Сын және әдебиет

Жоспар:

І Кіріспе

Әдеби сынның жанрлық түзілісі
ІІ Негізгі бөлім
Қазақ әдебиеті сыны мен ғылымының тарихи белестерінің кезеңдері
ІІІ Қорытынды
Сыни ойлар
Сөз өнері ғылымындағы жанр мәселесі — аса күрделі проблемалардың бірі. Сондықтан да сын жанрларын әңгіме етпестен бұрын жалпы жанр мәселесінің жай-күйіне тоқтала кеткен жөн. Әлемдік әдебиеттану ғылымының тарихында жанр туралы түрлі кездерде айтылған пікірлерді Аристотельден бастап кездестіреміз. Бұларда жанр сипатын әр түрлі қырынан әңгімелеп, табиғатын аша түсушілік бар. Солай бола тұрса да "жанр дегеніміз не?", "оны жіктеудің шарттары" деген сияқты негізгі сауалдарға жауап іздегенде басы ашылмаған қиындықтар туындайды; олар-ды шешудің түрлі жолдары ұсынылып отырған...
...Жанр туралы пікірлерді келтіріңкіреп отырғандағы мақсатымыз — бұл мәселенің күрмеуінің күрделілігіне, шешілуі оңай бола қоймайтындығына назар аудару. Оның бір ұшығы жалпы әдебиеттану ғылымындағы "тек" (род), "түр" (вид), "жанр" категорияларының ұғымдық жағынан бір-бірінен ажыратылмай келе жатқандығына да байланысты болса керек. Жанр сөзі "тектің", "түрдің» синонимі ретінде қолданылып, "поэзия жанры", "проза жанры", "лирика жанры", "сын жанры" деген тіркестер жиі кездесіп жүр. Осы сияқты түрлі шатасулар болмау үшін алдымен, тек, түр, жанр ұғымдарын жеке категория ретінде мағынасын ажыратып нақтылау керек. Біздіңше, "текті" (род) эпос, лирика, драма; "түрді" (вид) поэзия, проза, драма; "жанрды" әңгіме, повесть, роман, дастан, комедия, трагедия, драма, т.б. атауларында ара жігін айырған жөн. Жанр дегеніміз — "тек" пен "түрдің", тағы басқа түрлі көркемдік компоненттердің бір-біріне кірігіп, түрліше құрамда қолданылуы барысында пайда болған әдеби шығарманың тарихи қалыптасқан түрі.
Жанрдың әдебиеттегі жағдайы осылай болғанда, оның сынындағы күйі бұдан да күрделілеу. Ол күрделілік әдеби сынның көркемдік, ғылыми, публицистикалық сипаттарынан, қоғамдық-рухани өмірде атқаратын қызметтерінен тікелей туындайды. Әдеби сын жанрларын анықтау оның осындай сан сипатты табиғатына тікелей байланысты...
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. «Әдебиет теориясы», Р.Нұрғали
2. «Қазақ әдебиеті сынының тарихы» (І, ІІ – бөлім), Т. Кәкішұлы
3. «Әдебиет және сын мәселелері», Ғ.Тоғжанов
4. «Қазақ энциклопедиясы»
5. «Таңдамалы шығармалар», З.Қабдолов
        
        Жоспар:
І Кіріспе
Әдеби сынның жанрлық түзілісі
ІІ Негізгі бөлім
Қазақ әдебиеті сыны мен ғылымының тарихи белестерінің ... ... ... өнері ғылымындағы жанр мәселесі — аса күрделі проблемалардың бірі.
Сондықтан да сын жанрларын ... ... ... ... жанр мәселесінің
жай-күйіне тоқтала кеткен жөн. Әлемдік әдебиеттану ғылымының тарихында
жанр туралы ... ... ... ... ... ... Бұларда жанр сипатын әр түрлі қырынан әңгімелеп, табиғатын
аша ... бар. ... бола ... да ... дегеніміз не?", "оны
жіктеудің шарттары" деген сияқты негізгі сауалдарға жауап іздегенде ... ... ... ... шешудің түрлі жолдары ұсынылып
отырған...
...Жанр туралы пікірлерді келтіріңкіреп отырғандағы мақсатымыз — бұл
мәселенің күрмеуінің ... ... оңай бола ... ... Оның бір ұшығы жалпы әдебиеттану ғылымындағы "тек" (род),
"түр" (вид), "жанр" ... ... ... ... келе ... да ... болса керек. Жанр сөзі
"тектің", ... ... ... қолданылып, "поэзия жанры", "проза
жанры", "лирика жанры", "сын жанры" ... ... жиі ... жүр. Осы
сияқты түрлі шатасулар болмау үшін алдымен, тек, түр, жанр ... ... ... мағынасын ажыратып нақтылау керек. Біздіңше, "текті"
(род) эпос, лирика, драма; "түрді" (вид) поэзия, ... ... ... ... ... дастан, комедия, трагедия, драма, т.б. атауларында
ара жігін айырған жөн. Жанр ... — "тек" пен ... тағы ... ... ... ... кірігіп, түрліше құрамда
қолданылуы барысында ... ... ... ... тарихи қалыптасқан
түрі.
Жанрдың әдебиеттегі жағдайы осылай болғанда, оның сынындағы күйі
бұдан да ... Ол ... ... ... ... ғылыми,
публицистикалық сипаттарынан, қоғамдық-рухани өмірде атқаратын
қызметтерінен ... ... ... сын ... ... оның осындай
сан сипатты табиғатына тікелей байланысты...
...Әдеби сын көркемдік процестің алдында түрған көп ... ... не ... назар аударып, шешімін табуға ұмтылады.
Алдына қандай ... ... сын ... ... ... ... т.б. ... әсер етіп, оның тұрақты жанрлық
белгілерінің қалыптасуына жеткізеді. Сыншы бір ғана ... ... ... бір ... жазушы жайлы пікір ... не ... ... ... ... ... алдына мақсат етіп қойып,
айтпақ ... ... ... үшін ... ... ... әдеби
әдістерді қажетінше пайдалануы мүмкін. Міне, осындай жағдайларда туындаған
сын материалдарының өзара ұқсас бір тобында ұдайы ... оның ... ... ... ... оның жанрлық айқындауышына айналады.
Әдеби сынның жанрлық жүйесін айқындау оның сан сипатты табиғатынан
туындайды. Сол ... де оған бір ғана ... не ... өлшеммен келуге болмайды. Сынның жанрларын анықтағанда, оның
көркемдік сипаты әдеби принципті қажет етсе, публицистикалық ... ... ... ... ... ... Осы
тұрғыдан сын жанрларын алдымен әдеби, публицистикалық, философиялық ... ... ... көркем жанрлары әдебиеттің тегі (род), түрі (вид)
жағынан эссе, пародия, эпиграмма, ... т.б. ... ... ... іштей шартты түрде қарасөзбен (рецензия, шолу, эссе,
шығармашылық ... т .6.) және өлең ... ... пародия)
жазылған деп бөлуге келеді. ... ... ... ... ... мақала, шолу, творчестволық портрет, әдеби фельетон,
әдеби очерк, әдеби есеп, т.б. жатады. Бұларды тағы да ... ... ... ... ... мақала, шолу, шығармашылық портрет), әдеби-
публицистикалық (әдеби фельетон, әдеби памфлет, ... ... ... деп жіктеуге болады. Бүгінгі әдебиет жайлы ... ... ... "монография" деп атайды.
Сондай-ақ, әдеби сынның жанрларын ... оның ... ... ... ... ... әдістерді пайдаланғандығы
көмектеседі. Сынның көркем жанрлары ... ... ... ... жанрлары ғылыми стильдермен жазылады. Әр түрлі жанрлар өзіне ғана
тән сөз саптауды, бейнелеу тәсілдерін, өзіндік құрылымды ... ... ... таза ... ... ... ... кездеспейді
десе де болғандай. Әдетте, бұлардың барлығы бір-бірімен араласып, кірігіп
қолданылады да, қайсысының әдеби, ... ... ... ... ... ... Сол себепті де сынды ... ... ... қарай бөлу әмбебап өлшем бола бермейді, дегенмен де оның
жанрлық сипатын ашып керсететін басты ... ... ... ... ... басты белгілерінің бірі - оның зерттеу
объектісі. Әдеби сын ... ... ... - ... жазушы,
әдеби процесс. Осы үш түрлі объектіге орай, соларға сәйкес келетін
рецензия, шығармашылық ... ... ... қалыптасқан. Сынның басқа
жанрлары негізінен осы үшеуінің төңірегінде топталғандай, осылардың
түрліше жағдайдағы көріністері іспеттес. ... ... ... ... - ... Ол - ... ... кітап.
Творчестволық портрет, эпиграмма, ... ... эссе ... сын
жанрларының негізгі объектісі — жекелеген қаламгер. Ал, мақала, шолу,
әдеби памфлет, ... ... т.б. ... ... ... ... ... Демек, сын мақалаларының қамту аумағы да олардың
жанрлық ерекшеліктерін анықтай түсуге көмектесетін өлшемдердің бірі екен.
Сынның жанрлық тізіміне әдеби ... ... ғана ... оның
сипаты да тікелей әсер етеді. Әдеби фактінің жағымды, жағымсыз болуы сыншы
алдына да белгілі бір ... ... ... жету үшін ыңғайлы, қолайлы,
объектінің табиғатына сай келетін формада өз ... ... ... ... ... портрет, эссе, әдеби очерк көбіне әдебиеттің
жетістіктеріне арналса, әдеби фельетон, әдеби памфлет, пародия, ... ... ... ... ... жағымсыз құбылыстарына
бағышталып жазылады. Жай ғана сыпайы ... ... ... ... тым ... өлтіре әшкерелеу (әдеби фельетон, әдеби памфлет)
қажеттіліктері сынның сатиралық түрлі жанрларын өмірге әкелді. ... ... ... ... ... ... ... соған
байланысты сын міндеттеріне де тікелей байланысты екендігі көрінеді...
Қазақ әдебиеттануы нақты ... ... ... ішкі ... жанрлардың ерекшеліктері мен туу, қалыптасу жолдарын
анықтауға батыл қадам ... ... ... ... ... ... ... жанрлары сияқты әдебиет сынының да тарихы мен
қалыптасу процестері, өзіне тән ... ... ... ... ... ... Бұл мәселе тек ғылымдық тұрғыдан ғана емес,
практикалық тұрғыдан айрықша қажеттілікке ... ... ... ... ... ішкі түрі, нақыштары тарамдала зерттеліп
жатқан уақытта сол игі істі жүзеге асырып отырған сын жанрының өзі ... қоюы ... ... еді Оның да ... жанрлар сияқты өзіне тән
творчестюлық, ғылыми проблемалары, тарихы ... ... сыны мен ... ... ... үш ... байқаймыз. Бірінші кезең - казақ әдебиеті сынының туу дәуірі. Қазақ
әдебиеті ... туу ... - ... төңкерісіне дейін созылған. Екінші
кезең — қазақ әдебиеті сынының жанр ... ... және ... туу ... Бұл процесс 1917—1937 жылдардың арасын қамтыды.
Үшінші кезең — қазақ әдебиеті сынының ... және ... ... дәуірі 1938— 1985 жылдар аралығы.
Қазақ әдебиеті сыны мен ғылымының өсіп-өркендеуінің соңғы екі кезеңі
пәлендей дау туғызбайды. Ал бірінші кезең, яғни ... ... ... ... ... туу дәуірі жайлы әр қилы ... бар. ... ... кейбір ой-пікірлерді сөз етудің қажеттігі шамалы.
Қоғамдық сананың әрбір саласын, әсіресе қазақ, әдебиеті жанрларының ғана
емес, ... ... шүбә ... ... ... ... ... төңкерістен кейін сапалық жаңа қасиеттермен толысқанын тілге тиек
етіп, ... ... місе ... кезіміз аз болмайды. Соны
әдебиет жанрларына жақындатқанда, әсіресе қазақтың әдебиет сыны туралы
шолақ пішіп, ... ... ... ... келдік. Мұның өзі аксиома түрінде
тұжырымдалды. "Қазақ әдебиетінде сынның белгілі орын алуға ... ... ... ... ... осы 10—15 ... ... Қазанға дейін
бізде сын атаулының болмауы тіпті заңды нәрсе ... деп ... ... ... болған жерде өнер бар, оған деген көзқарас
эстетикалық талғам бар. Халық ауыз ... ... ... жазба
әдебиет туындыларына ұласып, өзінше бір көркемдік әлем ... ... ... ... сыны мен ... ... ... келген әрбір
көркем туындының идеясын, айтар ойын, эстетикалық өреге қол созғанын,
қандай ... ... ... нені ... саралап алуға
міндетті. Әдеби сышның туу, қалыптасу проблемалары тек творчестволық ... ... ... де, тікелей байланысты болғандықтан
әдебиет сыны тарихында оны орағытып өту мүмкін емес. Сынның социологиялық
және эстетиқалык ... ... ... ... биігіне тәуелді.
Әдебиет сыны көркем әдебиетпен үзеңгілес дүниеге ... ... мен ... ... ... ... ... жағынан бір-
бірінің ілгері-кейінділігіне қарамастан, өзара байланысты ... ... да. Ал енді ... әдебиетпен үзеңгілес дүниеге келген сынның
дәрежесі ... ... ... мәселеге келгенде, екі себепке, атап
айтқанда, субъективтік және объективтік себептерге ... ... ... ... ... ... ... көркем әдебиеттің шыққан
биігімен өлшенеді. Сынның ... ... ... эстетикалық
таңдауларға ден қоюының өзі де әдебиеттің қамтыған өмір шыңдығына белгілі
дәрежеде тәуелді болатын кезін естен шығармау ... ... сөз ... ең ... сыншының білім
деңгейімен эстетикалық талғамының мол - ... еске алуы ... Қай ... ... өрлеу кезінде де, оның кейде көркемдік жағынан ... ... ... ... да биік ... табылмай қалатын
шағында да сыншының білім-парасаты мен эстетикалық талғамы санаттан шығып
қалған ... ... өзі сын ... ... қажетті субъективтік себеп.
Екінші, объективтік себеп — көбіне ... ... ... Егер ... шығармалар өзінің қоғамдык мәні жағынан көркем
бейнелер жасау ... ... ... суреттеу, тіл байлығын игеру,
оқушыны ілгері ұмтылдыратын эстетикалық идеяларды белгілеу жағынан биік
деңгейден табылып жатса, онда сынның өресі биік ... ... ... ... ... асуларында ойын өрбітуге қажетті ... ... ... ала ... ... ... биіктерді
бағдарлайды, әдебиеттің өркендер арнасын анықтайды, әдеби процеске белсене
араласады.
Сынның жазба әдебиетке тән жанр екені, онымен үзеңгі қағыса ... ... ... ... ... ... ... аударып,
келешегіне барлау жасайтыны, алынбаған шеберлік қамалдарын ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мәнін
түсіндіретіні, насихаттайтыны теориялық тұрғыдан анық ... ... ... оны ... ... ... ашып,
ажарсыздық пен келіссіздікті мінеу сияқты эстетикалық түсініктер ... оның ауыз ... жат па? ... жоқ. ... ... немесе жазба әдебиетпен қатар дамыған, күні бүгінге дейін өркендеп
келе жатқан ауыз әдебиетінде, оның озық үлгі-өрнектерінде ... ... ... кездеседі. Мұның бәрі де оқушы мен
тыңдаушыны ажарлылықты ардақтауға, көркемдікті танып-білуге, ләззат ... ... ... де, ... ... ... ... ауыз әдебиетінің өсіп-өркендеу ... оның ... ... ... мән беруде. Сын
жанрының туу, даму жолдарына назар аударсақ, ... ... ... ... деп ... ... ... түсінік-танымы мен талап
талғамының өресін байқауға болады.
Талай ғасырдан бері халықтың рухани ... ... ... ауыз ... мұратты қалыптастыру барысында елдік пен ерлікті, әсемдік ... ... пен ... ... ... ... пен
жамандықтан, зорлық псн зомбылықтан, ажарсыз бен көріксіздіктен жиренуді
үйрету, ұғындыру ... ... ... ... жетілдіруде озық
үлгі-өнегесі бар ауыз әдебиеті көне дәуірде де, бүгінгі ... да ... ... ... ертегілерді алайық. Одан керемет ... желі ... ... ... үлгісі көрінеді. Халық ертегілері әрқашанда
адамды тәрбиелеудің тамаша құралы болып, әділдік жолына бас ... ... ... еске ... ол ... ... емес, атақты ақын аталған соң да ... ... ... ... ... ғой. Осы ойды қазақтың халық батыры, жазушы
Бауыржан Момышұлының: "Менің осы ... ... ... жырын айта
білмейді. Бесікте жатқанда құлағына анасының әлди үні ... ... ... ... ... қала ма деп ... — деп қоюлата түскені
тағы бар. Халық даналығынан туып, тоқсан ауыз ... ... ... ... мен ... ... жиі ... оның
эстетикалық қуаты мен қауқары, әсері мен ықпалының молдығын кім жоққа
шығара алмақ? Ән ... ... ... ... желі ... өнер ... ... айтысына айрықша ілтипат білдіруі де
тегіннен-тегін болмаса керек. Бұл ... ... ... ... сәніне айналуда.
Ата мұрасы, халық өнері әлі күнге дейін қазақ әдебиеттану ... және ... ... терең зерттеле қойған жоқ.
Халықтық эстетиканың көп мәселелері қаға ... ... келе ... ... бір ғана саласына, атап айтқанда, халықтық эстетиканың ауыз әдебиеті
үлгілерінен көрінуіне назар ... ... ... ... сыны ... дәл өз ... әдебиеттің тірі процесіне
белсене араласып, нақты әдеби туындыны жан-жақты талдау, оның ... ... ... өз кезінің эстетикасы үшін мәні мен маңызын
анықтау арқылы, бір жағынан, ... ... ... қасиеттерін,
ерекшеліктері мен кемшіліктерін көрсетіп, оның ... ... ... ... ... ... ... оқығандарының байыбына
барып, оны жете түсініп, дұрыс бағалауға баулиды. Бүл ретте, сыншыны
жазушы мен ... ... ... — ара ... десе де ... еді. Бірақ
бұл аз. Сыншы — қалың оқырманның өскелең талабымен ... ... ... жалпы мемлекеттік мүдде тұрғысынан пайымдайтын қоғамдық ой-
пікірдің озғын өкілі.
Олай болса, ... ... ... ... күші, жазушыға
тигізер сынның ықпалы оның оқырманға тигізер әсеріне, қалың көпшіліктің
көркемдік талғамын қалыптастыруына ... ... тек ... үшін ғана ... ... үшін де жазылады. Оның көркем
шығармаға қосалқы комментарий емес, өз алдына жеке ... ... да ... ... ... ... ... жолдары, тәсілдері,
шарттары, критерийлері бар. Мұны білу, ... де оңай ... ... ... ... ... ... кемшілігін ғана қазбалау деп
ойлайды. Бұл — қате ұғым. Көркемдік критерий, ең алдымен, әдеби шығарманың
бағалы жағын көре білу. ... ең қиын ... өзі — осы. Кез ... болатын үлкенді-кішілі кемшілікті табу бәрінен оңай. Ал шығарма
несімен ... ... ... оның нағыз поэтикалық сұлулығы ... неде ... ... ... ... Бұл ... ... принципін,
зор мәдениетін, нәзік түсінігін, өрелі ойын, терең білімін, биік талғамын
керек етеді.
Белинскийдің ... ... ... — сирек талант, сыншы жолы
— тайғақ һәм қатерлі жол" да, шын мәніндегі әдеби "сын — ... ... ... ... сайып келгенде, қоғамдағы көркемдік даму
тәжірибесінің теориялық жинақталуы (обобщениесі) екені мәлім. Бұл ... ... ... да, ... сын да ... ... тіршілігімен
біте қайнасып, бірге тыныстап, бірге ілгерілеп ... ... ... сынын осындай ірі талаптың биігінен тапқысы келеді.
Өз ... ... ... ... ... ... Ыбырай, Абай көркем әдебиет туралы көптеген ойлар мен тың пікірлер
айтқан. Ұлы ... ... ... ойын оятып, құнарлы
аңызға асыл ... ... ... ... эстетикалық талап қою, оған тиісті
баға беру, насихаттау, ұғындыру, түсіндіру мақсатындағы ой-пікірлер қазақ
әдебиет сынының туа ... ... ... ... Шоқан Уәлихановтың еңбектерінің ... да әрі ... әрі ... ... ... бояулары ажарлы,
публицистикалық сазы қалың болғандығы Т. Н. Потанинге "қазақ ... ... ... ... өз ... данышпаны болар еді және өз елінің
әдебиетін өркендетуге негіз сала алар еді" деген пікір ... ... ... ... ... күнделігі", "Шығыс Түркістан",
"XVIII ғасырдың батырлары туралы тарихи ... ... ... ... еңбектері ғылыми тереңдігімен қатар, оқушыны баурай алатын көркемдік
қасиеттерімен де ... ... ... ... ... жазған
еңбектерінде Шоқанның оқымыстылық парасаты мен сыни көзқарасы ажырамас
бірлік тауып, ... ... ... ие ... В. Г. ... жазған мақалаларында сол замандағы коғамның күйі мен рухының
көп сыры бар. Сол шығармаларымен өзінің нағыз сыншы екенін ... ... мен ... ғана ... сол ... ... ... да,
әдет-ғұрыптың да сыншысы екенін танытты" (Үш томдық. 1948, 2 том. ... ... ... бағыштаған орынды. Шоқан қазақ ауыз әдебиетінің
үлгілерін көп жинады және қажетті ... ... ... ... ... ұлы дастаны "Манас"туралы ғалами қорытындылар жасап, орыс ... ... ... ... ... ... ... еңбек жазды.
Өзінің басқа шығармаларында әр елдің әдебиеті, аңыз-жырлары жөнінде тамаша
ойлар айтып, көзқарасын білдіріп отырды. Сөйтіп Шоқан ... ... ... ... ... ... ... көзқарасы болғаны Ш.Сәтбаеваның
"Шоқан - әдебиетші" монографиясында кең айтылған.
Шоқанның әдебиет туралы айтқан ... ... мен ... ... ойын ... ... ... кең арнаға бастады. Қазақ
халқының рухани ... ... ... ... тұжырымды пікірлер
айтқан Шоқанның тарихи еңбегі қазақтың сыни ойы мен әдебиеттану ғылымының
қарлығашы болды.
Қазақ мәдениетінің ұлы ... бірі — ... ... ... ғана емес, эстетикалық талап-талғамды да
қалыптастыруға зор ... ... ... 1879 жылы ... ... ... ... мәні айрықша зор. Өйткені "дарындылық
қасиеттерімен көзге түсіп, бүкіл ... өмір ... ... таза және ... ... таусылмас асыл қазынасымен көрінген
халықтың әдебиетіне негіз болуға мүмкіндігі бар қазақ тіліндегі ... ... жөні ... ... ... газеті,
12.12.1879).
Ы.Алтынсарин мұрасын зерттеушілер хрестоматияның әдебиеттік және
педагогикалық ... ... ... ... ... зор ... ... оның бір қырына назар аудармай келді. Хрестоматияға енетін
шығармалардың бәрі ... ... ... ... да, ... сөзге баулуы, эстетикалық талап-талғамдарын қанағаттандыруы,
қалыптастыруы жағынан да құрастырушыға ... ... ... Осы міндетті
анық түсіну және ойдағыдай орындап шығарудың өзі барынша талғампаздықты,
жүйелі білімдарлықты, ... ... ... кем екенін аңғара алатын сыни
көзқарасты талап етеді, яғни әрі педагог, әрі ... әрі ... ... Осы қасиет Ыбырайдың творчестволық тұлғасынан түгел табылады
да, талап-талғамы әбден жетілген ... ... ... ... ... аңызына құнарлы дән екті.
"Қазақ хрестоматиясы" негізінен Ыбырайдың төл шығармаларынан
"құралып", педагог Ыбырай - ақын ... ... ... ... қана
қоймай, сыншы-ғалым ретінде бой көрсетті. Өзінің төл шығармаларын, ауыз
әдебиеті ... мен ... ... жүйемен орналастыра білген
Ыбырай сыншылық ой мен оқымыстылықтан кенде емес, Міне, осы ... ... ... ғылымының сонау XIX ғасырдағы ... ... ... ... ... ... күрес Ыбырай Алтынсариннен
басталған. Шоқанның да бұл жайлы жазғандары бар, бірақ ... ... ... ... ғана ... Бұл ... ... тіпті бүгінгі күнге дейінгі қазақ қоғамының ең бір
түбегейлі проблемасы болғаны Абай мен ... ... ... – журналдарда жарияланған материалдардан анық байқалады.
Абай - қазақ әдебиетінде сыншыл реализм әдісінің ... ... Оның ... жеке ... қара ... кемшілікті әжуалаудан
гөрі қоғамдық құрылыстың кем-кетігін ... ... ... ... ... гөрі Абай ... сатиралық
шенеу басым. Сатираны өз өнерінің ең қуатты арнасына ... ... ... сын ... ... өз үкімін шығарып отырды. Демек, оның
сатирасы мен сыншылық ойы бір өңірден өрбіп, ... ... ... да, ... ... ... ие болды.
Өнерді өнегелі іспен, әлеуметтік мәнмен, ... ... оған ... ... ... қою – ... ... өрелі биігі. Ақынның қоғам алдындағы борышын, көркем сөздің
әлеуметтік маңызын айқындаған Абай енді шын ... ... ... ... Оны өзінің тамаша творчествосымен бір көрсетсе, екінші ... ... ... мен ... ... ... ... арқылы
тағы да аңғартады. Өзіне дейінгі ақын-жырауларды Абайдың қатты сынауы
қазақ әдебиетін жаңа арнамен ... ... ... талабынан
туғанын аңғармасқа болмайды.
Халықтың ғасырлар бойғы өмірлік тәжірибесінен туған аз сөзді, терең
мағыналы мақал-мәтелдерге Абай әрқашан идеялық ... ... ... ... мәнділерін, өзінің озық ойына сай келгендерін
Абай кейде сол қалпында, кейде өзгеріске ... ... реті ... ... жаңа ... ... ... аян. Сондықтан Абай мақал-
мәтелдердің мәніне айрықша ... ... ... сыни ... ... жоқ. ... ... тоғызыншы сөзі» осының айқын
айғағы. ... ... ... Абай ... идеялық-эстетикалық
талап-тілегін ашық танытып отырды. Ол «қазақтың мақалдарының ... ... да бар, іске ... ... не ... не ... да бар» деп ... Абай үшін қатып қалған қағида, сын
тезіне түспейтін ... ... Ол ... ... ... пен «іске
татымайтындардың» арасын ажырата білді де, өзінің эстетикалық-утилитарлық
түсінігіне сай өктем үкімін шығарып ... Абай ... ... ... сөзі ... ... ... сөздерінің өзіне де күдікпен
қарап, ... ой ... ... ... бәрі де Абайдың сыншылық ойының
әбден ұшталғандығының көрінісі.
Әдеби сын ... ... ... ... ... Әдеби сын жазба әдебиеттің, ... ... ... Ш.Уәлихановтың, Ы.Алтынсариннің, А.Құнанбайұлының әдебиетке
қатысты айтқан пікірлері қазіргі ... ... ... ... іспеттес.
Кейін «Түркістан уәлаятының газеті», «Дала уәлаятының газеті» бетінде
әдебиетке қатысты материалдардың басылуы әдеби ... ... ... басы ... ... ... журналы мен «Қазақ» газеті беттерінде
жаңа кітаптардың шығуы туралы хабарлар, жекелеген ... ... ... ... ... жиі ... Ә.Бөкейханов,
А.Байтұрсынов, М.Дулатов, С.Торайғыров, т.б. қазақ әдебиеті жайлы құнарлы
пікір айтты. ХХ ғасырдың 20-жылдары қазақ әдебиеті қандай ... ... ... ... қайраткерлері туралы қызу пікірталастар болды.
Әсіресе Абай, М.Жұмабаев шығармалары туралы айтыстар әдеби сынның ортақ
мәселелеріне ... ... ... танытқыш» (1928),
Ғ.Тоғжановтың «Мағжанның ақындығы мен ... ... (1926). ... сын ... (1929) ... ... қазақ әдеби сынының биіктерге
бет алғанын байқатты. Ұлттық әдебиетіміздің түрлі мәселелері хақында
С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мұқанов, ... ... ... ... ... ... С.Сәдуақасов,
Қ.Кемеңгеров, Ә.Байділдин, Х.Жүсіпбеков, ... ... т.б. өз ... ... ... ... өмірде белсенділік
танытты. Бұл кезеңде көркем шығармаларды бағалауда ... ... ... ... ... ... тұрпайы сындар өріс алды.
Мұндай сындар әсіресе ҚазАПП (Қазақстан ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 30-жылдары әдеби
сынның аннотация, рецензия, ... ... ... ... ... ... түрлері баспасөз бетінде жиі көрініп, жанр ретінде қалыптасты.
Әдебиеттің тарихына, теориясына қатысты іргелі еңбектер ... ... ... арта ... ... ... ... І.Қабылов,
Р.Жаманқұлов, О.Қуанышев, Ж.Сәрсеков, Е.Ысмайылов, ... ... ... болды. Сейфуллиннің «Қазақ әдебиеті» (1932), Тоғжановтың
«Абай» (1932), Қ.Жұмалиевтің «Әдебиет ... (1938), ... ... ... (1940) ... ... сын-зерттеу
кітаптары әдеби ой-пікірдің өресін биіктеткен елеулі ... ... ауыз ... әдеби мұраны игеру ... ... ... ... соң ... ... көкжиегі кеңіп, әдеби ой-толғамдардың
ғылыми негізділігі арта түскенімен де, ... ... ... ... ... Көркем әдебиетте әдеби сын саласында саяси
қырағылықты күшейту ... ... ... ... ... ... ... Тоқырауға ұшыраған қазақ әдеби сыны 1955
жылдан кең ... түсе ... ... ... ... ... ... С.Қирабаев, Р.Бердібаев,
З.Қабдолов, Т.Кәкішев, Б.Сахариев тәрізді сыншылар қазақ әдеби сынын жаңа
биіктерге ... ... көп ... ... ... тарихын
жасаумен бірге әдебиеттің теориялық мәселелерін тереңдеп зерттеген
монограф, еңбектер, сын ... ... ... ... А.Сүлейменов,
З.Серікқалиев, Р.Нұрғалиев, т.б. сыншылар әдеби сынды жаңа қырынан
танытты. ХХ ғасырдың ... ... ... ... мол ... Газет-журнал беттерінен сын бөлімі тұрақты орын алды. «Уақыт
және қаламгер», «Сөзстан» сын мақалалар ... ... ... ... Б.Сарбалаев, А.Егеубаев, С.Жұмабаев, Б.Майтанов, Қ.Өргебеков,
Ә.Бөпежанова, Ә.Меңдеке, Т.Шапай, т.б. ... үлес ... ... еңбегі
мемлекеттік тұрғыдан жоғары бағаланып, түрлі сыйлықтарға ие бола бастады.
Қаратаев «Асулар алда» ... үшін (1973), ... ... ... революциялық поэзиясы» трилогиясы үшін ... ... ... ... үшін (2002) ... ... алды. Әшімбеков, Егеубаев, Шапай Қазақстан Комсомол сыйлығын
иеленді. ХХ ғасырдың 80-жылдарының соңына қарай елімізде басталған түбірлі
бетбұрыстар ... ... ... да тың ... ... ... ... ақталған М.Жұмабаевтың, А.Байтұрсыновтың,
Ж.Аймауытовтың т.б. әдеби ... ... ... ... сын ... ... ... жүргізілген солақай саясаттың салдарынан
әдебиетіміздің тарихында орын ... ... ... ... ... ... ... талдау ісінде әдеби сын ауқымды
жұмыстарды жүзеге асыруға бет бұрды.
Қазақ әдебиті сынының туу, ... ... ала ... ... оның ... көзі, творчестволық арғы арнасы болған ... ... ... әсіресе, ақындар айтысында халықтың
эстетикалық таным-түсінігін танытатын көркемдік құбылыстар мол екенін
аңғарамыз. ... ой, ... ... ... баға сөз ... ... ... дарын қуатына жүйелі талдау жасамайтын, ... ... ... ... ... сілемдерін
танытып отыратын халықтық эстетиканы еш уақытта санаттан шығарып тастай
алмайды. Көне дәуірдің сүбелі ойлары да ... ... ... ... туа ... шағында ұлы ағартушы
демократымыз-Шоқан, Ыбырай және Абай қоғамдық ... үш ... ... ой ... ... Шоқан Уәлиханов өзінің әдебиет жайындағы ой-
пікірлерін ғылыми арнамен, Ыбырай Алтынсарин ... ... Абай ... эстетикалық таныммен тұжырымдады. Демек, қанатын
қомдап, ұшуға талпынған сәби сынға бұл үш ... яғни ... ... ... ... мен танымдар үлкен таяныш болып, оның ... асар ... ... дәл ... ... ... озық та мәнді, өрелі де биік деңгейіне
жөн-жоба көрсетті.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. «Әдебиет теориясы», Р.Нұрғали
2. «Қазақ әдебиеті сынының тарихы» (І, ІІ – ... Т. ... ... және сын ... ... ... ... «Таңдамалы шығармалар», З.Қабдолов

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
3-сынып «Әдебиеттік оқу» құралының құрылымы мен құрылысы28 бет
«Қазақтағы» әдебиетті зерттеу мен әдеби сын мәселелері163 бет
Б.Кенжебаев-әдебиет сыншысы. М.Қаратаев-әдебиет сыншысы.Тоқырау жылдарындағы әдеби сын. Қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтардың игерілуі14 бет
Балалар әдебиеті арқылы бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту42 бет
Бастауыш сынып оқушыларын жауапкершілікке үйретуде өзбетінше жұмыстардың маңызы (Әдебиеттік оқу пәнін оқыту әдістемесі бойынша, 3-сынып)55 бет
Бастауыш сынып оқушыларының әдебиеттік оқу сабағында сөздік қорларын дамыту97 бет
Бастауыш сыныпта «Қазақ тілі» мен «Әдебиеттік оқу» сабақтарында қолданылатын инновациялық технологиялар35 бет
Бастауыш сыныпта әдебиеттік оқу сабағында жүргізілетін шығармашылық жұмыстар39 бет
Ж.Аймаутов - әдебиет сыншысы13 бет
Жүсіпбек Аймауытов - әдебиет сыншысы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь