Мұңайтпасұлы Қажымұқан

Қажы Мұқан Мұңайтпасұлы — Қазақ халқының тарихындағы тұңғыш кәсіпқой балуан. Тұтас ғұмырын күрес өнеріне арнап, ұланғайыр жері мен өршіл халқын бірінші болып өзге жұртқа паш еткен, өзінен бұрынғы қандастары баспаған топырақты басып, көрмеген елді көріп, өзге қазақ тақпаған алтын, күміс медальдарды мойнына тұңғыш ілген Қажы Мұқан бабамыз.
Орасан күштің иесі, күрестің бірнеше түрінен әлем чемпионы атанған тұңғыш қазақ алыбы! Теңдессіз өнерімен жер шарын аралаған, 28 мемлекетте күреске түсіп, 56 медаль олжалаған Қажымұқандай мықты ХХ ғасырдың басында түркі халықтарының ішінде қазақта ғана болды. Ресейдің балуандар тобында Қажымұқаннан күші асқан ешкім болмағанын да айтуға тиіспіз. Дүние жүзінің чемпиондары Иван Поддубный, Иван Шемякин, Алекс Аберг, Иван Заикин, Георг Лурих, Георг Гаккеншмидт, Поль Понс, Вейланд Шульц сынды жампоздармен қатар жүру, боз кілемдегі айқастарда осы балуандарды шетінен жығып, бәйге алу — сол заманда нағыз ерлік еді. Ол кезде империяның буына семірген Ресей күресінің қожайындары қазақты шын мәнінде менсінбеуші еді. Қажымұқан сондай ортада намысын жатқа берген жоқ. Кеудесін ешкімге бастырмады. Күрес қожайындарының, төрешілердің сан мәрте әділетсіздігіне белі бүгілмеді, еңсесі түспеді.

Өмірі

Тарихи деректерге сүйенсек ол 1871 жылғы 7 сәуірде Ақмола уезі, Сарытерек болысына қарасты Жәдік деген жерде дүниеге келген. Кейбір зерттеулерде, оның 1883 жылы туғандығы айтылады. Қажымұқан кедей шаруаның баласы болғандықтан, орыс байларына және дәулетті адамдарға
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қалмақан Әбдіқадыров “Қажымұқан” . Алматы.
“Жалын” 1981.
2. “Ордабасы оттары” 1996ж 20 шілде № 53.
3. “Ордабасы оттары” 1996ж № 89 (16609) сәрсенбі,
16 қазан.
4. “Ұлан” газеті № 36 4 қыркүйек, 2001ж.
5. Хаджы мукан “Алимкул Буркитбаев” . Алматы 2003ж.
6. Мұрат Керегібай “Мұқан” . Астана 2004ж.
7. Естеліктер. “Күш атасы” . Алматы. Қазақстан 1990ж.
8. Оңтүстік спорт. “Қажымұқан қанағаты” № 20 (52), 30 қазан 2004ж.
9. Қазақ әдебиеті “Қажымұқанның туғанына 125 жыл” № 5. 30 қаңтар. 1996ж.
10. Барыс. “Қажымұқан балалары әлемнің түкпір - түкпірінде жүр”. 22.04.2003ж.
11. Егемен Қазақстан. “Қажымұқан белгілі тұлғаның беймәлім қырлары”. 29 маусым.2005ж.
12. Ордабасы оттары. Қажымұқан мен барыс. 19 қараша, 2005жыл.
13. Халық үні “Қажымұқанның туған жеріне талас тоқтар емес . . .”. №25 (59).
14. Қажымұқан атындағы музейі.
15. Республикалық қоғамдық мәдени газет “Қажымұқан қайта тумайды”. № 8 (08). 16.08.2006
16. Егемен Қазақстан. “Қазақтың Қажымұқаны ” 7 сәуір 2006ж.
17. Оңтүстік Қазақстан. “Қазақ палуанының 6 құжаты табылады” №104 (17740) 20.07.2004ж.
        
        Мұңайтпасұлы Қажымұқан
Қажы Мұқан Мұңайтпасұлы — Қазақ халқының тарихындағы тұңғыш кәсіпқой
балуан. Тұтас ғұмырын күрес өнеріне арнап, ұланғайыр жері мен ... ... ... өзге ... паш ... ... ... қандастары баспаған
топырақты басып, көрмеген елді ... өзге ... ... алтын, күміс
медальдарды мойнына тұңғыш ілген Қажы Мұқан бабамыз.
Орасан күштің иесі, күрестің ... ... әлем ... ... ... ... ... өнерімен жер шарын аралаған, 28 ... ... 56 ... ... ... мықты ХХ ғасырдың басында
түркі халықтарының ішінде қазақта ғана болды. Ресейдің ... ... күші ... ... болмағанын да айтуға тиіспіз. Дүние жүзінің
чемпиондары Иван Поддубный, Иван ... ... ... Иван ... ... Георг Гаккеншмидт, Поль Понс, Вейланд Шульц сынды жампоздармен қатар
жүру, боз кілемдегі айқастарда осы балуандарды шетінен ... ... алу ... заманда нағыз ерлік еді. Ол кезде империяның буына семірген Ресей
күресінің қожайындары қазақты шын ... ... еді. ... сондай
ортада намысын жатқа берген жоқ. Кеудесін ешкімге бастырмады. ... ... сан ... ... белі ... түспеді.
Өмірі
Тарихи деректерге сүйенсек ол 1871 жылғы 7 сәуірде Ақмола уезі,
Сарытерек ... ... ... ... ... ... келген. Кейбір
зерттеулерде, оның 1883 жылы туғандығы айтылады. Қажымұқан кедей шаруаның
баласы ... орыс ... және ... ... ... жүріп, күреске түсіп, той томалақтарда елге көрініп, бала балуан
деген атқа ие болған. Былай басталатын өлең ... оның ... ... ... ... ... бала жастан.
Ішінде күштілердің болдым астам.
Талай-талай жерлердің дәмін татып,
Өтті дәурен осылай біздің бастан
Сонда сол циркте жеңген палуан, ең соңында жеңген палуан мен ... ... Оны жыға ... ... ... арасына танылады. Злобин
деген цирктің қожасына ұнайды да, бұл жаңағы барлық зерттеулерде ... ... ... ... атақты алғашқы кәсіби Санкт-Петербордағы мектепті ашқан
атақты Лебедевке хат жазып жібереді. Сол арқылы ол сол ... ... ... үш ... ... алады. Содан кейінгі өмірі Қажымұқанның үлкен өрісте
болады, ... ... ... ... аға ... Сонда ол орыстың көптеген палуандарымен танымсып,
дос болады. Олардың ... Иван ... Иван ... ... мықты мықты
дүние жузіне белгілі жауырыны жерге тимеген, Иван Зайкин тәрізді балуандар
бар, Шульц деген ... ... тек қана ... қана ... жоқ, ... ... ұзақ ... дос болды.
Қажымұқанның тұңғыш рет әлемдік деңгейде көрінген шағы — 1906 ... ... ... ... ол әлем ... ... Бірақ орыс
әкімшілігіне бұратана халықтың атын шығарған палуан онша ұнай ... ... де ... орыс палуандарының атымен күресуге мәжбүр болды.
Қажымұқанға неше түрлі лақап ... ... Сол ... ... ... тек орыстар ғана емес, жапондықтар да ... ... ... ... ... ... ... лақап атпен күрестіреді.
Сонымен қатар, Мухан, «Иван Чёрный» сияқты ... ... ... ... ... палуандар жарысына ол «Қара Мұстафа» деген
атпен шыққан. Сөйтіп бүкіл ... ... ... неше ... ... аттары
тарай бастайды.
1910 жылы Мұқан тұңғыш рет Оңтүстік Америка ... ... ... ... ... қаласында өткен еркін күрестен болған
біріншілікте ол Америка чемпионы атанады.
1911 жылы Мұқан ... ... ... Сол ... ... палуандарынан мықты палуандар жоқ сияқты көрінетіндігі соншалық , ол
жаққа орыс палуандары аяқ ... Осы ... ... Қажымұқан өзі
түркі халқының өкілі ретінде Түркияға баруға бел буады.
Ол поляк қызымен отау ... ... ... ... оған ... деген
ат беріп, мұсылман дініне кіргізген. Патша үкіметі құлаған соң, балуанның
отбасы азамат соғысы мен ... ... ... ... тап ... жылы Қажымұқанның ізіне ІІХҚ қызметкерлері түсіп: «Бұл патшаның
адамы, оның ... ... ... ... алған сыбайласы» — деп қудалауға
ұшыратады. Сол себепті Қажы Мұқан отбасын тастап, Түркістан мен Өзбекстанда
бас сауғалайды. ... ... ... ... ... ... Отан ... басталған кезде Қажымұқан ҚКСР Жоғарғы кеңестің
төрағасы Қазақбаевқа жолығып, оған «Ел аралап, цирк ... ... ... ақша тауып, майданға көмектессем» — деген ұсыныс айтады. Бұл
ұсынысты үкімет қолдап, екі ... жуық ... цирк ... ... 100 ... ақша ... ол өз ... тәуелсіз елдің азаматы болса, оның Мұқан
Мұңайтпасұлы деген шын есімі ... ... ... ... ... еді. ... 55 жылын күрес пен цирк өнеріне арнап, 50 ... иесі ... ... тұғырынан түспеген дара тұлға — қазақтың нағыз
хас батыры.
Ол 1948 жылы Оңтүстік ... ... ... ауданы, Ленин туы
колхозында қайтыс болды. Темірлан деген ауылда, қабырының басына ескерткіш
орнатылған. Оның төрт ... ... ... Түркістан мен Ақмола өңірінде
өмір сүруде.
Жетістіктері
Ең алғаш рет ірі ... ... ... ... ... турнирде қол жеткізеді. Мұнда ол бірінші ... ие ... ... ... ... ... деректерде бұл турнир 1905 жылы өтті
делінеді. ... ... ...... «Жиу-Житсу» бойынша күресіп,
турнирде бірде-бір рет жеңілмегені, үлкен алтын ... ... ... сапары Қажымұқанның даңқын аспанға ... Енді ... ... деп атап ... әрі ... деген лақап ат
беріледі. Қажымұқанның мұнан басқа да бірнеше лақап аттары болған. ... ... ... ... осы ... ... ... аты сақталып
келді. Революцияға дейін ол ... ... ... ... ... баспасөз өкілдері, біресе «жапон» деп, біресе «маньчжур»
деп, мүмкіндігінше «қазақ» ... ... ... ... 1909 ... ... эстон балуаны, әлем чемпионы Георг Лурихтың тобында
күресіп жүреді. Лурих өз тобының жетекші ... ... айта ... ... ... ұлы жапон „Мухинура“ ол сирек кездесетін ... ... ... ... ... тән қайсарлығымен және
ызақорлығымен ерекшеленеді» — деп жазған.
1910 жылы Америкаға, Еуропаға орыс ... ... бір ... Сөз ... айта кететін бір жайт, — бұл ... ... ... Надежда Николаевна Чепковская да бармақ болған. Бірақ аяғы ... ... ... порты Лиссабонда кемеге көтерілуіне рұқсат
етілмейді. ... ... ... екіқабат әйелдерді мұхит кемелеріне
мінгізбейді ... ... өзі ... деп атап ... ... ... ... әрі ерінің кәсіби күрестегі талай тамаша жеңістерін өз
көзімен көрген.
Осы сапарда Америкаға барған балуандар бірнеше шағын ... ... ... ... Оңтүстік Американың ірі-ірі қалаларында күш сынасады.
Олардың әсіресе Аргентина астанасы Буэнос-Айреске ... ... ... ... бұл ... ... ... медальмен оралады. Бірақ
Қажымұқанның Америкада күрестің қай түрінен өнер ... ... сәті ... жоқ. Оның ... еркін күрес түрі бойынша сайысқа
түсу әбден ықтимал ... ... бар. ... олай деуге негіз бар. Қажымұқан
өзін әрқашан да еркін күрестен мықты сезінген де, ... ... ... ... ... Америкадан 1910 жылдың аяғына таман оралған сияқты.
Олай дейтін себебіміз: ол 1910 жылдың ... 1911 ... ... ... Халықаралық чем¬пионатқа қатысады. Бұл жолы ... ... ... ... Апполинның жауырындарын
қысқа уақытта кілемге тигізген. Осы чемпионатта сол заманда аты дүрілдеп
тұрған Циклоппен ұзақ алысады. ... 20 ... ... тең ... ... күні Қажымұқан Әлем чемпионы Лурихпен кездеседі. 20
минутқа созылған бұл қиын белдесу еш ... ... тең ... ... ... ... тағы да кілемге шақырады.
Белгіленген уақытта Лурих тағы да жеңіске жете ... Әккі ... ... ақыры ақшаға сатылған төрешілер Лурих жеңді деп хабарлайды.
Күресті тамашалауға ... ... бұл ... ... ... шу ... Жарысты ұйымдастырушылар кілемді тастай
қашады. Төрешілердің Қажымұқанға қарсы ойлап тапқаны — ол ... ... ... сылтау.
1911 жылдың сәуірінде Петербургте күреске ... Бұл ... ... арасында Рауль де Раун мен Георг Лурих та болады.
Әділетсіздік бұл жолы да ... ... ... Чемпионаттың жарты
жолында баяғы әуен қайталанып, «жарыс ... ... деп тағы да ... ... ... чемпионаты аяқталар-аяқталмастан, оны Польшаның
астанасы Варшавада өтуге тиісті Халықаралық ... ... Осы ... Бәтима жеңгей былай деп еске алады:
Бұл есте қаларлықтай аты шулы жарыс болды. ... бұл ... ... ... ... балуаны Поль Абс, әлем және Ресей чемпионы Иван Яго,
неміс балуаны Шульц сияқты шебер балуандармен белдесті. Алтын медальды ... ... ... неміс Шульц ұтып алды. Қажымұқан кеудесіне кіші алтын
медальды тақты, күміс медальға Лубие ие ... ... Поль Абс ... ... тұтты. Жарты жылдан соң Варшава біріншілігіне қатысу үшін
біз Польша астанасына қайта ... Сол ... ... ... ... ғана ... ... жүрген кезі еді. Біз Халиоллаға бас-көз болсын деп,
көршінің 16 ... қызы — ... ала ... ... бұл жолы да
жүлделі орыннан көрінді. Одан жоғары орындарға чех Поспешил мен ... ие ... Осы ... қатысқан Қытай алыбы Ли Хун Синг пен ... ... ... ие ... Чемпионат аяқталған соң, бәріміз
ауылға, Омбыға оралдық. Ұмытпасам, осы жолы, не 1912 жылы, әйтеуір осы екі
жылдың ... біз ... ... ... ... ... ... Ресейдегі, шет елдердегі чемпионаттарда жақсы күрес ... ... қала ... соның ішінде Қажымұқан жас кезінде
жалшылықта болған көпес Григорий Масляков кісі ... ... ... ... ... ... болған жерлеріндегі күрес әңгімелерін ... ... ... ... ... ... сыйлы қонақтарын
шақырып, Қажымұқанға, қасындағы біздерге үлкен сый-құрмет ... ... ... ғана ... жүрген көпестен кедей шаруаның баласы,
кешегі жалшысы, бойына біткен алып күшін, сарқылмас өнердің ... ... ... ... ... ... биік тұрғанын халықтың
алдында бір көрсетіп тастады. Қажымұқанның астына ат мінгізіп, маған 5 ... ... таза ... ... ... редикюльді сыйға тартты. Біз
қанша бас ... та, ... ... «Бұл Қызылжарда болған кездеріңіздің
естелігі болсын» деп бәйек болды. Біз Қызылжардан осылай аттандық. Сол жолы
Қажымұқан үш айға жуық ел ... ... ... халқының арасында
сайран салып жүрген.
Ақын жазушылар Мұқан туралы
Қара сөздің қадірін ... ... «күш ... деп ... ... атаған. Қажымұқан туралы қалам тербеген алаш қаламгерлерін
түгендеп шығу да оңай ... ... ... ... ... ... Нартай
Бекежанов, Асқар Тоқмағанбетов, Әбділда Тәжібаев, Дихан Әбілев, Сапарғали
Бегалин, Сәбит Мұқанов, ... ... ... ... ... ... ... Ғафу Қайырбеков, Қалмақан Әбдіқадыров,
Сәуірбек Бақбергенов, Жайық Бектұров, Әди Шәріпов, Зейтін Ақышев, ... ... ... ... ... ... Тоқбергенов, Мұхтар
Шаханов, Жарасқан Әбдірашев, Бекен Әбдіразақов, Сабырхан ... ... ... ... ... ... ... Қыстаубайұлы,
Серік Байхонов, Жанболат Аупбаев, Әділғазы Қайырбеков, Әсия Беркенова,
Есенқұл Жақыпбеков… Орыстың көрнекті ақыны Дмитрий ... ... ... ... ... ... бір-бір бәйтеректей ақын-жазушыларға спорт
журналистерін қоссақ, Қажымұқан туралы қалам тербеген адамдардың шеті-шегі
жоқ ... ... ... ... жылы ... шоулармен жиналған 100 мың сомды — Қажымұқан осы
қаржыға ұшақ сатып алып, оны Амангелді ... ... ... ... ... аударды. 29 қазанда мынадай ... ... ... ... ... ... ... кол-зы, Мұңайтпасовқа. Қызыл Армияның
Әскери күштеріне көрсеткен қамқорлығыңыз үшін менен ... және ... ... ... ... Қажымұқан. Сіздің тілегіңіз
орындалады. Сталин».
Қажымұқан жерге жатқанда, оған денесінің ... ... ... ... ... адамдар лық толтырылған жүк ... ... ... ... ... ақсақал жүк машинасындағы адамдарды
иығына отырғызып, жан-жағынан жармасып-жабысып ... ... ... ... Алып ... алдында әрлі-берлі жүретін
Қазақтың Қажымұқаны
Өз ұлтымен бірге жасайтын ұлы тұлғаның бірі әрі ... ... ... дау ... ... ... күштің иесі, күрестің
бірнеше түрінен әлем чемпионы ... ... ... ... ... жер ... ... 28 мемлекетте күреске түсіп, 56 медаль
олжалаған Қажымұқандай мықты ХХ ғасырдың басында ... ... ... ғана ... ... ... ... Қажымұқаннан күші асқан
ешкім болмағанын да айтуға тиіспіз. Дүние ... ... ... Иван ... ... ... Иван Заикин, Георг Лурих, ... Поль ... ... ... ... ... қатар жүру, боз
кілемдегі айқастарда осы балуандарды шетінен жығып, бәйге алу – сол ... ... еді. Ол ... ... ... ... ... күресінің
қожайындары қазақты шын мәнінде менсінбеуші еді. Қажымұқан сондай ... ... ... жоқ. ... ... ... ... төрешілердің сан мәрте әділетсіздігіне белі бүгілмеді,
еңсесі түспеді.
Тау қопарар қайратымен, ... ... ... ... ... ... ... шыңының ұшар басына қадады. Қазақ жұртының
Қажымұқанға жан ... ... ... ... ... ... ... керек. Қара сөздің қадірін білетін қазақ “күш атасы” деп басқаны
емес, Қажымұқанды атаған. ... ... ... тербеген алаш
қаламгерлерін түгендеп шығу да оңай емес.
Сәкен Сейфуллин, Сұлтанмахмұт ... ... ... ... Асқар Тоқмағанбетов, Әбділда Тәжібаев, Дихан Әбілев, Сапарғали
Бегалин, Сәбит ... ... ... Сырбай Мәуленов, Төлеген
Айбергенов, Қадыр Мырзалиев, Ғафу Қайырбеков, Қалмақан ... ... ... ... Әди ... Зейтін Ақышев, Берқайыр
Аманшин, Әлімқұл Бүркітбаев, Қапан Қамбаров, Төлеген Тоқбергенов, Мұхтар
Шаханов, ... ... ... ... ... Асанов, Аян
Нысаналин, Құлбек Ергөбеков, Мамытбек ... ... ... ... ... ... Әділғазы Қайырбеков, Әсия Беркенова,
Есенқұл Жақып­беков… Орыстың көрнекті ... ... ... белді жазушы
Николай Анов… Аттары аталған бір-бір бәйтеректей ... ... ... Қажымұқан туралы қалам тербеген адамдардың шеті-шегі
жоқ екенін бағамдар едіңіз.
Қазақ спортында зиялы қауымның осынша ... ... ... ... ... таба алмайсыз. Жасы ... ... ... ... ... ... ұшақ ... Қажымұқан біртуар балуан
ғана емес, елін, ... ... ... ер ... дәлелдеді емес пе. Алланың
берген табиғи күшімен, ғажап өнерімен ауыл-ауылды аралап ... ... ... ... өзі ... ... жоқшылықтың
тауқыметін тартқан мәрттігін қалай ұмытамыз.
Бір айта кететін жәйт, ... ... ... бірнеше дүркін
чемпиондары Иван Поддубный мен Иван ... ... ... құрметіне әлемдік деңгейдегі дәстүрлі күрес бәсекелері өтеді.
Біз болсақ, күш атасы ... ... үшін ірі ... турнир
ұйымдастыра алмай келеміз. Қажымұқандай алыбы бар қазаққа бір ... неге ... ... басы-қасындағы азаматтар осыны ескерсе
дейміз.
Пайдаланылған ... ... ... ... . ... ... “Ордабасы оттары” 1996ж 20 шілде № 53.
3. “Ордабасы ... 1996ж № 89 (16609) ... ... ... ... № 36 4 ... ... Хаджы мукан “Алимкул Буркитбаев” . Алматы 2003ж.
6. Мұрат Керегібай “Мұқан” . ... ... ... ... атасы” . Алматы. Қазақстан ... ... ... ... ... № 20 (52), 30 қазан 2004ж.
9. Қазақ әдебиеті ... ... 125 ... № 5. 30 ... ... ... балалары әлемнің түкпір - түкпірінде жүр”.
22.04.2003ж.
11. Егемен ... ... ... ... ... 29 ... Ордабасы оттары. Қажымұқан мен ... 19 ... ... Халық үні “Қажымұқанның туған жеріне талас тоқтар емес . . .”.
№25 (59).
14. ... ... ... Республикалық қоғамдық мәдени газет “Қажымұқан қайта тумайды”. № 8
(08). 16.08.2006
16. Егемен Қазақстан. “Қазақтың ... ” 7 ... ... Оңтүстік Қазақстан. “Қазақ палуанының 6 ... ... ... ... ... Орда . ... ... пе?” №1 (207) 9. 01.2004ж.
19. Мұратқан Тәнекеев “Қажымұқан кітабы”. Алматы. Білім ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұңайтпасұлы, қажымұқан22 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Қазақ күресі7 бет
Ұлттық спорт түрлерінен тарихта аты қалған ұлы тұлғалар19 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
А. Байтұрсынұлы8 бет
А.С.Макаренконың педагогикалық ойлары мен тәлімі5 бет
Абай өнегесі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь