Қазақ тілі мемлекеттік мәртебе алғаннан кейін тіліміздегі сөздердің қолданылу орны мен аудару мәселесі бүгінгі күндегі басты мәселе болып отыр

Кіріспе
Негізгі бөлім
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе.
Курстық жұмыстың мақсаты: Қазақ тілі мемлекеттік мәртебе алғаннан кейін тіліміздегі сөздердің қолданылу орны мен аудару мәселесі бүгінгі күндегі басты мәселе болып отыр. Осы жұмысты жазу барысында сөздердің дұрыс аударылуы, олардың қолданылу жүйесі, жасалу жолдары қарастырылды.

Курстық жұмыстың міндеттері:
- мемлекеттік тіліміздің дәрежесі қандай деңгейде;
- тіліміздегі сөздердің қолданылу орны;
- термин атауының қаншалықты түсініктілігі;
- терминдерді дұрыс аудару;
- термин жасауда жиі қолданылатын жұрнақтарды анықтау;

Курстық жұмысты жазу барысында қолданылған әдістер: зерттеу, салыстыру, талдау.

Курстық жұмыстың өзектілігі: жұмыс барысында талданған терминдерді күнделікті тілімізде қолдана білу.Терминдердің дұрыс аударылуына назар аударып отыру.

Курстық жұмыстың ғылыми базасы: жұмысты жазу барысында газет-журнал беттерінде жарияланған мақалалар негізге алынды. Сонымен қатар нақты терминология туралы еңбектер қолданылды.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы. А:Ғылым, 1988 ж
2. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. А: Мектеп,1973 ж.
3. Әлісжанов С. Тіркесті терминдердің құрамындағы кейбір ерекшеліктер. Қазақ тілі мен әдебиеті, 59-64 бет.
4. Бекітілген терминдер мен атаулар. А, Қазақстан, 1976
5. Кенжеғалиқызы Г. Термин жасаудағы кейбір жұрнақтардың рөлі. Қазақ тілі мен әдебиеті, 1995, №7, 123-126 бет.
6. Қайдар Ә. Қазақ тiлiнiң өзектi мәселелерi. Алматы:”Ана тiлi”, 1998.
7. Қазақ совет энциклопедиясы.
8. Қазақ тілі энциклопедиясы. А: ІДК-ТІРО, 1998 ж
9. Қайдар Ә. Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас. А: Рауан1993 ж.
10. Қалиев Б, Күркебаев Ш. «Орысша –қазақша терминдер сөздігі». А.Рауан,1996 ж.
11. Қалиұлы Б. Терминжасам туралы кейбір ойлар. Ана тілі, 1999 22-қаңтар, №3
12. Рақымбаев М. Жаңа терминдерді жасаудың негізділігі мен қолданылуы. Қазақ тілі мен әдебиеті.1995, №8 3-10 бет.
13. Сыздық Р.Тiлдiк норма және оның қалыптасуы. Астана: “Елорда” , 2002.
14. Исаев С. Қазақ әдеби тiлiнiң дәуiрлiк дамуы. Алматы, 1973.
15. Жұбанов Қ. Қазақ тiлi жөнiндегi зерттеулер. Алматы: “Ғылым”, 1999.
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе.
Курстық жұмыстың мақсаты: Қазақ тілі ... ... ... ... ... қолданылу орны мен аудару мәселесі ... ... ... ... ... Осы ... жазу барысында сөздердің дұрыс
аударылуы, олардың қолданылу жүйесі, жасалу ... ... ... ... ... тіліміздің дәрежесі қандай деңгейде;
- тіліміздегі сөздердің қолданылу орны;
- термин атауының ... ... ... ... ... ... жасауда жиі қолданылатын жұрнақтарды анықтау;
Курстық жұмысты жазу барысында ... ... ... ... ... өзектілігі: жұмыс барысында талданған терминдерді
күнделікті ... ... ... дұрыс аударылуына назар
аударып отыру.
Курстық жұмыстың ғылыми базасы: жұмысты жазу барысында газет-журнал
беттерінде жарияланған мақалалар негізге алынды. Сонымен ... ... ... ... ... бөлім
Қазақ тiлi заң жүзiнде мемлекеттiк тiл ... ... ... аралығында,әрине,аз жұмыс iстелiнген жоқ. Алғашқы кезде қазақ тiлiн
үйрететiн ... ... ... ... саны ... ... мемлекеттiк тiлдi оқытатын оқулықтар мен оқу ... ... да аз ... саны ... де ... ... ... – мемлекеттiк тiлге деген ... ... ... бәрi әлi де ... ... биiк ... ... жариялау бар да, оны осынау тарихи жаңа ... ... ... бар. Бұл ... бiр ... ... тұрғыдан мемлекеттiк тiл қазiргi
күнде өзiнiң болмыс – бiтiмiне лайық өз ... ... отыр деп ...... ... мен мемлекеттiк iстер, үлкендi – кiшiлi жиындар,
мәжiлiстер, ғылыми ... мен ... ... әлi ... орыс ... ... ... келіссөздер де орыс тiлiнде
жүргiзiледi. Оқу – ағарту, бiлiм беру жүйесiнде де орыс тiлiнiң рөлi басым.
Әдетте бiз ... ... ... жаны – оның сөйленуiнде” деп жатамыз.
Ол рас. Тiлдiң жаны – ... ... тiл, ... ... тiл ... ... өзiмiздiң қазақ тiлi жөнiнде сәл ғана ойланып көрелiкшi.Ол ... ... ғана ... ... тiлi ... арналған мәжiлiстерде
ғана сөйленедi. Басқа жердiң бәрiнде сөйленетiн тiл – орыс тiлі. Ендеше,
қазақ тiлiн тiрi тiл, ... тiл ... гөрi, оны шала – ... ... шындыққа әлдеқайда жақын келедi.
Бұған кiм ... ... ... деп ... ғана ... бар. Ақиқатына жүгiнсек, бұл жауап әр уақыт көңiлге қона
бермейдi.
Әрине, ... ... да ... бар. Дегенмен, мен негiзгi
кемшiлiк ... ... ... ... едiм. Сол ... өкiлi - ... орысша сөйлесемiз. Екеуара орысша әңгiмелесемiз. ... ... ... ... ... ... ... хабар көремiз.
Радиодан орысша жаңалық тыңдаймыз. Сөйтемiз де, “мемлекет не бiтiрiп отыр?”
деймiз.
Орысша ... ... ... ... ... бiзге қазақша
сөйлеспе, оқыма, тыңдама деп отырған кiм бар?! Президентiмiздiң өзi “қазақ
қазақпен ... ... деп ... жоқ па?! ... ... ... мемлекет неге кiнәлi
болуға тиiстi?!
Рас, басқару аппараттарында, министрлiктерде ... ... ... бұл ... ... ... алмай отыр. Рас, олар қазақ
тiлiн өздерi үйренбейдi, оны қол астындағы басқа қызметкерлерiнен де ... ... тiлдi ... ... деп, ... жай ғана айтады, ал
қолдары еш ... ... Ал ... де, Үкiметiмiз де
мемлекеттiк тiлдi қолданыңыздар, үйренiңiздер деп жатыр.
Ұзын арқан, кең ... ... ...... нәрселердi сылтау
етiп, кегежелерi кейiн тартып жүргендер кiмдер дейсiздер ғой? ... ... ... ... ... жүрген зиялы қауым
өкiлдерi. Әдiлiн айтайық, қазiргi кезде сылтау iздейтiндер, “қаржы қажет”
дейтiндер де ... яғни сүт ... ...... ... Егер алыс
түкпiрлердегi мал бағып, егiн егiп жүрген туыстарымыз бiр ... ... ... ... ... едi, ал ендi көзi ашық, ... ояу, ... ... ... ... – кiшiлi зиялыларымыздың өздерi мемлмкеттiк
тiлдi үйренудiң, сол тiлде сөйлеудiң орнына оны үйренбеудiң сылтауын iздесе
– мұны түсiну,әрине, ... тiл ... ... тiл ... сол мемлекетте тұратын барлық халыққа
ортақ, күнделiктi ... ... ... ... – тiршiлiгiнде, iс –
қағаздарында, халықаралық қарым – қатынаста кеңiнен қолданылатын тiл.
Мемлекеттiк тiлдiң 50-60 ... ... бар. ... ... бұл ... шығу мүмкiн емес. Дегенмен ... ... ... ... ... ... тiлi, оқу тiлi, өнер тiлi, ... сөйлеу тiлi,
сатушы тiлi деген сияқты толып жатқан ... ... атап ... сол тiлдiң иесi – халықты, сол арқылы өзiңдi сыйлау үшiн көп
нәрсе ... ... Ол үшiн, ең ... сол ... ... ... керек,
сол тiлде оқып, сол тiлде жазу керек. Сонда ғана сен ... ... оның ...... құдiретiн көп ұзамай – ақ өзiң де сезiнетiн
боласың.
Мемлекеттiк ... ... ... бiрi – ... ... ... ... өмiр талабының өзi тугызып отыр. Өйткенi
мемлекеттiк тiл мен терминалогия мәселесi бiр – бiрiмен ... ... ... ... ... маңыздылығы, бiрiншiден, бүгiнгi күннiң
терминалогиясын дұрыс жасаумен, оның ... ... ... ... ертеңгi күй-жайы мен болашағын қанағаттандыра
алатын ахуалмен өлшенуге тиiстi.
Олай болса қазақ тiлiн мемлекеттiк тiл ретiнде дамытудың ең ... – оның ... ... ... ... ... келтiру, жүйеге түсiру
және оны қолданысқа ендiру.
Бұл сияқты игiлiктi iстi жүзеге асыратын ұйым ... ... ... ... ... ... болуға тиiстi.
Қазақстанда Мемлекеттiк терминалогиялық комиссия сонау 1933 ... ... ... келе жатқанын айта кеткенiмiз жөн болар. Осы уақыт
аралығында ол аз ... ... жоқ. ... осы ... ... ... мен қазақша терминдердiң бәрiн сол Мемтерминком бекiтiп
берген.
Шындығына жүгiнсек, Мемтерминком iстейтiн ... ... ... ... ... өз егемендiгiн алып, дербес мемлекет болып отырған, қазақ
тiлiн мемлекеттiк тiл деп жариялаған қазiргi кезеңде ... ... да арта ... ... ... көп ... ... қазақ тiлiндегi термин жасау
iсiнде негiзiнен екi түрлi бағыт ұсталынып келедi. Оның ... ... – даяр ... орыс тiлi ... мен ... ... қабылдау, екiншiсi – қазақ тiлiнiң өз қорын кәдеге жарату.
Жасыратыны жоқ, қазақ тiлi терминдерiн жасауда бұл екi ... ылғи ... ... ... де ... тiлiнiң сөздiк қорын сарқа
пайдалану деген екiншi ұстаным жай әншейiн ұран үшiн ... ... ... ... керек, мәртебелi ғалымдарымыздың айтуынша, қазақ
тiлiндегi терминдердiң 70-80 пайызын орыс тiлi арқылыкелген, орыс ... ... ... ... ... болып шықты. Бұл әрине,
Қазақ тiлiне деген сол кездегi солақай саясаттың салдары екендiгiн көпшiлiк
қауым түсiнетiн болар.
Қазiр қазақ ... ... ... ... ... басқаша болуы
керек. Егер терминдерiмiздiң 70-80 пайызы тұрпаты ... да, ... ... ... да ... ... жат ... болып келсе, онда қазақ
тiлiнiң мемлекеттiк тiл болуы екiталай.
Қазақ тiлi мемлекеттiк тiл болу үшiн ... ... ... ... ... керiсiнше болуды талап етедi. Яғни тiлiмiздегi
терминдердiң 70-80 пайызы қазақтың төл сөздеру болу керек те, ... ... ... ... болса болады.Бұл 20-30 пайыз бөтен ... ... ... бұза алмайды. Ал бұрынғысынша қалған
жағдайда тiлiмiздiң тiлдiк құрамы мен құрылысына нұқсан келетiндегi сөзсiз.
Бiлiмiз ... ... ... ... ... берi ... байырғы дәстүрiнен, дыбысталу сипатынан айырылып қалары хақ.
Қазақ тiлiнiң терминдерiн жасаудың жаңа ұстанымы жоқ емес, ... ... олар ... ... ... бiр iзге ... Бiр ғалым бiр
ұстанымды ұсынады, екiншiсi екiншi түрлi ұстанымды ... ... ... ... ... ... дәлелдеуге тырысады. Нәтижесiнде
мемлекеттiк тiлдiң ... ... ... ... қанша уақытқа
созылары белгiсiз Мамандарымыз, терминшiлерiмiз ендiгi жерде ... ... та берi ... жүре беруге болмайтындығын түсiнуге тиiстi ғой деп
ойлаймын.
Сондықтан болар, газет – журнал беттерiнде ... ... ... ... ... ... “қазақ терминалогиясы қалыптаспай жүр”
деген сөздердi бiз жиi айтамыз. Ал сол “жасалмаған” , ... ... ... ... ... ... неге екенiн
қайдам, сирек ұшыратамыз .Қайта, керiсiнше, оны сол бұрынғы орысша күйiнде
қалдыруға тырысып жүргендердiң саны ... ... ... ... ... – қазақ терминдерiнiң көбi орыс тiлi
арқылы келген, орысша ... ... жат ... ... ... ... тiл деп ... оның терминдерiнiң 70-80 пайызы латын ,
грек,орыс және Еуропа тiлдерiнен келген сөздер болса, онда ... ... ... ... тiлi деп ... қажет шамалы.
Қазақ тiлi мемлекеттiк тiл болғаннан кейiн оның барлық ... да, 70-80 ... ... ... болғаны жөн деген пiкiрдi мен
шын мәнiнде қолдаймын және мақұлдаймын. Алайда ол қазақша терминдер ... ... ... ... ... ... лингвистикалық
тұрғыдан да, практикалық тұрғыдан да жан – ... ... ... ... өткен нағыз қазақ тiлiнiң ғылыми терминдерi болуын
талап еткенiмiз жөн ... ... ... ... оңай ... емес. Ол ушiн термин
жасаушы, бiрiншiден, белгiлi бiр ғылымды жақсы ... ... ... ... ол ұлттық тiлдiң, қыр – сырын, сыр – ... ... ... ... ... ол адам ... ... жолында көп жыл еңбек етiп,
тер төгуi, тәжiрибе жинақтауы тиiс. ... ... әлгi кiсi ... ... ... ... ... ретiнде мамандануы керек.
Терминдердi жасау, оларды қалыптастыру – мемлекеттiк iс. ... ... ... жүрдiм – бардым қарауға болмайды. Кейбiр қандастары-мыз:
“Мемтерминком мына терминдердi былай деп қабылдап жiберiптi. Ол ... . ... мен оны ... ... жиi айтады.
Өйткенi Мемтерминком орысша терминдердi қазақша ... беру ... ... жетелейдi. Басқа өркениеттi халықтарды ... ... ... ... оған ... дамайласып жатпайды.
Бiрден оны жүзеге асыруға кiрiседi. Ал бiзде керiнсiнше. ... ... ... шикi ... ... жатқан” бiр ғалымсымақ бекiтiлген
терминдерге қарсы мақала жазады. Басқалары “бұл ... күл ... ... бой ... қала ... Ал қарапайым халық болса,
әлгiлердiң қайсысынiкi дұрыс екенiн бiлмей, дал ... екi ... ... ... ... баяғысынша орысша қолданып, жайбарақат жүре
бередi. Сөйтiп Абай атамыз айтқандай, “баяғы жартас – бiр ... қаңк ... ... ... шыға ... ... ... тиiстi тағы бiр мәселе бар. Ол жаңа терминдердi
қалыптастырудағы ақпарат құралдарының рөлi.
Ақиқатына жүгiнсек, жаңа ... ... ... мен ... ... ... ... қалыптастыратын да, оларды былықтырып,
бей – берекетке түсiретiн де – ақпарат құралдары. Әсiресе бiздегi оқулықтар
мен ... ... ... ... ... сын көтермейдi.
Қысқасы, егемендi елдiң өз мемлекеттiк тiлiнiң болуы заңды. Ол үшiн
мемлекеттiк iстердiң бәрi ... ... ... ... ... ... тiлде дамығандығы абзал. Олай болса ғылыми терминдердiң өзi
де мемлекеттiк тiлдiң ... ... ... ... ... ... ... өмiрдiң сан алуан саласынан саналы түрде, ерiксiз шеттетiлiп,
қолданылу аясы от басы, ошақ қасынан аспай ... ана ... ... тiл ете аламыз. Сонда ғана оны қоғамдық өмiрдiң
Күллi салаларында еркiн пайдаланатын, кемелденген , сан ... ... ... қолданылатын шын мәнiндегi мемлекеттiк тiлге айналдыра
аламыз.
Ұлт тiлiнiң терминалогиялық жүйесiн қалыптастыру адам қызметiнiң
сан түрлi саласындығы термин ... ... ... ондай атауларды өзге
тiлдерден қабылдаумен тiкелей байланысты. Салалық ... ... ... ... ... ... оларды ғылыми әдебиеттерде қолданып,
терминалогиялық сөздiктерге енгiзу арқылы тiлде орнықтыратын да сол арнаулы
салаларда қызмет ететiн ... мен ... ... ... , ... қазiргiдей қарқынды даму кезеңiнде ... ... ... орын алып ... ... анықтап, тәжiребе бөлiсу
үшiн әр саланың осы мәселемен тiкелей айналысып, өнiмдi ... етiп ... ... ... ... кеңесiп отырудың маңызы зор. “Салалық
терминалогия: бүгiнi мен ... деп ... ... ... ... семинар осы мақсатты көздеп ұйымдастырылып отыр. Бiз ... ... ... салалардың терминалогиясын жетiлдiруде орын
алып жүрген ортақ кемшiлiктерге ... ... ... ... ... ... кезеңi аяқталып, ұлт тiлiнде термин
жасала бастаған ... он ... ... ... ... ... сай жасалып, терминалогиялық қорымызды байытқан Сәттi
терминдермен ... ... пен ... ... ... туындаған терминдер де аз болған жоқ. Ондай сәтсiз терминдер
терминалогиялық қорымызды ... ... ... ұлт ... ... деген жұртшылықтың терiс көзқарасын туғызып, терминалогияны ұлт
тiлi негiзiнде қалыптастыруға бағытталған оң үрдiстiң қарқын алуына нұқсан
келтiруi ... ... ... ... ... ... өзге
тiлдерден дайын қалпында қабылдауға
дағдыланған, әлi де болса бас қатырып термин жасаудан гөрi сол ... ... ... ... ... үшiн сәтсiз ... ... ... Олар сондай терминдердi ... ... ... ... ... ... ... арналған мысалдар берген.
Автор осы шағын еңбегенiң алғы сөзiнде “Қосымша морфемалардың саны, бiздiң
пайымдауымызша, барлық варианттарын осы ... ... о жақ ... болуға тиiс”-деп көрсетедi. Осыншама ... ... ... не iзiнен сөз тудырушы ... ... ... ... ... ... ... отырғанымыз анық. Сол себептi белгiлi
бiр жұрнақтарға ғана салмақ сала беремiз.
Тiл бiлiмi саласында ... ... iсi ... ... ... ... ... туралы көп айтылып жүр. Тiл үнемi өзгерiстерге
түсiп тұратын жанды құбылыс ... ... ... ... саласы
да үнемi өзгерiс үстiнде екендiгiнде дау жоқ. ... ... ... ... ... жасау iсiмен шұғылданушы ғалымдарды
ғана алаңдатып қоймайды.
Жүйе, бұл бөлшектерден тұратын немесе ... ... ... ... ... система сөзiнен аударылған. Жүйе сондайақ оны
құрастыруға үлес ... ... ... дегендi де анықтамалық
негiзге алуға ... Жүйе мен ... ... ... байланыс бар,
оларды типологиялық зерттеуден байқауға болады.
Қоғам дамуына ... ... ... дамуына көз жiберуге
болады. Көптеген жаңа атаулар, ұғымдар, терминдер ... ... ... ... ... ... ... мүмкiндiктерге мол үлес
қосқан жұрнақ қазақ тiлiндегi – шы, -шi жұрнағы. Бұл орыс тiлiндегi – щик,
- чик ... ... ... ... жаңа ... ... кәсiби
сөздердi қалыптастыруда жиi қолданылады. Есiм ... мен ... және ... ... ... ... отырып, лексика –
морфологиялық тұрғыдан да көп ... ... ... ... ... бұл жұрнақтың қызметiн екi
түрге бөлiп ... ... Есiм ... жаңа сөз ... орыс ... ... зат ... табельшi, сигналшы, зенитшi, бетоншы, забойшы, пулеметшi,
тракторшы, ... ... ... арқылы жаңа сөз жасауға қатысы:тiркеушi,
бояушы, реттеушi, көшiрушi, ... ... ... ... көрсетiлген мысалдардан өзiмiзге күнделiктi тұрмысымызда
қолданылып жүрген сөздер болғандықтан аса жат ... деп ... ... ... ... бұл ... тiлiмiзге орнығып, сiңiп
кеткен. Ал бүгiнгi ... жаңа ... ... ... ... ... ... жұрнақ – ман, - мен арқылы осы сөздердi қолданып көрсек,
бөтен терiздi қабылданбай қалар едi. ... – шы, - шi ... өз ... жиi ... ... тұрғыдан қалыптасқан сөз
тудырушы өнiмдi жұрнақ. Ал – ман, - мен ... да ... ... ... отырып жаңа сөз жасауға болатыны ескерсек, жоғарыдағы жүргiзушы,
бетоншы, реттеушi сөздерiнен ... ... ... ... ... ... ... алар ма едiк, жоқ па деген сауал ... ... ... ... ... ... да мүмкiн. Мысалы, зритель-
көрермен (көрушi емес), ... ... ... емес), читатель-
оқырман деген де ой туады. Алайда тiл жүйесi бар ... осы ... ... ... ... ... ... жалпы лексикадан жүйе
ретiнде ажыратыла түседi. Ұлт тiлiнде пәндiк немесе ... ... жүйе ... ... ... ... Терминдер ауызекi сөйлеу тiлiне
де, әдеби тiлге де енбей ұлт тiлiнде өзiндiк жүйе қалаптастыруы тиiс деген
пiкiрдi ... ... ... ... ... ... ... ұлт тiлiнде сұранып тұрған ұғым атауы немесе сол лексикалық
қабатты айқын көрсетiп тұрған сөз ... неге ... ... ... ... қабылдана салуы тиiс?
Термин сөздердi жасауда сөздердi жалпы ... ... ... ... ... қағидат оның құрылымы. Құрылым
тәртiп, ... ... ... ... ... ... бiр ғана ... тұратын бiрсыпырасы көне немесе
қалыптасқан атау сөздер мен терминдер мысалы: қугыншы, жаушы, тергеушi ... жаңа жүйе ... екi ... одан көп ... ... тұратын
сөздер жиi кездеседi: әскери жаулаушылық (оккупация), бiр ... ... ... акт), заң ... ... қол ... таза
нарақ (карт-бланк), үстеме ақы ... ... ... салу
(дезорганизация), хабарқағаз ... арыз ... ... ... (махинация), тұрақсыздық төлемi (неустойка), келмей
қалу (неявка), таразыдан жеу ... шек қою ... ... (опротестование), т.б. Келтiрiлген мысалдардан
семантикалық микроөрiс жүйесiнiң сақталуын көруге болады.
Жалпығылымдық ... ... ... ... ... ... функция (жүйе, қалып, қызмет) сөздерiнiң ... ... ... ... ... жүйе ... ... ғана
өз мағынасын анық көрсетедi, ал матеиатика, физика, әлеуметтану, тiл ғылымы
салаларында омонимдiк мағынаға не ... ... атап ... ... ... ... бойынша белгiлi топқа ... ... тiл ... ... ... ... ... көп көңiл бөледi. Орыс тiлiнде терминалогия және номенклатура
қатарында - щик, - чик, - ин, -ит, -ий, -оид ... ... ... ... инсулин, монголоид, лантаноид т.б. Осы
мысалдардан арнайы лексикалық қыбат тудыратын ... ... ... ... ... ... жасаүда нақты мағынаны сақтай
отырып, жаңа сөз жасауда қалыпқа түсiрудiң қажеттiлiгiн көрсетедi.
Ұғымдар ... ... тыс ... ... ... Егер ... жаңа ... келе жатқан кез болса, бiр атаудың бiрнеше жұрнақпен
түрленуi, қосымша атауының қабаттасуызаңды құбылыс ... едi. Ал ... ... ... өрiс ... ... өрiс ... туындайды.
Ғылымдағы әрбiр жаңалық, әрбiр жаңа ұғым тiлдiк ... ... ... ... саласында жаңа ұғым пайда болған сайын бiр ... не ... ... ... ... терминдердi жүйелеудiң бес түрi бар:
құрылымдық, функционалдық, онтологиялық, әлеуметтiк, тақырыптық. Алайда бұл
жүйелеу лексикалық тұрғыдан ... ... өрiс ... көп ... ... термин жасау iсiн терминалогиялық ... ... ... ... болмайды. Терминалогиялық жүйе бойынша
моносемантикалы термин жасалуы тиiс.
Жинақтай келгенде, термин ... ... ... ... ... жүйедегi дефиницияның мағынасын толық сақтай отырып,
терминалогиялық жүйеге сәйкес термин жасалу қажет.
Жазба әдеби тiл ... ... ... бiрi ... Сондықтан кез келген тiлдiң терминалогиясының қалыптасуы ... ... ... маңызы зор. Тiлдiң жалпы лексикалық жүйесiнде
терминдердiң де өзiндiк орны, қызметi бар. ... ... ... ... олар ... моносемиялылық және стилистикалық
бейтараптылық тәрiздi белгiлерiмен ерекшеленедi.
Қазақ тiлiнiң дамуы мен алғашқы ғылыми терминдердiң ... ... ... “Дала уәләятi” (1888) газеттерi зор ... / 1. 172/. ... ... ... ... ... бөлiгi, оның iшiнде әсiресе ғылым және бiлiм саласындағы сөздер араб-
иран және орыс тiлдерiнен ендi.
Ал төңкерiстен ... ... ... ... ... ... кеңiнен талқылауға тустi.
Сондықтан тарминжасам мәселесiнiң әрбiр ... ... ... және ... ... дамудағы өзгерiстерiмен
тығыз байланысты.
“Термин дегендердi экстралингвистикалық факторлар ... ... ... ... ... iсi мен жалпы медениетiнiң
дамуы, ... ... даму ... ... ... ... отыру, ғылым салаларының пайда
болуы, ол салаларды оқыту мен зерттеу жұмыстарының қолға ...... ... ... ... деп аталатын ерекше ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Ал термин жасауда басқа тiлдерден сөз алумен ғана шектелмей, ... ... яғни ... ... да ... ... бар.
Қазiргi қазақ терминалогиясын қалыптастыру қазақ тiлiнiң лексика-
грамматикалық жуйесiндегi лексика-семантикалық, ... ... ... ... ... iшiнде, тiлдiң жалпы сөзжасамдық ... ... да ... ... ... ... болып
табылады.
Синтетикалық тәсiл арқылы туынды сөз жасаудың тiлде қалыптасқан
өзiндiк жолы ( лексикалық мағыналы сөзге ... ... ... жасауда да сақталады.
Термин жасау процесiнде қосымшалардың ... ... ... ... ... ... ... оның iшiнде терминдiк лексиканың
дамуында үлкен орын ... ... ... ... лекси-касын байытып,
грамматикалық құрылысын дамытады.
Соның iшiнде сын есiм жұрнақтарының да ... ... ... ... сөз ... сөз табы жұрнақтары сөз тудыру қабiлетiне,
қолданысына қарай ... және ... ... ... ... да сөз табы ... осы ... ерекшеленедi.
Мәселен, сын есiмнiң – лық/ -лiк, - дық/ - дiк, -тық/ - ... ... ... ... қолданылады. Оған мысал ретiнде төрелiк сот (
арбитражный суд), ... сот ( ... суд), ... ... ... ... ... (врачебная тайна), дәрiгерлiк-
консультациялық комиссия ... ... ... (глобальная безопасность), салааралық үйлестiру (межотраслевая
координация), қонысаралық аумақтар (межселенные территории), негiздемелiқ
келiсiм ( ... ... ... терминдердi атауға болады.
Ғалым С.Исаев бiрде зат есiмнен зат есiм, бiрде зат ... ... ... – лық/ - лiк, - дық/ - дiк, - тық/- тiк ... ... жаңа сөздер совет дәуiрiнiң әр кезеңiндегi мерзiмдi ... де көп ... ... бұл ... бiр ... – ол
орыс тiлi арқылы енген және енiп жатқан жаңа ... де ... ... ... ... де сын есiмнiң бұл жұрнағы байырғы
және төл ... ... орыс ... ... сөздерге де жалғанып, термин
жасауда өнiмдi ... ... ... ... төрелiк ( биржевой
арбитраж), биржалық белгiленiм ( биржевая катеровка), биржалық ... ... ... ... (биржевая спекуляция), биржалық
кiрiстер (биржевые доходы), депутаттық фракция ( ... ... ... ( ... поспорт), экономиялық аймақ
(экономическая зона), т.б.
Осы қосымшалармен тарихи ... ... – лы/ - лi, - ды/ ... - ты/ - тi ... да ... ... ... жиi қолданылады. Мәселен,
ағынды ауаарна ... ... ... уатқыш (молотковая
дробинка), бұрғылы қада (буровая свая), екiжақты мәмiле (двухсторонняя
сделка), ... адам ... ... өкiлеттi өкiл (представитель
полномочный),уәкiлеттi өкiл (представитель уполномоченный), т.б. – лық/ -
лiк, - дық/ - дiк, - тық/ - тiк ... ... - лы/ - лi, - ды/ - ... ты/ - тi ... да ... ... ... түрлi салаға қатысты
терминдер жасайды. Атап айтсақ, индикативтi жоспар ... ... ... ... ... ... түрткiлер (актуальные
мотивы), автогендi ... ... ... ... ... ... ... битумная), т.б.
-лы/-лi,-ды/-дi,-ты/-тi жұрнақтарының орнына кей жағдайда
–лық/-лiк, -дық/-дiк, -тық/-тiк қосымшаларының ... ... ... ... индикативтi – индикативтiк, валюталы – валюталық, резервтi-
резервтiк, т.с.с.
Мұндай жағдай –лы/-лi, -лық/-лiк ... бiр ... ... ... ... қолданыстар әр уақытта мүмкiн бола
бермейдi. Мысалы, мемлекеттiк баға ... ... ... ... банк), жарғылық қор (уставной капитал), жарнамалық ... ... т.б. ... ... ... ... ... қосымшасымен алмастыруға болмайды. Сол сияқты мүдделi, екiжақты,
өкiлеттi, ағымды сөздерiнiң құрамындағы –лы/-лi ... да ... ... ... ... сын ... –лық/-лiк ,-лы/-лi... қосымшалары
өзiнiң негiзгi қызметi мен мағынасы, жаңа сөз тудыру ... ... да ... жұрнақтар қазiргi мерзiмдi баспасөз тiлiнде де әр ... ... төл ... де, кiрме сөзге де жалғанып, жаңа сөз жасауда
үлкен роль атқарады.
-лы/-лi, -лық/-лiк жұрнақтары жеке ... ... ... ... төл және ... сөздерге жалғанып та, термин сөздер жасайды.
Мысалы, ерiктi мүлiктiк жарна (добровольный имущественный взнос),
дәрiгерлiк-консультациялық комиссия (врачебно-консультационная комиссия),
баспалдақты-арқалы ... ... ... ағаш ... ... ... ... сын есiмнiң –лы/-лi, -лық/-лiк жұрнақтарының термин жасауда
өнiмдi қолданылатын қосымшалардың бiрi ... ... ... есiм жұрнақтарының келесi тобы –ғыш/-гiш жұрнақтары. Сын есiм
жасауда ... ... ... ... ... ... ... белгiлi бiр қимыл-әрекетке бейiмдiлiктi бiлдiретiн туынды сын
есiмдер жасайды. Бұл формант термин ... да жиi ... ... ... ... арматура), байлағыш
арқалық (обвязочная балка), байланыстырғыш тас (связывающий камень),
безендiргiш-қаптағыш материал (декаративно-отделочный ... ... ... клапан), т.с.с.
Сын есiм жұрнақтарының iшiнде –ы/-i, -и ... да ... ... ... ... сөзiне әскери-емдеу мекемесi (военно-
лечебное учреждение), әскери қызметшi (военослужащий), ... сот ... ... ... ... ... ... қазақи сөздер
(казахизмы), кiтаби ақын (книжный поэт), кiтаби стиль (книжный ... ... ... ... ... тiлiнде де мәдени, ресми,әскери,
әдеби, тарихи, тадиғи, ғылыми сөздерiмен қатар ғұмыми, дүнияуи, фани сияқты
араб-парсы тiлдерiнен енген ... де ... ... ... –ы/-i ... ... тiлiнде де өнiмдi ... ... ... ... да ... ... ... басқа есiм
сөздермен тiркесiмге түсiп, тұтас бiр ұғымдық ... ... ... келтiрiлген мысалдар дәлел бола алады. Мәселен, әскери, саяси,
табиғи, ғылыми тәрiздi сөздер ... ... ... де ... Ал, ... ... ... белгiлi бiр ғылым салаларында
санаулы сөздермен ғана ... ... ... ... сөздер санаулы болса да, олардың
басқа сөздермен ... ... ... кең. Ал ... ... олардың мағыналық сипатын танытады. Термин сөздер құрамындағы
тiлдiң даму ... ... ... ... тұлғалы сын есiмдер ... ... ... ... жаңа ... ... атаулармен
тiркесiп, нәтижесiнде қолданылу өрiсi де дамиды. Оған тiлдегi ... ... ... ... ... ... ... жүйесi
дәлел бола алады.
Сын есiмнiң дара қосымшаларымен бiрге кейбiр ... ... да ... ... жиi қолданылып отырады. Мәселен, баламалы
сайлау ... ... ... ... ... ... әуен (восходящая мелодика), түсiңкi әуен ... ... ... ... ... ... есiк
(турникет), бұрамалы баспалдақ (винтовая лестница), т.б. ... ... ... ... ... ... ... Терминдер жүйесiнде
-шылық/-шiлiк күрделi қосымшалары да кездеседi.
Ғалым С.Исаев бұл жұрнақтардың ... ... ... сын есiм ... ... қатынаста және субстантивтенiп,
заттық мағына субъектiлiк-объектiлiк қатынаста қолданылғанын ... ... ... де –шылық/-шiлiк қосымшалары бiрде
сындық, бiрде заттық ұғымды бiлдiретiн сөздер құрамында кездеседi.
Мысалы, дара ... ... ... ... ... т.б. ... ұғымның атауы болса, жеке дара
өкiмшiлдiк қызмет (единоличная распорядительная ... ... ... ответственность), әкiмшiлiк құқық
(административное право), әкiмшiлiк жаза ... ... ... ... ... ... да ... жасаудағы
қолданылу шеңберi бұрынғымен салыстырғанда анағұрлым кең ... ... ... ... негiзгi сөз ретiнде байырғы сөздер де, ... мен ... ... де қолданылатыны белгiлi. Бұл жалпы тiлге тән
ерекшелiк болып ... ... ... дамуы оның лексикалық жүйесiнiң
дамуымен байланысты. Ал жалпы лексикада терминдердiң де ... ... аясы бар. ... терминологиялық қорды дамыту, байыту сөзжасам
жұрнақтарымен де байланысты десек, оның ... сын есiм ... ... ерекше. Яғни, тiлiмiздегi терминдiк атаулардың басым көпшiлiгi сын
есiм жұрнақтарының жалғануымен жасалып, ғылымның барлық ... ... ... сын есiм ... ... сөздердiң барлығы дерлiк тiлдiк
қолданысқа бiрден енiп, лексикалық норма ретiнде өз алдына жеке ... де ... ... әлi де ... екi түрлi атаумен аталып,
жарыспалы түрде қолданылып жүрген сөздер де бар.
Сондай-ақ сәтсiз аударылған, яғни ... ... ... ... де ... ... ... теориясы бойынша техника саласына
жататын нақты зат ... денi ... ... ... көптеген
мәдениеттi тiлдерге ортақ, түсiнiктi сөздердi сол қалпында пайдаланған жөн,
ал дерексiз ұғым атауларын қай тiлде де өз ... ... ... ... ... ... Қ.Жұбанов “бiрыңғай интернационал
терминдер-қазақ тiлiнде ... ... ... ... табылсын, табылмасын-
аударылып алынбасын” деген ой айтады. ... ... ... ... ... ... сөз ... жұрнақтардың жалғануы арқылы
жасалған термин сөздерге ең алдымен әдеби тiл нормасы, яғни ... және ... ... ... ... сәйкес келуi
тұрғысынан да қарау керек. “Қай тiлдiң де жай сөздерi тек сол ... ... сөзi ... ... ... ... бiлдiретiн болса, сонда ғана
термин қатарына кiредi.”
Қазiргi қазақ терминологиясын ... ... ... ... ... кеңiрек пайдалану сөзжасам ... ... да ... ... ... iшiнде сын есiм
жұрнақтарының да қазақ ... ... төл ... ... ерекше. Термин шығармашылығында соңғы жылдары ... ... ... ... ... бiрi етiстiктен зат есiм туғызатын
–м,-ым,-iм жұрнағы. Термин шығармашылығындағы өнiмдiлiгi тұрғысынан
қарағанда бұл ... ... ... ... ... тұр. ... ... осы аталған жұрнақтың жалғануы арқылы жасалған атаулардың
бiр бөлегiң ғана құрайды. Мәселен,басылым (издание), тiркелiм(прописка),
таралым (тираж), ... ... ... ... ... айырым
(разность), өтiнiм (заявка), әкелiм (ввоз), ... ... ... ... ... жағынан –ма/-ме және ... ... де ... ... ... ... ... қосымша
морфемалар жатарына –с,-ыс,-iс жұрнағын да қосуға болады. ... ... ... ... сiлкiнiс (сотрясение),шығыс (расход), кiрiс
(приход),т.б.
Әрине, сөзжасам, терминжасам процесiнде бұл ... ... ... ... ... ... – ғылым ... ... ... барлығында айналдырған екi-үш ... ... ... ... де ... ... да сөзжасам, терминжасам
барысында бiркелкi өнiмдiлiк тайытып келе жатқан –шы/-шi,-лық/-лiк, (-дық/-
дiк, -тық/-тiк) ... ... бұл ... ... ... ... ... әкiмшi (администратор), мұрағатшы
(архиварус), салымшы (вкладчик), кеуектiлiк ... ... ... ... ... ... термин сөздер
арнаулы лексикамыздың қорын толықтырды.
Термин шығармашылығында аса өнiмдiлiк ... ... да ... ... ... ... да бар. Олардын қатарында –қыш/-кiш,
-ғыш/-гiш, -уыш/-уiш, ... ... ... ... ... болады.
Мысалы, тұтатқыш (воспламенитель), түзеткiш (выпрямитель), ... ... ... ... ... тежеуiш (супрессор),
шектеуiш (ограничитель), бұраушы (отвертка), реттеуiш (регулятор), ... ... ... ... осы ... жалғануы арқылы
жасалған. Бұл жұрнақтардың жалғануы арқылы жасалған. Бұл жұрнақтардың
көмегiмен ... ... ... ... ... мен атауға тән
бiрқатар артықшылықтарының аңғарылатынын да айта ... жөн ... ... ... ... ... “Тотынама”
сияқты кiтап атаулары мен жылнама, наурызнама сияқты бiрен-саран атаулардың
ғана құрамында ... ... ... ... ... –нама жұрнағының
жалғануы арқылы да ... ... ... жаңа ... ... ... (законодательство), дәуiрнама (эпопея), сауалнама ... ... ... ... ... ... ғұмырнама
(мемуар), әдiснама (методология), сапарнама (путевые записки), ғарышнама
((космология), мадақнама ... ... ... ... тiкелей қатысы болмағандықтан әрi тiл мамандары
тарапына ... ... ... қолданылып жүргендiгi жайлы
айтылғандықтан оған ... ... ... деп таппадық. Сондай-ақ термин
шығармашылығында аса өнiмдiлiк танытып жүрмеген өзге де ... бiр ... ... ... ... ... әр түрлi лексикалық қабаттарына жататын ... ... ... ... ... ... қорымызды
ұлттық негiзде байытудың iшкi көзi болып табылатын көнерген сөздер, кәсiби
сөздер мен диалектизмдердi термин ... ... ... ұтымды
пайдаланып отырмыз деуге әлi ерте.
Аудару барысында сөз мағынасын түсiнiп, ... ... ... ... бiлмеуден туындайтын орашолақ аударма атаулар да ... орын алып ... ... қатарына кiредi.
Бiр ғана ұғымның әр түрлi ғылым салаларында түрлiше ... ... де ... ... ... жататын кемшiлiктердiң бiрi.
Бұл кемшiлiк терминалогиялық жұмыстарды жүргiзуде ... ... орын алып ... ... әр түрлi салалардағы терминдердiң
ортақ атаумен берiлуiн бiр саладағы ... ... ... ... ... кемшiлiк деп қарауға болмайды. Бұл ұғымдық, логикалық
тұрғыдан қарағанда көрiнетiн кемшiлiк. Бiр ғана ұғым ... ... ... ғылымның нысаны ретiнде әр қырынан қаралуы мүмкiн.
Керiсiнше, бiр ғана ... ... ... ... әр түрлi ұғымдардың ортақ атаумен берiлуi де терминжасам барысында
кездесетiн кемшiлiктердiң бiрi.
Бiр ғана ... ... ... мен оқу ... ... сол ... авторларының қалауынша түрлiше
аталып жарыспалылыққа шектен тыс көп жол берiлуi де терминжасам ... ... ... ... ... ... ... байланысты ұғым атауларын терминалогиядағы
жүйелiлiктi сақтамай аудару да термин қалыптастырудағы кемшiлiктердiң бiрi.
Туыстас түркi тiлдерiнiң ... ... ... ... ... терминжасам тәжiрибесiн бөлiсу мен термин алмасу
мәселесi ескерiлмей ... Бұл ... бiз ... ... де ... жан-жақты сөз қозғаудың қажетi бола қоймаса деп ойлаймыз.
Ұлт ... ... iшкi және ... ... арқылы қалыптасатыны
белгiлi. Терминқорымызды байытатын сыртқы ... ... бiз ... мен ... ... ... ... даму үрдiсiне
сәйкес орыс тiлi мен еуропа халықтары тiлдерiн ғана ... ... ... ... алмасу iсi бiржақты сипат алды. Ендiгi жерде бұрынғы
сүрлеуден ... тек орыс пен ... ... ... ғана сөз ... туыстас түркi халықтарының тiлдерi арасындағы өзара термин
алмасуын да ... ... жөн. Ең ... ... тiлдерден сөз алмасу әлем
тiлдерiнiң термин ... ... де ... дәстүр деуге
болады. Түркi халықтарының тiлдiк табиғатын, туыстығын негiзге ала отырып,
бiрiмiзде жоғымызды екiншшiмiзден алып, ... ... ... терминдер
қорын қалыптастыру-сыртқы көздi пайдаланудың ұтымды жолы болар едi ... ... ... ... ... деп қателiктерге
ұрыну жиi ұшырасады.Мәселен, эпонимдердi аударудың еш ретi жоқ. ... ... ... ... ... ... ... адам
аты “әл Хорезм” оны аударудың қажетсiздiгi өз-өзiнен түсiнiктi. Бұл ... та ... та, ... ... әлi де ... терминiн
қалыптастыруға ұмтылушылар бар. Атаудан гөрi ... ... ... ... ... ... түзу де ... кездесiп жатады. Тiлiмiздiң терминқорына өзге тiлдерден
енiп “халықаралық ... деп ... ... ... қай түрлерiн
аударып, қаншалықты бөлiгiн тiлiмiздiң дыбыстық жүйесiне сәйкесдендiрiп
қалдыру ... де өз ... ... сөз ... қажет ететiн ғылыми шешiмiн
таппаған мәселелердiң қатарына кiредi.
Бiз қазiргi термин шығармашылығында жиi ұшырасып ... ... ... жүйесiне тән басты кемшiлектердi атап көрсетудi мақсат
еттiк. ... ... ... ... салалық мамандар осы аталған
кемшiлiктерге назар аударар ... ... ... көрсетiлген
жайттардың мамандар жұмысына практикалық көмегi ... ... ой ... ... iске ... ... деп бiлемiз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы. А:Ғылым, 1988
ж
2. Аханов К. Тіл ... ... А: ... ... ... С. Тіркесті терминдердің құрамындағы кейбір ерекшеліктер.
Қазақ тілі мен әдебиеті, 59-64 бет.
4. Бекітілген терминдер мен атаулар. А, Қазақстан, 1976
5. Кенжеғалиқызы Г. ... ... ... жұрнақтардың рөлі. Қазақ тілі
мен әдебиеті, 1995, №7, 123-126 бет.
6. Қайдар Ә. Қазақ тiлiнiң өзектi мәселелерi. Алматы:”Ана тiлi”, 1998.
7. Қазақ совет ... ... тілі ... А: ІДК-ТІРО, 1998 ж
9. Қайдар Ә. Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас. А: Рауан1993 ж.
10. Қалиев Б, Күркебаев Ш. «Орысша –қазақша ... ... ... ... Б. ... ... кейбір ойлар. Ана тілі, 1999 22-қаңтар,
№3
12. Рақымбаев М. Жаңа терминдерді жасаудың негізділігі мен ... тілі мен ... №8 3-10 ... ... Р.Тiлдiк норма және оның қалыптасуы. Астана: “Елорда” , 2002.
14. Исаев С. Қазақ ... ... ... ... ... 1973.
15. Жұбанов Қ. Қазақ тiлi жөнiндегi зерттеулер. Алматы: “Ғылым”, 1999.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
Сын есім10 бет
Сөйлем мүшелеріндегі бастауыш пен баяндауыштың рөлі9 бет
Тілді дамытудың алғашқы сатысы16 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі жай сөйлемдер.Қазақ және орыс тілдеріндегі құрмалас сөйлемдер9 бет
Египет билеушісі қыпшақ бейбарыс4 бет
Күндегі белсенді аймақтардың мультифракталды қасиеттері5 бет
Қолма-қолсыз ақша айналымы5 бет
"Кейіннен сараптау" патенттеу жүйесі7 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь