Инфляция. Ақша айналысы және ақша жүйесi

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І. Ақша теориясы
1.1. Ақшаның қажеттiгi және шығу тегi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.2. Ақшаның түрлерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.3. Ақшаның қызметтерi және экономикадағы ролi ... ... ... ... ... ... ..10

II. Ақша айналысы және ақша жүйесi
2.1 Ақша айналысы және оның заңы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
2.2 Инфляция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
2.3 Ақша массасы және ақша базасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
2.4 Ақша жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23

ІІІ. Ақша айналымының заңы
3.1. Ақшаның тұрақтылығы және оның конверсиялану
проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
Кіріспе

Нарықтық экономика жағдайында ақша айналысы оның маңыздылығы одан сайын арта түседі, өйткені ақша, несие және банктер қазіргі заманға өркениеттің ажырағысыз бел¬гілері болып саналады. Ақша мен несиені пайда¬лан¬байын¬ша кез-келген бизнесті дамыту мүмкін емес. Соңғы уақыт¬тарда ақша мен несие оқу процесін дамытудағы маңызды рөл атқара бастады. Іс жүзінде бүкіл қоғам банктердің көрсететін қызметтерін пайдаланады.
Болашақ мамандарға ақшаның, несиенің маңызы ту¬ра¬лы қоғам дамытудағы олардың проблемалары туралы білімдердің жиынтығын беру, экономиканы басқарудағы ақ¬ша-несие тұтқаларының терең мазмұнын, сондай-ақ, банк¬тердің, банктер емес несие мекемелерінің қызметін жүргізу негіздерін ашу.
Курстық жұмыстың мәні қарастырылатын мәселелер:
• ақшаның маңызы мен қызметтерін, олардың
экономикадағы рөлін қарастыру;
• ақша жүйесінің түсінігін ашу;
• ақша айналымын тұрақтандыру әдістерін анықтау;
Алғашқы «Ақша» бөлімінде ақшаның түсінігі, оның даму эволюциясы, маңызы, көріну формалары және ақша¬ның қызметі қарастырылады.
Ақша айналымына қолма-қол және аударымдар фор¬ма¬ларында ақшаның қозғалу процесі ретінде анықтама бе¬ріл¬ген. Ақша айналымында аударымдар жасау арқылы алудан түрлі төлем құралдарын пайдалану арқылы жасала¬тын ақша айналымы басым үлеске ие.
Қазіргі заманға ақша жүйесі олардың өзіне тән эле¬менттерінің болуын болжайды. Сондықтан, бұл та¬қырыпта шет елдердей, сол сияқты Қазақстан Республика¬сындағы ақша жүйесінің негізгі элементтері, ақша жүйесінің түрлері қарастырылған.
Инфлицияға сипаттама беріліп, инфляция себептері, оның көрінуі, факторлары қарастырылған. Инфляцияның түрлері және оны реттеудің әдістері арқылы көрсетілген.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Назарбаев Н.А. Казахстан-2030. Процветание, безопасность и улучшение благосотояния всех казахстанцев. Послание Президента страны народу Казахстана.
2. Шеремет А.Д. , Сайфулин Р.С. Методика финансового анализа. М., 1995
3. Бухгалтерско-аудиторский портфель. /Отв. Редактор Рубин Ю.Б., Солдаткин В.И., 1994
4. Артеменко В.Г., Беллендир М.В. Финансовый анализ. 1997
5. Банковское дело. Учебник./Под ред. Колесникова В.И., Коливецкой Л.П. – М.:1995г.
6. Банковское дело. Учебник./Под ред. Лаврушина О.И. – М.:1998г.
7. Деньги, кредит, банки. Учебник./Под ред. Лаврушина О.И. – М.:1998г.
8. Общая теория денег и кредита. Учебник./Под ред. Жукова Е.Ф. – М., “Банки и биржи”:1998г.
9. Современный коммерческий банк: управление и операции. Учебник./Под ред. Усоскина В.М. – М., “Вазар-Ферро”:1994г.
10. Экономика и бизнес. Учебник./Под ред. Камаева В.Д. – М.:1993г.
11. Гальперин В.И., Гребенников П.И., Леусский А.И., Тарасевич Л.С. Макроэкономика: Учебник/ Общая редакция Л.С. Тарасевича. СПб.: Экономическая школа, 1994. – 400 с.
12. Международные финансы: Учебное пособие/ РАН ИНИОН. – М., 1997. – 130 с.
13. Общая экономическая теория. Учебное пособие. – М.: «Издательство ПРИОР», Н1999 – 528с.
14. Основы экономической теории. Учеб. пособие/ Под ред. Камаева В.Д. – М.: Изд-во МГТУ им. Н.Э. Баумана, 1996. – 284 с.
15. Шенаев В.Н. Деньги, валюта и платежный баланс России. – М., 1996. –117
16. Экономика внешних связей России под редакцией А.С. Булатова 1995 год
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.....................................3
І. Ақша теориясы
1.1. Ақшаның қажеттiгi және шығу
тегi................................................4
1.2. Ақшаның
түрлерi.....................................................................
.........6
1.3. Ақшаның қызметтерi және ... ... Ақша ... және ақша жүйесi
2.1 Ақша айналысы және оның
заңы......................................................14
2.2
Инфляция....................................................................
........................16
2.3 Ақша массасы және ақша
базасы......................................................19
2.4 Ақша
жүйесі......................................................................
..................23
ІІІ. Ақша айналымының заңы
3.1. Ақшаның тұрақтылығы және оның ... ... ... жағдайында ақша айналысы оның маңыздылығы одан сайын
арта түседі, өйткені ақша, несие және банктер ... ... ... ... ... саналады. Ақша мен несиені пайдаланбайынша кез-
келген бизнесті дамыту мүмкін емес. Соңғы уақыттарда ақша мен ... ... ... ... рөл ... бастады. Іс жүзінде ... ... ... ... ... ... ... несиенің маңызы туралы қоғам дамытудағы
олардың проблемалары туралы білімдердің жиынтығын ... ... ... ... ... ... сондай-ақ, банктердің,
банктер емес несие мекемелерінің қызметін жүргізу негіздерін ашу.
Курстық жұмыстың мәні ... ... ... ... мен ... олардың
экономикадағы рөлін қарастыру;
• ақша жүйесінің түсінігін ашу;
• ақша айналымын ... ... ... ... бөлімінде ақшаның түсінігі, оның даму эволюциясы,
маңызы, көріну формалары және ... ... ... ... ... және аударымдар формаларында ақшаның қозғалу
процесі ретінде анықтама берілген. Ақша айналымында аударымдар жасау арқылы
алудан түрлі төлем ... ... ... ... ақша ... ... ие.
Қазіргі заманға ақша жүйесі олардың өзіне тән элементтерінің болуын
болжайды. Сондықтан, бұл тақырыпта шет ... сол ... ... ақша ... ... элементтері, ақша жүйесінің
түрлері қарастырылған.
Инфлицияға сипаттама беріліп, инфляция себептері, оның ... ... ... ... және оны реттеудің әдістері
арқылы көрсетілген.
Курстық жұмыс кіріспеден, 3 ... ... мен ... ... ... Көлемі - бет. Қолданылған әдебиеттердің саны
I Тарау. Ақша теориясы
1. Ақшаның ... және шығу ... ... ... мен тауар қатынастарының бiршама жоғары дамуы
нәтижесiнде ... ... ... бiзге белгiлi. Ақшаның жаратылысын
зерттегендегi басты анық ... ол, оның ... шығу ... ... Тауар - сатуға немесе айырбастауға арналған
еңбек ... Осы ... ... ... айналуы ақшаның пайда болуының
объективтiк алғы ... ... және ... ... жеке және қоғамдық еңбектiң бөлiнiсi,
тұтыну құны мен құнның арасында тауар ... ... ... айырбас құнның әр түрлi формаларын туғызды. Айырбас – бұл ... ... ... бiреуiне жүретiн тауардың қозғалысын ... ... ... (мал ( ... ( ... ... тауардың
түрiне, сапасына, формасына және тағайындалуына байланысты өлшенуiн талап
етедi. ... ... әр ... тауарлардың бiр бiрiне өлшенуiне ортақ негiз
болуы қажет.
Мұндай негiзге тауарлардың құны, демек тауар ... ... және сол ... ... ... ... ... жатады. Тек
қоғамдық еңбек қана (жеке адамның еңбегi емес) ... ... ... бiр ... ... бiр ... айырбастаудың өзi бұл
тауарларға еңбектiң шығындалғандығын, яғни екi тауардың да ... ... ... ... ... ... ... жұмсалған еңбек
әр түрлi болып, нәтижесiнде олардың құндары да бiрдей болмайды. Сөйтiп,
қоғамдық еңбектi ... ... ... жағынан өлшеу қажеттiгi туындап,
айырбас құнының (1 мал ( 1 қап ... ... ... құны – бұл бiр ... ... да бiр ... ... айырбасталу қабiлетiн бiлдiредi.
Натуралды шаруашылық тұсында өнiм тек өндiрушiнiң және оның ... ... да, ол ... құны ... ие ... ... ... өндiрушiнi өз өнiмiн айырбастау үшiн, бiрiншi кезекте
құны, содан кейiн оның тұтыну құны ... ... ... тұтыну құны
болмаса, яғни оны ешкiм қажет етпесе, онда оны айырбастау мүмкiн емес.
Демек, айырбасқа арналмаған тауардың өндiрушi үшiн ... құны ... Ал, егер де ... ... ... ... онда, оның өндiрушi
үшiн айырбас құны мен сатып алушы үшiн тұтыну құны болуға тиiс.
Сөйтiп, тауарлар айырбасының дамуы өз ... ... ... ... ... ... ... формасы - өндiргiш күштердiң төменгi даму сатысына тән ... ... ... ... ... бұл ... бiр еңбек өнiмi екiншi
бiр еңбек өнiмiне тiкелей айырбасталынып отырған. Мысалға, бiр мал ... ... ... Екiншi формасы - бұл құнның толық немесе жалпы формасымен сипатталады.
Еңбек ... ... және ... өсуi ... ... саны мен ... арта ... Мұнда, көбiне, бiр тауар басқа да
көптеген балама-тауарлардың айырбасында жүрген. Мысалға:
1 қап бидай ( 1 ... 1 ... 1 ... және ... ... ... – бұл құнның жалпылама формасы. Әр тауар ... ... ... ... ... ... ... тауар алуға
тырысады. Осыған байланысты жергiлiктi нарықтарда, тауарлар ... ... ... ... ... ... ... Мұндай тауарлар
ролiн, кей халықтарда мал ... ... ... ... және т.б.), аң ... ... ... Русьте), шай
(Қытайда), тұз (Абиссинияда), пiл сүйегi (Оңтүстiк Африкада) атқарады.
Ресейге қосылғанға дейiнгi Қазақстанның ... алыс ... ... ... үшiн ... ... ... ретiнде тоқты немесе
саулық қой пайдаланылған. Бiрақ, аталған тауарлар мұндай ролде ұзақ уақыт
жүрмеген, ... олар ... ... талаптарын толығымен
қанағаттандыра ... және ... ... ... ... ... ... Құнның жалпыға балама формасының дамуы ... ... ... ... ... ... ... бiр тауар - ақша тауары
қалыптасты. Ол тауар ролiн бағалы металдар: алтын және ... ... ақша - бұл ... ... ... ... жалпыға балама
айрықша тауар.
Ақшаның объективтi қажеттiгi тауар өндiрiсi және айналысының болуына
сәйкес қалыптасты. Ақша - бұл тауар айналысының ... және оның ... мен ақша бiр ... ... ... ақша ... тауар
айналысының да болуы мүмкiн емес. Ақша тауардан бөлiнiп шыққанымен де ... ... ... қала бередi. Ақшаның жалпыға бiрдей ... ... ... жүктеледi. Сондықтан, алтынның басқа ... ... оның ең ... ... ... қасиетiне байланысты: бiрiншiден,
алтынның табиғи сапалылығы, яғни оның оңай бөлiнетiндiгi, әдемiлiгi және
тозбайтындығы; ... құны өте ... ... оның ... мен ... ... ... шығыны жоғары болуы.
Ақша - өндiрiс және бөлу процесiндегi ... ... ... ... ... дамып келген экономикалық категория. Ақшаның
экономикалық категория ретiндегi мәнi, оның ... үш ... ... ... ... ... формасы;
• айырбас құнының дербес формасы;
• еңбек өлшемiнiң заттай (материалдану) формасы.
Жалпыға тiкелей айырбасталу формасы, оның кез келген материалдық бағалы
затқа айырбасталатынын ... ... ... ... ... ... тауар өндiруге жұмсалған еңбектiң ақша көмегiмен ... ... ... ... түрлерi
Ақша, өзiнiң дамуы барысында екi түрге бөлiнедi: ... ... ... ... ... ... ... ақшалар – номиналдық құны оны дайындауға кеткен нақты
құнымен сәйкес келетiн ақшалар.
Мұндай ақшаларға металл ақшалар, ... ... ... ... ... ... жатады. Металл ақшалар әр түрлi ... ... ... ... - бұл ... ... ... Монетаның бет жағы –
аверс, артқы жағы - реверс және жаны – гурт деп аталады.
Монета сөзiнiң шығуын Римдiктердiң ... ... ... құдайы Юнона-
Монета есiмiмен байланыстырады, яғни сол шiркеуiден ... ... ... Римдердiң эпир ханы Пиррмен соғыста (б.э.д. 275 ж.)
жеңiске жеткендiгi туралы аңыз бар. “Монета” сөзi латынша “moneo” – ... ... ... ... ... монеталар VII ғ. б.э.б Ертедегi Қытайда және Ертедегi Лидия
мемлекетiнде пайда ... Киев ... ... ... ... болуы IХ
– Хғғ. жатады. Бастапқы кездерi айналыста ... ... ... ... да қоса ... ... бiрқатар елдер де ХIХ ғ. екiншi жартысында өттi. ... ... ... ... ... ... ... өзiнiң отарларымен
бiрге ағылшын елi алған.
Алтын айналысы тұсында ... ... ... ... ... объективтi қажеттiлiктерi болған:
• алтын өндiрiсi тауар өндiрiсiнiң ... ... ... нәтижесiнде
айналыстағы ақшаға деген қажеттiлiктi толық өтей алмады.
• жоғары құнды алтын ақшалар ұсақ құнды айналымға қызмет көрсете алмады.
... ... ... ... ... және ... ... айналысы не бары бiрiншi дүниежүзiлiк соғысқа дейiн болды және
соғысушы елдер өздерiнiң шығыстарын жабу ... ... ... ... ... ... нәтижесiнде, бiртiндеп алтын айналыстан
шыға бастайды.
Толық құнсыз ақшалар (құнның белгiлерi) - ... құны ... яғни ... өндiрiсiне кеткен қоғамдық еңбектен ... ... ... мыналар жатады:
• құнның металлдық белгiлерi – арзан бағалы металдардан жасалған ұсақ
монеталар, мысалға жез, алюминий т.б. ... ... ... ... белгiлерi. Құнның қағаздай белгiлерi ... ... ... және ... ... ... – бұл нағыз ақшалардың өкiлдерi. Тарихта олар айналыста
жүрген алтын және күмiс монеталардың орынбасарлары ... ... ... ақшалардың айналыста жүруiнiң объективтi мүмкiндiгi, олардың айналыс
құралы қызметiн атқару ерекшелiктерiне байланысты.
Металл ақшалардың қағаз ақшаға ауысу себептерi мынадай:
... ... ... алып жүру ... ... ақшалардың мемлекеттiк билiк органдарының жасаған әрекетiнiң
нәтижесiнде, яғни қазынаға қосымша табыс алу ... ... ... ... ... бағалы металдарды өндiрудiң қағаз ақшаларды шығаруға қарағанда
қымбатқа ... ... ... ... ... ... құны мен ... құны арасындағы айырма) алу мақсатында ... ... ... ... ... жабу ... қағаз ақшалардың шығарылуы.
Алғашқы қағаз ақшалар б.э. ХII ғ. ... 1690ж.. ... ... Солтүстiк Америкада, 1762ж. Австрияда және 1769ж. Ресейде пайда
болды. Бiрiншi дүние жүзiлiк ... ... ... ... ... елдерде
шығарылды. Қазiргi кезде қағаз ақшалар қазыналық билеттер түрiнде он елде
(АҚШ, Италия, Индия, Индонезия және т.б.) ғана ... ... КСРО ... ... ақша ... негiзiнде қағаз ақшалар, яғни 1, 3, 5 рубльдiк
қазыналық билет формасында соңғы рет ... ... ... 1991-92 жж. және ... 1993 ж. ақша ... нәтижесiнде
айналымнан алынды.
Қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) – бюджет тапшылығын жабу мақсатында
шығарылатын және ... ... ... мемлекет белгiлеген
өзiндiк номиналы бар құнның белгiлерi.
Қағаз ақшалар тек қана айналыс құралы және ... ... ... Олардың айналыста ұлғаюы мемлекеттiң ... ... ... ... ... ақшалар өзiнiң табиғаты жағынан
тұрақсыз және құнсыздануға тез икемдi. Олардың құнсыздану ... басы ... ... ... ... ... ... сенiмнiң
төмендеуiн және төлем балансының қолайсыздық жағдайын жатқызады.
Несиелiк ақшалар - ... ... ... яғни ... ... және ... уақытын кешiктiрiп төлеуге (несиеге) берiлуiмен байланысты
пайда болған ақшалар.
Несиелiк ақшалардың шығуы банктердiң ... ... ... ... ... мақсаты: ақша айналымын икемдi ... ... ... ... ақша ... ... мүмкiндiк
жасау.
Несиелiк ақшалардың мынадай түрлерi бар: вексель, банкнота, және ... сөзi ... bill note – ... шоты ... ... - белгiлi бiр соманы алдын ала келiсiлген мерзiмде және
белгiленген ... ... ... ... ... мiндеттемесi.
Вексельдiң екi түрi бар: жай және аудармалы.
Вексельдiң түрлерiне “ҚР-ғы вексель ... ... ... ... ... ... берiлген:
- Жай вексель (соло) – вексельдi ұстаушыға вексельде көрсетiлген
соманы белгiлi бiр уақытта ... ... ... ... ... вексель берушiнiң еш нәрсемен негiзделмеген мiндеттемесiн
сипаттайтын вексель.
- Аудармалы ... ...... көрсетiлген соманы белгiлi
бiр уақытта алғашқы ... ... ... төлеу туралы
үшiншi бiр тұлғаға (трассатқа) вексель берушiнiң (трассанттың) ... ... ... (бұйрығы) сипаттайтын вексель.
Трассат тратта бойынша төлеуге келiсiмiн бергеннен бастап, борышқор
болып табылады. Аудармалы ... ... ... ... (басқа
бiреуге аударуып жазу) көмегiмен айналыста жүре бередi. Аудару ... ... ... ... ... ... ... және мұндағы әр
индоссант вексель бойынша мiндеттемеге ... ... ... және ... вексель - коммерциялық вексельдiң түрлерi ретiнде
қарастырылады.
Сонымен қатар, экономикалық әдебиттерде[3] вексельдi мынадай түрлерге
бөледi: қаржылық, қазыналық, достық, бронзалық.
Қаржылық ... ...... бiр ақша ... қарызға беруден
туындайтын қарыздық мiндеттеме.
Қазыналық вексель – бюджет тапшылығын жабу мақсатында ... ... оның ... ... ... ... ... болып саналады.
Достық вексель кейiннен банкте оларды есепке алу мақсатында ... ... ... ... қамтамасыз етiлмеген қарыздық мiндеттеменi
бiлдiредi.
Вексельдiң келесiдей өзiне тән ... ... ... яғни ... ... ... ... көрсетiлмеуi;
• даусыздық, яғни протест туралы актiнi нотариуспен жасағаннан кейiн тиiстi
шара қолданылға дейiнгi қарыздың мiндеттi түрде төленуге тиiстiгi;
• айналымдылық, яғни ... бiр ... ... жазу ... ... ... ... вексельдiң берiлуi.
Қазақстанда жоғарыда аталған заң қабылданға дейiн және онан кейiн де
вексель айналысы дамып келедi.
Вексель ... ... ... ... ... ... атап кетуге болады. Бұл банк 1996 жылы ҚР ... ... ... ... ... 500, 1000 және 5000 АҚШ ... ... айналымға шығарып, оларды несие құралы ретiнде
клиентерiне бердi. Сол клиенттерiнiң ... атап ... ... ... ... “Астық” акционерлiк компаниясы 5000 АҚШ долларындағы
вексельдi тендер бойынша жеңiп ... оны ... ... ... құралы ретiнде пайдаланды.
Сонымен қатар, осы банк 2003 жылы домицилиант ретiнде “Қазақстан темiр
жолы” ҰК-ның 200,0 млн теңгеге бағалаған вексельдерiн ... ...... ... ... ... асыратын,
вексельде делдал ретiнде қатысатын банк[4].
Банкнота (ағыл. сөзiнде “Bank-note” аударғанда “банк билетi”) ... ... ... әр ... номинальдағы ақша бiрлiктерi.
Ол вексельден және қағаз ... ... ... ... ... ... ... қарай, егер де вексель мерзiмдi ... ... (3-6 ... ал, банкнота – мерзiмсiз қарыздық мiндеттеме;
кепiлдiгiне қарай, вексельдi айналысқа жеке кәсiпкерлер шығарады және
оның жеке ... ... ал, ... ... ... орталық банк
шығаратындықтан, оған мемлекет кепiлдiк бередi.
Экономикалық әдебиттерде банкнотаны екi ... ... ... ... банкнота – бұл банкнотаның алғашқы пайда болған ... ... ... ... яғни ... ... етiлген
Орталық банктiң билетi.
Классикалық банкнотаның қағаз ақшалардан өзiндiк айырмашылығы бар:
• жаратылысына қарай - қағаз ақшалар ... ... ... ... туындаса, ал банкнота – ақшаның төлем құралы қызметiнен пайда
болған;
• эмиссиялау әдiсi ... - ... ... ... ... шығарса,
ал, банкнотаны – Орталық банк шығарады;
• қайтарылуына қарай – классикалық банкноттар вексель мерзiмiнiң аяқталуына
байланысты Орталық ... ... ал, ... ... ... олар ... қала ... ауыстырылуына қарай – классикалық банкноталар банкке қайтуына ... ... ... ... ... қағаз ақшалар қашаннан
ауыстырылмайтын болған.
Банкноталардың алтынға ауыстырылуы тоқталғаннан бастап, ... ... ... ... оның ... ... ... де
күрт нашарлай түстi, себебi орталық банктiң вексельдiк ... ... ... мен ... толықты.
Жай банкнота – бұл қазiргi кездегi айналысқа шығарылған Орталық банк
билетi.
Олар металға ... тек қана ... ... ... ... ... Ендеше қазiргi айналыста жүрген орталық
банктен шығатын жай ... ... ... ... ... ... бiр ... тауарлық немесе несиелiк негiзi сақталған,
сондай-ақ олар ... ... ... ... кезде ҚР µлттық банкiсiнiң жай банкноталардың эмиссиялануының
төмендегiдей үш ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттi (үкiметтi) несиелеу, яғни ... ... ... банкноттардың шығарылуы барысында. Шынында да,
елiмiз тәуелсiздiк алған жылдардың басында экономикадағы тұрақсыздықтың
нәтижесiнде 1993-1998 жж. мұндай ... ... ... Айталық, 1995-
96 жылдары бюджет тапшылығы ЖIӨ-нiң 5,5 (-на ... ... ... ... республикалық бюджет тапшылығының 80(-ға жуығы µлттық банктiң
¶кiметке берген несиелерi ... ... ... ... бұл ... ... да болды, оның бiрi елiмiзде гиперинфлияцияның орын алуы.
банкомат арқылы ... ақша ... ... ... мен ... ... ... төлем құралы.
Кредиттiк карточка - оның эмитентіi мен ... иесi ... ... ... ... ... ... тауарлар мен қызметтер үшiн
төлемдi жасауға, не қолма-қол ақша алуға арналған карточка.
Қазақстан Республикасындағы екiншi деңгейдегi банктер ... ... ... ... және ... ... кеңiнен
қолданылуда. Оларға “Eurocard”, “Master Card”, “Visa”, “ALTYN”, “Maestro”
және т.б. жатады.
Қазiргi ... ... ... ... дебеттiк карточкалар да кеңiнен
қолданылуда. Мұндай карточкалардың ... ... ... ... ... бөлшек сауда айналымында және қызмет көрсету
сферасында қолданылады. Қазiргi уақытта ... ... ... қолданылады: банктiк, саудаға арналған, бензин сатып ... ... және ... ... ... арналған. Бiршама
кеңiнен таралған түрiне сауда карточкаларын жатқызуға болады.
2. Ақшаның қызметтерi және ... ... ... ... өзiнiң атқаратын негiзгi қызметтерi арқылы
орындайды. Ақшаның әр қызметi тауар айырбасы ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк және экономикалық
мазмұнының белгiлi бiр жақтарын сипаттайды.
Ақшаның қазiргi экономикадағы атқаратын қызметтерiне мыналар жатады:
1.) құн ... және баға ... ... (айырбас) құралы;
3.) төлем құралы;
4.) қорлану және қор жинау құралы;
5.) дүниежүзiлiк ақша.
Ақшаның құн ... ... Ақша ... ... ... ... ... құнын өлшейдi. Ақша құн өлшемi ретiнде: “мөлшерi жағынан аттас,
сапасы жағынан салыстыруға келетiн тауарлар құнын ... үшiн ... ... ... ... ... Бiрақ та тауарларды өзара
өлшейтiн ақша ... ... ... ... қоғамдық қажеттi еңбек
олардың бiрiнiң бiрiне ... ... ... ... ... ... ... сондықтан олардың құнын өзiндiк құны бар ... ... және ... ... алады.
Тауар құнының ақшамен бейнеленуi оның бағасы деп аталады. Баға ... және ... ... ... ... ... анықталады. Әрбiр
елде ақшаның өлшемi ретiнде қабылданған және тауарлар бағасын ... ... ... (алтын) баға белгiлеу процесiндегi ақша бiрлiгiне
бекiтiлетiн салмақты саны баға масштабы деп ... ... және ... ... құн заңы ... ... өлшемi қызметi мен баға масштабы арасында өзара айырмашылық бар. Құн
өлшемi - бұл мемлекетке ... ... ... ... ... ... қызметi құн заңына байланысты анықталады. Баға масштабы - бұл
мемлекетке ... ... ... ... ... үшiн ... тек оның
бағасын бейнелеу үшiн қызмет етедi. Баға масштабы ... ... ... пен ... ... ... ... баға масштабы арқылы
ойша белгiленетiн тауарлар бағасы, ұлттық ақша бiрлiгiндегi ... ... ... ... тауарлар алтынға тiкелей айырбасталмайды және олардың
бағасы алтынмен бейнеленбейдi. Ақшаның бұл ... ... ... оның ... өкiлдерi немесе қағаз және несиелiк ақша белгiлерi
атқарады. ... ... ... құны ... да, ... ... емес ... деп атайды. Өйткенi, олар тауарлар құнын толық
өлшемейдi, бiрақ ... ... ... ... ... ... құралы қызметiнде ақша тауар
айналысы процесiнде делдалдық рөл атқарады. ... ... ... ... ... ... яғни оның ... айналуы, және тауарды
сатып алу, яғни тауардың ақшаға айналуы. Бұл процестi арнайы ... ... ... болады: Т (тауар) ( А (ақша) ( Т (тауар).
Ақша айналысының тауар айналысынан айырмашылығы ақша ... ... ... ... өзi ... ... қалып отырады.
Ақшаның айналыс құралы ретiндегi қызметiнiң басты ерекшелiгi, бiрiншiден,
бұл қызметтi толық ... емес ... ... қағаз және несиелiк
ақшалар атқарады, екiншiден, нақты және қолма-қолсыз ақшалар атқарады.
Сонымен ... ... ... ... ... да олардың саны,
яғни айналысқа қажеттi сатылатын тауарлар массасы және ... ... Ал ... ... ақша массасы тауар массасынан артық болса,
онда ақшаның құнсыздануы инфляцияға жол бередi.
Ақшаның төлем құралы қызметi. Әр ... ... ... байланысты
тауарлардың тек нақты ақшаға ғана сатылмайтыны белгiлi. Себебi әртүрлi
тауарларды өндiру кезеңi мен ... ... ... ... сондай-ақ бiрқатар тауарлардың өндiрiсi мен сатылуының маусымдық
сипатта болуы шаруашылық ... ... ... туғызады. Соның нәтижесiнде тауарлардың төлемiн кешiктiрiп
сатып алу және сату, яғни несиеге беру қажеттiгi ... Ақша ... ... ... ... бiр ... формасына ие: Т (тауар) ( М
(мiндеттеме), келiсiлген мерзiмнен кейiн: М ... ( Т ... ... ... ... мен ... ... қызметтерi арасында
өзара айырмашылық бар. Ақша айналыс құралы ретiнде делдалдық рөлiнде
жүретiн ... ... ... ... ақша мен ... ... қарама-
қарсы қозғалысы болмайды, яғни қарыздық мiндеттеме арқылы өтеу, сату және
сатып алу процесiнiң ... ... ... мен ақша ... алшақтық кредиторға қарыз алушының төлемеу ... ... ... құралы ретiнде тек қана тауар айналысына қызмет етiп қоймай,
сол сияқты қаржы және несие қатынастарына да қызмет етедi.
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... тауарлар және көрсетiлетiн қызметтер бойынша төлем мiндеттемелерi;
• мемлекетке қатысты қаржылық мiндеттемелер;
• банктiк ссудалар, ... және ... ... ... ... ... мiндеттемелерi;
• әкiмшiлiк және сот алдындағы және өзге ... ... ... ... толық бағалы емес, яғни қағаз және
несиелiк ақшалар ... қор ... және ... ... Ақша ... бiрдей балама
ретiнде, оның иесiне тауар алуды қамтамасыз етумен қатар, байлықты жинау
құралы ... ... ... да ... ... ... немесе
қорлануға тырысады. Қорлану үшiн ақша айналыстан ... ... ... және ... алу ... ... қор ... қызметiн толық бағалы емес ақшалар атқара алмайды,
себебi олардың ... құны жоқ. Бұл ... ... ... ... ... қорлану қызметiн толық бағалы емес ақшалар атқарады. Тауар
өндiрiсi жағдайында қорлану екi формада жүзеге асырылады десе болады:
1.) Кәсiпорындар мен ... ... және ... ... сол ... банктегi басқа шоттардағы ақшалай қаражат қалдықтары
түрiнде қоғамдық қорлану формасында;
2.) ... ... ... ... ... ... ... ақша. Сыртқы сауда байланыстары, халықаралық заемдар,
сыртқы серiктестерге қызмет көрсету барысы ... ... ... ... ... ... ақшалар жалпыға ортақ төлем құралы,
жалпыға ортақ сатып ... ... және ... ... ... ... ... болып табылады. Халықаралық ... ... ... ... ... байланыстардағы есеп айырысуларда
қолданылады. Халықаралық сатып алынатын құрал ... ... ... ... нақты ақшамен төленетiн ... және ... ... ... ... жағдайда қызмет етедi. Жалпыға
ортақ қоғамдық байлықты құрау ретiнде дүниежүзiлiк ақшалар бiр елдiң екiншi
бiр елге займ немесе субсидиялар ... ... ... ... де ... ... ақша мемлекетпен заңдастырылған ұлттық ақша
бiрлiгi формасында қызмет ететiн болса, ал елiмiзден ... ... ... өз ... “ақша өзiнiң ұлттық киiмiн шешедi де, өзiнiң ... ... ... құймасына, яғни жалпылама балама тауар формасына
өтедi”- деп жазады. Сондай-ақ бұл ... ... ақша ... ... етуi ... ... ... тұсында дүниежүзiлiк ақша қызметiн алтын және
алтынға ауыстырылатын жекелеген елдердiң несиелiк ақшалары ... АҚШ ... және ... фунт ... ... ... ... ақша қызметiн: АҚШ - ... ... ... ...... сол сияқты Халықаралық валталық қордың СДР-
i (арнайы қарыз алу құқығы) атқарады.
1999 жылы қаңтар айынан ... ... ... ... ... ... ... Еуропралық валюталық Одаққа бастапқыда он бiр ел
қатынасқан: Германия, Франция, Люксенбург, Нидерландия, ... ... ... ... ... және Италия. 1999 ж.ылдың 1
қаңтардан бастап, “Еуро” ... ... үшiн және ... ... ... үшiн пайдаланылды. “Еуро” банкноты мен монеталары
2002 жылдың 1 қаңтарынан және 6 ... ... ... ... валюталық
одаққа мүше елдердiң ұлттық ақша бiрлiктерi 2002ж. 1 шiлдесiнен бастап ... ... Ақша ... және ақша жүйесi
2.1 Ақша айналысы және оның заңы
Ақша айналысы – ... ... ... сондай-ақ тауарлы
емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн ... және ... ақша ... ақшалардың қозғалысы.
Ақша айналысының объективтiк негiзiне де тауар өндiрiсi жатады. ... ... ... ... ... және ... ... отырып, олардың
арасында өзара қарама-қайшылықтар туады. ... ... ... және ... ... және ... ... қалыптасуымен
байланысты капитализм тұсында ақша айналысы да әрi қарай дами ... ... ... ... ... ете отырып, барлық жиынтық қоғамдық
өнiм айналысы мен ... ... ... Ақшаның қолма-қол және қолма-
қолсыз формаларының көмегiмен тауарлар айналысы, ... ... ... ... ... ... асырылады.
Ақша айналысының құрылымына қолма-қол ақшалар айналысы мен қолма-қолсыз
ақшалар айналысы кiредi.
Қолма-қол ақшалар ... – бұл ... ... ... бiлдiредi.
Оған банкноталар, монеталар және қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) қызмет
етедi. Дамыған елдерде ... ... ... ... ... орталық
банктерден шығарылған банктiк билеттер ... Ақша ... ... (10(-ға жуығы) қазыналық билеттердi шығарушы қазынашылықтың үлесiне
тиедi.
Қолма-қолсыз ... ...... ... ... ... қолма-қолсыз ақшалар - чектер, ... ... ... ... ... клиенттердiң шоттардағы
сақтаған ақшалары (депозиттер).
Қолма-қол ақша мен қолма-қолсыз ... ... ... ... ... ... бар. Ол ... үнемi бiр айналыс сферасынан екiншi бiрiне
өтiп отыруынан байқалады. Айталық, қолма-қол ақшалардың банктегi ... ... ... ақшаға айналуын бiлдiрсе, ал, банктен жалақы,
жәрдемақы, стипендия, зейнетақы және т.с.с. төлеу үшiн ақша ... ... ... ... ақшаларға ауысуы байқалады.
Құн заңы және оның айналыс аясында пайда болу ... яғни ... заңы ... ... ... ... қоғамдық
формацияға тән болып келедi. Құн формаларының дамуына талдау жасай отырып,
К. Маркс ақша айналысының заңын ашқан болатын.
Оның ... ақша ... ... мәнi ... ... қызметiн
атқаруға қажеттi ақша саны, сатылатын ... ... ақша ... қатынасын бiлдiредi. Ақша айналысының заңы айналыстағы жүрген
тауарлар массасы мен ... ... ... мен ақша ... арасындағы экономикалық тәуелдiлiктi бейнелейдi.
Ақша айналысының заңы – тауарлар айналысы үшiн ... ... ... ... бағаларының сомасы
Ата ( ((((((((((((((((((((((
Ақша айналымының саны
Бұл жерде бiр айта ... ... ... ... ... атқаруымен
байланысты бұл формула да нақтылануды талап етуде.
Айналысқа қажеттi ақша санын мынадай формуламен бейнелеуге болады:
Стб - Нтб ( Мтс - ... ( ... - ... қажеттi ақша саны;
Стб – сатылатын тауарлар бағасының сомасы;
Нтб – несиеге сатылған тауарлар бағаларының ... - ... ... ... ... - ... өтелетiн төлемдер сомасы;
Аос – айналыс және төлем құралы ретiндегi ақша айналымының
орташа саны.
Осындай жағдайларды, айналысқа қажеттi ақша санына ... ... ... болып келетiн, әр алуан факторлар ықпал етедi. Оның
бiрiне айналыстағы ... ... ... ... ... ... деген қажеттiлiк тауарлар және көрсетiлетiн қызметтер
бағаларының деңгейiне байланысты да анықталады.
Айналысқа қажеттi ақша санына мыналар керi ықпал етедi:
• несиенiң даму ... ... ... ... ... бөлiгi
несиеге сатылса, соғұрлым айналысқа аз мөлшерде ақша қажет етiледi;
• қолма-қолсыз есеп ... ... ақша ... жылдамдығы.
Металл ақша айналысы тұсында айналыстағы ақша саны ақшаның қазына жинау
құралы қызметiнiң көмегiмен реттелiп ... Егер ... ... ... онда ... ... ақша ... монета) айналыста қазынаға
кетiп, ал, егер ақшаға деген қажеттiлiк ұлғайса, онда айналысқа ... ақша ... ... ... ... де ... ... ауыстырылмайтын банкноттар немесе қағаз
ақшалар (қазыналық билеттер) қызмет ... онда бұл ... ... ... ... ақша ... ... сәйкес жүргiзiледi.
Ақша айналысын қолдап отыру шарттары мен заңдары ... ... ... ... ... ... шаруашылықтағы ақшаға деген
қажеттiлiк және айналымға ақшалардың нақты түсуiмен. Егер де ... ... ... ... ... артық болса, онда ақшаның
құнсыздануына, яғни ақша бiрлiгiнiң сатып алу қабiлетiнiң төмендеуiне, яғни
инфляцияға жол ... ... ... inflatio, аудармасы - “қабыну”, “iсiну”) - бұл
бағаның ... ... ... және тауарлар және ... ... ... ақшаның құнсыздануы, сондай-ақ оның сатып
алу қабiлетiнiң төмендеуi.
Инфляция - бұл кез ... ... даму ... тән объективтi
құбылыс. Инфляцияның себептерi айналыс және ... ... орын ... ... мынадай факторларға байланысты::
1.) Ақша айналысының ... ... ... ... ... көп ... эмиссиялануы есебiнен айналыс аясының
артық ақша массасына толып кетуi; халық ... ... ... ... ... емес ... ... өндiрiстегi теңсiздiкке,
шарушылықтың шығындық ... ... ... ... ... ... саясаты, баға саясаты, сыртқы экономикалық саясатына
байланысты факторлар жатады.
Аталған факторлардың ... ... ... инфляцияның екi типi
болады: сұраныс және шығын (ұсыныс) инфляциясы.
Сұраныс инфляциясы төмендегiдей факторлардың әсерiнен туындайды:
• әскери шығыстардың өсуi, яғни ... ... ... ... ... ... ақша баламасы айналыс үшiн артық
болып қалады;
• мемлекеттiк бюджет тапшылығы және iшкi ... өсуi, яғни ... және орта ... ... шығару есебiнен бюджет
тапшылығын жабу, нәтижесiнде мемлекеттiң iшкi қарызы артады;
• несиелiк экспанциялау, яғни ... ... ... ... ... ... несие беретiн несиелер көлемiнiң ұлғаюын сипаттайды;
• импортталған инфляция, яғни шетел валюталарын сатып алу барысында тауар
айналымына қажеттiлiктiң үстiне ... ... ... ауыр ... ... өте көп ... инвестиция жұмсау.
Шығын (ұсыныс) инфляциясы – бұл баға белгiлеу процесiне әсер ететiн
мынадай факторлардың болуымен ... ... ... ... азайту және өндiрiстiң құлдырауы;
• көрсетiлетiн қызметтiң маңызының артуы;
• бiр өнiм бiрлiгiне жұмсалатын шығынның өсуiнiң жеделдетiлуi, ... ... ... ... ... ... ... мыналарға қатысты құнсызданады:
• алтынға;
• тауар;
• шетел валютасына.
Бiрiншi жағдайда қағаз ақшамен берiлетiн алтынның нарықтық құны ... ... ... ... ... ¶шiншi жағдайда шетел валютасына
қатысты ұлттық валютаның бағамы төмендейдi.
Инфляцияны төмендегiдей белгiлерiне ... ... ... ... ... ... ... ашық инфляция, яғни, бағаға ешқандай да ... ... ... өсуi ... жабық инфляция, яғни тауар тапшылығы жағдайында бағаға мемлекет
қатаң бақылау жасап отырады;
- инфляциялық шок, яғни бiр ... ... баға өсiп ... ... ... ... локальдық инфляция, яғни баға бiр ғана елдiң шекарасында өседi;
- дүниежүзiлiк инфляция, яғни кейбiр елдер топтарын немесе ... ... ... ... ... ... өсу ... қарай:
- баяу инфляция – баға баяу қарқынмен бiртiндеп жылына 10 ( ... ... ... – баға тез ... ... 20–дан 200 (-ға дейiн
өседi, мұндай баға қарқыны ауыр экономикалық және ... ... ... ... – баға ... 500 –ден 1000 ( -ға дейiн және одан
жоғары қарқынмен өседi. ... ... ақша ... құлдырауына
әкелiп соғады. Мұндай жағдайда ақша өзiнiң атқаратын қызметтерiн
жоғалта бастайды.
Өнеркәсiбi дамыған елдер үшiн бiрiншi түрi тән ... ал ... ... ... және үшiншi түрлерi тән.
Қазақстан Республикасында бағаның өсуiне қарай қазiргi кезде бiрiншi
түрi көрiнiс табады. Мысалы, 2002 ... ... ... мәлiметтерi
бойынша инфляция мөлшерi – 5.9 %-ды (2001 жылы – 8,4 %) ... ... ... ... ... ... ... жж арналған
ақша-несие саясатының негiзгi бағыттарында бекiтiлген болжамға сай ... ... ... ...... ... индексi
көмегiмен анықталады.
Тұтыну бағаларының индексi тауарлар мен қызметтердiң түрлерiн ... ... ... ... ... ... (ТБИ) есептеуде ... ... ... ... қоржынының бағасы
ТБИ ( (((((((((((((((((((((((( х 100
Базалық жылдағы тұтыну қоржынының бағасы
Тұтыну бағаларының индексiнiң үш сандық мәнi ... ... баға ... 100(-ға тең болады, яғни баға өзгермеген болып табылады;
• баға ... ... ... мысалға 140(-ға тең. Демек, ағымдағы
жылдағы бағаны базалықпен салыстырғанда 1,4 есе ... яғни ... ... баға индексi 100(-дан төмен, айталық 80(-ға тең, яғни ағымдағы жылдағы
бағаны базалыққа қарағанда 20(-ға төмендеген. Бұл ... ... яғни баға ... ... бiлдiредi.
Инфляцияның тигiзетiн әлеуметтiк-экономикалық салдарларын ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық құрылымдары,
мемлекет, фирмалар ... ... мен ... ... қайта бөлiнуi;
• халықтың, шаруашылық субъектiлерiнiң ... ... ... ... ... ... бағаның әркелкi өсуi нәтижесiнде өнеркәсiп салаларындағы пайда нормасының
теңсiздiгiнiң артуы және ұдайы өндiрiс процесiндегi теңсiздiктiң ... ... ... ... ... ... инвестицияның қысқаруы;
• амортизациялық қорлардың құнсыздануы;
• бағадағы, валютадағы және пайыздағы алып-сатарлық ... ... ... экономиканың белсендi түрде дамуы;
• ұлттық валютаның сатып алу қабiлетiнiң төмендеуi;
• қоғамның әлеуметтiк топтарға бөлiнуi.
Жоғарыда ... ... ... ... ... мен оның ... экономикалық салдарлары оған қарсы саясаттың болуын талап етедi.
Инфляциялық процестiң ... ... ақша ... формаларына: ақша реформасы мен антиинфляциялық саясат жатады.
Ақша реформасы - ұлттық ақша бiрлiгiн ... ... ... ... келтiруге және нығайтуға бағытталған ақша айналысында
меллекет ... ... ... ... ... ... әдiстер көмегiмен жүзеге асырылады:
- жаңалау, яғни құнсызданған ақша бiрлiгiн жою туралы және ... ... ... ... ... келтiру, яғни ақшаның бұрынғы алтындық ... ... ... ... ... ... яғни “нолдердi қысқарту” әдiсiмен ақшаның номиналдық
құнын iрiлендiру.
Сонымен қатар, ... әсер ... ... ... ... басты
антиинфляциялық саясаттың мынадай әдiстерi жұмыс жасайды:
Дефляциялық саясат – бұл ақша-несие саясаты ... ... ... ... ... ... қолдану арқылы мемлекеттiк шығыстарды
азайту, несие үшiн ... ... ... және ақша ... ... ... саясаты – бағаға және жалақыға бақылау жасау шаралары.
Бiздiң елiмiзде бағаға бақылау ҚР монополияға қарсы саясат комитеттi
рақылы жүргiзiледi.
Әлеуметтiк ... ... ... ... бұл түрi ... ...... құнсыздану нәтижесiнде болған зиянның ... ... ... ... әдiсiн бiлдiредi.
Бұл әдiс, 1999 жылы 5 сәуiрде ҚР ... ... ... ... ... өту ... АҚШ ... қатысты теңге бағамының күрт
төмендеуiн туындаған (мысалы, 1 АҚШ долларының бағамы 87,5 теңгеден ... және одан ... ... ... ... ... деңгейлi
банктердегi теңгедегi салымдары бойынша зиянды ... ... ... ... мақсатында пайдаланылды.
Сонымен қатар осы әдiстiң көмегiмен, бұрынғы КСРО-ның Жинақ ... және 90-шы ... ... орын алған қарқынды ... ... ... ... ... Халық Жинақ банкiсi
арқылы қайта қалпына ... ... ... ... ... Ақша ... және ақша ... айналысының негiзгi сандық көрсеткiштерi бiрiне ақша массасы мен
ақша базасы жатады.
Ақша массасы – жеке ... ... және ... ... шаруашылық айналымына қызмет ететiн сатып алу және төлем құралдарының
жиынтығы.
Белгiлi бiр ... және ... бiр ... ақша ... ... ... үшiн, ... ақша массасының өсуi мен көлемiн реттеуге
байланысты шараларды жасау үшiн әр түрлi көрсеткiштер пайдаланылады. ... ақша ... деп ... жағынан дамыған елдердiң қаржылық ... ... ... ... ... ақша ... қолданылады:
М1 агрегаты, яғни ол айналыстағы нақты ақшаларды (банкноттар мен
монеталарды) және ... ... ... ... ... ... ол М1 агрегаты қосылған коммерциялық банктердегi мерзiмдi
және жинақ ... ... ... дейiнгi) тұрады;
М3 агрегаты, ол М2 агрегаты ... ... ... мекемелердегi
жинақ салымдарын құрайды;
М4 агрегаты, ол М3 агрегаты қосылған iрi коммерциялық банктердегi
депозиттiк сертификаттардан ... ақша ... ... төрт ақша ... ... ... - үш, Англия мен Францияда – екеу, Ресейде - үш ақша ... ақша ... ... Банк пен ... ... ... шоттарын шоғырландыру негiзiнде анықталады және оның
құрамына айналыстағы ... ақша және ... ... ... мен үй
шаруашылығы (жеке тұлғалардың) депозиттерi жатады.
Қазақстан Республикасында µлттық ... ... ж. ... N 2 ... бекiтiлген “Ақша массасын, ақша базасын анықтау
әдiсi және iшкi және сыртқы активтердi анықтау барысында баланстық шоттарды
жiктеу туралы ережесiне” ... ақша ... мен ақша ... ... ережеге сәйкес, ақша базасы (МВ) – бұл мiндеттемелерге жататын
резервтiк және ... ... ... Ол ... ... ( СIС ( RR ( DСВ,
мұнда,
СIС – айналыстағы нақты ақшалар;
RR – мiндеттi ...... ... ... µлттық
банктегi коршоттағы қаражаттары.
СIС ( L (Н ( С),
мұнда,
Н – айналысқа шығарылған банктiк билеттер;
С – айналысқа ... ... ... жылдардағы ақша агрегаттарының жағдайы туралы 1-
кестеде ... - Ақша ... ... соңына
|№ |Ақша агрегаттары |12.00 |12.01 |12.02 |12.03 |12.04 ... ... ... ... |174959 |208171 |254077 |287103 |
| ... соның iшiнде: | | | | | |
| |1.1 ... ... |116335 |145477 |177899 |206025 |230513 |
| |тыс ... ақша | | | | | |
| ... және ... |18081 |29482 |30272 |47989 |52135 |
| ... µлттық | | | | | |
| ... ... | | | | | ... |М0 ... |106428 |131175 |161701 |190039 |211805 |
| ... ... | | | | | ... |М1, ... ... |195442 |224234 |287293 |362366 |602636 |
| |3.1 ... ... |1912 |17799 |23261 |25168 |
| ... ... | | | | | |
| |3.2 ... емес ... |91148 |107792 |149066 |365663 |
| ... ... | | | | | |
| ... депозиттерi | | | | | |
| 4.|М2, ... ... | 290643 |337980 |498071 |620087 |903703 |
| |4.1 ... ... ... |61442 |83818 |85193 |
| |басқа депозиттерi ... | | | | |
| ... ... | | | | | |
| ... ... | | | | | |
| |4.2 ... емес заңды| 73539 |64870 |149336 |173903 |215874 |
| ... ... | | | | | |
| ... ... ... | | | | |
| ... ... | | | | | |
| ... ... | | | | | |
| 5.|М3, ... ... |397015 |576023 |764954 |892321 |1193768 |
| |5.1 халықтың ... |51573 |134077 |171439 |177870 |198517 |
| ... ... да| | | | | |
| ... | | | | | |
| |5.2 ... емес ... |103967 |95443 |94264 |91548 |
| ... ... | | | | | |
| ... ... да| | | | | |
| ... | | | | | |
| ... ... ... |26,8 |22,8 |22,6 |21,3 |17,8 |
| |( | | | | | |
| ... ... |2,95 |3,29 |3,67 |3,51 |4,15 |
| |(Ам) | | | | | |
| ... ЖIӨ қатынасы, (|- |17,8 |20,4 |- |- |
( ... ... ... ... ... алынған
Қазақстандағы негiзгi ақша агрегаттарына, қазiргi ... ... ... және ... ... ... ақша ... мен
белгiленуi М3 – ақша массасы жатады. Ақша массасы құрылымына ... ... ... М0 ... ... ... немесе банк жүйесiнен тыс ақша);
• М1 ( М0 ( банктiк емес заңды тұлғалар мен ... ... ... М2 ( М1 ( ... ... да депозиттер және банктiк емес заңды тұлғалар
мен халықтың шетел валютасындағы ... ... М3 ... ... ( М2 ( ... емес ... тұлғалар мен халықтың шетел
валютасындағы басқа да депозиттерi.
Мұндағы,
• Аудармалы депозиттер – 1) ... ... және ... ... ... ... 2) ... траттаның немесе жиро-кепiлдiктiң
көмегiмен еркiн айналады; 3) төлемдер жүргiзуде ... ... ... ... ақша ... бiр ... құрайды.
• Басқа депозиттер – негiзiнен ол, белгiлi уақыт ... ... ... ... әртүрлi шектеулерi жай коммерциялық операцияларда
бiраз қолайсыздық туғызатын және жинақ механизмiне ... ... ... сай келетiн жинақ және мерзiмдi депозиттер. ... ... ... ... ... салынған басқа салымдар мен
депозиттердi қамтиды.
Ақша базасының ақша массасына ықпал етуi ақша мультипликаторы (Ам)
көмегiмен мынадай ... ... ... ... массасы)
Ам ( ((((((((((
МВ (ақша базасы)
Егер, мысалға ақша мультипликаторы 2,0 -ге тең ... онда ... ... ... 2 ... ... ... көрсетедi. 2004 жылы
ақша массасындағы депозиттердiң өсуi, ақша мультипликаторының мәнi, ... ... 3,29 ... ... ... өсiрiп отыр.
2.4 Ақша жүйесі
Ақша жүйесi – бұл тарихи түрде қалыптасқан және ұлттық заңдылықтармен
бекiтiлген, ақша айналысын ұйымдастыру ... ... ... тән ... және ... болады. Ақша жүйесiнiң
типi - бұл ақшаның қандай формада болуын сипаттайды. ... ... ... ... ... ... ... металлл ақша айналысы, яғни мұндай ақша тауары ... ... ... ... ... ... атқарады, ал несиелiк ақшалар металлға
ауыстырылады.;
• несиелiк және қағаз ақшалар жүйесi, яғни алтын ... ... оның ... ... және ... ... ... түседi.
Металл ақша айналысы екiге бөлiнедi:
1. Биметаллизм – жалпыға ... рөлi екi ... ... ... мен ... ақша жүйесi.
Биметаллизмнiң үш түрi болған:
- қос валюталы жүйе, яғни ... ... мен ... ... ... ... ... құндарына байланысты белгiленген;
- қатар жүретiн валюталар жүйесi, яғни ... бұл ... ... ... ... ... ... яғни мұнда алтын және күмiс монеталары заңды
төлем құралы ... ... ... ... ... ... ... монеталарын жасау жабық түрде ... ... ... ... ерiк берiлдi.
Биметаллизм XVI - XVII ғғ. кеңiнен тарап, ал ... ... XIX ... бастады. Бiрақ та биметаллдық ақша жүйесi ... ... ... сәйкес келмедi, себебi екi металлды құн өлшемi ретiнде
қатар пайдалану ақшаның бұл ... ... ... ... құн ... ... ... ететiн бiр ғана металдың болуы
талап етiлдi. Сөйтiп, биметаллизм ақша жүйесiнiң орнына монометаллизм ақша
жүйесi келдi.
2. ... – бұл ... ... балама және ақша айналысының негiзi
ретiнде бiр ғана металл (алтын немесе күмiс) қызмет ететiн ақша жүйесi.
Күмiс ... ... ... ж.ж., ... ... ... ... қызмет еттi. Алтын монометаллизмi (стандарт) алғаш
рет ақша жүйесiнiң типi ретiнде XVII ғ. µлыбританияда қалыптасып, 1816 ... ... ... ... елдерде ол XIX ғ. аяғына қарай ... ...... жж.., ... ... және ... ... ж., Францияда 1876-1878 жж.., Австрияда – 1892 ж.., Ресейде және
Жапонияда – 1897 ж.., ... – 1900 ... ... құн ... сипатына байланысты алтын
монометаллизмi мынадай ... ... ... ... ... ... стандарты және алтын девиздiк (алтын валюта) стандарты.
Алтын монета стандарты – бұл еркiн бәсекенiң тұсындағы капитализмнiң
талаптарына ... ... келе ... өнiдiрiстiң, несие жүйесiнiң,
дүниежүзiлiк сауда мен капиталды сыртқа ... ... ... ... мынадай өзiне тән негiзгi белгiлерiмен сипатталады:
- алтын елдiң iшкi ақша ... ... ... ... ... атқарды;
- алтын монеталарды құюға рұқсат етiлдi (әдетте елдiң ... ... ... емес ... ... жүре ... еркiн және
шектеусiз мөлшерде алтын монетаға ауыстырылды;
- ... және ... ... еркiн түрде сыртқа шығаруға және
iшке алып келуге ... ... ... соғыс тұсындағы бюджет тапшылығының өсуi, оны
займдар және ақша шығару есебiнен жабу ... ... ... көп мөлшерде айналыстағы ақша ... ... ... қағаз ақшаларды алтын монеталарға еркiн ауыстыру қауiпiн
туғызды. Бұл кезеңдерде алтын ... ... ... ... ... ... кейiннен көптеген елдерде де (АҚШ-тан басқа) ... ... ... ... тоқтатылады, және оны сыртқа шығаруға
тиым салынады, сондай-ақ алтын ... ... ... жiберiледi.
Бiрiншi дүниежүзiлiк соғыстан соң жайлаған капитализм ... ... ... мемлекет өзiнiң валюталарын алтын монета стандарты
негiзiнде қалпына келтiре алмады. 1924-29 жж. ақша ... ... ... ... ... ... яғни оның мынадай екi
қысқартылған формасы жасалады: алтын ... ... және ... ... ... стандартының алтын монетадан айырмашылығы, мұнда айналыста
алтын ... ... және ... ... ... ... ... тиым
салынады. Мұнда банкноталар, басқа толық бағалы емес ... ... ... тек ... сомалары көрсетiлген жағдайлар да ғана айырбасталды.
Англияда 12,4 кг алтын құймасының бағасы 1700 фунт ... ... ... ... алтын құйма бағасы – 215 мың франке тең ... ... ... ... және басқа да елдерде алтын девиз
(алтын ... ... ... ... да ... алтын монета және
алтын монетаны еркiн түрде жасау болмайды. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... жолмен алтын
девиз стандартын қолданатын ... ақша ... ... ... жанама байланыс сақталды.
Сонымен, 1929-1933 жж. дүниежүзiлiк экономикалық дағдарыс нәтижесiнде
алтын монета ... ... ... ... ... алынып тасталынып,
(мысалға, µлыбританияда – 1931 ж., АҚШ-та 1933 ж., ... –1936 ... ... ... ... ... жүйесi бекiтiлдi.
Қазiргi ақша жүйесi мынадай элементерден тұрады: ақша бiрлiгiн, ақша
түрлерi және эмиссиялық жүйе.
Ақша бiрлiгi – ... ... ... бейнелеуге қызмет ететiн,
заңды түрде бекiтiлген ақша белгiсi.
Ақша бiрлiгi ұсақ бөлшектерге бөлiнедi. Көптеген елдерде 1:10:100, яғни
ондық бөлу ... ... ... ... 1 ... тең 100 ... 1 функ стерлинг – 100 пенсаға, Ресейдiң 1 рублi –100 копеекке,
Қазақстаннның 1 теңгесi – 100 тиынға және ... ақша ...... деп аталауы, менiң ойымша, оның
тарихымен тығыз байланысты болуға тиiс. Айталық, таяуда ... ... ... ... ... ... ... баяндалады:
“Алғаш рет Ақ ғұндар б.з. I ғасырда бiр бетi ... ... ... эфталит
(түркi-руни) жазуы бар теңгелер (б.з. 5-6 ғ.) ... ... ... ... елi ... ... құраған негiзгi тайпалар) баба түркiлер
µлы Жiбек жолына орналасқандықтан ақша ... оны ... ... өмiр
қажеттiлiгi деп тым ерте қолға алған. 6-8 ... ... ... ... ру ... ... теңгелер құя бастаған. Сырдарияның
орта алыбында өмiр сүрген тайпалардың қола теңгелерi 6-8 ... ... ... ... ... Бұл теңгелерде Ашиде әулетiнiң
рәмiзi болған арыстан бейнеленген. ... ... ... ... ... ... құйған. Сонымен қатар Отрар маңындағы
қалаларда да түрлi теңгелер жасалған. Бiрiншiсi, сәл ұмтылып, ... ... ... мыс ... ... садақ және шаршы түрiнде
түркiлердiң тайпалық таңбасы (дүниенiң төрт ... ... ... ... ... ... (түркiнiң ана әулетiнiң таңбасы)
теңгелер. Б.з. 704 –766 жж. Таразда құйылған теңгелерде ... ... ... ... көк қанының теңгелерi” деген жазулар болған. Бұл
тайпалық дәрежедегi теңге емес, бүкiл мемлекет дәулетiн, ... ел ... ... 1271 ... Масудбек реформасы ақша айналымында
жаңа кезең ашты. Бұл реформа бойынша алтынд ақша ... ... ... ... 2 ... тазалығы 78-81 ( күмiс ақшалар айналымға
кiргiзiлдi. 1321 ж ... ... хан ... да үлкен маңызы болды.
Ол бүкiл мемлекет атынан “Кебек хан теңгесiн” ... ... ... 8 ... ... ... жасаған. “Кебек хан теңгесi” Қазақстанның
Испиджаб, Тараз, Отырар, Сығанақ қалаларында әзiрлендi. Өзбек хан, ... ... хан, ... ... ... ... ... Алтын Орда
теңгелерi Түркiстан, Жетiсу, Едiл жағалауларына дейiн қолданылыста болған.
Бұдан кейiн 1428 ж. ... ... ақша ... Орта Азия ... жерiндегi халықтар арасында белгiлi болды. 16 ғ. Отрардың мыс
теңгелерi және Иасының (Түркiстанның) ... ... ... ... сауда айналымында өз мiндетiн атқарып келдi. 16 ғасырдың соңы мен
17 ғасырдың басында Қазақ хандығының ... ... мыс ... ... ... ... ... жоғары дәрежеде болғанымен Қазақ
хандығында сауда iсiн бiр жолға ... ... ... ... ... ... айтқанда, содан берi үш ғасырды артқа салып, елiмiз егемендiк
алғаннан кейiн 1993 жылы 15 қарашада ... жаңа ... - ... ... ... ... Сол ... шыққанына биыл 10 жыл толды. ... ... ТМД ... ... ... ... валютаға айналып
отыр.
Ақша түрлерiне – бұл заңды төлем құралы болып табылатын: несиелiк және
қағаз ... ... ... ... Мысалға, АҚШ-та айналыста: 100,
50, 20, 10, 5, 2 және 1 долларлық банк билеттерi; 100 долларлық ... 1 ... 50, 20, 10, 1 ... ... және ... ... µлыбританияда айналыста: 50, 20, 10, 5 және 1 ... ... 1 фунт ... 50, 10, 5, 2 ... ... ... 1/2 пенилер, сондай-ақ жаңа 10 және 5 пенсалардың құныны тең ... ... 1 ... де бар. Ал, ... ... ақша айналысында: 10000,
5000, 2000, 1000, 500, 200, 100, 50, 20, 10, 5, 3 және 1 ... ... 20, 10, 5, 3 және 1 ... ... ... бiрге 500
теңгелiк алтыннан мерейтойға арнап, дайындалған монеталар, алғашқыда көлемi
64х100 мм. су ... ... ... 50, 20, 10, 5, 2 және 1 тиындар
кейiннен олардың орнына осы ... ... ... ... ... күнi 1 ... ... тиын монеталар айналыстан алынған, сондай-ақ
100 теңгеге дейiнгi ... ... ... ... ... ... ... металлдан жасалған монеталар қолданылыста жүр.
Қазыналық билеттер айналымда жоқ.
Эмиссиондық жүйе – бұл әр елдiң орталық ... ... ... ... ... ... ... айналысқа шығарумен
Федералды резевтi жүйе, Ресейде – РФ Орталық банкi, ал ... - ... ... ... ... ... қарамағында елiмiздiң банкнота
жасайтын – Банкнота фабрикасы ... мен ... ...... (Өскеменде) бар.
ІІІ Тарау. Ақша айналымдарының заңдары
3.1. Ақшаның тұрақтылығы және оның конверсиялану проблемалары
Тауар айналымына ... ... ақша ... ақша ... заңымен анықталады және нақты тауар айналымын қамтамасыз етуге
қажетті ақша санына () сай болады және мынадай ... ... - ... бағасының сомасы;
А - бір есімдегі ақша бірлігі айналымының ... ... ... ақша саны ... кезеңде үш фактордың
стихиялы өзара ...... ... ... ... ... ақша ... жылдамдығымен – анықталады.
Алайда ақша айналым құралы ретінде ғана ... ... ... ... ... де ... ... да жоғарыда қарастырылған айналым
үшін қажетті ақша саны формуласы (), кәдімгідей өзгеріске ... ... ие ... - ... ... ақша ... - өткерілуге жататын тауар бағасының сомасы;
Н – несиеге өткерілетін тауар бағасының сомасы;
Т – мерзімі келген төлемдер;
Е - өзара есеп ... – бір ... ақша ... ... ... ... ... қамтамасыз ете алмайтын ақша бірлігінің пайда болуы
инфляцияны білдіреді – ... ... алу ... ... Бұл тауар бағасының жасырын немесе ашық өсуіне алып келді.
Экономикалықтұрғыдан ... ... не? ... ...... ... сөзі) – қағаз ... ... ... ... процестер жиынтығы. Инфляция жалпы баға
деңгейінің көтерілуімен ... ... өзі, ... бағаның арнайы
көтерілуін көрсетпейді. Олардың баға ... ... ... ...... ... туындайды және олардың ең маңыздысы
мыналар болып табылады: мемлекеттік бюджеттің ... және ... ... ... ... шығарылады; мемлекеттің өндірістік емес шығындар
(әсіресе ... ... ... ... ... ... ... және адам еңбегі шығынымен ... ... ... оның ... ... ... алып келуі және осының
негізінде – бағаның өсуі; бірқатар өндірушілердің монополиялық ... ... ... ... тұтыну сапасын арттырмай-ақ немесе ... ... ... шығарумен жүзеге асырылуы; жалақы ... ... ... ... және ... да ... ... Бұл себептер
мемлекеттік тапшылықтың тұрақты ұдайы өндірілуін және ... ... ...... ақша мен бағалы қағазды шығару) құны
пайда ... ... ... ... бар. Баға өсуі қарқыны көзқарасы
тұрғысынан ... ... ... ... ... а) баяу; ә)
қарқынды; б) ұшқыр. Баяу ... ... ... баяу ... 10 ... ... ... 2-3 % болған жағдайда, нарық үшін орынды құбылыс
болып табылады. Мысалы, 1992-жылы инфляция: Францияда – 2,7%, ... ... - 3,8 % ... ... ... ... баға жылдам, ырғи-ырғи
(жылына 20-дан 200 %-ға дейін) өседі. Мұндай инфляцияға жол ... ... ол өте ауыр ... ... ұшыратады (тұрғындардың
өмір деңгейі төмендейді, кәсіпорын күйзеліске ұшырайды және т.б.). ... ... ... ... саны мен баға астрономиялық
жылдамдықпен (500-1000 %) ... ... ... ... ... таңқаларлық мысалдары баршылық (инфляция Боливияда 1985-жылы –
3400 %, Аргентинада 1990 жылы – 2000 % болған). Аргентина экономикасын ... ... Бұл сала ... ... елде ... болып,
уақыттың белгілі кезеңін нарықтық қатынастарынсыз-ақ өмір сүруге мүмкіндік
туғызды.
Шетел ... ... ... ... ... ... ... және күрделі қаржының өсуіне ықпал ... ... жоя ... ... ... А.Манның айтуынша,
бағаның қалыпты әрі ұзақ ... ... ... ... және
тұтыну қабілеттілігін арттырады. Шынында да инфляцияның бірінші кезеңде,
қағаз ақша қарқынын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... кезінде, арнайы конъюнктура пайда болып, тауар
бағасының өсуі уақытша өндірісті ұлғайтып, тауар айналымын ... ... ... ... ... инфляция өндіріс пен айналым
процесін ұйымдастыруды тезірек бұзатын әсерлерге («қарқынды» инфляция) тап
болады. Сөйтіп, несие-қаржы және ... ... ... толық
бұзылуына алып барады.
Нарықтық инфляциялық тепе-теңдігінің қандай ... ... ... ... ашық және ... деп ... ... еркін баға құрылымы экономикасына тән және тауар мен қызмет
көрсетуге ... ... ... ... Егер ... тепе-теңдік
сұраным жағына қарай бұзылса және тұрақты бағаның өсуімен байқалса, онда
бұны ашық ... ... Ашық ... ... ... ... бағаның
кезеңмен төмендеуіне толық сай келеді немесе тіпті болмағанда өсуін
баяулатады. Демек, ашық ... ... ... ... ... ... ... инфляция, оны кейде жасырын инфляция деп те ... ... ... ... ... да ... ... тән, яғни жалпылама
мемлекеттің бағаны бақылауымен жүзеге асатын инфляция. Сондай-ақ ол тауар
тапшылығы, өнім ... ... ... ... мәжбүрлігінде,
көлеңкелі экономика дамуында, бартерлік іс-әрекетте байқалады.
Басылыңқы инфляция мемлекеттің тауарлық бағаны сұраным мен ұсыным тепе-
теңдігінен төмен болуын қолдау арқылы ... ... ... ақша ... алу ... және тауар мен қызмет көрсетуді үлестіру өлшемі болуды
тоқтатады.
Қазақстан Республикасында 1992 жылға дейін ... ... ... ол ... ашық қарқынды инфляциялық сипатқа ие болып, ... ... ... ... 1993 жылы ... 2260 % ... жылы – 1258, ал 1995 жылдың аяғында «теңге» тұрақтана бастап, инфляция
төмендеді және 56-58 % қысқарды. Инфляция 1996 жылы 30% ... ... ... - 20% ... ал 2000 жылдың аяғында 7%-ға тұрақтады.
Шетел экономистері сұраным мен ұсынымға байланысты ... ... ... а) ... ... ә) өндіріс шығынының өсуімен немесе
жиынтық ұсынымының азаюымен ... ... ... ... ... бір ... ... деуге болады: «Тауардың өте аз
мөлшеріне өте көп ақша жұмсалмақ». Сондай-ақ, сұраным инфляциясы ... ... ... және ... ... ... кезінде болады. Олар бұл жағдайда ... ... ... ... біздің экономиканы алатын болсақ, ұзақ ... ... емес ... көп ... ... ... ... арқылы қол
жеткізіліп, ол еңбек өнімділігіне теріс әсер етті. Қай кезде де ... ... ... ... онда ол ... ... ... және
бағаны арттыруға итереді.
Ұсыным инфляциясы шығын мен ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі бойынша былай жіктейміз: а)
баланстанған инфляция және ә) ... ... ... ... ... мен ... ... бір-біріне қатынасында баға
өзгермейді, ал баланстанбаған кезінде - әртүрлі тауар мен қызмет көрсетудің
бағасы бір-бірімен ... ... және ... ... ТМД ... мен ... ... баланстанбаған, инфляция
барынша белең ... ол ... және орта ... ... ... ... ... инфляцияны алатын болсақ, кәсіпкерлік
қызметтің дамуына аса қауіпті емес.
Инфляция философиясы мынаған ... оның ... ... ... ... ... ұдайы өндіріс процесін тежеуге
айналады. Өндіріс қарқыны төмендеп, экономикалық өсу пропорциясы ... ... және ... механизмі бұзыла бастап, елдегі әлеуметтік-
экономикалық тұрақсыздық күшейеді. ... ... ... ... ... ұдайы өндіру жағдайын ұйымдастыруды бұзып,
экономикалық қылмыс, көлеңкелі экономика және т.б. белсенділігін арттырады.
Инфляция баға ... ... ... ... ... үшін инфляция
деңгейі (қарқыны) төмендегідей болып анықталады. Ағым кезеңіндегі баға
индексі ... ... ... баға индекісіне бөлінеді.
ағым кезеңіндегі баға - өткен кезеңдегі баға
Баға индексі = х ... ... ... ... ... ... бірі – валюталық нарық
болып табылады. Бұл шетел ... ... ... операциясы бойынша
(банкнот, қазыналық билет пен монета түріндегі ақша белгілері) экономикалық-
қаржы қатынастар жүйесі. Валюталық операцияға қатысу ... ... ... ... ... – бұл ақша ... және оны ... құны мөлшерін өлшеу үшін
қолданылады. «Валюта» ұғымы үш ... ... а) сол ... ... ... ... АҚШ доллары, Ресей рублі, Жапония иені, Ағылшын
фунт стерлингі және т.б.) және оның ... ...... ... қағаз;
ә) шетел мемлекетінің ақша белгісі, шетел ақша ... ... ... мен
төлем құралдары және халықаралық есептеуде қолданылатын – ... ... ... ... ақша ... ... және ... құралы (ЭКЮ,
СДР).
Валюта қолдану саласы мен тәртібіне қарай былай ... а) ... ... ... және кез ... шетел валютасына
белгілі баламамен шексіз айырбасталады; ә) ... ... ... ... ... ... ... конверсияланбайтын
(қайтпайтын, тұйық) – тек бір еллдің шеңберінде айналымда болатын және
басқа шетел салютасына ... ... ... ... ... ГФР ... Ағылшын фунт стерлингі, Швейцария франкі және
Жапон иені жатады. Жыл сайынға ... ... ... ... 187 ... ... – 129, Токиода – 115, Цюрихта – 57 млрд долларға жетеді.
Көптеген дамушы елдердің ұлттық валютасы тұйықталған ... ... ... валютамыз «теңгеге» келетін болсақ, ол ... ... ... ... ... жатады. Қазіргі уақытта ... ... ... ... қол
жеткізуді қарастыруда. Олар экономикалық дағдарыстан шығу мен реформаны
тереңдету жолдарын ... ... ... ... ... ... ... себептермен түсіндіріледі: а) валюталық
курстың жоғарылығы; ә) ішкі ... ... ... б) ... Соңғысын тек қана тұтыну нарығын баланстандыру жолымен
жоюға болады.
Нарықтық экономика жағдайында ... ... ... ... және онда ... болуына көмектеседі, ішкі бағаны
нақтылайды, отандық өндірісті әлемдік деңгейге ... ... ... ... ... ... мамандануды жүзеге асырады. Осы кезде
капиталдың халықаралық ынтымақтасуының жаңа түрі ... ... ... ... айналуы басталады.
Ұлттық валюта теңгенің енгізілуі Қазақстан Республикасы – ... ... ... ... ... ... ... болды.
Қазақстанның көп ғасырлық тарихында алғашқы рет өзінің ұлттық ақша бірлігі
– теңгеге ие болды. Ұлттық валютаны ... ... ... ең ... шешім
болды.
Барлық елдерде валютаны конверсиялау жетістік ретінде қарастырылады,
прогрессивті өзгерістер нәтижесін жүзеге асырушы және ... ... ... ... Ашық ... қоғамда валютаны
конверсиялау ұлттық экономиканы әлемдік шаруашылықпен байланыстыруда
интеграциялық ... ... ... ... ... ... массасын балама емес айырбастан және ... ... ... белгісі бола алды.
Валютаны конверсияландыру дегеніміз алдымен – экономиканың әлемдік
рынокта бәсекелестік қабілеттілігін жасау, ал валюта-қаржы ... ... мен ... ... ... ... сай ... құру.
Қазақстан Республикасыннда өндірістің тұрақты құлдырау кезінде бюджет
тапшылығының барынша аса ... және ... ... ... ... ... ... болмақ: а) өнімнің ... ... ... өндірісінің міндетті дамуын қалыптастыру;
ә) мемлекеттің төлем ... ... б) ... ... төмендету.
Мемлекет қандай да бір қатаң ақша ... ... ... ... ... теңгенің конверсиялануына қол жеткізу мүмкін емес.
Экономиканы көтеру керек, ... ол ... ... технологиялық
профилінің негізі болып табылады. Бұл ... ... ... шешуге мүмкіндік жасайды.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының экономикалық жағдайы
тұрақталып келеді. ... кез ... әлем ... ... ... болуы
ұлттық валютаға толық кепілдік бере алмайды. Халықаралық валюталық қор
(ХВҚ), Бүкіләлемдік банк, Азиялық-Еуропалық даму және ... құру ... ... қолдайды. Алайда шетелден келген ... ... оң ... ... ... Жаңа ... ірі инвестиция
бұл басқа шаруа, себебі ол ... ... ... ... Тауар
өндірушілер үшін жұмсақ ... ... ... анықтауды
қалыптастыру әкімшілдік емес нұсқауды ұлғайту немесе өнім ... ... ... ... ... ... толыққанды валютаны құру
сауалы тууы әбден мүмкін, себебі соның негізінде елдер ... ... да ... бір ... валюта болуы мүмкін, сонда
біркелкі ұлттық банк ... Бір ...... ... ... ... қатаң әрі іргелі ақша-несие саясатын ... ... ... жағынан – барлық шаруашылық субъектілері ... ... ... жауапкершілікті күшейтеді.
Валюта қаржылық және тауарлық конверсиялану жағдайында жүзеге ... – бұл ... ... ... ... ...... келген тауарды шығу тегіне қарамай-ақ алу мүмкіндігі.
Сондай-ақ ... ... ...... және ішкі деп
жіктейміз. Сыртқы конверсиялану – бұл елдің ішінде ... ... ... ... және оның ... азаматтарына да (резиденттер)
солай болуы. Әрине, бұл жағдайда ішкі нарықтық ... ... ... ... бойынша) кез келген валютаға, тауар, массасына, әртүрлі
бағалы қағаздарға (мемлекеттік және жеке) ... ... ... ... ... ... ... валютасын сатып алу,
төлем және импорттық іс-әрекеттер) резиденттердің валютаны қолдануына
шектеу ... ... онда ішкі ... ... ... ... ... валютаның басқа елдің ақша бірлігінде бағасы болады. Бұл
валюталық немесе айырбастау курсы ... ... ... ... ... – бұл ұлттық валюта бірлігінің саны және ол шетел валютасы бірлігіне
айырбасталу мүмкіндігі. Айырбастау курсының төмендегідей түрлері ... ... ... курсы – бұл ұлттық валюта мен шетел
валютасы ... ... ... ол тіркелген ретте және қалқымалы
негізде ... ... ... ... – бұл екі ... баға деңгейінің арақатынасын
ескеретін айырбас курсы. Атаулық (номиналды) айырбас ... ... баға ... арақатынасына бөлгендегі жекелеген ретте есептелініп
шығарылады. Қалқымалы айырбас курсы – ... ... ... ... ішкі рынокты салмақтандыру мақсатында айырбас курсын өзгерту құына ие
болады.
Тіркелген айырбас курсы – бұл жүйе, онда ... ... ... ... ... ... және өзгертілмейтін болып табылады.
Валюта курсы сұраным мен ұсынымның оған деген арақатынасымен ... мен ... ... ... ... ... ... оның күшті
және әлсіз валютасы үшін де тән.
Оны қысқаша график көмегімен бейнелеуге болады, онда ол сұраным ... ... ... бейнелейді
Д S
S ... ... ... курсын бекіту.
Шетел валютасына деген сұранымның көлемі төмендегідей факторлармен
байланысты: а) тауар мен ... ... ... ... ... ... шығындары; б) әртүрлі төлем түрлеріне және т.б.
Валютаның ... ... ... ... ... ... ... және
т.б. анықталады. Одан басқа да, валюта курсының динамикасына әсер ... ... ... ... ... және ... ... деңгейі;
- ақшаның нақты сатып алу қабілеттілігі және елдегі инфляция деңгейі;
- валюта сұранымы мен ұсынысына әсер ететін төлем ... ... ... ... (%) ... ... ... рыноктағы валютаға сенімділік және т.б.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ақша – кең қолданылатын төлем құралы. Қазіргі экономиканы ақшасыз көзге
елестету қиын. Экономикада ақша жоқ ... әр бір ... екі ... бойынша тауар айырбасы ... ... ... ... ... ... шексіз көп .
Ақша айырбас құралы бола тұра, айырбастағы ... екі ... ... Екі ... ... ... ... лайық болу
керек.
Сонымен қорыта айтқанда,ақшаның төрт түрлі қызметі бар. ... ... ... оның ... ... ... ... – баға қоры, есеп бірлігі
және ұзартылған төлем.
Баға қоры дегеніміз – уақыттан тыс бағадан құралған ... ... ... ақша қоры ... оны ол алдағы уақытта бір зат сатып ... Егер ... құны ... ол ... есеп құралы болып
саналмайды.
Ақшаның есеп бірлігінде баға тағайындалып, есеп ... Баға ... ... ... ал олар ақша қорының ... ... ... 1922 – 1923 жж ... ... инфляцияда
доллар тек қана кейбір фирмаларда есеп бірлігі ретінде болды, марка
негізгі есеп ... ... ... ... – оның әр ... ... ... Бұл активтер қоржынын құрайды. Өтімсіз активтерден пайда жоқ
екені белгілі. әйтсе де олар әр түрлі қоржынды ... ... ... ... ... ... ала біле отырып, қамсыздандыру
мақсатында берік активтер ұстағысы келеді.
Сонымен жүргізген ... ... ... ақша нарығы жайлы
күрделі мәселеге сараптама жасалды. ол өз зерттелуінің жалғасын ... бұл ... ... өте ... ... ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н.А. Казахстан-2030. Процветание, ... и ... всех ... ... ... страны народу
Казахстана.
2. Шеремет А.Д. , Сайфулин Р.С. Методика финансового ... М., ... ... ... /Отв. Редактор Рубин Ю.Б., Солдаткин
В.И., ... ... В.Г., ... М.В. Финансовый анализ. 1997
5. Банковское дело. Учебник./Под ред. Колесникова В.И., Коливецкой Л.П. –
М.:1995г.
6. Банковское дело. Учебник./Под ред. ... О.И. – ... ... ... ... ... ред. ... О.И. – М.:1998г.
8. Общая теория денег и кредита. Учебник./Под ред. Жукова Е.Ф. – М., ... ... ... ... ... управление и операции. Учебник./Под ред.
Усоскина В.М. – М., “Вазар-Ферро”:1994г.
10. Экономика и ... ... ред. ... В.Д. – ... ... В.И., ... П.И., ... А.И., Тарасевич Л.С.
Макроэкономика: Учебник/ ... ... Л.С. ... ... ... 1994. – 400 ... Международные финансы: Учебное пособие/ РАН ИНИОН. – М., 1997. – 130 с.
13. Общая ... ... ... ... – М.: «Издательство
ПРИОР», Н1999 – 528с.
14. Основы экономической теории. Учеб. пособие/ Под ред. ... В.Д. – ... МГТУ им. Н.Э. ... 1996. – 284 ... Шенаев В.Н. Деньги, валюта и платежный баланс России. – М., 1996. –117
16. Экономика внешних связей России под редакцией А.С. ... 1995 ... ... бағасы

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Инфляцияның мәнін ашу, оның түрлері және ақша айналысын тұрақтандыру әдістерін анықтау35 бет
Инфляцияның негізгі себертері мен ақша айналысының ерекшеліктерін бағалау30 бет
Ақша айналысы, заңы, ақша массасы және ақша жүйесі31 бет
Ақша айналысын басқару және реттеу әдістері11 бет
Ақша-несие саясатының теориялары8 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
"Инфляцияның теориялық негіздері."37 бет
Инфляция - көпфакторлы құбылыс21 бет
Инфляция жайлы46 бет
Инфляция жағдайы46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь