайлауы бiткен соң председатель
Досмұхамедов Алаш ұранды халықты құттықтап, бостандық ... ... ... ... ... деп жазылды. Бұл сиезде Орал
қазақтары үшiн аса маңызды жер, дiн, азық-түлiк, т.б. ... ... ... осы ... ... ... I ... сиезiне делегаттыққа сайланады.
1917 жылы 1–11 мамыр аралығында ... ... ... ... қазақ облыстарынан, Түркiстан, Кавказдан, Сiбiрден, Хиуа мен
Бұқарадан және тағы ... ... 830-ға ... ... ... ... бiрге Х.Досмұхамедов, Ғ.Әлiбеков, У.Танашев,
А.Темiров сияқты қазақ зиялылары қатысқан. Бүкiлресейлiк ... ... ... ... ... жергiлiктi басқару, жер, дiн, әйел,
Ресейдiң мемлекеттiк құрылысы, Ресейлiк ... ... құру ... ... қарарында бүкiл мұсылман iстерiн басқарып тұратын «Шура-и-
Ислам» болсын деген ... ... ... ... жарияланған «Шура-и-
Ислам» атты мақалада бұл ... ... ... бар ... 10-ы ... 7-i ... 5-i ... 2-i Қырымнан,
қалғандары Кавказ һәм Литвадан. Бiрақ бұлар өкiлдерiн бiржола ... ... 30 ... ... 12 кiсi ... ... Шура-и-Ислам
жұмысын атқарып тұрмақ» деп жазды. 13 мамырда Бүкiлресейлiк мұсылмандар
Кеңесi жиналыс өткiзiп, ... ... ... ... ... ... Бүкiлресейлiк мұсылмандар Кеңесiнiң
Атқару комитетiнiң құрамында Жаһаншамен бiрге Уәлитхан Танашев (1887-1968),
башқұрт Зәки ... ... ... Төгiсов (1879-1918) және өзбек
Ғұбайдолла Ходжаевтар (1886-1942) болды.
1917 жылы 21-26 шiлдеде Ж.Досмұхамедов Орынборда ... I ... Орал ... атынан қатысады. Х.Досмұхамедовтың басшылығымен
өткен бұл ... ... ... ... ... Сырдария, Ферғана облыстары
мен Iшкi Бөкей Ордасынан өкiлдер қатынасты. Сиезде Құрылтай ... ... ... ... Орал мен ... ... ... тiзiмi жарияланды. Сондай-ақ, Ә.Бөкейханов (1866-
1937), У.Танашевпен ... ... та ... ... Киев қаласында
өтетiн федералистер сиезiне белгiлi бiр ... 8 ... ... ... Орал облысы атынан Құрылтай жиналысына
сайланған депутаттар ... ... ... ... шейiн Томск окружной сот ... ... ... ... ол орнын тастап, халыққа қызмет етiп жүр. Бұл күнде
Петроградта Шура-и-Ислам ... ... ... ал
«Қазақ» газетiнде: «Жаһанша Досмұхамедов–юрист, Петроградтағы Шура-и-Ислам
ағзасы» деген мәлiметтер келтiрiлдi. Ж.Досмұхамедов ... ... ... ... II ... ... арнайы шақырылды. Бұл
сиезде «ұлттық автономия» мәселесi қарастырылып, осы мәселе төңiрегiнде екi
топ ... «Тез ... ... ... ... көтерген 33 делегат
арасында Ж.Досмұхамедов та болды. Ал бұл топқа «қарсы» топ арасында «Алаш»
партиясын құрушы ... ... пен ... ... ... Ә.Кенесарин мен А.Шегiровтар бұл мәселеге дауыс беруден
қалыс қалды. Сиез шешiмi ... ... ... ... мүшелiгiне
Ж.Досмұхамедов сайланды. 1918 жылдың наурыз айында Алашорда үкiметiнiң
шешiмiмен ... мен ... ... ... ... Кеңес
өкiметiнiң Қазақ автономиясына қатысты позициясын анықтау ... және ... ... ... ... ... ... Алашорда үкiметiнiң ойынан шықпай, келiссөз тұйыққа тiрелгеннен
кейiн де Жаһанша бастаған ... ... ... ... ... ... құру жұмыстарымен айналысты. 29 наурызда
Мәскеудегi Жаһанша мен Халел ... ... ... ... ... ... қазақ қайраткерлерiн босату туралы бұйрық бергендiгi,
«Алашорданың үкiмет алдына қойған шарттарына таяу арада жауап ... ... ... ... ... ашу ... рұқсат
етiлiп, оның құрамын бекiту Алашорданың құзырына қалдырғандығы» турасында
жеделхат жiбередi.
Жаһанша 1918 жылы мамыр ... ... ... IV Орал ... ... етiп, осы сиезде «Ойыл уәлаяты» Уақытша ... ... ... Бұл сиез ... ... мына бiр құжатта:
«Ауылда жаңа сыбыс. Ж.Досмұхамедов Мәскеуден келдi, большевиктермен ұлттық
автономия туралы келiстi. ... ... ... ... ... Бiрiншi сөздi Ж.Досмұхамедов алды»,–делiнген. Жымпиты ... ... ... ... мен ... милициясы құрылды.
Алайда, бұл кезде Алашорданың Батыс ... ... ... ... қалыптасқан едi. Өйткенi, Мәскеуге барып келген Алашорда
мүшесi Х.Досмұхамедов пен оның ... ... ... ... өзгеше көзқарас туындады. Оралға келгеннен кейiн олар
Казак әскери үкiметiне ... ... ... ... ... ... өкiмет басында ұзақ тұрақтай алмайтынын, олардың ... ... ... ... ... оған ... ... қол қойған құжат)
қызылдардың күштеуiмен қол қойылғанын баяндады. ... ... ... ... ... басқа мазмұнда баяндама ... ... ... ... ... ... мен ... шаралар сан
жағынан Кеңес өкiметiнде көп, бүкiл Ресей мойындаған жұмысшылар мен барлық
халықтың, шаруалар ... ... ... Кеңес
өкiметiнiң жағдайы мықты және берiк. ... ... ... күш ... ... ... да мойындау керек», –деп көрсеттi. Осы баяндамасы үшiн
Жаһанша сотқа тартылды. Алайда, әскери ... ... ... ... ... ... ... басшылығымен шешiм ауыстырылып,
Жаһаншаға Оралдан кетуге тыйым салынды.
1918 жылы қыркүйекте Ж. Досмұхамедов ... ... ... ... ... ... жиналысы мүшелерiнiң комитетi–Р.М). мүше болып
кiрдi. Сондай-ақ, 1918 жылдың 8-23 қыркүйек аралығында өткен Уфа ... ... ... делегация «Ойыл уәлаятын» таратып, оның орнына
Батыс Алашорда үкiметiн ... ... ... ... Ойылға көшiрiп, өзi
Жымпитыда Қорғаныс комитетiн ... ... ... жетекшiлерi Орал
облысында орныққан Кеңес ... ... ... ... ... ... тырысып, өздерiнiң большевиктерге беруiн талап еткен шартына
келiспей, тең құқылы қарым-қатынас орнатуға тырысты. ... мен ... ... ... ... келiспеушiлiктер болғанмен де, Алашорда
үкiметiнiң Батыс бөлiмшесiн ... ... ... бiр ... ... ... ... бiрлесе күрестi. Алашорда үкiметiнiң ... ... ... ... Х.Досмұхамедовтердiң қол
қойған «Алашорданың Батыс бөлiмшесiндегi қазақ үкiметiнiң ... ... ... «Бiз Алашорда өкiлдерi, өзiмiздiң қазақ өлкесiндегi саяси
басшылық пен Уақытша үкiмет басшылығына ... өз ... ... келгенiмiздi мәлiмдеудi қажет деп есептеймiз. Қиын-қыстау кезеңде
басшылықта болған бiз өз ... ... ... ... еркiн қалауын жүзеге асыру жолында қызмет iстедiк. Сенiп
тапсырған ... өз ... ... бере ... бiз бұл ... халқының басты арманы –автономиялық басқару ... ... ... ... ... тиiс. Әзiрге жалпы мемлекеттiк билiк жағдайында өз-өзiн
сақтау мақсатымен қазақ халқының өз ... ... ... тиiс ... ойды ... ... бiз ... өлкесiн басқарушы жоғарғы ұйымдарға
мiндеттi түрде қатысуымыз ... ... ... аулақпыз. Сонымен бiрге
өлкедегi автономиялық билiктi жүзеге асырушылардың қандай да ... ... ... ... бiз өзiмiздiң барлық ... ... ... ... ... үшiн ... ... тек тағы да «өңiн айналдырған» ұлы державалық үстемдiк пен ... ... ... тағы да ұлы ... ... ... мен ... айналуына барлық жан-тәнiмiзбен қарсымыз», –деп
көрсетiлдi. Бұл баяндама хатты В.И.Ленинге, И.В.Сталинге, Л.Д.Троцкийге
Жаһанша өз ... ... ... ... ... ... ... Кеңес өкiметiнiң тәртiбiне бағынуға шақырды.Алашорда Батыс бөлiмiнiң
төрағасы Жаһанша да қазақ халқын Кеңес өкiметiн мойындау қажеттiгiн ... ... ... ... жылы 5 ... Алашорда үкiметiнiң Батыс бөлiмi таратылып, оның
мүшелерiне ... ... олар ... ... оқшау жерлерге қызметке
жiберiлдi. 1920 ж. ... ... Бас ... ... ... Республикасы халық шаруашылығы Орталық кеңесiнiң жүн-
жұрқа бөлiмшесiнiң меңгерушiсi қызметiне тағайындалып, ... ... Ол бұл ... қоса Түркiстан Республикасы Орталық атқару
комитетi қазақ ... ... ... де ... ... ж.ж.
«Жаһанша Ташкенттегi мәдени ағарту «Талап» қоғамының тапсырмасымен қазақ
тiлiндегi алғашқы қылмыстық кодекстi ... ... ... ... мен ... ... үйретуге қыруар жұмыстар жүргiздi. ... ... ... ... 103-ке тарта мүшесi болып, оны Халел
Досмұхамедов ... ... ... 1 ... 120 сом ... мүшелiк
жарна төлеуге, сондай-ақ, қазақ халқы мәдениетiн дамытуда, жастарға ұлттық
өнердi үйретуге, қазақ мектептерiндегi ... ... ... ... оқулықтар шығаруға мiндеттендi. ... ... ... Қызылорда қаласындағы Қазақ ауылшаруашылық банкiсiнде заң
кеңесшiсi болып қызмет еттi. Ал 1930 жылы ... ... ... аға ... ... ... ... кезiнде тұтқындалып, «Кеңес
үкiметiне қарсы әрекет жасады, астыртын ұйым құруға ... ... ... ... бес жыл ... жер аударылды. Ақыры жоғарыда
айтылған айыптармен ол 1938 жылы тағы да ... ... ... ҚК 58-8, ... ... ату жазасына кесiлдi. Жаһанша 1989
жылы 16 мамырда Орал облыстық сотының шешiмiмен ақталды. Ж. ... және ... ... ғасырлар бойы бодандық бұғауында күн кешкен
қазақ жұртын дербес ел болуға, қазақ ... ... ... ... арналғандықтан, оның өмiр жолдарын саралап ... ... ... ардақтысы
Патша үкіметі тұсында білім алып, империяның құқық қорғау органдарында
жемісті қызмет істеген қазақ заңгерлерінің бірі ... ... ... ... болатын. Ол 1917 жылы жария ... ... да аса ірі ... бірі әрі ... болған еді.
Саяси құрсауы қатты кеңес өкіметі тұсында Жанша Досмұхамедовтің
идеологиялық ... ... ... ... ... ... Хамза Есенжановтың “Ақ Жайық” ... ... ... оның өмірі мен қызметіне ашық назар аудара ... бұл ... ... ... да ... сөйтіп өзінің революция жылдарын арқау
еткен тарихи миниатюрасына оның қызметінің бір ... ... ... ... із ... ... ... азамат жайында еліміз тәуелсіздік
алғалы бері зерттеушілер біршама жазып келеді. ... де ол ... көп ... әлі де беймәлім.
“Менің қоғамдық-саяси қызметім тұңғыш рет 1910 жылы ... ... ... ... ... Досмұхамедұлы 1930 жылы ОГПУ ... ... өз ... - мен ... ... соң Орал ... Орал ... орыс тілінде жарық көріп тұрған “Уральский листок”
(“Орал ... ... ... Қазақстан аумағына ішкі ... ... ... ... ... қарсы бірнеше мақала
шығарған болатынмын. Осы мақалаларым үшін мені Орал ... ... ... ... алып ... ... ... қызмет ету
құқымнан айырды”. Бұл кезде Жанша Досмұхамедұлы саяси көзқарасын империя
астанасындағы қоғамдық белсенділігі зор ... да ... ... ... ... ... қызмет етуге құлшынған жиырма үш жасар ... еді. ... ... ... шаңырағында туып-өскен бала әуелі
Бұлдыртыда ауыл ... ... ... ашып, одан ... ... ... мен Орал реальды училищесінде білім алған-
ды. Оқуға қабілеттілігімен көзге түскен. Сондықтан да ... ... ... қаржысымен оқу құрметіне ие болса керек.
Ол Сібірге кетті, сондағы сот ... ... ... ... ... Адвокат болып, өзінің кәсіби ... ... ... көзге түсті. Сот қараған әлденеше қиын істе
қорғаушы ретінде ... ... ... ... ... берудегі
біліктілігімен беделі артты. 1914 жылы Том ... соты Каин ... ... ... ... ... Өмірлік серігі
болған Ольга (Янга) Константиновна Колоссовскаямен осында бас ... ... 1922 жылы ... ... ... халкомкеңесінің
төрағасы Тұрар Рысқұловқа тұрмысқа шыққан). Осында ақпан революциясын қарсы
алып, буырқанған қоғамдық өмір толқынына қызу ... ... Каин ... ... ... ... бостандық арайында ұрандатқан
жиналыстарының бел ортасында жүрді. ... және ... ... ... ... комитеті төрағасының орынбасары болып сайланды.
Алайда Досмұхамедұлына туған елі де мұқтаж еді. Патшаның ... орай ... ... ... ... мүддесіне бұра алатын саналы
да зерделі азаматтар қатарында оны да ... ... Каин ... орынбасары лауазымымен бір айдай уақыт істер-істеместен, ... ... ... ... алды да, ойланбастан жолға жиналды.
Ол сәуірдің ортасына қарай Орал ... ... Орал ... ... ... ... 800 делегаттың қатысуымен 1917 жылғы 19
сәуірде Орал қаласының цирк үйінде қазақ құрылтайы ашылды. ... ... ... ... ... ... ... көңіл-күймен, төрт күн
бойы мәжіліс құрды. Сол бірінші облыстық қазақ съезінің төрағалығына ... ... ... ... ... ... ол халық өкілдері жиналысының мазмұнды
өтуіне ... ... ... ... ұсынуымен съезд
алғашқы күні мемлекеттік басқарудың түрі туралы және ... ... ... ... ... ... мәселелер қарады. Талқылау нәтижесін
қорыта келе: “...монархизм - демократияны құлдықта ұстаудың символы, бір
халықты ... ... ... ... көзі - ... ... тиіс; қазақ
халқы демократиялық ... ... ... ... туралы мәселені әзірге ашық қалдырады”, “...қазақ халқы соғыстан
басқа халықтармен бірдей ... ... оның ... да отан ... ... ... ...қазақ халқы бастан кешіп отырған ауыр ... ... ... ... мойындайды: күллі әлемнің тыныштығына
қауіп төндіріп тұрған герман милитаризмі жойылғанға шейін соғысу ... және ... ... ... ... ... ... адамгершілікті
принципте, яғни аннекциясыз, контрибуциясыз бітім жасалуға тиіс, алайда ... ... ... тәуелсіздігін қайта қалпына келтіруді, ұсақ
халықтарға өз тағдырын өзі ... ... ... және ... ... қарусыздануын ескеріп жасалуға ... ... ... ... ... және ... мүддесін қорғауға қызметі
бағытталып тұрған шақта - ... ... ... ... ... ... ... қабылданды.
Қалған күндері съезде ел ішіндегі тыныс-тіршіліктің ағымдағы ахуалы
мен болашағы қызу ... ... ... ... ... ... құрылтай құрған Орал облыстық қазақ атқару комитетінің
төрағасы, сондай-ақ Мәскеуге ... ... ... ... делегат болып сайланды. 21-28 шілдеде Орынборда өткен алғашқы
күлліқазақ съезі ... Орал ... ... ... қуаттап, оны Киевте өтпек федерацияшылдар съезіне де делегат
етіп сайлады. 1917 жылғы мамырда Бүкілресейлік ... ... ... ... “Шора-и-Ислам” комитеті ... ... - ... ... ... ... Одан кейін Жаhаншаh 1917 жылғы қыркүйекте ... ... ... ... ... ... кеңесіне (Предпарламентке)
мүше болып сайланады, құрылтайшы жиналыс туралы заң жасау жөніндегі ... - ... ... ... Ол 1917 ... ... ... ортасына дейін Петербургте тұрып, осы ... ...... ... төңкерісіне тікелей куә болған, буырқанып-
толқыған Петербург оқиғаларын көзбен ... ... ... ... ... ... ... 1917 жылғы 5-13 желтоқсан) Жаhаншаh
“Алаш-Орда” Халық ... яғни Алаш ... ... ... ... ... ... сайланды. Үкімет тұрақты жұмыс істемекке
орнығу үшін құрылтай шешіміне ... Алаш ... ... ... ... жылдың қаңтарында Орынборды қызылдар басып алды, ал ақпанда өткен Орал
облысы қазақтарының екінші ... ... Алаш ... ... үшін халкомкеңеспен келіссөз жүргізуді тапсырды. Сондықтан ... Орал ... ... басшылары енген делегацияны бастап, орталық
кеңес өкіметі ордасына қарай сапарға шықты.
Мәскеуде ... ... ... ... ... Комиссарлары
Кеңесіндегі бірқатар басшы қызметкерлерінің ... ие ... ... ... ... ... құжаттарды тапсырды, кеңес
типімен қайта құрылғанға дейін Алаш-Орданың ... ... ... ... ... қол ... 1918 ... 1 көкекте Халкомкеңес
Жайық сырты земстволарының қызметін жалғастыра ... ... ... қаулы
шығарады. Делегацияға қазақ басқару органдарының мұқтажына ... ... ... ... қаржы бөлді. Қайтар жолда, 1918 жылғы 17 көкекте,
оларды Саратов большевиктері тоқтатып, ... ... ... ... күдік келтіреді. Сонда Жаһанша (Джиганша Дос-Мухамедов) совдептің
атқару комитеті мәжілісінде бірнеше мәрте ... ... ... ... ... онда ... ... Алаш-Орданың кеңес
жолына қалай ауыстырылатын, оның жобасын баян ... Орал ... ... және ... ұйымдарына, лауазымды адамдары мен
барлық азаматтарына үндеу мәтінін жазып, ... ... ... ... ... баспаханада бастырып, жариялайды,
оны ұшақпен ақтар қоластындағы жерлерге жеткізіп, аспаннан ... ... ... ... большевиктік үкіметтің (халкомкеңестің)
қазақ істері жөнінде комиссариат құруға, көп ... ... ... ... ... ... келісім бергенін айтып, халықты кеңес
өкіметіне қарсы ешқандай ... ... ... Ол ... ... қазақ бауырлар, сіздердің ұлттық тағдырларыңызды
өздеріңіз ... ... ... ... тұңғыш рет еңбекшілердің
кеңес өкіметі ... ... ... отыр, орыс пролетариатының осынау саяси
тектілік-кеңпейілдігін бағалай біліңіздер. Күлліқазақтық “Алаш-Орда” Халық
Кеңесінің мүшесі Дос-Мұхамедов”, - деп ... ... ... соң ... ақ ... ... үкіметі
тұтқынға алады. Себебі Жаншаның кеңес ... ... ... ... ... ... ... “Правда” газетінде басылған хаты
арқылы, Мәскеудің тек таптық негізде құрылған ... ... ... Онда ... кім ... ... ... яғни кеңес үкіметі
атынан Сталин “ұлт буржуазияларының ... ... ... мойындамай,
кіндік өкіметпен тікелей байланыс жасау арқылы еңбекші халықты ... ... ... ... ... тұтқыннан
босатылады. Ол серіктерімен Жымпитыға кетеді. Сонда кезекті облыстық ... 1918 ... 18-24 ... ... Орал қазақтарының Жымпитыдағы
съезі өзіндік Республиканы - Ойыл уәлаятын құрды. Уәлаятқа бес үйез ... Орал ... ... ... ... ... ... Жымпиты,
бұрынғы Гурьевтің орнына Сағыз, жаңадан Темір және Ойыл үйездері ... ... ... ... жұмысқа кірісті. Орыс
офицерлерінің оқытуымен жігіттер әскери өнерге ... ... Ойыл ... ... ... ... ... милициясын құру,
әскери мектеп ашу, салық ... ... ... ... ... ретке
келтірумен қатар қолға алды. Ойыл уәлаяты негізінде 1918 ... ... ... ... ... құрылды. Бұған себеп болған жәйт -
соғыс жағдайы, Алаштың орталық Ордасымен (Үкіметімен) ... ... ең ... Алаш ... ... территориясын басқаруды
жетілдіру мүддесі еді. Жанша мен оның серіктері ... ... ... бұл ... ... ... қойып, төтенше жағдайларда немесе
хабарласу мүмкіндігі болмай қалған кездерде Бөлімшенің Орталық Алаш-Орда
құқтарын ... ... ... пұрсат берілген шешімге қол жеткізеді.
Бұл құжат алаш қайраткерлерінің Бүкілроссиялық ... ... мүше ... ... ... ... ... мемлекеттік
мәжіліске қатысқан уақыттарында қабылданған болатын. ... ... Ойыл ... ... ордасы, Каспий сырты облысының Маңқыстау
үйезі, Торғай облысының Ақтөбе және Қазақ үйездері қаратылды.
1919 жылдың соңына қарай ... ... ... ... ... ... өкіметі құрған Қазақ революциялық комитеті арасында келіссөздер
жүргізіледі. Ақыры, Батыс ... ... ... ... ... ... ... да, батыс-қазақ үкіметі ашықтан ашық күллі билік
құрылымы, әскери жасағымен бірге ... ... ... ... 1920 ... ... ... мен І-армия ревәскеркеңесінің өкілдері қатысқан Алашорда
Батыс бөлімшесінің мәжілісінде Алашорда мен ... ... ... ... ... бірігіп-қосылатыны туралы шешім қабылданады.
Бірақ ол, большевизмнің негізгі қаруларының бірі - өтірік уәдемен ... іс ... ... ... ... ... соңында
Алашорда Батыс бөлімшесінің мүшелерімен бірге, Кирревкомның жазбаша ұсынысы
бойынша Орынборға келдім, - деп ... ... 1930 ... - ... ... енгізілесіздер деп хабарлаған еді. Алайда, Орынборға келген соң,
Кирревкомда, бізді телеграфпен ВЦИК ... ... ... ... ... ... олар ... жетеді. Мұнда Досмұхамедұлы
серіктерімен ... ... ... ... ... ... ... данасын
“тікелей Ленин, Сталин, Троцкий жолдастарға” тапсырады. “Осыдан кейін, 3
шілдеде, ВЦИК біздер - ... ... № 18 ... ... ... Алашордадағы бұрынғы жұмысымыз үшін ешқандай қуғын-сүргінге
түсірілмейтініміз және ... ... ... ... партия жұмысын істеуге
мүмкіндік берілетіні туралы айтылды”...
Жанша Досмұхамедов кеңес ... ... ... Главтекстил
(тоқыма өнірісі бас басқармасы) инспекторы болып бастады. Осы орыннан ... ... ... ... ... Орталық халық шаруашылығы
кеңесінің бөлімін басқаруға жіберіледі. Қазанның ортасынан ... ... бір ... ... соң Түркреспублика аткомының қазақ бөлімінің
хатшылығына тағайындалады. Одан ... ... ... ... юристік курстардың оқытушысы, халық комиссарлары кеңесінің заң
шығару комиссиясының мүшесі, Орта Азия ауыл ... ... ... 1927 ... ... Ташкентте тұрады. Өзі қызмет атқарып
жүрген үкімет мекемелерімен бірге 1927 жылдың қараша айында ... ... ... орай ... ... ... қайраткердің
басқаруымен республикалық режимде екі жылдай ... өмір ... ... Ойыл
уәлаяты үкіметінің (Батыс Алаш-Орда бөлімшесінің) тарихи қызметі де, оның
өзінің ғылыми-публицистикалық ... да әлі ... өз ... ... алаш ... 1928 ... соңына қарай абақтыға жауып,
жауапқа тарта бастаған науқаннан ... ... 1930 ... ... ... “Скотовод” (“Малшы”) басқармасында экономист болып
істейді. Алайда, бәрібір, қазақстандық чекистер ... ... ... ... күзде, алдағы қысқа әзірлік ... ... ... ... ... ... ... жасанды айып тағумен айналысқан ... ... ... қилы қысым көреді. Ол жолы бес жылға Воронежге жер
аударылады. Сосын, 1937 ... ... ... ... Мәскеудегі пәтерінде
ауырып жатқан жерінен тағы да тұтқынға алынып, ұзамай атып тасталады.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
1917 жылғы саяси партиялар мен ағымдар7 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
Алашорда10 бет
Алаш қозғалысының қайраткері – Жанша Досмұхамедов14 бет
Жанша Досмұхамедов10 бет
Халел Досмұхамедов 13 бет
Халел Досмұхамедов жайлы5 бет
Халел Досмұхамедов және түркітану мәселелері4 бет
Анатомия мен физиология ғылымдарының қысқаша даму тарихы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь